— 300 — Slavia Centralis 1/2021 Ocene, zapiski, poročila – Reviews, Notes, Reports s az időpoétika hangsúlyai újabb inter- textuális bejárók a Korunk hősébe. In- tertextuális transzfigurációja a regény értelmi középpontjában álló kérdésre, a létezés intenzitására, a terek és idők érzékelésben, átélésben és megjelöltség- ben való sűrítésére világít rá. A monográfia utolsó fejezetében a szerző konklúzióként az irodalom- szemiotikai olvasás kezdeményezési és folytatási lehetőségéről osztja meg indítványozó gondolatait (267–270). A szemiotikai összpontosítás nem korlá- toz, hanem új perspektívát nyit a 19. századi orosz klasszikusok irodalom- tudományi értelmezése számára. Újabb megszólítással fordul a befogadó felé, aki a regény kapcsolódási formáiban felismer korábbi indulásokat és későb- bi kulturális szövegteljesítményeket. A monográfia a további kutatásokhoz is hasznos gazdag bibliográfiával zárul (271–287). A Korunk hőse jelentésrétegeinek je- len új megközelítése, az irodalomszemi- otika módszereinek tüzetes bemutatása megerősítően igenlő választ ad a beve- zetésben feltett kérdésekre. Kroó Ka- talin jelen munkáját – meggyőződéssel mondhatjuk – mind elméleti megalapo- zottsága, mind értelmezés-feltárásának gazdagsága a 21. századi magyar befo- gadásesztétikai kutatások körében a jö- vőre nézve is megkerülhetetlenné teszi. Cs. Jónás Erzsébet Nyíregyházi Egyetem Kelet- és Közép-európai Kutatóközpont, csjonase@gmail.com Dorota VÁRNAI, 2019: Wokół Polskiej I Węgierskiej Literatury Epoki Renesansu. Budapest: ELTE BTK, Szláv Filológiai Tanszék. Pedagodzy, pragnący przybliżyć stu- dentom historię literatury danego kraju, często napotykają na wiele trudności podczas przekazywania informacji do- tyczących historii literatury wcześniej- szych epok. Dla wielu studentów lite- ratura okresu średniowiecza, renesansu czy baroku jawi się jako niezrozumiała, niezwykle odległa, a często zupełnie nieistotna. Badanie i zrozumienie spe- cyfiki tamtej literatury jest utrudnione ze względu na swoisty język tekstów, nieznajomość u studentów powiązań historycznych czy w ogóle realiów spo- łeczno-kulturowych, w których teksty te powstawały. Jednocześnie jednak nie jest możliwe zrozumienie literatury współczesnej bez sięgnięcia do tekstów z poprzednich epok. Historia literatury powinna być postrzegana jako proces, nie jako wyrywkowo analizowane zja- wiska. Literaturę danego kraju należy badać całościowo, a nie wybiórczo, dla- tego ważne jest właśnie zapoznanie się z podstawowymi wiadomościami doty- czącymi historii literatury poprzednich wieków. Publikacja autorstwa Doroty Várnai, pt. „Wokół polskiej i węgierskiej litera- tury epoki renesansu”, która ukazała się nakładem budapeszteńskiego wydaw- nictwa uniwersytetu Loránda Eötvösa w serii OPERA SLAVICA BUDAPE- STINENSIA – LITTERÆ SLAVICÆ, ułatwia zrozumienie zasadniczych pro- cesów literackich, które miały miejsce od XV do XVII wieku. Została ona podzielona na trzy główne rozdziały, poprzedzone wstępem i zwieńczone zakończeniem. Przed przystąpieniem do recenzji monografii warto zwrócić — 301 — Ocene, zapiski, poročila – Reviews, Notes, Reports uwagę właśnie na wstęp do pracy D. Várnai, w którym autorka jasno formu- łuje cel swoich badań: Celem niniejszej książki jest przeka- zanie wiadomości na temat literac- kich i kulturalnych związków między Polską i Węgrami w dobie renesan- su, a także próby syntezy kompa - ratystycznej polskiej i węgierskiej literatury renesansowej. (s. 7) Podstawowe pytanie, które nasuwa się po zapoznaniu się z celem pracy, można sformułować w sposób następujący: do kogo właściwie adresowana jest ta pu- blikacja? Jasne i rzetelne wyznaczenie celu i wskazanie grupy czytelniczej po- zwoli zrozumieć w pełni tok myślenia autorki i sposób prezentowania badanej problematyki. Várnai we wstępie pod- kreśla, iż pragnęła napisać monogra- fię w przystępny sposób przybliżają- cą polski i węgierski renesans