DISSERTATIO INAUGURALIS MEDICA DS QUAM P RO DOCTORIS MEDIC IN AE LAUREA SUMM!SQfE IN MEDICINA HONOR1BUS AC PUIVILEGIIS RITE OBTINKNDIS m ANTIQUISSIMA AC CELEBERRIMA CAES. REG. UNIVERSITATE PATA VINA PUIL1CAE ERUDITORTJM SUBMITTIT DISQt - I5ITIOM P AT A VII TYPIS VALENTINI CRESCINII Red-dere qni roces jam scit puer et pede cci to Signat liumum, gcslit paribus colludere, et iram Colligit, ac ponit temere, et mntatur in horas. Imberbis juveuis tandem custode remoto, Gaudet equis canibusque, et aprici gramine campi, Cereus in vitium flecti, monitoribus asper, Utilium tardus provisor, prodigus aeris , Sublimis, cupidusque, ct amara relinqucre pernii. Conversis sludiis aetas, animustpte virilis Quaerit opes, ct amicitias, inservit honori, Commisisse cavet, quod mox mutare laboret. Muha senem circumveniunt incommoda : vel quod Quaerit, et inventis miser abstinet, ac limet uti: Vel Tos sjmbolum ! Sinas , precor, ut (juam TUL NOMINIS CLYPEO maniri indignam n on habuisti, exilis opella exo- ptatum patiaiur ornamentum. Etsi naevi cpiidam adhaeserint, juvenem mečicam be¬ nigne excuses, sunt enim humana. Ut ut O desint vires, tamen est laudanda voluntas, hac enim contentum TE auguror. FAKITDEUS TER OPTUMUS MA¬ KOM US ! ut in commoda patriae, in con- servationem NOB1LIS FA MILIM TUM, in bonorum solatium, in muneris puhli¬ ci ornamentum din vivas incolumis sos- pes; ut cumuleris omnibus illis honoris spoliis, (juae TUM debentur virtuti. SIS diu adhuc NOBILI PROSAPIM TUM honoscjue decusaue! — Ego vero non de- sinam, me totum pro humeris publicae sa- crificare saluti, TU Oc/ue patrocinio cjui dignus evadatn omnibus adnitar nervis, Altica jide feralem ad tumulum uscjue TUI memoriam, Anibrosia cilende FA U- TOR, conservaluvus sancte spondeo. EXCELJENTISSIMINOMINIS Tut 0I3SERVANTISS1MUS AZJCTOR LEGTORI SALUTEM! Quem scientia et ars ma.nu tri- BUCJJNT LARGA, sumrnum lionorem antecjuam attingere datur, DuCTORIS Medicinae Laurea_, qui digni habeaiuur , coronamur, cathedramque doctoralem adscendere licet; leges Majorurn ex objectorurn Mjriade quid in lucern proferre ab annis dictabant et dictant. Quam sanctionarunt, liane venerabundi legem sequi dum in anirno iuit, rnagnas obviam vidimus venientes rupes, a- scensu dilficilia cacumina surama labore pericu- lisque stipata multis, perpendendo una ex parte juvenern medieum , qui Hippocraticarum quin- quennio vix valedicens scholarum ludo, tantam et tam vastatn ex altera parte et seculorum eru- ditioni vix ac ne vix quidem convenientem, qui- bus esset supersedendum , et sanae et aegrotan- tis nalurae jure sjlvain offendit notionum divi - naruui. Quid vero pro dissertatione inaugurali simus selecturi, hinc indeque statutis satisfaetun nubila inolientes inente, regulas Hygienes specia- les omiltendo, qumn celeberrirnoruin virormn, uti FISCHER, HENKE, RAMINGTON, SCHRO- TER, BURDACH, HARTMANN , opera per- pulchra commentaque stupenda in auxilium fuis- sent tracta, omnium prirao de HOMINIS iETA- TIBUS notio physiologica ad nostrum scripulum usque, quem nancisGi debuit, valore haud excul- ta, praeplacere viša est; praeprimis quando ad- dimus, patbologo non minus ac therapeusin mo- lienti summopere fructiferam evolutionem organis- mi humani plrysiologicam ejusque revolutiones intcr et quae ad statum bominis morbosum spec- tant perspicuam esse necessitatem. Omne vivit, omne natura sua aliam vilam . Ad vitam duo coneurrant factores oportet , factores ex princi- piis naturae generatibus conferti, quae quidem unam eandemque semper et ubique habent es- sentiatn, ideale imponderabilis, diversa tamen in- ter se eonfluunt relatione diversum constituendo productutn, diversam vitam. Tališ scala esset ab electricitate, a luce, a magnetismo, cjua potentiis sensibus nostris subtilissimis, ad hoininem perfec- tissimum usque, et in liomine ipso a textu cel- lulari ad systema sensiferum usque; unde fit, ut omne systema, omne organon, omnis partiuncula sua coronentur vita, suo modo aegrotent, suo modo morbosa traclentur, suo inodo reviviscant in prislinam vitam. Tališ ratio observatur in pro- gressu et regressu vitae humanae , quae certas adamat periodos ac determinatam sub quavis con- ditione et normali et a norma deflectente aliam iterumque aliam praesefert faciem; quae omnia cautuin nonnisi medicum in diagnosi , tberapia aeque ac prognosi dueant oportet . Lieet nos saleni philosopiiorum invenisse nec somniare au- deamns, gaudemus tamen auctorum recensitorum opiniones, et quae cogitarunt et protulerunt, in proprium sanguinem, quantum vires tulere, con- versa puhlice traderc posse, systema quoddam or- ganicum, ut ita dicamus, enucleando huicque ae- dificium vivum superstruendo . Ast exiguas ve¬ liš respicere vires precatnur , precamurque , et quod magis, acuto ne secemur ungui! — Pa tavii Nonis Januarii anni i834- AUCTOft *.4 T7 § i. V ires, quarum concursus e diametro šibi oppositus vitam ponit, inateriarn iisdein animandam deterrninat, determinanturque ita,ut cujus in cau- sa sunt, processus vitalis a prinio vitae germine ad eandem in alias formas labentem, contiDua inter formationem et destructionem lucta essenou tantum videatur, verum etiain secundum mentes omnium ferme naturae scrutatorum jure sit, iaa- gnam fovens cum anni temporibu* teraeque cir- ca axim propriam rotationibus analogiara , tali pacto, ut quaedam stadia ejusdem processus bio- tici, licet non distincta, distinguere valeamus, qui- bus stadiis in homine, quem scrutari contendi- rnus, AETATUM cotnpetit nomen. § 2 . Nec desideratur aetatum singularum notio- nis momentum sat grave in morbo et cognoscendo et determinando non minus ac in aetiologia; nam bomo a primae vitae boriš per scalam quasi cre- scens, florens, decrescens ac ad elementa sua , quorum soboles fuit, retrogrado descendens pas- su pro singulo vitae momento variam et quead vires et quoad massatn organicam rationein ha- bens, variam etiam et tam multifariam ad res ex- ternas relationem, binc et dispositionem ad inor- bos offerat oportet. §3.Quam primum determinatas ac distinctas vi¬ tae periodos habuerimus,luce medicina gaudebit di¬ vina ; ast baec nosse desideratur, relinquenda ne- poti. Tali vero rerum positione jam non mirum, cur pbvsiologi varii variam aetatum divisionein ba- lnierint, limites vero uniuscujusvis relinquerint dubios. § 4 . Inter reliquas, quas omnis aevi medici aeta¬ tum statuerunt divisiones, quae fundatur in Triade compositionis organismi ex sjstematum triplicita- te, tanta revera mentione illam dignam non es- se, lubenter censemus, ac neutericorurn praepri- mis quorundam futilis subtilitatis, proh dolor, ni- mis amanlium opiniones praeseferunt! Secundum borum argumentationes sex aetatum stadia assu- menda suadentur, quorum tria vitae crescenti, alia tria vitae tribuuntur deerescenti. Ast reli- quis, quae buic distinctioni opponi a nobis pos- sent, verbis Immortalis NOSTRI HARTMAN IN I omissis, adducere tantum placet, limites, quibus vi¬ tae decrescentis stadia a se invicem rite separen- tur, a perspicacissimo etet pbysiologicarum rerum gnaro desiderari. § 5. Aliam igitur divisionein, quae sanae rationis principiis atque ab experientia suffultis innititur argumentis, proponere juvabit, quae certe, licet non expeditissimae eruditionis, naturam tamen scru- tantis animi notam praeseferret. Hac de causa , i6 ut sjstematio quodam ordine progrediamur, om- nium primo fines extremos , inter quos vita tam- quam lucidum sidus ab Anatole versus Hesperum movetur, origo et extinctio vitae sunt. Persolvit autem cjclum suum vita eo’ordine, ut mox sur- sum tendat, mox aequilibrium inter adscensuin et descensum teneat, mox iterum deorsum ver- gat, ut igitur vita cuin Aurora , meridie et ves- pere summam ac pulcherrimam foveat analogiam , atque tria generalia et primaria exbib?at stadia , quae sunt; S incrementi, vitae perfectae, decrementi: Ast liaec distinctio quum nimis sit generali«, verissima attamen, alia adbuc stadia addere vo- lumus, ideo autem stadia dieta, quum aetates mox adducendae, propriis manifestationibus ac cliarac- teribus, sint distinctae, clariori luce foenerata pu- tamus. Tali autem respectu habito, vita sex ae- tatum agnoscit stadia : I. Aetas foetus. Aetas foetus. i § G. Aetas foetus, embryonatus, Foetusleben, Lei- besfruchtalter, illud audit vitae stadium, quod a conceptione ad partum usque