Γ
»·■

■
-■ *rz''
.. ,#-·· ■*-.

.■
ffc.-v

>
*.· · -
3

"
* .
'·	■ i'" V *
■T;i '
~z-"/Z
s -.;	;’ .

,
-

ί
ν ·ν ^
ac. 23.
ΤΓ
k ?Λ2 <32 Og b 2& 2 ϊ&Η
JK IhZ 3J Od b UtiUQ X 2 i-lb3l<>
5 zU*>3^
k“ Ziynsh
'b 2ii is S-3
rL
Anoo
foci
\

* ■	.	y·*
% Α :
^ /
’ ■/
/;




COMMENTARII
I N' LIBRVM SEC VNDVM HI STORIAE M7NDI C· PLINII CON fcripti a lacobo Milichio profcffo rcMathcmatum ϊη Schola , Vutenb^genfi. ,	■

HAGANO® e X OFFIGI NA Petri Brubacchrj An. Do» XXXVT



i©


·ν.;:

m
£}■
,r/
\y
1
%
NOBILIS
	m
S'	
SIMO PRINCIPI AC D. D. GEORGIO PRINCl·· PI IN ANHALT, COMI ri Afcanise &c.Pr?pofito Ecclc fise Madeburgenfis,Iacobus Milichius S. D,

VOD PLA to inqt, Philofo phos iu ftos cffc
quirenda & patefacienda reru natura, ftudium pcv nant,omiiTis alijs uitaeac duitatum negodjs»&fiid Cicero fuo quodam confi lio reprehendit» tamen fi uere iudicare uolumusrp/


EPISTOLA dare&iapicnterdidura efh Nam fi iailicia cii fuo queqjloco bene mereri de genere humano, non minusiufti cenfendifunt philofophi,cum fuum munus tuentur,&ad falutem publicam re
ferunt,quam caeterfuiri boni , qui in adminiftra tioneciui£atum,aliquacumlaudeuerfantur»Gu enim finguli ordines, fua quaedam beneficia, ad communem uitam conferant,Magiftratus pacis defenfionem, agricolae uidum, opifices plgraCg alia uitaepraefidia, quod tandem munusantefe/ redumeft cognitioni maximarum rerum,quam philofophi adiuuandam tornandam hominu uitam afferuntcEtenim non tantum priuataob' le&atia hisftudifs quaeri putadaefbied cum na/» turg uim patefaciat, traducut homines ad huma nitatem,legum fontes, & omnium officiortr cau fas monftrant, ualetudinem tuentur, oftendunt morborum remedia,inuitant animos ueris rati/ onibus ad religionem,Sc firmis prsefidrjs religio nem muniunt.Gum autem ingens fitharum ma ximarum rerum uis atqj utilitas,fatis intelligi po teft philofophos,qui diuinitus abftrufas in natu ra caufas, &perfpiciun t,& patefaciunt, de horni num uica praeclare mereri, Quse fuerit ingratitu dofummoru hominum ftudia uituperare,qui cu.m mirabiles ftellaru ac uarios motus obferuafi
NVNCVPATORfA fdit,conftitueruntcertaannifpacia,&monftra.' runtcaufas plurimarum rerum, quae in uitaacct dut. Non eftleuitermeritus Thales de uniuerfa Grseda,qui primus& oftendit certum Solis cur fum, aequinodiorum articulos & interualla: 8i intulithecftudia coeleftiu rerum in patriam,qug fi prorfus ignorentur,quantuiiim diftabi t horni num uita a belluina t nullus enim temporum or do, nulla feries rerum geftarum conftarepoflet, omitto iam alia multa* Quid quod idem Thales ccEfeftibuscaufis monitus,patriae fuafit, necum Crccfo,contra Cyru arma fumeret, quo confilio patria,quae alioqui periturafuerat, feruauit* An aedifem aliquem aut pragmaticum de Repub.be ne mereri fatebimur,hunc talem uirum dicemus nihil meritum; fed tatum animi caufa ludere exi/ ftimandus eritvMihi uero no folum ingrati, fed etiam amentes uidentur,fi qui haecfumma bene ficia non intelligunt.Num exiguum munus reli quit Ptolemaeus uitaehominum,qui uniuerfam ; docflrinam de rebus coeleftibus in methodum at que artem contraxit,quae fi non extaret,res in na t tura pulcherrimae & maxime digng admiratione prorfus iacerent obrutae tenebris.Non conditae* urbes, nonpropugnaculaextru<fta,authuiusge oeris opera ulla i ne uidoriae quidem pltcraeq?