przede wszystkim studentom polonistyki na Węgrzech i studentom hungarystyki w Polsce. We wstępie autorka uzasadnia wybór renesansu, jako epoki literackiej szcze- gólnie istotnej w kontaktach polsko-wę- gierskich. To właśnie wtedy powiąza- nia literackie, polityczne, społeczne i kulturalne między obydwoma krajami odznaczały się szczególną intensyw- nością. We wstępie znajdziemy również wyczerpujące zestawienie celów pracy: W niniejszej pracy autorka miała za- miar dokonać, chociaż bez starania o całkowitą pełnię, pewnej syntezy kulturalnych i literackich kontaktów Polaków i Węgrów w dobie rene - sansu, a także ukazać syntetyczny obraz prądów i tendencji w rozwoju literatury obu krajów, wskazać te cechy literatury, które są podobne, wspólne i charakterystyczne dla po- wszechnej atmosfery humanistycz- nej, jaka panowała w całej Europie, oraz wykazać te cechy czy różnice, które wynikają ze specyfiki społecz- no-kulturowo-politycznej, odmien- nego podłoża historycznego każdego kraju. Praca próbuje także udzie- lić odpowiedzi na pytanie o źródła istniejących analogii i zależności, które można wykazać nie tylko w są- siedzkim położeniu Polski i Węgier, a także, i może przede wszystkim, w intensywnych kontaktach politycz- no-dynastycznych oraz w zbieżno- ściach społeczno-kulturowego roz- woju obydwu krajów. (s. 10 –11) Pierwszy rozdział pracy ma charakter przeglądowy. Autorka przybliża w nim podstawowe fakty i informacje dotyczą- ce podłoża kształtowania się renesansu w Polsce i na Węgrzech. Várnai podkre - śla indywidualne i podobne rysy w roz- woju renesansu w obu krajach, charak- teryzuje tło społeczno-polityczne zmian zachodzących na przełomie wieków średnich i renesansu, poświęca również uwagę kwestiom gospodarczym, które miały duży wpływ na ogólną sytuację obu państw. Uwagi dotyczące kwestii ogólnych (ekonomia, polityka, społe- czeństwo) pozwalają lepiej zrozumieć charakter i rozwój kontaktów kultu- ralnych między Polską a Węgrami w okresie renesansu. Autorka w sposób przystępny kreśli również rozwój my- śli społecznej, uzasadnia, gdzie moż- na szukać korzeni przeświadczenia o wyjątkowej misji dziejowej Polaków i Węgrów (pochodzenie od Sarmatów i Hunów itd.) Ta świadomość dawnego pochodze- nia w wielkim stopniu określiła (a w szczególności można to stwierdzić w — 302 — Slavia Centralis 1/2021 Ocene, zapiski, poročila – Reviews, Notes, Reports przypadku polskiej szlachty) wysoką ocenę własnego narodu, czyli tego stanu, który wówczas tworzył trzon państwa – stanu szlacheckiego, skut- kiem czego między innymi – jak się okazało później – była anarchia, któ- ra w XVIII wieku doprowadziła do upadku Rzeczypospolitej. Również z tej świadomości wielkości naro - du (w dodatku jest to okres częstych wojen) wyrosło przeświadczenie o wielkiej misji dziejowej Polski i Wę- gier. Węgry, zagrożone wciąż przez Turków, już w XV wieku uważane były za antemurale christianitatis – przedmurze chrześcijaństwa. Tym przedmurzem chrześcijaństwa stała się również Polska, choć nieco póź- niej, w XVII wieku. (s. 14) Widać tu wyraźnie, że ambicje autorki sięgają znacznie dalej i jej praca ma mieć charakter kompleksowy. Rzetelne przedstawienie tła społeczno-historycz- nego z pewnością pomoże czytelnikowi w lepszej orientacji w kwestiach lite- rackich, a wszystkie te informacje są bardzo przydatne do późniejszej ana- lizy dzieł literackich epoki renesansu. W dalszej części pierwszego rozdziału autorka analizuje wpływy włoskie na kulturę polską i węgierską, podkreśla- jąc rolę podróży i wyjazdów Włochów do Polski i na Węgry, oraz polskich i węgierskich twórców do Włoch. Istotne miejsce zajmują także uwagi poświęco- ne reformacji i kontrreformacji (wpływ rozwoju edukacji na krzewienie się idei renesansowych). W rozdziale tym au- torka prezentuje również zarys stosun- ków politycznych, które bez wątpienia miały wpływ na wzajemne relacje kul- turalne między obydwoma krajami (s. 23–29). Kolejną