persolvitur , atque vitam plasticam kat «£<>x>jV et in concreto mani- festat. Partus autem legitimus humanus terminum auscultat in fine noni mensis Solaris, vel decimi lunaris, ut igitur foemina per triginta octo us- que quadraginta hebdomades, seu per ducentos sexaginta quinque usque ducentos octoginta dies uterum gerat gravidum; foeminarum tamen plu- rimae ducentesimo septuagesimo tertio die a con¬ ceptione fructum excludunt. Mulieres primiparae vero, irritabiles nimium aut pletboricae una heb- domade citius; graciles contra, debiles, rigidaa nimium et phlegmaticae aliquot diebus serius pa- riunt. § 7. Quum vero embryonatus per gradus tantum forrnationis et perfectionis ulterioris dignitatem ac- quirat: hinc pro fixis punctis atque cardinibus, praeeuntibus et physiologis et obstetriGariis , in embrjonis vita conspicuis, menses assumimus , singularem atque iterum singularem vitae mani- festationem praeseferentes. Ovum. §8.Initium vitae est momentum, et momento absolvitur onme vivum; quemadmodum in columna A oltaica per eontactum poli utriusque oppositi extricatur scintilla momento, quasi in temporis 2 i8 intervallo sensibus non percipiendo , impondera- bili, sit venia verbis, nam sunt humana: itaque momento conceptionis jam ponitur vita et est jam vita, et ultra hoc momentum jam perfectio ul- terior vitae datur. Ovura aut potius vesicula in ovario superve- niente spermate virili rumpitur, probabiliter prae- gressa jamjam fructificatione. Aliquot boriš imo et diebus post concubitum fluidum fructificaturn ovi in tubis Fallopianis per motura quemdam peristalticum eorundem in uterum defertur. Quam- primum tubae Fallopianae in functionibus suis impediuntur, embryo in cavo abdominis , in tu¬ bis Fallopianis ipsis, in ovariis etiam figit suos natales partum producendo extrauterinum . — In utero ante omnia lluiduin quoddam muccosum videre solummodo est; vergente vero in finem die decimo septirno polaritas introrsus conspicua extus patet. Formatur antinomia solidum inter et fluidum, tegumen inter et nucleum, quae diffe- rentia posita catenam constituit galvanicam in ovo locum liabentem. Ovum nimirum qua trinitas ex embryone, fluido et tegumentis ovi considerari debet; ovum forma gaudet sphaerica: et omnis vivi animalis primitiva forma est sphaerica. Flui¬ dum jam perstabat; polaritate enim accedente po- nitur exsistentia duorum corporum differentium solidorum , ponitur embryonis et membranarum ovi vita. Fluido se insinuat membrana serosa, Amnion, Schafhaut , diaphana, secernens, glabra; extus versus sequitur membrana fibrosa, Cborion, Lederhaut dieta, densa quippe et solida , initio albicans pellueensque ) serius evadit opaca et fla- >9 vida, duabus constans lamellis unitis textu cel- luloso perreptato arteriis vasisque copiosis cum vasis umbilicalibus et placentae cohaerentibus. In¬ terna chorii lamina (chorion laeve) cum amnios tunica subjacente ope cellulosae conhaerens tene- rae et rarae. Lamina exterior cliorii (chorion fun- gosum seu frondosum) copiosis filamenti® vascu- losis primis exornatur mensibus, quae ope deciduae reflexae et hanc lunicam cribriformem transeundo cum vasculis et villis tunicae conjunguntur u- teri caducae. Primis duobus mensibus filamenta haec per ovi superficiem cernuntur oranem, cras- siora tamen et densiora ea adparentia parte, qua ovum cum utero jungitur , ubi pedetentim in placentae partem vertuntur foetalem. Observa- tur mensibus graviditatis primis chorii arnbi- tus major quam amnios, unde nascitur inter- vallum repletura liuraore crjstallino liquori am- nii sirnih. Post secundum mensem vero intima ovi tunica vasis destituta conspicuis celerius quam media crescens, tali enim pacto fit, ut spatium intermedium cum humore dispareat, lioet rarius contingat, ut, inllammatione facile praegressa, col- luvies aquosa adsit in partu maturo, unde aquae spuriae. — Simul ac ovum in uterum defertur , subinflammatorius quidem status, si ita dicere fas est, in utroque exoritur, ut utrobique fila¬ menta rainosa et cruenta, seu villi efflorescant, onginem a coagulabili sumentes lympha ovi mem¬ branam constituendo externam, quae abit in tuni- carn mollissimarn , vasculosam , retiformem dna* exhibentem lamellas, quarum pagina interior De- cidua rellexa compellata, tenuior, celiularis et 20 cribriformis, initio ex ipso ovulo propullulat, se- rins cuid uteri caduca confervendo totam ovi ob- ducit superficiem; externa econtra, Decidua Hun- teri, s. Caduca uteri, Hunterische Hautj dieta, uteri vera est efflorescentia, totum ejus cavurn, ostia tubarum et internura colli orificium, si exci- pere mavis, vestiens.Est enim externa baec mem¬ brana primis temporibus crassior, copiosioribus in- structa vasculis, fit temporis traetu tenuior, co- baeret magis cum utero et vaša ejus sanguifera, eo loco excepto, cui placenta adhaerescit, retra- liuntur . Filamenta enim deciduae uteri sese jungendo cum villis ovi verum nexum ovum in- ter et uterum efficiunt. Tertio graviditatis men- se ovum mole aucturn totum explet uteri cavum, binc et paginae dictae cum eborio arctlus nec- tuntur, ut ita unam fere tunicam constituant, licet ejus vestigia apud foetum mat'irum in ex- terna eliorii facie adhuc videnda, particulis iis, quae utero adhaerent, cum lochiorum eliminan- dis flu‘xu.—Quando plures adsunt foetus, pluri- mum quivis distincta gaudet amnios et chorii tu- nica; decidua vero reflexa in plurimis communis esse consuescit.—Omnes ovi tunicae nervis de- stituuntur, nec igitur sensibilitate vel ad matrem, vel ad foetum referenda gaudent.— Placenta. § 9. Constituit placenta vinculum peculiare foe¬ tum inter et matrem, corpus referens spongioso- carnosum vasis innumeris textu celluloso con- junctis conflatum, orbiculare, 6-8 poli. in dia- 21 metro emetiens, in medio I2 -j 5 lin. crassum , peripliaeriam versus tenuius, caducarn uteri inter et charion positum, utero vario in loco adhae- rens facie convexa, foetura respiciens concava. Videtur placenta 8. formari hebdomade, quo tem- pore vesiculg umbilicalis , primum alimentum facile praebens, mole minuitur. Constat placenta partibus duabus: portione uterina una, foetali altera ; quarum prior tum formatur, quando de- cidua crassa vasis uterinis uberius propullulanti- bus, in adbaesionis loco incrassari firmiusque coa- lescere cum utero incipit, quod post 8. circiler liebdomadem contingere consuesit,—secunda econ- tra oriturab ipsis vasis umbilicalibus cborion per- reptantibus fungosum, ac deciduam transeuntibus rellexam et villis ejus tunicae filamentisque. Se- cundo enim rnense vaša umbilicalia augentur ma- gnitudine, minuuntur vibi in reliqua ovi super- ficie, et augentur illi, qui adbaesionis loco re- spondent, atque chorii pars utero contigua in placentae partem explicalur 1'oetalem. Vaša utn- bilicalia ad placentae centrum fere recedunt, rriox- que in ramos plurimos chorii involucro munitos dispescunlur et verluntur in parencbyina partis foetališ , quoruin singulus in surculos minores di~ viditur ranius, formantur lobi convolucro capil- lariucn conflati vasorum, suntque venae cum «a- pillaribus arteriolis infmita conjunclae anaslomo- si. Nervi non reperiuntur, nisi organiei, cum vasis sanguiferis decurrcntes, unde placenta omni destituitur sensu; vaša autem lvmpbatica in par- te placentae uterina manifesta sunt.