KRALJEVINA JUGOSLAVIJA
UPRAVA ZA ZAŠTITU
Klasa 42 (7).
INDUSTRISKE SVOJINE
Izdan 1 marta 1935.
PATENTNI SPIS BR. 11417
Akciova společnost dffve Škodovv zavody v Plzni, Praha, Č. S. R.
Osmatrački durbin za odbranu od letilica.
Prijava od 5 avgusta 1933.	Važi od 1 jula 1934.
Traženo pravo prvenstva od 11 aprila 1933. (Č. S. R.).
Stepen dejstva odbrane od letilica, koje imaju za cilj napred neprijateljskih letilica na odredjeni objekt da onemoguće, ne zavisi samo od dovoljne opreme i pouzdane posluge, nego uslovljava još i blagovremeno posmatranje neprijateljske letilice, koja se približava, da bi se sa odbrambe-nom paljbom moglo što pre početi, te da bi se na taj način sprečilo letenje letilica iznad mete. U tome cilju služe pomoćni osmatrači, koji stoje u vezi sa položajem baterije odn. sa položajem vizinrih i komandnih aparata pomoću telefona. Pome-nuti aparati stoje u raznim pravcima daleko od baterije i snabdeveni su jednostavnim durbinima odn. osluškivačkim aparatima i imaju zadatak da blagovremeno jave približavanje letelice,kao i pravac njevog letenja posluzi vizirnih i komandujućih aparata, pomoću kojih se odredjuju elementi gadja-nja, Odredjivanje elemenata gadjanja uslovljava ipak hvatanje mete u vidokrug durbina, kojima su pomenuti aparati snabdeveni, što je pak naročito teško pri zase-njujućoj svetlosti sunca i velikoj visini letenja letelice kao i velikoj brzini letenja iste, čak i kad je prethodno blagovremeno dat pravac letenja. Ova je okolnost često uzrok zadocnjenja početka paljbe i svih otuda nastalih posledica.
Ovi se nedostatci uklanjaju upotrebom osmatračkog durbina prema ovom pronalasku, pomoću kojeg se odredjuju koordinate približujuće se letilice t.j terenski ugao i njemu pripadajući azimut u odnosu na položaj baterije odn. vizirnih i komandnih
aparata, koji su od položaja osmatračkog durbina znatno udaljeni. Ove koordinate, pomoću kojih je u svakom trenutku tačno odredjen položaj letilice u prostoru, omogućavaju trenutno hvatanje još znatno u-daljene letelice u vidokrug durbina pome-nutih aparata tako, da otpadaju gubitci vremena skopčani sa traženjem te se od-brambena paljba može blagovremeno početi.
Teoriski princip sprave vidi se iz šema-tičke pretstave istog na sl. 1, gde P obe-ležava položaj osmatračkog durbina, koji je od položaja baterije B odn. od položaja vizirnog odn. komandnog aparata udaljen za dužinu 1. Položaj letilice u prostoru u trenutku viziranja obeležava tačka A, a njenu projekciju u horizontalnoj ravni a. Otstojanje izmedju tačaka A-a odgovara visini letenja H. Osmatračkom durbinu odgovarajući terenski ugao je xp, dok je azimut mete odredjen u odnosu na tačku P uglom cp, koji zaklapaju projekcija P-a i pravac P, B od položaja osmatračkog durbina ka bateriji.
Pod pretpostavkom, da se oznake nule azimutne skale osmatračkog durbina P i vizirnog ili komandnog aparata na položaju B pre viziranja udese u osnovni položaj n. pr. sever-jug, onda će i optičke ose durbina u položaju B, kada su oni udeše-ni prema terenskom uglu xp i uglu 9’ biti paralelne sa pravcem PA t. j. ležaće u pravcu BA’. Ako ipak treba meta A da se pojavi u vidokrugu toga durbina, onda je potrebno udesiti njihove optičke ose u
Din. 20,—
pravac BA. Dakle moraju biti pomoću o-smatračkog durbina odredjeni uglovi xb i cp’ na položaju P. U tome cilju mora biti poznata kako visina letenja H mete, koja se ili procenjuje ili se odredjuje višinomerom, tako i horizontalno ostojanje P-a projekcije a mete A i ugla 9, koji se automatski pojavljuje na aparatu kod viziranja na metu A. Dalje mora biti poznato udaljenje 1 oba položaja P i B, koje se može prethodno izmeriti.