kwestią, którą zajmuje się Dorota Várnai jest istotny aspekt wzajemnych relacji polsko-węgierskich, a mianowicie rola Akademii Krakow- skiej, drukarń i ruchu reformacyjnego w procesie kształtowania się relacji kul- turalnych. Uczelnia krakowska miała także niezaprzeczalnie duże znaczenie dla rozwoju kultury humanistycznej na Węgrzech, dla kształcenia elity węgierskiego życia kulturalnego. W drugiej połowie XV wieku rządy Macieja Korwina przyniosły rozkwit renesansu, uniwersytetu jednak w tym kraju nie było. Co prawda z ini- cjatywy króla założono akademie: w Presburgu (Pozsony – Bratysława) i w Budzie, ale miały one nadzwyczaj krótki żywot. Tak więc słynna kra- kowska wszechnica, będąca w do- datku „w sąsiedztwie”, przyciągała młodzież węgierską. (s. 30) Autorka wspomina najsłynniejszych studentów Akademii Krakowskiej po- chodzenia węgierskiego (np. Pelbart z Temeszwaru, Tamás Bakócz czy István Werbőczi) oraz przybliża ich wpływ na kształtowanie się literatury renesanso- wej na Węgrzech. Analizuje działal- ność drukarni krakowskich, które w początkowym okresie drukowały dzie- ła węgierskich autorów piszących po łacinie, a później w znacznym stop - niu przyczyniły się do popularyzacji literatury węgierskiej tworzonej już w języku narodowym. Autorka w zrozu- miały sposób charakteryzuje również ścisłe relacje wykraczające poza kwe- stie stricte literackie: W krakowskich oficynach praco- wało wielu Węgrów. Jest to przy - czyną istotnych związków między drukarstwem polskim a węgierskimi osiągnięciami filologicznymi i wy- dawniczymi. Poza tym istniała także — 303 — Ocene, zapiski, poročila – Reviews, Notes, Reports zależność między polskim systemem ortograficznym i kształtującymi się w tym czasie zasadami ortografii węgierskiej. (s. 35). Naturalną kontynuację poprzednie- go rozdziału stanowi rozdział drugi, poświęcony kontaktom personalnym między poszczególnymi twórcami, kwestiom renesansowych poloniców w zbiorach węgierskich i hungariców w zbiorach polskich oraz wpływowi kontaktów literackich na działalność kulturalną z nimi związaną (kwestia drukowania dzieł węgierskiej prowe- niencji w Polsce itd.). Osobną kwestią poruszaną w tym rozdziale jest pro - blematyka zapożyczeń, wpływów, tłu- maczeń poszczególnych utworów, czyli rozmaitych filiacji interliterackich. Au- torka śledzi również przykłady konwe- rgencji, czyli pewnych paralelizmów w tematyce utworów, ich budowie itd., niebędących jednak wynikiem bezpo- średnich kontaktów społecznych i li- terackich między węgierską a polską kulturą. Rozdział ten obfituje w kon- kretne informacje, ma charakter synte- tyczno-analityczny. Widać, że napisa- nie tego rozdziału zostało poprzedzone szczegółową lekturą tekstów również z zakresu historii, co w znacznym stopniu pomaga zrozumieć przepływ motywów między obydwoma krajami, inspiracje literackie, tło powstania poloniców w literaturze węgierskiej i hungariców w literaturze polskiej. Autorka osadza swój wywód w rzeczywistości histo- rycznej, co znacznie ułatwia zrozumie- nie ważkości poruszanych w utworach literackich kwestii (np. zwycięstwa kró - lów Macieja Korwina czy Stefana Bato- rego). Ważne miejsce w tym rozdziale zajmuje jednocześnie analiza exemplów o tematyce węgierskiej, pojawiających się np. w twórczości Piotra Skargi (s. 55–56). Autorka poświęca również uwagę tłumaczeniom tekstów węgier- skich na polski i polskich na węgierski. W trzecim rozdziale poruszane są kwestie podobieństw i różnic, jeśli cho- dzi o polską i węgierską literaturę re- nesansową. Autorka analizuje określo- ne przykłady gatunków literackich, co jest szczególnie interesujące, ponieważ pracuje na konkretach. Na początku rozdziału Várnai przybliża periodyza- cję renesansu w literaturze polskiej i węgierskiej. Zwraca uwagę, iż na Wę- grzech o ponad pół wieku wcześniej niż w Polsce na dworze Macieja Korwina ukształtowało się centrum kultury rene- sansowej. Autorka w sposób