qualibctegregie, plus utilitatis ad omnem poffe-ritatem afferunt, tp haec doctrina. Longum effet ora nes enumerare.Quid Hippocrates & cauteri qui hominis naturam mirabili folertia firmati’ funt.Qui tot herbarum,fru ticum, & aliarum re rumuiresanimaduerterunt, Sciti iummisperi culis opem plane diuinam uitae hominum affiy runtC Ab his fi quis flagitaret ut omiffts ftudrjs fuis accederent ad forenfes caufas, nonne iniuria genus humanum afltceret, cum ab earum rerum inquifitione illos abduceret, quae ad uitam tuen dam neceflariae funt. Rede igitur Plato inquit' philofophos iuftos effe,quod in optimis ftudijs uerfentur, quae praecipua funt huius uitaeonw; menta. Iam,utdecseteris utilitatibus non dicam longius,quanta dignitas eft,fiquisconfydere« hominesadhoc nafci, ut naturam rerum inquP: rant, eamqj fequantur ducem ad agnitione Dei, > Nam ut ingenue dicam quod res eft,ualde diflen tio a ueteribus Epicureis,SCab ineruditis qui/ > bufdam noftrae aetatis hominibus, qui cum indi -ciadiuinitatis impreifa naturse obruant infuifis cauillationibus, a Phyficesftudrjs ingenia abdu eunt. Nec uero obfcure refutat hos Pauli au tori/j «as, qui grauiflime inquit tam prope adefleDe/ utn, pene ut manibus prehendi, 8i contredaris p* *	poffit.
Μ V NCVPATΟ R I A	4
tpoffit: (ignificat enim expreffa ueftigia atq? in •dicia diumitatis in natura extare,quae conuin/ eunt animos hunc mundum no cafu extitilTe,fed ab aliqua aeterna mente conditum e (Te & guber/ nari.Noefl huius loci colligere eius rei argumen taquaefuntinnumerabilia, Haecenimmihiufta qugdam confentiensuniuerfg naturae quafi uox uidetur» Ideo Paulus eruditifltme philofopha< tur,cum aitiuel manibus prehendi Deum polle, propterea quod innaturam rerum intuensani/ mus fateri re ipfa cogatur, autore & gubernato rem efle Deum» Itaqj meo quidem iudicio plu/ rimu prodeft ad Phy ficen & naturae cognitione ingenia a teneris affuefacere» Maxima enim uim habet id ftudium,cum ad alia tum ad alendam SC cofirmandam in animis religionem» Neq? enim Paulus diceretinuemri Si contremar i Deum pof ie,non diceret Deum cofpici in natura,fi hgc phi lofophia inutilis autcommenticiaelTet. Quare ualeatapud bonos ac ftudiofos Pauliautoritas* Huncfequantur hortatorem ad huius dodlrinae ftudium, quaeadagnitionem Deiplurimum co ducit, qua? animos ad pietatem&uirtutem exu
kitat»- Cum igitur haec philofophia tantas ad wttatn utilitates afferat, cum deducat ad Deico/ gnitionem, magnopere probanda eft Plaionis
ty ■ · \	. f.«v
EPISTOLA lententia, qui deditos huic ftudio iuftos efle cen v fuit, quod naturam iequerentur ducem addo/ (ftrinam expetendam , & inquirendumDeum, &res in uita utilifltmas patefacerent. Deleifle mur itaquehis ftudrjSjeaqueornare conemur, fiquidem iufticia eft ea colere atque illuftrare* Vcilis autem cum primis eft adolefcentias Pii/ ntj fecundus liber: quia elementa atc» initia utri ufqjpartisPhyficestradit* Nam& Aftronomi ca multa comple<ftitur,&ea que uocantur fwUw?* aptiflimecolleg!c,&inhishocpraeftatcgterisaii toribus,quod ex hiftorijs multos recenfeteuen/ tus, quod ipfum inuitatadolefcentesad admira tionem haru rerum a tcp artium.Quare curia ftu dia Phyfices commouere&pro uiriliiuuarecu/ perem,etadolefcentieopusfitinitioquibufdam talibus compendrjs,duxihijcPlinrj librum enar randum efle, ut in fcholis& in manibus adole/ fcetitium frequentius uerfaretur,idq? feci multis bonis uiris hanc meam operam flagitantibus ♦ Nihil autem opus eft me de Plinrj laudibus dice re,qui non tam librum quam bibliothecam no/ bis reliquit, complexus uno uolumine fere tota rerum naturamtut neapud Graecos quidem ex/
tet unus aliquis locupletior author* Ad haeccon feruauit multis de rebus ledifltmas dotftorum
fenten
NVNGVPATORI a,
Tententias,itelatinasappelIatioes plantaru, qua refemper, &ftudium &confilium omnium ual deprobaui, qui in Plinio ornandooperam coi locauerunt. Meum autem hocconfilium fuit,& ut Plinium faceremmagisfamiliarem ftudiofis, &ut haec initia Phyficesinuitareteosqui perfe $am do&rinam expetunt,^ab his elementis ad alios autoresgradumfaclurifunt * Itacp enarra-» donem meam ad communem fcholarum con/ fuetudinem accomodaui,quod in docendo mi b i quidem uidetureiTe utiliflamum. Extantin hunclibramGiglenVhominisdodi commenta rrj erudite & fubtiliterfcripti, fed necpintegrum librum interpretantur, &a fcholarum confuetu dine nonnihil recedunt. Quare {pero eum boni confulturum efle,quod amicis morem geffi,qui mihi autores fuerunt ut haec ad utilitatem iuuen rutis colleda aederem. Adeo em nihil de ipfius exiftimatione detraho9 utlibenter profitear me ab ipfo faepe adiu tum «fle,
Tibi autem Clarifs. Princepshaclucubratto nededico, necprofe<ilo ueritusfum, uthx fcho lafticasdifputationesmunus fatisaptum tibi ui/ derentur: nam &decet afummoordine fcholas defendi&iuuari: &h;ccFphilofophia de rerum amura,propter multas cauiTas digniflima cfl fta
W EPISTOLA diobonorfrm Prin cipum. Quam ob rem muf> tos principes uerc heroicis ingenrjs praeditos fin gulis aetatibus magnopereamaiTe&coluiflehas artes uidemas* Deinde quid magis conuenitcp fummos uiros, praefiantiffimas res in natura Si mirari & intelligere, praeferdm cum earum «v gtiitioad reipub ♦adminiftrationem plurimum conducat* Spero autem eo tibi munus noerum fore gratius jquia cum ad natalium fplendorem, eftenimuetuftiffima nobilitas Anhaldinorum Principuim.eximiam dodrinam adjunxeris, no dubitabam te de omnium honeftarum artium ftudrjs praeclare fen cire. Sicigiturhoc tibi tnu/ nusoflfero, fimul littae ac ftudia mea tibi cora/ mendem: qua in re illud etiam cogitabis, quod ut ni alqs rebus decet Principes iuftitiam tueri,: ita hi defendendi fint, quibus hoc nomine wiriapientiilsmus Plato iufticiae laudem tri ■'jbuit, quod artes uitae utiles conferua re δίpropagare ad pofteros fiudent. Vale fcdidter*
C A P I T A IN Ll B. II»
C, PLINII.