Jedan oblik izvodjenja osmatračkog durbina, koji je pretstavljen na si. 2—4, radi prema opisanom principu pri čemu si. 2 pretstavlja izgled pozadi, si. 3 poprečni presek i si. 4 izgled spreda na spravu.
Sprava se sastoji od kutije 1, koja obrt-ijivo naleže na kosturu 2, čiji je konusno izradjeni donji deo snabdeven skalom 3, koja služi za udešavanje sprave u osnovni položaj u odnosu na kazaljku 4. Kostur 2 sa kutijom 1 može biti pomoću čepa 5 i na-vrtnja 6 namešten na glavi 7 stativa. Cela kutija 1 može oko vertikalne ose da se obrće pomoću ručnoga pogona 8 osovine 9 i puža 10 (si. 2 i 3), koji hvata u pužasto nazubljenje smešteno na obimu kostura 2. Gornji deo kostura nosi konusni zupčanič-ki venac 12, u koga zahvata konusni zup-čanički točak 13, koji naleže na osovini 14, koja pak sa svoje strane naleže u kutiji 1. Na istoj osovini 14 smešten je i čeoni zupčanik 15, koji stoji u zahvatu sa nazublje-njem 16 venca 17. Ovaj se venac može da obrće oko horizontalne ose u kutiji 1 pri čemu ova osa prolazi kroz središte 0-kulara durbina 18 sa osovinom 19. Ugaoni durbin 18 čvrsto je spojen sa nazublje-nim segmentom u koji rukom pogonjeni puž 22 hvata, pri čemu isti puž obrtljivo naleže u kutiji 1 i rukom se pogoni pomoću ručnog točka 21.
Obrtnjem ručnih točkova 8 i 21 može se pratiti letilica 23 pomoću ugaonog durbina 18, kako u bočnom pravcu tako i u visinskom pravcu, pri čemu se sa durbinom istovremeno celina kutije 1 sa svima ostalim spravama obrće oko vertikalne ose kostura 2. Kao što se to vidi iz si. 3 i 4, pri tome se okreće istovremeno i neprovidan kotur 24, koji je pritvrdjen na osovini 19 durbina 18 odn. segmenta 20.
Kotur 24, koji je snabdeven radijalnim žljebom, koji spaja njegovo obrtno središte P sa kazaljkom 25, smešten je u kutiji 1 ispod providnog kotura 26, koji rav-nomerno naleže i čvrsto je spojen sa kutijom 1. Jedan segment tog providnog kotura 26 snabdeven je nacrtanom mrežom, u kojoj horizontalne linije daju visine letenja H mete, dok vertikalne linije daju horizontalna odstojanja P a, odn. B-a (si. 1). Dalje je taj segment snabdeven radi-
jalnim zracima i obimnom skalom 27 u cilju odredjivanja terenskog ugla x, čije se vrednosti odredju na toj skali u odnosu na oznaku 25 obrtljivog neprovidnog kotura 24.
Koturovima 24 i 26 podredjen je još jedan ispred njih smešteni od mutnoga stakla kotur 28, koji je snabdeven azimut-nom skalom 29 i pritvrdjen za venac 17 koji se ručnim točkom pomoću osovine 14 i čeonog zupčanika 15 obrće. Venac 17 je izveden istovremeno kao kružna vodjica za prsten 30, koji je prema njemu smešten centrično i može rukom da se obrće, pri čemu je snabdeven medjusobno paralelnim dvema vodjicama, koje su u odnosu na središta obrtanja P tangencijalno smeš-tene. Duž tih vodjica klize nosači 32 providnog lenjira 33, koji je snabdeven skalom otstojanja 34. Lenjir 33 po merljiv je u nosačima 32 u pravcu njegove podužne ose, tako, da se može pomerati u dva pravca, koja su medjusobno upravna. Sa skalom 34 providnoga lenjira 33 paralelni prečnik prstena 30 obeležen je zategnutom žicom 35, koja se može zameniti kasaljkom 37 jednostavno pritvrdjenom na prstenu 30.