syntetycz- ny wyodrębnia różnice i podobieństwa w poszczególnych fazach renesansu. Kolejne podrozdziały przynoszą infor- macje dotyczące bazy społecznej rene- sansu w Polsce i na Węgrzech, a także procesów społecznych, jak np. braku wykształcenia się silnego mieszczań- stwa w obu krajach, co wpłynęło na rozwój szlachty i magnatów. Osobny podrozdział dotyczy łaciny i języków narodowych oraz przekładów Biblii na język polski i węgierski. Nie do pomi- nięcia są również kwestie powstawania pierwszych gramatyk języka polskiego i węgierskiego, kształtowania się orto- grafii w obu językach, czemu autorka również poświęca osobne podrozdziały. Várnai szczegółowo przybliża gatunki poezji łacińskiej w obu krajach, zwraca uwagę na najważniejsze postaci z pol- skiego i węgierskiego panteonu poezji łacińskojęzycznej, przytacza fragmenty ich najważniejszych utworów. Kolejnym tematem poruszanym w tym rozdziale jest historiografia renesansowa, która na Węgrzech bierze swój początek w twórczości włoskich humanistów zwią- zanych z dworem króla Macieja Kor- wina oraz działalność publicystyczna, — 304 — Slavia Centralis 1/2021 Ocene, zapiski, poročila – Reviews, Notes, Reports odzwierciedlająca problemy, z którymi borykali się Węgrzy i Polacy w tamtym okresie. Ostatni podrozdział poświęco- ny został językom narodowym w lite- raturze renesansowej oraz rozwojowi poszczególnych gatunków literackich. Temat ten został opracowany szczegó- łowo z uwzględnieniem publicystyki, ale także literatury pięknej. Zostały tu uwzględnione specyficzne cechy każdej z literatur. Szczególnie ważkie miejsce zajmuje w tym rozdziale problematyka rozwoju języków narodowych. W roz- dziale tym znajduje się wiele fragmen- tów poszczególnych utworów literac- kich, z powodzeniem więc rozdział ten może być traktowany jak swoista anto- logia najważniejszych tekstów epoki. Na końcu publikacji znajduje się obszerne, bo ponad piętnastostronico- we streszczenie w języku węgierskim, które na pewno okaże się przydatne za- równo dla przyszłych polonistów, jak i hungarystów. Dorocie Várnai udało się dokonać kompleksowej syntezy komparatystycz- nej polskiej i węgierskiej literatury epoki renesansu. Wartość tej publi - kacji spoczywa właśnie w świeżym i oryginalnym spojrzeniu na dany temat, w skrótowym, lecz jednocześnie do- kładnym przedstawieniu związków li- terackich i kulturalnych między Polską a Węgrami w epoce renesansu. Istotne jest również to, że w kręgach węgier- skiej polonistyki jest to praca unikatowa właśnie ze względu na swój syntetycz- ny charakter. Pomimo iż przeznaczona jest, jak sama autorka podkreśla, przede wszystkim dla studentów polonistyki na Węgrzech i studentów hungarystyki w Polsce, może być również doskonałym punktem wyjścia do dalszych badań nad specyfiką polskiego i węgierskiego renesansu. Autorka nie opisuje w spo- sób automatyczny dzieł poszczególnych twórców, ale zestawia je ze sobą kreśląc ich wzajemne powiązania. W tym wła- śnie tkwi nowatorstwo pracy Doroty Várnai. Dodatkowym atutem publikacji są bez wątpienia tłumaczenia wybranych fragmentów dzieł literackich epoki re- nesansu na język polski, co na pewno docenią osoby mające pewne trudności ze zrozumieniem języka węgierskiego epoki renesansu. Warto podkreślić, że praca Doroty Várnai zapełnia lukę badawczą w wę- gierskiej polonistyce, prezentuje znane fakty w nowy sposób, zestawia infor- macje w sposób logiczny, uporządko- wany i zrozumiały. Podkreślić należy, iż autorka doskonale dostosowała język swojej wypowiedzi do potrzeb grupy docelowej, do której skierowana zo - stała publikacja. Język jest logiczny, dominują zdania krótkie, obrazowe, pozbawione niepotrzebnych ozdobni- ków. Autorka, jak się wydaje celowo, unika hermetycznego naukowego ję- zyka, który byłby niezrozumiały dla studentów polonistyki na Węgrzech. Język jest więc doskonale przystosowa- ny do potrzeb współczesnej młodzieży. Zapewne dlatego też, biorąc pod