An finitus fi c mundus »&aa unus Cap» i* Deforma cius	Cap»q
Demotu eius	Cap.iq
Cur mundus dicatur	Cap » iiij*
De qua tuor elementis	Cap» v»<
De feptem planetis	Cap» vi*
De Deo»	Cap» vi) ♦
De natura fyderum errantium, & eors
ambitu	Cap»vitjj
De Luns natura	Cap»sx»
DedcfeduSolis&Luna»*	Cap» x;
Defyderum magnitudine	Cap. xi*
Qu» quis inuenerit in obferljationc
cocleili	Capi 2dj»
Dcdeiedibus	Cap.xiiJ
DeLunse motu	Cap»xiiij*
Errantium motus, & luminum
canonica,	Cap»xv>
Quare eadem alias altiora, alias
inferiorauideantur	Cap* xvif
Catholica fyderum errantium Cap» xvrjV Quaeratio colores eorum mutet Gap» xvitf
β «i
CAPITA LIBRI*
Solis motus & dierum intcqualita
J tisratio	i ·>	Capvxix*
Quare Iouifulmina affignentur	Cap*xx.
Interualla fyderum	Cap*	xxi.
DeSyderumMufica	Cap* xxtj*
De mundi Geometria	Cap* xxiij*
De repentinis fyderibus	Cap*xxiii)*
De Cometis&ccdeftibns prodigrjs, natura 8^fitu,&generibuseorum Cap* xxv*
Hippairchus defyderibus, perexempia hifto rica iaces» lampades, trabes»bolides» .
&chafma coeli Cap* xxvi* Dechafmate-	Cap* xxvtj*
De ftellis Si circulis circa fole	Gap. xxvitj*
Decoroniscircalunam	Cap* xxix*
De circulis repentinis*	Cap* xxx*
Pluresfoles.	Cap* xxxi*
Plures Lunas	Cap*xxxrj*
Dierum lux notfte	Cap* xxxiij*
Clypei ardentes	Cap*xxxiirj*
Oftentum cceli	Cap* xxxv*
De difcurfu ftellar um*	Cap ♦ xxxvL
De ftellis Caftorihus*	Cap ♦ xxxvrj»
Deaere	Cap*xx*v“K
Deftatis tempeftatibus*	Cap * xxxlx*
De ni caniculae* "	Cap * xl»
Sydcra in
e API T A JLI B JR Ji’
Sydera in altjs fignorum partibus & tcm poribus alias influere»	Cap» xli*
Imbrium uentoru & nubiucauffae* Cap,xlri Die tonitruis & fulguribus*	Cap» xliij*
Deuentis	Cap*xliiij;
De Echo, & uentis iterum	Gap * xlv»
Naturae & obferuationes uentoRr Cap, xlvi Ventorum genera	Cap»xlvf|V
De repentinis flatibus	Gap. xlyirj.
Aliaprodigiofa genera
tempeftatum*	Cap,xlix»
Quibus in terris fulmina
noticadant»	Cap»l*
Fulgurum generat miracula	Cap»li.
De obferuationibus*	Gap» It),
De fulminibus euocandis»	Cap.lirj»
Catholica fulgurum*	Cap. liirj.
Quae non feriantur fulmine,	Gap* lv»
De prodigiofis pluurjs, la&e&fanguine, car ne,ferro, lana, lateribus·
codis»	Gap» Ivi»
De crepitu armorum & tubarum de
coelo audito»	Capvlvt|V
Delapidibuse coelo cadetibus» Gap, Ivitj* DfearcucaeleftiV	Gap» lix*
Degrandine^ niue? proinaj
- G λ ί5 ί Τ A Lt Β R ε
η ebula,· rore
De nubium imaginibus»	Oap.fxiV
De proprietatibus coeli in locis	Gap* bdj*'
De natura ter rte.	Gap. Ix»*p
Deforma terra?»	Cap.lxm]*
De antipodibus an fint, & aquae ro^
tunditate.	Cap, Ixv.