— Transitus bumoris ex placentae parte uterina in foetalem 22 ad nostrum usque scripulum perspicuus deside- ratur, quem tamen ad mentem celeberrimi Len- liossek membrana decidua reflexa ponat, ut igi- tur vaša capillaria šibi mutuo inosculentur, vel penetrabilis tunicarum indoles communionem prae- beat; non tamen tališ est iste nexus, ut norma¬ li in statu baeinatis admittat commeatum. Verum enim vero patet communicationis necessitas e placentae functione, e relatione matris ad foetuin eque transitu nonnullarum substantiarum e cor- pore materno in liquorem amnii foetumque ipsum. Funiculus unibilicalis. § io. Observationibus dueti edocemur, funi- culum umbilicalem tum demum explicari in em- bryone humano, quando placenta formari inci- pit, prima vero aetate ductum amphalo-mesen- terieum e vesicula umbilicali, qua peculiari ovi parte, emergentem, vices ejus agere , nulli non censemus. Componitur funiculus bic duabus ar- teriis utrinque ab arteria hypogastrica ortum du- centibus, unaque vena; — priores umbilieum tra- jiciendo in tenero embryone rectius incedunt, in adultiore gyros circa funiculi axin deseribunt, pla¬ centam vero adtingentes in ramos secedunt radiatos, qui in comitiva ramorum venosorum lobos efliciunt. Post partum arteriae umbilicales ab hjpogastri- ca ad umbilieum tendentes mutantur in speciem ligamenti. —Qui arteriarumperpetuos sistunt co- mites, surculi placentae venosi invicem conlluen- tes sinus formando frequentes flexuosoque itine- re procedendo in venam uniuntur umbilicalem a3 valvulis destitutam, quae inter arterias ad um- bilicum tendit, quo transgresso in venae porta- rum ramum evacuatur sinistrum. — Cinguntur vaša adlata textu celluloso spongioso septulis di- viso cellulosis materiaque repleto gelatinosa, ac- cedit denique vagina serosa ab amnios lunica pro- ducla. An vero urachus verum sistat canalem , qui urinam ad alantoidem, quae in homine dis- putatur, ferat, an vero potius ligamentum sit aut vas Ijmphaticum, adbuc inter judices lis est. Quos Vieussens funiculi nervos adesse contendit, neo- tericorum nondum detexit sincera anatome. Circuitus sanguinis. § 11. Quemadmodum embryo per melamorplioseo* gradus transit varios, doneč statum adtingit per- fectionis; ita et baematis cursus foetus aetate varia varius erit. CIRCUITUS ORGANA quan- do fonnari incipiunt, dum cor nempe canaliculum simplicem ac contortum offert, et arleriae cum veniš necdum confluunt, circulus clausus deest, et ut in plantis observandum, humor vitalis sursum tantum deorsumque movetur. Prout autem cor magis explicalur et vasorum termini anastomosi incipiunt conjungi; ita et sanguis in circulum ferri inchoat perveniendo pedetentim eo, ut, qui maramalibus, necdum pulmonibus respirantibus, proprius est, circuitum eonsequatur, fovendo ta- men aliquam analogiam cum, qui in piscibus et amphibiis obtinet, sanguinis motu, prout placen- tae funclio cum broncliiorum congruit munere. —• Cruor igitur vitalis restauratus in placentae parte 3 4 ioetali atque a surculis venae umbilicalis recep- tus per communem funiculi truncum in cavum delatus abdominis, ubi potior ejus pars per be- par transeundo ab pblogisticis purgatus principiis in venam perducitur cavam adscendentem. Per utramque cavam haema destro traditum sinui cor- dis, partiin indolis venosae, arteriosae partim, a- liam ac in homine nato ingreditur viam; aptus enim pro vita alenda sanguis, pulmonibus aerem nondum spirantibus, in corpus pellitur universum. Huic fini respondens invenitur sinuum ma~ cbinatio , cava enim haec foramine ovali minus clauso patens fovent cominercium, et valvula Eu- stachii in tenariori embryone adeo ampla ob- servanda, ut orane fere baema versus ovale (Ti- rigat foramen, quo fit, ut in teneriori foetu om- nis pene cavarum sanguis in atrium cordis si- nistrum indeque in aorticum ventriculum atque aortae ope in corpus feratur universum.— Dum autem serius valvula Eustacbii minuitur, augetur illa foraininis ovalis, talique pacto minuto com— meatu inter sinum utrumque sanguis cavarum ostium versus venosum ventriculi pulmonalis pel¬ litur, ut ideo in foetu maturo vix aliquis sanguis e dextro in sinistrum veniat sinum ; nullus vero ex lioc in illum redire possit. Contracto binc ven- triculo dextro, qui per foramen ovale in sinistrum cor traduci non poterat , sanguis in arteriam projicitnr pulmonalem, ob pulmones vero adbuc densos, collapsos, aere nondum diduetos maxima sanguinis pars per ductum arteriosum Botalli, qui cx arteriae pulmonalis trunco, antequam findi- tur in ramos, ortum ducens aortae inseritur sub 25 arcu ejus magno, ut in omnem corporis defera- tur partem. — Gum enim e pulmonibus paucus redeat sanguis et, qui ad maturitatem magis ac- cedit, in embryone vix aliquis cruor ex dextro in sinistrum feratur sinum; aorta pulmonali ar- teria minor existit, erescit vero ejus amplitudo a loco insertionis ductus arteriosi.-Qui in capilla- ri sjstemate corporis universi, pulmonibus non exceptis, sanguis incipit niger ad dextrum ten- dens cordis sinum, qua via sanguis in placenta restauratus per heparque viam legendo ( quod viscus et suam ad dephlogistisationem cruoris non conferre sjsnbolam non queat ) ei admiscetur. Sanguis arteriarum hjpogastricarum arterias pro- ducentium umbilicales in visceribus ventris oxy- genio privatus liumori similis reditur venoso, quarn tanquam pulmones veneratur foetales, in placen¬ tam ut restituatur, defertur;— en et functionem placentae notabilem! Alia vero circuli datur ratio postquam foetus utero enixus respirat, quod serius exponemus. § 12. Nimis arctis temporis sortisque detenti angustiis foetus quoad menses singulos grada- rias evolutiones praetereundas putamus. Sapere sat sit, ab omni pritnordio embrjonis vitam mere organicam esse; sapere sat sit, reproductivam vim eo majorem esse. quo inferiorem perfeotionis gra- dum tenent corpora organica; quare et liumano embryoni varios perfectionis gradus transeundos naturae dictant leges , quibus obediens embrjo eo majora capit incrementa , quo propior est o- rigini suae: aI)solvitur enim embryonis vitae pro- cessus puri generatim ratione, ac in homine a« 26 dulto ex vita plastica tandem vitae animalis emi- cat restauratio. -—Foetus nune eum naetus per- fectionis gradum, ut propriam vitam vivere queat, naturae externae iiuluentiis expositus, queta jam pondere suo solicitavit , utero excluditur matris NOVUSque homo mundum intrat, inter ploratus ejulatusque novam salutans vitam . In quod au- tem tempus partus legitimus incidat, supra mo- nuimus; rarum est, ut partus praematurus signa status imperfecti non prodat. An autem foetus ultra terminum legitimum in utero commorari et vivus tandem nasci possit, quem partum se- rotinum vocant, inter judices disputatur. Dispositio in morbos. § i5. Nonnisi vivum aegrotat;-ut igitur mor- bus vita absente cogitari nequeat: foetus vivit; ut igitur morbus in foetu cogitari queat ; vi¬ vit vero foetus vitam organicam; ergo et inorbi foetus vitae pro maxima parte organicae insidian- tes sub titulo organieorum veniunt: liinc foetui praecipuam in deformitates et vitae plasticae er~ rores dispositionem inliaerere palet. Aetas infantilis. § 1 4* Homo neonatus respirandi et lac ex pa- pillis mammarum sugendi officium suscipit, sed istinctu ductus, ut quidam volunt in rebus pby- siologicis dissertissimi. Primus vero actus inspi- rationem sistit contractione nonnisi diaphragma- tis positam hacque verosimiliter accedente atmos- 2 7 phaera antea sollicitata. Inspirat vero pulmone sinistro prius pulrno dexter, quoniam ramus bron- chiorum dexter amplior et brevior est sinistro. Pulmones repelita ac profunda respiratione eva- dunt leviores, liunt spongiosi, innatant acjuae.— Cum primo respirio raagna orditur et in mixtione cliemica et in haematis motu revolutionum ca- terva: praevalentia carbonii evanuit in latice cruen- to, qui azoto et oxygenio redditur ditior, magis ruber etin coagulum pronior. Quemadmodum pul- mones eorumque vaša haematophora per inspira- tionem extenduntur; ita haec majorem sanguinis copiam šibi adliciunt ita, ut ex atrio dextro in cameram cordis dextram (ventriculum dietam pul- monalem) et inde in pulmones deferri debeat. Valvulis foraminis ovalis ultimis mensibus jam šibi adproximatis, eaedem ob sanguinis ex veniš pulmonalibus in atrium sinistrum torrentis san¬ guinis undam magis adhuc šibi approximantur i- ta, ut paulatim concreseant, quamvis non semper perfeete. Sic et sanguis ex arteria pulmonali prop- ter adtraetionem vasorutn capillarium pulmonum iter suum per canalem arteriosum non amplius sumit in aortam bic igitur canalis ope contra- etilitatis contraliitur, concrescit forrnatque liga- mentum aortae pulmonali punctum praebens fi- xum. Arteria umbilicalis antagonisraum servat cum pulmonali arteria, placentae instar et pulmonum. Quemadmodum igitur in respiratione sanguis in arteriam pulmonalem prorumpit , nec paucissi- simus in arteriam abit umbilicalem; respirio au- tem iterum confuso, haec sursus sanguinem du- cit. Vaša utnbilicalia contrahuntur, conerescunt 28 ligamenta formando, quum econtra major san- guinis quantitas ad extremitates currat inferiores. Hepar nonnisi sanguinem accipit abdominalern; vaša, sanguinem illi quae adducebant umbilica- lem, perstant aperta radices solummodo sjstema- tis venaeportarum formantia clausos. Quoniam ve¬ ro tali