uwa- gę potrzeby studentów, bibliografia nie została przeładowana, dominują raczej klasyczne publikacje dotyczące pol- skiego i węgierskiego renesansu, które stosunkowo łatwo znaleźć w polskich i węgierskich bibliotekach. Dużym atutem pracy jest jej przeglą- dowość i syntetyczność – przy jedno- czesnej dogłębnej analizie materiałów źródłowych. Monografia stanowi po- kłosie wieloletnich badań autorki. Wi- dać, iż Dorota Várnai posiada ogromne doświadczenie dydaktyczne, jest wy- czulona na potrzeby studentów, zdaje sobie sprawę, które kwestie należy wy- jaśnić, a które są w pełni zrozumiałe dla — 305 — Ocene, zapiski, poročila – Reviews, Notes, Reports młodzieży. Publikacja napisana została w sposób przystępny, a jednocześnie udało się uniknąć powierzchownego podejścia do badanego tematu. Ton wy- wodu pozostaje bezpośredni, struktura wypowiedzi jest jasna, pozbawiona nie- potrzebnych dywagacji czy udziwnień. Publikacja nie jest dzięki temu przeła- dowana nadmiarem informacji, szcze- gółów, które zainteresowany czytelnik może w każdej chwili uzupełnić. W pracy widoczna jest pokora au- torki względem opisywanego tema- tu – Várnai nie rości sobie prawa do nieomylności, w sposób rzetelny i uczciwy podchodzi do czytelników, nie przemawiając do nich z pozycji wszech- wiedzącego mentora, ale zachęcając do własnych badań i poszukiwań. Widać również wielki szacunek do badanego tematu, szacunek do tradycji, do prze- szłości. Autorka, pomimo erudycji i nie- wątpliwej znajomości badanego tematu, pozostaje jakby w cieniu, nie dominuje i staje się dla czytelnika towarzyszem wielkiej przygody, jaką niewątpliwie jest badanie literatury. Widać, że autorka, jako osoba dwu- języczna i „dwukulturowa”, porusza się z wielką badawczą swobodą zarówno po obszarze węgierskiej, jak i polskiej kultury. Bogate doświadczenie peda- gogiczne pomogło również w tym, że publikacja nie ma charakteru pracy hermetycznej, przeznaczonej jedynie dla wąskiego grona naukowców. Praca Doroty Várnai ma szansę stać się jed- nym z ważnych źródeł wiedzy o węgier - skiej i polskiej literaturze renesansu dla wszystkich studentów kierunków huma- nistycznych w Polsce i na Węgrzech. Agnieszka Janiec-Nyitrai Eötvös Loránd University Budapest, Institute of Slavic and Baltic Philology, janiec.nyitrai@gmail.com Suzana TODOROVIĆ, 2020: Istrskobeneški jezikovni atlas severozahodne Istre 2. Števniki in opisni pridevniki, čas in koledar, življenje, poroka in družina, hiša in posestvo. Koper: Libris, Italijanska unija, Osrednja knjižnica Srečka Vilharja. Suzana Todorović sistematično ra - ziskuje slovenska in beneška istrska narečja v Sloveniji in je med najbolj prodornimi dialektologi mlajše gene- racije. Kot profesorica italijanskega jezika in književnosti ter univerzitet- na diplomirana socio loginja kulture je leta 2011 doktorirala na Oddelku za romanske jezike in književnosti Filo- zofske fakultete Univerze v Ljubljani z nalogo L e k s i k olo š k o - e t i m olo š k a a n a l i- za izbranih romanizmov v šavrinskih govorih. Že v času študija se je navdu- šila nad terenskim delom in je do danes opravila terenske raziskave v več kot 20 krajih (raziskovalnih točkah): Kr- kavče, Boršt, Nova vas nad Dragonjo, Padna, Sveti Peter, Dragonja, Sečovlje, Strunjan, Tinjan, Koper, Izola, Piran, Dekani, Hrvatini, Škofije, Bertoki, Pu- če, Sveti Anton, Šared, Pomjan, Buje in Milje. Rezultati njenih raziskav so objav- ljeni v več znanstvenih monografijah: Narečno besedje piranskega podeželja (2014), Šavrinsko in istrskobeneško be- sedje na Piranskem (2015), Slovensko istrsko izrazje v zaledju Kopra (2015), Narečje v Kopru, Izoli in Piranu (2016), Narečna raznolikost v okolici Kopra (2017), Raznovrstnost narečnih govo- rov na Koprskem (2018), Istrobenešči- na v krogu drugih jezikov in govorov v slovenskih obmorskih krajih ( 2 0 1 9 ) in Narečje ter ljudsko glasbeno in plesno izročilo v Dekanih z okolico nekoč in danes (2020).