Quomodo aqua fit terrae innexa» Gap. Ixvi* De nautgatione maris dC
fluminum	Gap. lxvrf»
Qua: portio terrae habitetur	Cap.lxvirf»
Mediam eflfe mundi terram»	Cap. lxix»
De fiderum ortus inaequalitate, Si de edi'
pfi, & ubi, & quare	Gap» kx*
Quae ratio diurng lucis in terris»	Gap» Ixxi*
Gnomica de eadem re, δί horolo
Vbi Si quando nullae umbrae. Gap.lxxiq» Vbi bis anno umbrae, Si ubi
in contrarium	Gap.lxxutj»
Vbi logiis, dies, Si ubibreuifs» Cap. Ixxv»1 Item de horologio.	Cap.lxxvi
Quomodo dies obferuentur. Cap. Ixxvi]*· Differemia: gentium & ratio» Gap«lxxvir|
gio primo	Cap. Ixxij.1
De motu terrae
De terrae hiatibus
' .. ~tr ' ' ’
Gap. Ixxix* Cap» Ixxx*;
Signa
CAPITA LIBRJ,
Signa motus futuri»	Cap» Ixxxi*
Auxilia contra motus futuros* Cap» lxxxr| Portenta terrarum femel uifa» Cap»Ixxxiij Miracula terraertiosus	Gap» Ixxxiitj*
Quibus locis maria recefferint, Cap, fxxxvy Ratioinfularuenafcentium Cap* lxxxvi* Quas&quibus temporibus
enatae funt*	Cap» Ixxxvrj*
Quas terras iterruperintmaria,Cap.lxxxvii) Quae infulae cotinenti adiundae Cap, Ixxxix* Quae terraemotu mari permutatae, Cap» xc* Quae terrae ipfaefeforbuerunt* Cap. xci* Qua? urbes hauftaefint a mari.	Cap, xcij*
De miraculis teerarum	Cap» xciij*
De terris femper trementibus» Cap. xeiitp De infulis femper fluduantibus* Cap» xcv» Quibus in terris non pluat 7 8i acer^ uata terrarum miracula, & caeie
rorum elementorum Cap. xcvi* Qua ratione aeftus maris accedant& recedant. Et ubi qdem extra:
rationem	Cap» xcvij*
Miracula maris	Cap.xcvit)
Qua? poteftas lunae, & terrena,
^marina	Cap, xcixi
C A P i T A trBRfc ■Quas folis,&quarefalfum mare Gap» «e* Item de naturalunae	Gap ♦ cU
Vbt altiflimummare*	Cap#cij
Miraculaaquarum^fontiam, &
*	'fluminum,	Gap, cirj.
Jgnium.Si aquar umiunihmiracula,
& de maltha»	Cap.difj»
De naphtha.	Cap»cv,
Defemper ardentibus locis,	Gap. cvi.
Ignium perfe miracula	Gap,	cvh-
T erra: uniuerisemenfura, longitudo
&latitudo	Cap, evirj»
Harmoniaea mundi ratio»	Gap,	cix.
i
tir:> :oiintrm
Bif *;’*·’ ε!ϋ:·Γ,·ί''νι
ARGVMENTVM,
ONG E Plusconducitad coparandam folidam eruditionem, ordine artes ipfas difeere, quam temere per uarios feripto/ res uagari,necprofpicere mente certum aliquem ftudt) finem 5 nec in artes certas, curam atej? animum intendere.tdeo enim
__ ____ diftributae funt artes,ut Ordinedoceren/
tur homines, de iis rebus,quarum cognitio uitjin primis ne/ cefiariaeft. Etobhas caufas prodeft noiTe artium diftributio nem, cum ut intelligamus quarum ferum cognitione in uita opqs fitjtum ut ordine per firigulas du camur, Qui fpreta hat ui^errant per uarios autores ,horum ftudia iprisiortairepue/·
resintegre 8c perferedifeunt, quaeres plurimum officit iudi/ crjs.lcleo fapienterin fcholis infti tutum eft,ut artes proponan tur, Hae autem bifariam tradendae funt . Initio enim in quoli/ bet genere traditur res in compendium cotra&a, utquafi fum mamnegoci) ad iubtiliorsmtra&ationem afferamus, prope/ modum utin poematis fit, prius enim argumentum breuiter narratur,quam tota res expOniturt atcj hocfitproffus in om/ nibusartibuSfEft autem artium omnium longe princeps haec pars Phyfiefes quae naturas corporum celeffiumatcf? elemen/ torum, motus fyderiim, uariarum rerum caufas quae in aere gignuntur,magnitudinem ac figuram terrae 8Caquae inquirit,
Atcjhartim rerum cognitio magnam habet utilitatem in uita; tum uero nulla res eft naturae hotninum conuenientior quam haecinqiiifttio naturae. Quare Poeta Virgilius red e praedicat fodicem effe eumqut potuit refu eognofcere caufas: 8C in ean dem fententiam multadicutur paffimafummis fcriptOribus, qui quidem nos hortantur omnes, ut in hac dodrinw parte
C
ARGVHENTVM
praecipue elaborandum putemustquorum authontatem coii temnere amenda eft.