pacto minor sanguinis copia intrat jecur, concrescit nune temporis et canalis venosus Bo- talli ;-pulsus neonati in minuta »4° ictibus ae~ stimatur. § i5. Inter partum pressio, accedens alterum quoddam medium in cutem agens, aeris in pulmo- nes infensilis intratio, queis inlans dolose dolorifi- ceque excitatur; liis vero in eodem et reactio evigilat, cujus ope per vices fulminis ad instar pri- stina sua existentia redimitur vegetativa acqui- rensque, quam manifestat, autonomiam. Sanguis cum substantia musculari in contactu oxygenius confert, ut inotus reddantur vividiores. Prima e- nim actio muscularis doloris est expressio, eju- latus vagitusque, primus cum mundo externo , quos produxit contactus. Altera musculorum actio evacuatione urinae et foecum manifestatur, quae ultimae nec solidae, lividae per aerem ut pluri- mum viridescentes cernuntur. Hae vero evacua- tiones pressione diaphragmatis una cum musculis abdominalibus in intestina sub inspiratione exci- tantur, talem habentes rationem, ut vesica plena in neonato cadavere, id non vhdsse post partum signum praebere possit. Lucis in ooulum stimu- lus repetitas post se trabens quamrnaximum ster- nutationes. Variis liis evacuationibus non tantum univerium sjsteraa museulare conquatitur major- 2 9 que activitas in iisdem ponitur; verum etiam mera- branae mucosae, caveam narium, tubum enteri- cum viasque uropoeticas amicientes easdem ob- tegente humido liberantur adque altiorem exci- tantur actionem. Nune demum infans musculo- rum ope sugit, nutriinentum ab actione matris organica paratum praeparatu trupe assumit. Quod suetioni interpositum est, terapus dormiens ab- solvit, quo somno manus pedesque adtraetos tenen- do jacet, ac si ovo uleri esset inclusus. Integer ejusdem status praeter koenaesthaseos sensum, qui actionem esserit, nullum adhuc offert sensum vigentem, quum paulatim demum reliqui evolvan- tur sensus. § 16. VITAM INFANTIS VEGETABILEM, ut ita dicam, sequitur nune major sensibilitas, et quando aeephalon inter parietes uteri degere ac inerementum capere potuit, paucis boriš post parfum tetra punitur morte. Septimana circiter tertia evigilat audftus, infantis in sonum dirigitur intentio; paulo serius oculus fit magis aetivus lu¬ cern capiens, cujus stimulus voluptatem adfert. Major itaque oritur communio cum rebus exter- nis, exsurgunt paulatim perceptionum distinctio- nes, praeparanturque futurae rnentis functiones. Mense 6. elapso vita manifestatur mentalis ma- gisque redditur distincta, infans cernitur bilarior, attentior, res discernit ambientes, noscit matrem aliasque personas pluries šibi obvias, prodit af- fectus, gaudium, amorem, timorem. § 17. Pari tempore motus videntur, et, quam omne ingratum ploratu amovendum tentans ma- nifestat, autonomiam quandam servaturus alius re- 3 o pudiat auxilium, quo magis motus increscit. Ob¬ lata re amoena movet risum, aut et sonum eo conjungere potest. Musculorum mobilitas agilita- te multifaria extremitatum manifestanda paulatirn ad organa vocis transit. § 18. Praevalet in hac periodo reproductio sensim sensimque decrescens, quo magis bomo ab originu momento recedit. Omnes partes ma¬ gis in longum extenduntur; elongantur vaša no- varjue producuntur; et quo solidiores magisque autonomae partes fiunt, eo majorem ex corde procedenti vi expansivae resistentiam opponunt, ac eo serius et minus distinete perficitur incre- mentum. Sensibilitas inservit incremento, unita- tem et sjmetriam in formationes ponens. Mino- ris autem illud incrementum est notae in orga- nis vitae centralibus, corde nimirum et cerebro, ita, ut cor relatim cum reliquo corpore primo vitae anno sextuplo majus sit ac in statu perfe- cto, nec non caput tertiam adliuc aut quartam integrae corporis longitudinis partem sistat, quum in adulto octavam tanlum efficiat partem. Majo¬ rem partes accipiunt, quam antea, sanguinis co- piam., magis etiam evolvendae ; antagomsticam vero sanguinis copiae et incrementi in ceteris organis retardationein observare licet; quo lit, ut volumen earumdem aut absolute, aut relative mi¬ nus reddatur. Arleriae faciales jam capaciores fa- ciem excolunt.Ob minus sanguinis quantum he- par volumine decrescit, pulmonibus econtra eo magis excultis. Organa secretoria nullam cum re¬ bus ex—ternis relationem foventia corrugantur , organis interim, quorum ope in mundum absol- 3 r vitur reactio externum, perfectioribus. Haema ad pelvim et extrernitates potius tendit ac adcaput,, inde aequilibrium praeparando. Incrementum co- lumnae vertebralis et extremitatum in longum non- nunquam silens; nonnunquam tardius; nonnun- quam celerius procedit, quam rationem musculi voluntatis auscultant at involuntarii reproductio- nem servantes musculi cliaracterem exiguae, sed aequabilioris manifestant vitae. Intestina lata ca- pacitate augentur, ventriculus in longum protra- hitur et appendix vermicularis in intestino coe- co ulterius formatur. Derma in partu caerules- cens magis, post respirationem absolutam aequa- biliter cernitur rubruna. Arteriis facialibus magis magisque evolutis cavisque ossium faciei magis ex- cultis, cutis genarum vividiori tingitur i:ubore , ac in ceteris corporis plagis. Lanugo paulatim disparet, cui succedunt capilli. — Ossa magis ma- gisque consolidantur; concrescunt fonticuli, quo- rum maximus ossa frontalia inler et vorticem ut plurimum, post annum se claudit. Quorum 4- jam embrionatus mense germina etsi tenerrima conspicienda veniunt, dentes in caveis suis cre- scunt eadem scilicet ratione, ut radices eorum prolongentur ossiflicenturque ita, ut ob impedi- mentum, quod radici fundo processus ponitur al- veolaris, magis magisque sursum tendat corona marginem maxillae superiorem, membranam oris mucosam, nec non interposituna textum cellulo- sum premendo ; quo lit, ut vaša harurn partium nutrilia comprimantur atque vasis lymphaticis ab- sorbeantur ; dentes crescentes has igitur partes paulatim perforant, doneč post nativitatem mense 5a 6., 7. aut 8. in conspectum veniant,— Perforalionis exordium in maxilla observatur inferiori, quum den- tes correspondentes in maxilla prorumpant superiori rato ordine ita, ut post 6. circiter mensem uter- que adpareat dens medius incisivus maxillae in- ferioris, quem maxillae superioris brevi sequitur correspondens. Uno aut duobus mensibus elapsis conspiciuntur anibo incisivi externi in maxilla inferiori, dein in superiori. Infans, viribus dige- stricibus insimul incrementum captis, masticat; quo temporis momento lacti materno valedicen- dum, vegetabili, nutricio et eupepto cibo alendum esse sapiens monet natura . Sub initio anni se- cundi primus prorumpit dens molaris; duos cir¬ citer inenses post dens caninus , s. angularis , s. cuspidalis ; vergente anno secundo tandem se- cundus in lucern emergit dens molaris. Tali pa- cto duorutn plevumque annorum infans dentibus 20 infantilibus,lactantibus dictis,instructus incedit. Maxillis enim in dies magis magisque per eminen- tiam in longum crescentibus annum 4- int*r et 6. » qui pcrmanentes jam audiunt , dentes proveniunt malores majores, ( aliis bicuspidati ) in quovis la- tere bini.