Pomoću ovog opisanog osmatračkog durbina odredjuje se azimut 9’ i terenski ugao tb mete (letilice 23) i to u odnosu na prilično udaljenu bateriju od njegovog položaja odn. od položaja viziranog ili komandnog aparata, kao što slednje:
Na izabranom se položaju stativ 7 sme-šta tako, da ravan njegove glave bude horizontalna, Potom se na njega smešta os-matrački durbin i okrene se u osnovni položaj pomoću busole t. j. u pravac sever-jug prema azimutnoj skali 3, pri čemu se prethodno oznake nula istih, kao i azimutne skale 29 na obeleženom koturu 28 dovedu do poklapanja sa kazaljkama 4 i 36. Posle ovog osnovnog udešavanja se kostur 2 pritvrdi navrtanjem navrtnja 6 za glavu stativa i durbin 18 se okretanjem ručnoga pogona 8 i 21 upravi prema središtu položaja baterije, pri čemu se okreće venac 17 iz njegovog osnovnog položaja pomoću prenosa 13, 14, 15, 16. Ovaj osnovni položaj je takav, u kome oznaka nule skale 29 dolazi do poklapanja sa čvrstom kazaljkom 36. Okretanje se vrši za izvesni ugao, koji odgovara pravcu PB. Ovaj je pravac odredjen poluprečnikom, koji vodi od središta P sprave ka odgovarajućoj tačci o-kretanja na azimutnoj skali 29, na kojoj se n. pr. pisaljkom obeleži položaj B baterije tako, što se poznato odstojanje PB prenese u pravcu toga poluprečnika pomoću skale odstojanja 34 lenjira 33.
Posle obeleležavanja položaja B može se preći na odredjivanje terenskog ugla tb i bočnoga ugla 9' baterije B. U tome se
cilju durbin 18 upravi obrtanjem točkova 8 i 21 na metu 23, dok se ne pojavi njena slika u vidokrugu durbina, Pod pred-postavkom, da se meta ne kreće, tada se neprevidni kotur 24 obme za terenski u-gao mete xp u odnosu na spravu P i njegov radijalni žljeb sa oznakom 25 biće u-upravljen na metu 23. Potom se iz poznate visine mete H, koja je u odgovarajućoj srazmeri pretstavljena na horizontalnim linijama mreže segmenta, odredjuje položaj mete A na pravcu radijalnog žljeba kotura 26. A to je presečna tačka toga radijalnog žljeba sa odgovarajućom horizontalnom linijom mreže. Time je i projekcija a u horizontalnoj ravni data kao trag odgovarajuće vertikalne linije iduće kroz tačku A, i to na spojnoj liniji upravo pravoj od središta P prema čvrstoj kazaljci 36, pri čemu otstojanje P-a, mereno na skali odstojanja 34 lenjira 33, odgovara u ogovarajućoj srazmeri horizontalnom otstojanju P-a prema sl. 1.
Istovremeno sa obrtanjem neprovidnog kotura 24 obrće se i kotur 28 sa azimut-nom skalom 29 i zajedno sa njom na njoj nacrtan položaj tačke B t. j. položaj na kome se nalazi baterija odn. vizirni i komandni aparati u odnosu na položaj osmat-račkog durbina P. Kada se obrtanjem rukom prstena 30 uz istovremeno pomeranje lenjira 33 u dva jedno prema drugo upravna pravca taj lenjir udesi tako, da se oznaka nule na skali 34 poklopi sa tačkom B na matiranom koturu 28 i pri tome podeljena linija te skale 34 prolazi kroz pro jekciju a tačke A, onda otstojanje B-a u srazmeri skale 34 daje horizontalno ostoja-nje položaja baterije B od projekcije a mete A (si. 1). Ovo se otstojanje čita (tačka x) na odgovarajučoj visinskoj liniji mreže i odgovarajući radijalni zrak Px tada odredjuje na skali 27 traženi terenski ugao tb mete u odnosu na položaj baterije, dok se istom položaju odgovarajući ugao cp’ (si. 1) čita na skali 29 prema kazaljci 37.