Sed ut in altis artibus initio res fummatim coprehenfae pro ponuntur,ut poftea quafi euolutae confydereniur diligentius: ita & in lioc genere faciendum eft: quare elegimus hunclibra Plini),qui quafi in copendium contraxit praecipuos locos uni uerfacphyfices t inclufit enim breuiter in hunc unum libellum inulta Ariftotelts Volumina,libru de coelo, fti x4«of«,de mun doladdit &C pleraq; Aftronomica,neccflariain tali opere,quae tamen non attigit Ariftotelcs, credo cρ Graecis nondum fati» noti eden t planetarum motus,
Proinde hoc c6fiho legendus erit hic liber, ut fciamus eum ad rerum fcientiam pertinere,& fummamquandam phyfices compledi, quae nos deprimisae pulcherrimis corporibus in hac tota rerum uniuerfitatedocet,de coeli,iyderum Sc elemen torum natura,de motibus fydmim, de his quse in aere gignit tur, de figura ac magnitudine terrae. Haec arenalia multabreui tercollcgit,ucudutuno afpeilu naturam rerum in hoc ope> repropofitam intueri uniueriam poliemus, Etquodik compendio fieri debet, prudenter pracftitit; elegit ex longiffi.' mis aliorum difputationibus prjcipuos locos,uelut gemmas, ut prolati atej eruti ex illis immeniis aliorum operibus clari' us confptci polient, Et fententias Graecorum fcriptorummtV ra proprietate atqjelegantia fsepeaduerbum latinercddii. !n terdumbreuitas reddit obfcuram orationem,cumfubtilifli' mas demonfirationes paucis uerbis uelut pungis defignat ra tum,nec pertexit, quas explicare munus eft interpretis.
Ac pleracg per fe non ualde obfcura ac difficilia,parum co modi interpretes corrumpunt, qui naeintelligendo faciunt ut nthilinteiligant. Neqtucro diflimulari poteft alicubi Plinium in annotado hallucinatum effe: fed inciuiie eft reliquis eius be nefieps nolle pauca quaedam errata condonare · Ifti ucro egre gie inepti funt,quidum errata tueri conantur,incidunt in laby rinthos prorfus inexplicabiles. Illud magis decebat interpre' tfm dilucide ac fimplicicer enarrare fenrentiarn authoris35c prudenter & bona fide indicarequid probandum, quid repu diandufic. Nam profedo illud ueru eft qd ait Plato, poffehas res &cile gcipi}fi contingat doitor idoneus,& quidem addit,
ne do'
ΙΝ Π; L I B» C. PLINII,
eie docere quidem poflfequenquam nifi deo ducente, ά^,οι/ί/Ν«/άνΛΛΕ|6(ίν,’ίι,μ.Η9ίοςόφΗ>4Ττ«.	-■
Si cum uoluptate (pedamus pidas tabulas,autfphfras cor porum coeleftium, autterrae,multo magis hunc librum iuiia*· bit confyderare, in quo pulcherrima illa corpora multo clari us confpici poliunt, Quare fciamus huius operis finem 8C fco pum eflesut compendium prxcipui$ partis phyiices tradat,cjd
praeparatftudiofos ad longiores St fubtiliores diiputationes,
quaerjfdemde rebus extant ap ud Phy ficos 8C Aftronomos,
C PLINII SECVN
DI NATVRALlS HISTORKE Ll·
BER SECVNDVS*
An finitus fitmundus,&an unus,
m
CAP. I
V N D V M> & hoc qd nomine alio ccelum appellare libuit» cu' ius circunflexu tegutur eunda, numen effe credi par eft*gternu, immenfum,necp genitu, neque interiturum unquam»
Huius extera indagare, nec interefthorninu, nec capit humanas conie$ura mentis. Sacer eft, aeternus,immenfus,totusin toto,imo uero ipfe totum:finitus,&infinito fimilis: omnium reru
certus,&fimilisincerto:extra,intra,cundacom
plexus in fe,idemcp rerum naturae opus, & reru ipfanatura*Furoreft,menfuram eius animoqf/ dam agitafle, at<$ prodereaufos;alios rurfus oc
cafionehincfumpta, aut his data, innamerabi/
C «}
COMMENT. i AC. MlLiCHII.
tes tradidifle mudos, ui totidem rerum naturas credi oporterettautji una omnes incubaret,toti dem tamen roleS jtotidem^ lunas, ^ caetera etia in uno,& immcnfa & innumerabilia fidera: qua fi non eadem quaefiiofte femperin termino cogi tarionis occurfin4a,defiderio finis alicuius: Aur, fi haec infinitas nature omnium artifici poifit affi gnari, non illud idem in uno facilius fit intclligrv tanto prtefertim opere. Furor eft,profedo fu/ ror,egredi ex eo: & tanquam interna eius cutfta plane iamfintnota,itaferutariextera :quafiuero menfuram ullius rei poifit agere,quifui nefeiatr autjpenshots uidere,q raudus ipfenon capiat*
Primus locus Kuias Capitis citdefinitio Mundi,quam hic tantum neminis ponit non rei*, cum inquit,Mundus eft cuius dreumfl^xu teguntur eunda* Ariftoteles duas ponit,alteram ex partibus, alteram uero caulTalem. Prior eft cum inquit»
κόσμοςe-usru^ac^ ov^avouχβμγπςxgjh τοιί-τοίϊ &ό&ΐίχομ,ίνωμ (βυο-ίαμ..