— io. Ossibus et musculis extremitatum infe- riorum anno primo validius, ac in utero, nutri- tis, viribus noviter acquisitis J in motum autono- mum infans nisu ductus magis utitur versus fi¬ nem primi aut initio anni secundi. — Quadru- pedum instar nune serpere tentat, musculis ex- tremitatum inferiorum praedominium nondum te- nentibus. Jamjam erectum didicit servare cor- pusculum eoque aequilibrium sustentare, quod per- / 33 fieiendi non tantum ob praedominium muscu- loruru llexorum ei impossibilitas erat, verurn et ob nirnis grande caput ejusque pondus, ob co- luranam vertebralem debilem adhuc, nondum suf- ficienter ossificatam curvatamque; ob minus per- fectos ossium vertebrarum processus spinosos ; ob deflicientem sat amplam in pedibus basin , nec non ob pelvia minus evolutarn, cujus axis hori- zontem spectat. Per hanc vero aequilibrii sus- tentationem et locomotio paulatim datur, quae ma- gis magisque confert, ut loco se movens parvu- lus vires suas nosse discat et cum vividiori sui conscientia magis evigilet«* attentio. Diipositio ad morbos. § 20. Natura — hominem tantum nudum et in nuda humo natali die objecit ad vagitus statim et ploratum, nullurnque tot animalium a- liud ad lacrimas et bas protinus vitae principio (*). Minus vitae quamvis rapidioris robur, major or- ganorum teneritudo et moliities in causa sunt, ut infans potentiis inimicis amplius offerat atrium et facilius cedat, majorem inde ad morbos dis- positionem reliquis aetatibus habens, quam et tanta morborum et nigrae mortis in aetate in- fantili cobors , elieu satis comprobat matresque cadavercula moestae deplorantes testantur. Pecti- liaris ceteroqu:n vitae ratio, cujus nisus praeci- puus in formationem convertitur ; nervorum et yil- G. A. &OIAAMA0- 3 rnusculorumagilitassumma;cerebri moles,inquepla- sticara vitam rnagna potestas, dentitionis opus in ner- voruin vasorumque excitantem exserens effectum; illud tandem, quod potentiarum nocentium lon- ge plurimae corpus per canalem irrepunt alimen- tarem, infantern recens natum ad morbosas vitae plasticae adfectiones cum nervorum saepe turbis conjunctas per eminentiam disponunt: unde tot digestionis et adsimilationis vitia, acidum priina- rum viarutn, abnormis muci secretio, diarrlioea frequens, aphtae, atropina, racbitis, hydroeepba- lus, nervorum distensiones, subluxationes , luxa- tiones, claudicatio spontanea etc. facili concipiun- tur negotio. Evolutis autem in dies magis ma> gisque nervis , musculis ossibusque , et qua ra~ tione vitae animalis organa perliciuntur , eadem etiam hujus potesta« increscit et in vitam plasti- cam renisus ; quare quamvis magna adbuc ad mor- bos vitae plasticae dispositio supersit , simul ta- men proclivitas in adfectiones abnormes vitae ani¬ malis, uti scropliulae, exantliemata, tussin convul- oivam, anginam membranaceam, quae bocce tem- pore infantili insidiantur aetati. Aetas puerilis. § 2i. Stadium puerile orditur a secunda denti- tione ad pubertatis evolutionem excurrens. Den- tes secundi sive permanentes dissepimentis a lac- teis jacent separati in mandibula; evolvuntur, crescunt, lacteos adtiugendo dentes, eorum ra- dicibus surculos dantes arteriolas premunt eoque pabulum detraendo, resorptione interim proceden- 35 te; tali ratione radicibus resorptis laetei vacillant dentes elabuntunjue ordine eo, quo prorupere . His succedunt permanentes fixi aut dentes se- cundi, quorum germina in embryone jam delite- scebant, magnitudine excellentes eumque servan- tes ordinem, ut primo incisivi, dein primus dens molaris bicuspidatus, quem sequitur dens caninus; nune venit secundus molaris priori similis molari. Primus molarium majorum, ut distinguatur a prio- ribus duobus , qui secundum Odontalgiae Profes- sorein Dr. de Carabelli, cujus in hac medicinae sparta eruditionein nostri aevi acrybeia non indi- gam putamus, Backenzaehne adpellantur, anno jam 4 - prorumpens permanentem sistit nullo alio substituendus. Anno 8 . aut g. novus jam extat dens, secundus nimirum molaris major reliquis 24 adnumeratus ad 28 usque eorum numerum ex- plens. Haec vero dentitio magnam ponit in corpore mutationem,quodnunc extenditurin longum,caput ineremento majori desistit artubus inferioribus ma- gis perfeclis: quibus omnibus organisrous integer adulti bominis proportioni m appropinquat.Ossa ma- jorem perfectionis gradum adtingunt, cranium sese elaudens permanenti donatur cbaracteristica for¬ ma; portionibus pluribus coroposita ossa, mandi- bula inferior, verlebrae, ossa ilei in unum con- erescunt os ; ossa varia cartilagines apoplxysibus magis magisque extensis concreseunt; in ossifica- tione poplitae nil amptius desideratur. Textus cel- lulosus universim adbnc praevalet gelatinam in lota corporis mixtura exeedentem praeseferendo; quo flt, ut agilitas et multiplicitas motuum fun- dentur. Fibra nequaquam exeulta minorem pos- 36 sidet azoti copiam ac in adultis contingit. Mu- sculi cadaveris puerilis sunt gelatinosi, ininorem in putredinem offendunt praerogativam. Membra- nae fibrosae sunt gelatinosae , inolles, facile ce- dentes.-Musculi debiles admodum irritabiles fa^ cileque concitandi continuo ad motum distinguun- tur nisu. Sjstema arteriosum naaxime activum in- signiorem praeseferens diametrum fluidi plus con- tinet ac in adultis; quibus ulterius capiendi in- crementum fundatur facilitas. Praeceteris aetiva cernuntur vaša reproductioni unice dicata , vaša ljmphatica glandulaeque nominis ejusdem. Mem- branae mucosae magna pro stimulis recipiendis no- tantrar aviditate. § 22 . Nune demutn rnassa organica ulterius expedita una cum virium formatione correspon- dente perfectiori status in puero djnamicus dis- serendi locum invenit paululum, quantum hurae- ri ferant, fusius delineandus. Viribus novis ad- huc ideo nondum obtusis tališ imprimitur cha- raeter, ut facilius recipiant atque in stimulum reagant vividius, ast exigua perseverantia ac for- titudine : est enim lex in natura ab ovo uscjue ad malum rerurn existentium , lex definita pul- cherrimis, quos nulli adhuc naturae pietorum im- mitari fuit datum , coloribus ab eximio Nostro HARTMANNO depicta. Non igitur mirum tan- tum videre nisum in actionem continuam , ani- mum nova captandi et dulcem in se ipsum fi- duciam. Magna pro stimulis receptivitas secum- fert eruditionem, sed et validatn ad consuetudi- nes et desuetudines pronitatem; ad eruditionem nisus lubentissime sympathicis cum reliquis ho- 3 7 minibus ambientibus sensationibus excitalur, eo- que nisus evadit immitandi; vivax est phantasia et nequaquam in altiora directa objecta puerculum novae eique ignotae tradit relationi šibi ipsi blan- dienti; mentis actio nonnisi perceptionibus haeret amoenis, quum econtra, quae extra sensus jacent, sensatione patefiunt et in veluntate qua instinctus proruinpit moralis: quando ita dicere fas esset, mi- norem liominem inter et bestiam necessitatem as- sutnere liceret, ac nonnulli6 pliilosophis plaeuit nimis bestiarum amantibus. Progerminat obscura quaedam vis cujusdam priontivae imponderabilis, nec tempore, nec spatio addictae animatn, ut ita dicam, macrocosmi efllcientis, quae posita, quatn raundum nominaraus constituit; evigilat baec sen- satio sponte sensationibus independens in timore prae sjcophantiis prirno conspicua. Dispositio in morbos. § 23. Praedominium in hac aetate textus cel- lulosi ejusdera sjstematis aegritudines, licet mi- nores, quo proxitnior aetas juvenilis accedit, pro- ducit. ldem agitur cum vita irritabili ac sensiti- va minus virtutis potentiis opponente externis , ea tamen differentia, quod morbi horum sjste- matum frequentiores passim occurrant , activis , ast non necessario. Actio vividior vasornin repro- ductivorum, vasorum Ivmpbaticorutn et glandula- rum ejusdem norninis inagnam involvunt affectio- num raorbosarum necessitatem, quum etiam ac- cedat, ut fomitum morbidorum facilior pennitta- tur susceptio. Mernbranae mucosae irritabiles ni- 58 mium, extus vero surame patentes haud raras et fixas sistant raorborum sedes. Irreparabiletn tam facile et eheu, non raro tenerrimae genti perver- sa animi et mentis directio imprimit labem, quas enumerare earumque reddere rationem psychopa- tbologis convenit. Aetas juvenilis. § 24- Ida vitae humanae periodus, quae tan- tam ia organismo metamorpliosin ponit proteifor- niem, sive spectemus corporis , sive mentis ani- mique facultates scrutemur, florem omnis evolu- tionis praeseferentes , ut nobis objeetum sit viri- bus omnibus dignum, quod licet summus fuerit animus, tamen quisque lectorum eruditorum in bac phjsiologo et psychologo terenda area in- veniet. Res publica vero non minus magnum inde, quando paedagogorum munus sanctissimum ita esset absolutum, quomodo exquisita in bane juvenilem periodum dictat eruditio, emolumentum bauriret, nec non parente* tantos in filiis et fi- liabus deplorandos baberent nostri saeculi seripu- lum adeo defoedantes, ac sordidis nebulis obtegen- tes, si educatio non fuerit perversa maculataque, si genitores in seligendis educatoribus ac educa- tricibus majorem foverent solertiam natosque il- lis utplurimum traderent erudiendos , quibus et sapientia et sal est propriae experientiae. § 25 . Hanc aetatem non immerito omnis tern- poris decantatam ljris , poetae cum anni vere compararunt, religiones nonnullae post tumulum vilam futuraui dulci ac iusonti ludibrio lloridam 59 šibi imaginarunt juventutem.