Na isti se način odredjuje i trenutna vrednost terenskog ugla rb i odgovarajućeg ugla cp’ pokretne mete, t. j. lenjir 33 udešava se prilikom praćenja mete pomoću durbina 18 tako, da se kako oznaka nule njegove skale 34 stalno poklapa sa nacrtnim položajem tačke B na koturu 28, tako i linija te skale 34 istovremeno prolazi kroz projekciju a tačke A. Time je u svakom trenutku viziranja i trenutno horizontalno ostojanje B-a dato, pa dakle i trenutni terenski ugao tb sa odgovarajućim trenutnim bočnim uglom cp’.
Tako odredjene vrednosti saopštavaju se telefonom baterije odn. vizironom ili komandnom aparatu i njihovi se durbini potom udese i na taj način se pouzdano hvata slika i znatno udaljene mete, što o-mogućava blagovremeni početak otvaranja paljbe.
Kod opisane sprave može kotur 24 sa o-znakom i kazaljkom 25 biti zamenjen jednostavnom kazaljkom, a da time ne prome-nimo bitnost pronalaska.
Patentni zahtevi:
1.	Osmatrački durbin za odbranu od le-tilica, naznačen time, što ima tri jedno do drugoga smeštena kotura (24, 26, 28), od kojih se unutrašnji neprovidni i sa žljebom radijalnog pravca i kazaljkom (25) snabde-veni kotur (24) pri gonjenju (praćenju) mete durbinom (18) u visinskom pravcu od osovine (19) durbina (18) obrće u zavisnosti od terenskog ugla (tb).
2.	Osmatrački durbin za odbranu od le-tilica po zahtevu 1, naznačen time, što je unutrašnji nepokretni ali providni kotur (26) snabdeven na njegovoj pegmentnoj površini mrežom, čije horizontalne linije pokazuju visine mete (H), dok vertikalne linije pokazuju horizontalna otstojanja (P-a, odn. B-a), pri čemu se na istom pomoću radijalnog snopa zrakova i obimnom skalom (27) odbrojavaju vrednosti terenskog ugla (tb).
3.	Osmatrački durbin za odbranu od le-tiiica, po zahtevu 1 i 2, naznačen time, što se spoljašnji slabo matirani kotur (28) od stakla obrće zajedno sa durbinom (18) prilikom praćenja mete u bočnom pravcu i snabdeven je azimutnom skalom (29), koja služi za odredjivanje vrednostj ugla (cp), koji daje pravac od položaja (B) baterije odn. vizirnog ili komandnog aparata prema meti (A) u odnosu na kazaljku (37).
4.	Osmatrački durbin za odbranu od le-iilica, po zahtevu 1 do 3, naznačen time, što je kazaljka (37) pritvrdjena na prsten
(30)	, koji se rukom može da obrće i cen-trično je smešten prema koturovima (24, 26, 28), koji je prsten snabdeven sa dve medjusobno paralelne i prema središtu obrtanja (P) tangencijalno smeštene vodjice
(31)	za nosače (32) providnog lenjira (33), koji lenjir ima skalu (34) horizontalnih otstojanja (P - a odn. B - a) i može da se po-mera u dva medjusobna upravna pravca.
5.	Osmatrački durbin za odbranu od le, tilica, po zahtevima 1 do 4, naznačen time-što je unutrašnji neprovidni kotur (24) sa žljebom i kazaljkom (25) zamenjen jednostavnom kazaljkom.
Ad pat.br.HM7
Fig.1
fig. Z	m***


2*29
Ad pat.br. 114117