Hoceft,mundus eft compages coftansexcelo, terra, SC c*-teris naturis, quae in his continentur.	Pofterioreft.
κίομοϊΗΤΖύν oAtofj τλ|ι<Τ7Έ χβμ^κ.οφΟίιπβ', <zro 9imm vdtrfQ 9ίον φΰλχτ[ΰμ.ψιί..	HoceftjMun'
dus eft omnium corporum ordo acdiftributio,qu3ea^peo
df propter Deum conferuatur. Cauffa itaqt.efficiens mudi eft Deus,cuna aitaDeo conferuatur. Cauffa uerofinalis propter Deum, ut intelligamus non temere nafei res fed regia pruna cauffa, 8C ad aliquem finem tendere. Materia ea eft exquibus ipfa corpora conflan t. Formam intelligit cum ait S'pco<pix<ne’::. fimt enim certae fpecies miro ordine in natura diftindat. Secundus locus huius capitis eft, quod mildus fit aeternus,
t N ll L I B* C, PLINI&
iqiu etiam eftinoflauophyficoruraagitatusab AriTtotelerfcfc' cndum tamencft, rationem humanamnon poflecerto ftatuc
redextcrnitatemundiTfed tantum ho c iudicat, m u n d u m ab aliqua caufla pedere,quomodo uero ab illa caufa ortus fit no potcft peruidere: offenfa enim hoc principia ex nihilo nihfl fitrftatuitmudum eire aeternum ^ ideo edam Anfioteles,ne cogatur largiri, mundum ex nihilo fadiumefie, maluitdifpu* tare mundum aeternum efie	tamen interimlargitur primu
motorem cauflam efie prima, & infinitae potentiae „ Ipfa enim ratio huc eum deducit , ut unam quandam infinitam caufaro
conftituats iediliiinfinitae eauflaepofteaaddit mundum xtcrs
num , quod non haberdemonitradonem, & tantum fit eo ut uitet illud abfurdum ,ex nihilo aliquid fa&umeffe, At cum r& tio conuincat unam prima caufam, concedere debuit Arifto telesrnundum etiam habereortumatq? efie ab illa primacau fa, Plato &C cseterl cum uiderent deefle dcmonftradones de x' terniratc mundi, maiueruntredneretradi?ama maioribus fen tendam, <j> mundus coeperit,BC a prima δί infinita mete con^ ditiis fit; tuciflimum enim uifum efiauthoritatem fequi rnaio^· rMmcum\decffentdemuftrattonesii^am6ut!pfePlato-ait,cre^. dibile eft maiores melius fcifle res diurnas, quia cum cflent a £)eo orti, cognati ei SC propiores fuerunt, quam nos* Rationes Ariftotclis quibus probat mundu efie aeternum* Prima.	Anteomnem motum eft motus, ergo motus eftae-*
ternus, quare fequitur & mundum aeternum cffe. Antecedes probat, quia fi motus coepit, necefle efi: tamen mobile prsecef
tiire,iiprfceiritautfuitaecernum,autcoepitperaliummotunr, iam fi coepitper aliummotumr, fuitmotusantcmobile,quod
efi: impoffibile: relinquitur igitur fuifle mobileaeternu, quod fi quieuit,etumouenpotuit:na quies eft cantu priuado mot*;
Dilutio. Neganda eft confequetia poftremarfi ccepitper alium motum, fuit igitur motus antemobilc, quod eftimpoi fibilernegada eft cofequen tia, quia Ariftoteles phyficum pjriti
cipiummaleacconimodac admudi ortum,uidelicetinomnil
ortu exifferefubieitum mobile,, utingeneradoemateriafub> leda eft, id principium ad naturam conditam pertinet, feditl ortu mundi producitur mobile ex nihilo,neceftmotusprfcc densr, fed uoluntas creans; nam mouens primum^ mouetfihfc fcfmutadonc
c; iiji
COMMENT. IAC. MILICHII
Secunda Propria Si perfefliffima caufla non eiHn infini tum ociofa. Prima caufa eft perfe<Siflima,crgQ non eftociofai fuiffetautem ocioiainde ufc$ ab {terno,nifimundiisexuriiTet»
Dilurio.Maior eft uera de efiicientib. naturalibus no deuo luntarrjs,ut ignis non poteft non agere,atfaber poteft fufpen dere a itionem. Porro prima cauOfa mens eft quae confulto ac uolens agit.