—Propter quod ho- rninis evolutio ab hioc rapidius procedat, novus et animae et corpori impriuiitur cbaracter; ut va- ro hotno boe adtingat perfectionis culmen, insig- niori indiget temporis intervallo reliquis animan- tibus origini proximioribus: qualis ratio et obti- net in nationibus, quarum mentalis excultio non tam alta gaudet scala, et^evolutionis perfectae li- mites prae illis citius tangunt; quod per vastas terrarum regiones oceanumque peregrinantes te- stantur. Quotiescunque entes vegetabiles eorum- que evolutionis ulterioris periodos consideramue , quum planta quaedam nohilior minus ignobili se- rius cycium suae percurrat vitae, satis abunde com- probatum habemus. Gradum hunc perfectionis foeminae prae viris celerius ac evidentius nanei- scuntur, quem nos pubertatem vocamus. Tempus vero, quo liaec intrat, determinare minime vale- rnus , quum clima , consuetudines variae, eduea- tio, praematura nimiaque mentii intentio, in ai- terum sexum lege citius se manifestans libido aliae- que circumstantiae laterales syrnbolam suam hue eonferentes iiiarn seriorem ocyoremve reddere queant. Vivacissimum nostram in rem argutnen- tum poluin oppositum utrumque offerens in ni- vearura et sole fere ambustarutn regionum, qua- rum soboles sunt, puellis habemus; vegetationi cuivis obsecundans Itala terra puellas puberes red- dit duodecim annorum. § 26. Vis plastica in systema genitale jam nune directa insignis totius organismi revolutionis in causa est. Hac periodo in juvene ab inilio pdh teneri (lanugo) in faeiei labio superiore, in men- 4 ° lo, nec non in regione pubis erumpunt, qui Je die in diem frequentiores, longiores crassiores- que adparent; larynx fit amplior, unde vox pro- fundior , validior, asperior ; brachia solidiora , incessus firmus ; testes acquirunt vaša majora , magis magisque secernere incipiunt , pariš ra- tio et in glandula observatur prostata, — Puel- lae jamjarn Ioquuntur voce sonora, elevantur marn- mae juvenile decorantes pectus seducente albe- dine suavi , fiunt turgidae , porriguntur eoque inagis quasi oscillando, quum amans adspiciant objectum; crura magis divergentia, progerminat lanugo in pudendis, prominet mons Veneris; u- terus sanguine prius inops cartilagineeque durus ditior evadit vasis, levior, magisque succulentus; intrat fluxus catamenialis omni lunae qua tributuin solvendus, et matura fit virgo acerba. § 27. Quae antea somno vitam degebant oc- cultam, organis evigilatis eorundem existentia ac- tionibus iisdem solum propriis patefiat oportet , (juarumet directionis ratio peculiaritatem quandarn involvit : quos nec somniavit antea organismus jnvincibili modo in alterum sexum diriguntur ni- sus novam inseparabilemque efficientes unionem, cujus productum nil nisi propagationem et ge- neris humani numero numeri auetionem con- stituit. Temporis puncto, quo planta meretricia pulchredine sensus mirabundos splendentibus co- loribus aromateque suo in gaudium offendit, ex- hilarat, roboratque, eodem momento in formatio- aem individuorum šibi similium videtur intenta; robore acquisito ac virtute pcr otnnem organis- mum inllata, ad propagationem nisum in animali 4 * natura tanta excitat fortitudine, quae saniei pro- xima nubbi ac in realisatione ejusdem nisus pri- stinae requiei locum invenire permittit; miros et in liomine liic nisus excitat effectus. Tenerrima puella prima jam juventa sensatianem quamdam occultam in alterum percipit sexum , quam ad altiorem quemdam esse destinatam scopum nulli non censemus.—Peculiari sensatione in foemi- nam perilatur adolescens ejusdem rationem liec šibi, nec aliis reddere quiens., prima germinatio- ne ad psyclien potius, quam ad somma referen- da, quin organorum genitalium intercedat ine- clianismus, in altius cum reliquis individuis haec periodus impellitur commercium; oculus defini- tis non amplius addictus terminis majorem natu- rae existentis perspicere et scrutari eonlendit for- tiusque Urnim quoddam in singulis et toto otni- nans, et quidem adeo, ut singula« in concreto iniperfecta esse sentiat sensationibus ductus sym- patbicis. En, amicitiae vagabundae in juventute ortum! en, primum pro firmioribus radieibus a- moris in alterum sexum figendis germunculum primum ! qui vero amor chitnicae et electrioae ad- finitatis instar in homogeneitate locum babente an- tinomia partim, parlim de die in diem magis se enueleanle pulcbritudinis sensu fundatur ac pri- initus semper genuinus psychicus ac idealis, po- stea vero ac insensibili modo corporea natura miscendus corporeas ponens adpetentias. § 28. Adolescens non amplius infanlili delec- tatur ludo; amiculorurn gaudium recusat; quum econtra praesentis ainiculac necessitas magis ur- geat ac anlea, absentem vividius cupit videre ac 4 2 involuntarie ferme, quo dulcinellara invenisse som- niat, adgreditur locum; cogitat de ea vigilans, somniansque de nocte ejus imaginem cernit. lila vero insontis florida puella bilaris jnvenis lumi- na vivacia, quin pudore perfundantur genae, non amplius perfert, eadem tainen lumina fugere velle eidem animus non est; occulte in juvenem ni- ctitat, oculutn in terram figit et suavis veluti Aurora rosea insontiae rubedo genas suffundit, quam pritnum ejusdera oculus huic obvius red- ditur araantis ; improvise quando concurrit uter- que expavescit, fortiter palpitat corculura , oppri- n>itur pectus; profunda suspiria raittit absenti et loquax lit taciturnus, fit moestus , de nocte in- quietus in tenebras spectat, spectat in noctivagas faces coeli iiscutn vigilias cum sorano mutando uterque. Veluti fragiles ab aura vibrantur aristae omnipotente uterque agitatur amore. Quamprimum vero, quae expostulant, vividius persentiunt, ea- que norunt; quid non suscipiunt acl satisfacien- dum nisui ac dependentibus plenas carpendas vitibus uvas!—-Labor nullus nimis premens, su- scipitur ; periculum extat nullum, perfertur. Quae- cunque in deliciis et officiis babentur, duleissi- mo libantur amorij potus repudiantur et cibus, requies fugitur et somnus, parentes deseruntur et natales, imo virtus frequenter baud respici- tur et honos, objectum amatum omnibus carius, quae bucdum cordi čara et optata fuere, aestiina- tur. § ag. Hujus vero pubertatis periodi iutroitu altiores bominis facultates perseverante altiori re- ceptivitatis gradu fortitudinem offerunt majorem 43 et ad actiones continuas et novas stimulos susci- piendi nisus in sciendi erumpit cupidinem; irna- ginatio enim fit vividior et vivacior, pro pulchri- tudinesensus non minusac pro quovis ideali mag- no magis magisque evolvitur et propriae vis ma- gis magiscjue crescens sensatio, fortitudinem ani- mo imprimit et spernere pericula docet. Ast re- ceptivitas spontaneitatem superat; nec voluntas adtingit dominatum ; inde incontinentia et clia- racteris firmi absentia. Quid vero dicamus de hanc periodum tenente tam magno in reliquum corpus dominio amoris , qui, ut clarissimi praeceptoris HARTMANNI verbis utamur, divinae esl lucis radius generi adfulgens liumano. Tanta in reli- quam oeconomiam juveniletn non minus ac in umnem aetatem dignitas a canis temporibus per- specta omni ex parte expedit liujus adfectus ex- peditius exponere valorem. Si vero amor ad hoc usque momentum dignum unquam invenit prae- conem, dignissimus certe vocatur, quem immor- talem colimus, noster HARTMANNUS , quem ducem salubris artisredivivum Hippocratem,quous- que licebit pro viribus sequi juramus. Profunda enim ratio omnem terrarum orbem in stuporem convertens hujus praedilecti Magistri., eheu, an- te diem erepti, cum castissima observatione unita oranem jure in se non trahere animum non de- buit. Sic veterum stetit secura farna, sic praei- vit HARTMAN NUS meruilque coelum! En verba mox adducenda circa arnorem ejusque ad or- ganismum relationem ab secula superveniente Ma¬ gistro HARTMAN N O prolata . u cTfcut. W 3 ezuc 6 uwd cHjsaip ; vesJatei/fce ait^ f( cFutcEb £ UlUjO IM/ ^if&n (*) Et revera umor vincula sistit, quo et res domesticae et publicae in nnutn quoddam coalescunt liominemque singulura borni- nem faciunt ac, qui eidem praefixus est, scopo adducunt. Quaeeunque utilia cernuntur, vitae tan- tas miserias quaecunque facilitant animoque iin- inortalitatis iuaaginem praeludunt, amori deben- tur; sed amori nunquaui solis qualitatibus exter- nis superstructo eoque nec praematuro, nee im- modice in usum tracto . Gratulamur illi , qui fructibus liujus adfeclus distinclis fruitur cancel- Jis! Ouomodo vires suas enucleet, aspicias velli- mus juvenem casturn. Quam homini die natali