Tertia. Tempuseft{ternutn,ergomotuseftaeternus:ua let confequcntia,quia tempus eft menfura motus. Antecedes confirmat, quia aut coepit tempus in tepore,aut iri aliquo nuc feu inftanti:fi in tempore,(equitur fuifle antea tempus, fuit igi tur aeternum:(in autem in aliquo nunc,idem fequetur,non em poteft intelligi nunc,nifi continuans tempus,femper igitur fuit tempus: intelligitur enim aliquod ante illud nunc, ante autem tempus eft,
Diiutio. Negandumeft Antecedes, 8C ad confirmatione refpondendum,q> tempus proprie di<ftum,quod eft menfu ra motus coeperit cum primo mobili in aliquo nuncinam ut in li neaeft:punitum inicians,continuans,& terminans,fic in tem' poreintelligi debet nuncinicians, continuans ac terminans X facile igitur apparet hanc rationem no effedemonftrationem, quia necefle eft omnem durationem eiTe mefuram motus cor porum f Sed illud uerum eft,humana mens non poteft indere diferimen teporis 8C f ternitatis, feu qualis fit duratio {ternitas , ideo cu retro refpicit,ppetuitatem h? noti temporis cogitat.
Quartaf Nullum in circulo poteftaffignari punituram
choans motum,ergo motus coeli fempiternus eft.
Dilutio. Non eft neceffaria confequentia a figura ad durationem.
Quinta. Quod non habet alterationes noneftfubieilum generationi 8C corruptioni,coelum non habet alterationes, er go nec generationi nec corruptioni obnoxium eft. Maior eft manifefta, qUia tot faeculis n ulla deprehenfa eft uel exigua alte ratio. Dilutio. Eihocargumentutantumcftfcifc^40^ non eftdemonftratio,fedopponendf funt έιχβαφ ali{ rationes, fci licet,q? non poifint efie plura infinita atqs aeterna Jtem qjtnun Λ partes obnoxijfintalterationibus,aer,aqua,terra.Porro SC , haec ad perpetuitatem mundi requirebanturf
SACiER
IN II. LIB. C, PLINIA
SACER EST, «TERNVS &c.
Plinius hic ludit figuris poedcis,quibustanrij3eternitatem miidi copleditur. Sacer eftjioceft, deus eft, fi deus ,'ergo aeter Wjs 8C immenfus. Difcernitautc hunedeum a rcliquisdijs, eu inquit, totus in toto, imo ucro ipfe totum , q, d, talis eft deus qui uniuerfam rerum naturam complediruratq? contio net,extra quem nthtl eftnecmotus, nec tempus, nec aeuumt imo uero nihil aliud eft quam ipfa natura rerum. Eadem fen tentia eft apud Cke. lib, η. de natura deorum, ubi edam mun dumfingitefle animal rationale atque deum quendam, Stu< diofi requirant locum apud Ciceronem.
Tertiuslocushuiuscapitiseft,qj Mundusfitfinitus.
Prima Rado . Infinitucorpus non poteftmoueri circulari ter, ccelum mouetur circulariter, igit coelum non eft infinitu» Maior probatur, fi enim eflet infinitum , tu lineae protrad* a centro in infinitum diftarent,cum aut motus circularis fitredP tus ab eodem pundoin idem pundu,cum autem fithoru pun dorii infinita diftantia,n5 igitur erit poflibile redire ab eodem pundo in idem,Si per c0fequens,non poteft circuuolui.
Secunda. Finito tempore infinitucorpus circuuolui non poteft,coelum aut finito tempore circuuoluftur, ergo cftfinitS»
Hanc fentemiam definitate mundi Plinius uno uerbo com plexus eft cum inquit, finitus ac infinito fimilis, omnium reru certus ac ftmilis incerto, hoc eft,fini tus quidem eft mundus,ue rumtamen propter immenfam ciusmoleminfinito perquam
ftmilis exiflit: animus enim humanusuixullacogitarionefine tanti 8C tam immenft operis perfpicerc poteft.Certus edam eft mundus, hoc eft, habet certum motum,certo enim temporis fpado circumuoluitur: habet certos limites ortus & occafust item certas uices apparitionum 8C occultationum fyderum, tamen eft ftmilis incerto, hoc tanta eft diuerfttas 8i diflimilitu' do motuum,tanta quo<$ apparendarum uarietas,urp!aneuis
λΐ
,1hic autem eum finitum dicit, alterum enim ad durarionem, alterum ad figuram feuquan/ ritatem pertinet.
Quartus locus,no efiepluresmudos Prima Ratio Oeb ne corpus fimplex mouetur fuo certo SC determinato motu*;
e Ο Μ Μ E Ν Τ. IA C. ΜI L IC ΗII
Si autem plures eftent mundi, hic motus regularis confunde'1 retur,terra em unius mundi moueret ad terram alterius mudi» unde fieretconfufio corporum coeli, terr$ &reliquorum Secunda. Vnuseftprimusmotusfempiternus&regula fis, igitur unus mundus & unum coelum. Item fruftrafic per plura quod poteft fieri per pauciora ,unus mundus omnium corporu capax eft,ergo ocioftim eft plures mundos fi ngere.
Plitifus ab Abfurdo colligit non efle plures mundos, fi em inquit,eflent plures mundi,tum neceflario quocj eflent plures natur$ rerumtaut fi una natura plures mundos iricubarethoc eft foueret ac gubernaret, tariie necefleeflerplures Soles 8C Lu nasexiftere.Cumuero unusSol atq? una Luna magnitudine corporumatqjuirtuteluminisfufficiant uniuerfaenaturae,ftul tum fuerit plures fingere.