sapientissimis haustibus vis mundi inflavit, virtus in eo adliuc viget divinitatis ; vide ut omnes pro- prietates sui corporis, animae facultates omnes e- volvantur, quae perfectionem praesentant liuma- nam: corpus mirifrce et firmiter excultum, agiles sunt artus, pectus superbit, florent genae, ob- X-6» VOM< fs. G. HarTMANN ^8o8. (DeAAcab m jPeKj*itfj. p. A^cj. 4 $ tutus serenus, intrepidus, liber ac conscius valo- ris sui, frons elevata coelorurn aemulans sereni- tatem, sensus acuti, animus intrepidus ac raens serena claro oculo refulgens, iortis ac minitne otiusus vitae percurrit Oceanum, qui reipublicae civis futurus: et , quando muneri cuidam in sta- tu fungitur patriota fidus,marituin se exhibet con- jugi, parvulis patrern, amicis amicum, civem pa- triae et hominum non nemini hominem. Cogites quaecunque, officium babeas quodcunque, lide; curat enim opes, servat arcana, honorem, amat patriam, et fortis et fidus et sapiens est. Tališ in vita terrestri liomini convenit scoena,qui nunquam libidini vagae inordinario modo thura libavit: for- titudo et sanitas sunt, quas šibi elegit, partes ; arboribus enim nunquam praematura carpserat poma—; nunquam anima perfidiis tangitur mun- di, coelis delectatur et solum Myriadibus gaudet et floribus veris et cornucopiae aestatis et frueti- fero autumno et dulci jubilo et vitae animan- tium et gaudio hominum gaudentium : nervi, nam robore abundant, nequaquam obtusi; fit haeres fortunae, felicitatis particeps coronae, qui consu- luitsapientiam, ac virtutem est sequutus ductricem. Non minus puellae insontis imago nil nisi pul- chritudinis et perfectionis culmen refulget. Quae- cunque deliciosa videri , amoena sentiri et alta possunt cogitari muliebris in sinu suo recondit ac fovet insontia: organismus est tener , membra abrotundata, gracilia^ mammae turgescunt, genae vitali roseo suffusae rubore, oculus fere ignivo- mus pudicitiam occulte recondens, domesticis re¬ bus ingenium intentum, digiti teneri ad teneros 46 prompti labores; moreš sinceri, actiones, ut ani- mus; tališ ingreditur foemina opus creationis mi- rificum venerationem ac aestimationem ab omni¬ bus, quae eam ambiunt, mirum in modum me- tens. Quam pritnum autem liymen utrumque vin- culis suis quoad res terrestres ligat aeternis, gau- dii omnis portus omnia patefacit maria, et spa- tium terrae nimis angustum credens astra in te- stimonium felicitatis suae alta convocat voce. § 5o. Pari excultioni in hac periodo corpus subjicitur : ossificatio finitur et cum ea incremen- tum in longitudinem; dens ultimus molaris pro- rurnpit, dens sapientiae dictus, dentium 32 nu- merum explens ; — superioris partis corporeae su- perioratus evanescit magis vivenle genitalium ac- tivitate ; sjstema arteriosum praevalet et proces- sus plasticus, regeneratio et sanatio vulnerum ra- pidius procedunt; eo etiam pulmonum augetur actio ; musculorum rubedo vividius procedente re- spiratione perficitur summa; tbermogenesis in- tegrum occupat organismum magis magisque in- crescens, cutis inde actuosior plus secernens pro- pullulationi obsecundans pilorum uberiori ad geni- talia siinul et in masculis ad mentum , non mi¬ nus in fovea axillari, in pectore et ad femorae; cum arteriis antagonistice vaša ljmpliatica virtu- te sua recedunt. Dispositio ad morbos. § 3i. Praevalens nune vitae animalis, et prae- primis sensiferae potentia alaeriorem sanguinis me- tamorpliosin per respirationem sustinendam re- 4 7 cjuirit. Hoc ipsum simulque vasorum cerebri ca- pacitas in causa sune, ut sanguinis torrens ad pul- mones magis convertatur. Quibus omnibus, quando functionum genitalium addas renisum, vitae ratio- nes omnes, tum intemas, tum esternas sub hac aetate magnopere mutari et novam inde ad mor- bos dispositionem ordiri facile perspicies, neque amplius te latebit, cur juvenes pulmonum inflaro- mationi, haemoptisi , plithisi, morbis ex turbatis functionibus genitalibus, vitae tandem sensiferae et animi alienationibus adeo obnoxii sint. Aetas virilis. § 52 . Vigesimuui inter et trigesimurn annum corporea liominis natura maturitatem adipiscitur et sununum , qua pollet, perfectionis culmen - Quemadmodum proportio incrementi in iongum perfecta; ideo et magisfluidum inter et solidum, librinam inter et geiatinam stabilitur aequipon- dium. Fibra imprimis praepollens, unde muscu- li fiunt solidiores , densiores et profundo tincti rubore; in latitudinem incrementum perstat, ossa validiora eorumque proccesus magis prominent, cor musculosius, ita et cetera intestina volumine augentur arteriis eorundem amplioribus, densiori- bus, compactioribus et contractioribus; membra- nis fibrosis major jam competit consistentia et densitas, ita et čuti magis fibrinae; talique pacto organorum robur augetur et firmitas, unde ma¬ jor eorum cobaesio et maxima reactionis potestas; - minor nervorum receptivitas majoresque irritabi- lium vires fibrarum motus organici et voluntarii, 48 spectata intentione, maximum ponunt vigorem. Hancce periodum perfectissimam vitae aetatem de- clarare nos omnes audenius aetati juvenili nequa- quain postponendam, verum enim vero huic su- periorern habendam ; pro qua sentenlia et ratio loquitur et omnium mortalium unicus consensus, quibus ducibus illud solum perfectum audit ens, quod nernine non organo ejusque functione pri- vutn actionibus suis libere perficiendis cum b- bertate, cui destinatum est, scopum adtingere po- test. ldeo et felicissima et omnibus extollenda laudibus aetas viribs: vigent enim ceteris paribus, quibus procedit ulteriusque propagatur genus bu- manura, partes genitales efficacissimam prodendo ^nergiam. Qui liane felicena prae omnibus perio- dum vivis vir, utere, quas tibi tribuit natura, evolutissimis dotibus; carpe nune plenas de pen- dentibus vitibus uvas,et fac cum uxore dilecta, res domesticas earutnque dispelle curas!—Amor vero licet in propagationem sui generis sit direc- tus, jam magis subjectus est rationi, qua duce a viro omnia repudiantur ac in eligendo objeeto maximam eircumspectionem patefacit. Hoc non minus in sequiori obtingit sexu, cujus vitae di- rectio in eundem collimat scopum. Encepbalo ad sutnmum evolutionis fastigium produeto suprema animae facultatum sphaera ex- plicatur ; imaginationis excessus ratione modera- tur ; memoria quamvis difficilior, nullo tamen te- nacior in viris,quam in juvenibus invenitur; vi- get mentis acumen, prudentia, masitnus rationis nsus, nec non promptissima judicandi facultas; animus constans firmusque advertitur, id quod 49 majori nervorum firmitati rationisque tribuendum polestati. § 35. Circa annum circiter 40 . viscera abdo- minalia sanguine abundant, praeprimis lien et he- par; prouti vero venae diaraetrum acquirunt rna- jorem et in partibus patent externis, etiam venae portaruro sj-stema incipit praevalere. Vis plasticae praequantum adipis impenditur secrelioni, quum econtra pilorum imminuitur incretnentnrn. Ad morbos dispositio. § 54- Ob sensibilitatem temperatam aetas vi- rilis potentiis inimicis minus patet, et ob validio- retn , quem illis opponit, renisum, quibus infe- statur, aegrius cedit: quare quamprimum huic ae- tati conceditur vitae conditio sanitati aliquo modo favens, minima inter reliquas ad morbos offertur dispositio. Attamen quum aetate progrediente vi- rili nisus in contractionem paulatim superare in¬ cipit, eoque arteriarum capacitas paulatim immi¬ nuitur, facilior nune fit sanguinis in veniš adcu- mulatio. Systema venae portarum huic errori prae- prirnis obnoxium esse atque inde et ex frequen- tiori simul functionum genitalium exercitio dis- positionem illam ad morbos, qui in viscera abdo- minalia suam agunt. radicem, viriii aetatisolemnem repetendarn esse, nemo non intehiget neque ex- perientia quolidiana non inveniet. Hepate et lie- ne mole auctis atque oxydationis processu lintni- nuto obesitas, uberioris bilis secretioms et poly- clioliae 8ymplomata in conspeetum veniunt. Aetas senilis- § 55. Aetas senilis illam vitae bumanae sistit periodum, qua organismi massa et vires sensim sensimque decrescunt, doneč bomo dirae succu- buerit iriorti. Expansionis limitatio et terrestrium praedominium senectutis denotant cliaracteres. Cor- dis et arteriarum actio minuitur, inde tardior pul- jus; sanguis non amplius ad systematis arteriarum extremos propellitur fines et vaša ultima contra- liuntur in fibrosa concrescenda fila, arteriae eva- dunt tensiores, earum fibra niuscularis siccior et membrana interna saepe saepius ossificata, quibus fit, ut integri corporis incitabilitas imminuatur et praesertim nutritio, partiumque decrescat substan- tia. — Omnium primo dentes vacillant, labuntur. Annus vitae 12 . cbntium incisivorum apices facit evanescentes , quorum jam anno 21 . quidquam de substantia deperditur vitrea , annusque 4°* tertiam jam metit partem coronae. Post annum 5o. ob nutritionis inopiam pers°verante resorptione non minus ac ob impletionem eorundem cavorum internorum cum substantia ossea, qua nervi et vaša actionem suam exserere amplius nequeunt; dentes vacillant ac in semper suos deserunt na- tales-Pkysiologi baud pauci dentitionis tertiae adducunt exempla, quae vero minime negantes, probare tamen contendimus, hanc aetate contin- gente senili novam dentium proruptionem den¬ titionis tertiae nomine insigniri nequire, quum po- tius talem novorum dentium propullulationem ma- xillae processusque ejus alveolaris in senibus resorptioni validius obtinenti adscribendatn esse nullo non jure censemus, qua metamorphosi in processibus alveolaribus regrediente evenit, ut den- tes,quorum gerraina priori aetatedelitescebant,nune sese extollere et foras non prorumpere non po- tuerint. Quod regreditur, progressus possibilitatem exeludit: quod regreditur, nunquam producit, sed nonnisi, quae fuere jam producta, patefacit fo¬ ras.— Maxilla enim inferior evadit angustior, in- ferior faciei pars brevior, prominet magis men- tum ; textus constituens gingivam econtra firmior et ad inasticationem, quamvis imperfectam, pro- nus; viribus insimul digestricibus decrescentibus, gelatinae irnminuitur formatio et substantia ter- restris superbit; secretionum omnium major exi- guitas, uti seminis in viris , ac mensium in fe- minis ; textus cellulosus caret turgore , corruga- tur, abdurescitj cui cutis firmius adhaeret, quae imminuta adipis secretione siccior, plicata firmior- que: sebi cutanei evaporatio et seeretio pristino suo desistunt vigore; epidermis se fidit acdesquam- mat; ungues solidiores, crassiores; caneseunt pit- li, emoriente eorum reti vasorum, deciduni de- mum; ossa debiliora, facilius frangenda, quum econtra exsurgant ossificationes arteriarum, carti- laginum tendinumque; musculi invoiuntarii immi- nuuntur massa,corrugantur, magis tenaces, sanguine orbi,quorum labitur actio,motus vero tardi,diliciles, trementes,sine ordine vagi,adeo utin primis' infantu- li s 7 eaput labitur antrorsum ; curvatur dorsum non minus ac genu; loquela debilior, rauca, tremula; musculi invoiuntarii paulo serius destituuntur ae- tionum vigore; quemadmodum pulsuum fortitudo nuraerusque ictuum imminuuntur, itaque et venae debiliores evadunt amittunque contractilitatera; sanguis in iis tardius movetur, quas magis expan- dit, praeprimis dilatantur inferiora versus, quam vero dilalationem vena pulmoualis nondum ex- peritur, I quum major sanguinis copia in venae portaruin accumuletur sjstemate; glandulis vero praeceteris durioribus, firmioribus et sanguine ma¬ gis egenis; jecur et renes insignem reservantes sanguinis copiarn, čute, testiculis etc. jamjam o- tiosis, adhuc secernunt. § 56. Corporis hebetudinem senectutis consti- tuere characterern , veruna est, sed anima hebes huic aetati nequaquam convenit. Respicias veli- inus, multis aliis exemplis omissis, biograpbiam de arte poetica meritissimi viri GOETHE, cujus ornnium sensuum acies, licet in provectissima ver- saretur aetate et florentissimum aemulari valuere juvenem ; quod satis satisque comprobant novis- siuiis suae senilis vitae diebus lineae multae in lucern prolatae. Animae organa inservientia valore quidem cernunlur minore: abtunduntur enim sen- sus, memoria madescit, meditatio assidua langue- scit; ast normalen) statum nonnisi respiciendo , et nune temporis facultates mentis vigentes scien- tiis accuinulant scientias, experientias numero au- gent et sapientiae tara altam ostendunt scalam , quam mortali adseendere datur.— Torrente san¬ guinis non amplius animi confunditur quies; af- iectus pusilli egoismum redolentes sunt jugulati, sed fervido amore et benevolo animo plenus fu- turam senex adspicit progenietn , sortetn divinatur nepotum, quibus benedicit senex, et nullum non 55 objectum, quod magni interesse posset, generi humano genuinam excitat ac inflateffectus flam- mam senemcj[ue j uveni reddit similem . Haec au- tem liujus requies aetatis fructum eolumrnodo sistit vitae, cujus directio ad bumanitatis ideale fuit intenta, ideoque adeo rara. Ter quaterque senex beate, qui cano notaris capillo, qui tam vastara percucurristi itineris viam, qui entis uni- versam regnanlis naturam semner prae oculis ha- buisti vocem — altaque reposuisti mente, quod tuum erat, satisfecisti officio! Quamquam prisil¬ no de die in diem destitueris valore, quamquarn pede insecuro ac ancipiti jamjam progrederis pas- su, noli, precor, sortem dolere tuam: sunt enim attributa cuivis creato, est absolutio legis ab ani- mo mundi—sancilae. Quaecunque eveniunt, res sunt mundanae; respicias veliinus serum arbores comis, prata et agros vivaci viredine orbantem autumnum: viruere arbores et agri et prata, de- lectavere, fruclus obtulere, ac in animis eorum, qui iis sunt usi, et laudes et grates šibi promeruere. Sol culmine suo paulatim declinat facieque sua splendente jamjam ad Hesperum spectat in Ocea- num immersurus aquarum : ast fulsit, terrae do- navit calorem, exliilaravit creaturas, quarum gra- tibus totos implevit cordes. En tui status imagi- nem praesentis: laborasti, tulisti, sudasti, alsisti, recreasti, quod tuum erat persolvisti et tuum sequi exemplum natos nepotesque docuisti! Quae sint eventura, ne reformides: arbores utut dira antea hieme tectae vere novo novas babebunt comas; novus tandem nigrae noctis sinu exsurget sol in opposito coelo! — Ast ad itineris motam tam longi quicunque et juvenis et vir momentum de semita tibi dedi— nasti praefixa, liebetudinem mentis et animi se- nex deplorandam liabebis; qui adolescens absque ordine terruisti vitam; quicunque in vanis tuam invenisti existentiam; nec ad ideale quoddam lau- de dignum tuum adtulisti caput: quicunque mun- danis detentus fueris vinculis, nunquam altiorem respexisti ordinem rerum: et animi premeriš lie- betudine et congelaseente frigore mentis et sor- dida cupidine habendi et avaritie furiosa—. Non- ne , quum vitae tuae retibus mare pernavigasti tuis, in portumque tuam vis pellere navirn, quod praestare tuae recusant vires; nonne linteis no— vis, robore restaurato in alia via tuum cupis re- petere cursum? Sed nec dant venti, nec dat mare ratesque praestare recusant: factum est irrepara- bile, recusatusque portus, navigium tuum non- nisi diris traditur procellis. Quicunque pessumdasti corpus animique dotes , utrumque possumdatura dole; vide, ut corpus vacillet; vide, ut levissima aura crurum exesorum obtusos feriat nervos, ut slieleton tuum miserabile visu per ornalissimam serpat naturam, ut, qui exemplurn potius exhi- bere debuisses, nepotibus sis aut odium aut tae- dium et eacbinnus et risus. Quid vero num te non taedet pudetque, qui civibus utiles addere debuisses cives, publici juriš fecisse skeleta viva keletis novis inundantia mundurn? Novissima jam tibi sonat bora, lumina semet claudere incipiunt, clauduntur , rigescunt membra , motus nullus , mox lelbaeis sopieris aquis,conderis terra, fit tibi tumulus, sed progeniei tuae lacrjmis irroratus , quem illucere et solem pudet.— Quales tandem senectutis deliciae illos manent, quibus animus e- rat, quod nostris temporibus vulgatissimum exen»- plum, mentis suae foedae productis stirpem de- loedandi adolescentem ? Qoaecumque cogitarum, surda et lubrieosa scripserunt posterioribus qua specimen ingenii maculati tradituri. Redueiinus, quae acute protulit Denis, ad sequentia : oc 6 l£ateiv ene 6 CKiuoLo 6 m 'do&u-e ? M ■o mco c&b dve cj&i uiu) fuA. 'tfPa.6 l&al&n cuc£ Lsuki&uuuvU SL (Jecktefc 6\& wiib Scfjaiu'. T)u.3 eivve Cj c&ew ? acG die wutiW v\JUw V 011 CIVUMV Viu gf Sh: weckl>en Lete 'liLtnndt uiu) ^9&iet$eijteu)e, Si i iwom/cLv kcudcSet/ V ex> Lifeb bi&če' nun wocc& ewcmv &CP. ow btebe/o 6cLoebew jene, bijj'- von 'buz6e.it aitcje^tackel"', £tii <^iet$w6 tDifSef j^rddb? ^SPex> beceujv^eb etizes . ct? ac£ 6ie ocljolfa Siv tj