Addit infine ίτπφάνψχ. Infania,inquit,8C furor eft ex hoc mundo egredi exteracj; fcrutari,quali eunda quae in hoc mun do cotinenturfintnobisplanenotaatq?cognita. Quotufquif que eft qui uires herbarum,naturas animalium, comixtiones elementorum,aftrorum &C corporum eoeleftium motus 8C, na turas bene cognitas teneat f Ergo fignum eft ocicfae & ua' nae mentis externa perquirere, plurefcj Oriundos confingere, quarum rerum in hacuita prorfus nullus ufus exiftit ,interim nero neceffariarum rerum ftudium abrjccre, quod <K ad for* mandam uitam,& alendum attj confirmandum ingenium in finitas utilitates cotinet. Eft itatj addita p ulcherrima reprehen fio iftius inanis ateg ociofae curiofitatis?qua fe&amur ea quae ali ena a natura &falfaextftiit,negle&a uera philofophia,q habet certasdemonftrationes,neq? diffentita communi fenfu feu na turaliiudiciorationis.Sicautcm inquit, quali uero meniuram uiliusreipoffiragere,quifmneiciat:autmenshominisuidere quae mundus ipfe non capiat,
Deformaeius,	Cap, II
λ JqOrmameius in fpedem orbis abfoluti globa X tam efle, nomen in primis &confenfus in eo mortalium, orbem appellamiu,fed & argumen
ta rerum
ϊ Ν ΙΓ. I I Β. C+ P L ϊ Ν I Γ. ta rerum docenti non folumquia talis figura ottt nibus fui partibus uergre in fefe, ac fibi ipfa tole/ randa eft, feq? includit dC cotiner, nullarum eges compaginum, nec finem au t initiu ullis fui parti bus fentiens, nec quia ad motu quo fubinde uer tidebeat(ut mox apparebit) talis aptiflima eft: fed oculoru quoc^ probatione, quod conuexus mediufq? quacunqj cernatur, quum id accidere in alia non poflfit figura,
Propofirio huius capitis eft, coelii eft figurae fphaericae feu drcuIaris.Probatioes fcu Dem 5 irrado es funt.Prima.Perfedif fimo corpori debet prima & pfediffima figura, coelii eftoitn corporum perfediilimum atqjabfolutiflimum, ficut in praece denti capite didum eft,ergo coelum eft fphaericu t quemadmo dum enim circulus planaru figurarG prima 8C perfediffima ex iftit, unaenim tantum linea cotinetur,ita quoepiphaerafolida rum prima eft, quia tantu una iuperficie circurafcribitur 5fecJ ipfam undiquatj fuftinet
Secunda. Motus coeli eft circuIaris,mouetur enim ita ut omnes partes pariter a centro diftent. igitur eftfiguraequot^ circulans. T ertia ♦ V idemus ftellas femper appare tesmo ueri in orbem, circa anum centrum uideltcet polum mundi, ita ut ftellx polo propiores anguftiorem,reliquf uerO amplio rem orbem circumfcribant: ergo coelum mouetur in orbem, & per confequens figura quoq? refpondet motui.
,, Quarta. Exomni parte coelu aequaliter a terra uelutfuo centro recellit; omnes enim lineae in circuferentiam coeli edu/ daefunt aequales, id quod per apparetias coeleftespbat,crgo ex definitione fpherae, coelum eft fphaericum.	&
Quinta, Si coelum e{retredelineum,auttriangulare, uel omnino alterius angularis figurae jtuncaccideret ut aliquf ei9
partes in una reuolutione ferrentur per uacuum.
Sexta. Horizontes ubicj funteiufdem magnitudinis,igi *ur necefle eft coelum effe fphaericum,
D
C Ο Μ Μ Ε Ν Τι IAC* Μ IL I C Η II
De motus eius,	Gap. H I
TTAnc ergo formam eius, aeterno &irrequie/ JLJro ambitu inenarrabili celeritate,uigintiqua tuor horarum fpatio circumagi, folis exortus SC occafus haud dubium reliquere.
An fit immenfus, bC ideo fenfum aurium faci te excedens, tantae molis rotatae uertigine aflidua fonitus, non equidem facile dixerim,non herde magis quam circumadorum fimul tinnitus fide rum, fuofcfj uoluentium orbes: an dulci quide Sc incredibili fuauitate concentus, nobis qui in* tus agimus, iuxta diebus nodibufq? tacitus labi tur mundus,
EfTe innumeras ei effigies antmahu ΓΓΓκηιφ eundarum impreffas,nec Cut in uolucrum nota mus otiis)Icuitate continua lubricum coipus, quod clarifiimiaucores dixere tenerum,argume tis indicatur: quoniam inde deciduis rerum om tiium feminibus, innumerae, in mari praecipue, ac plerunq? confuiis monftrificaj gignantur effi' gies * Prtcterea uifus probatione, alibiplauftri, alibiurfi, tauri alibi,alibi litcrse figura, candi* diore medio fuper uerticem circulo,
Propofirio efi,Copium mouetur circulariter.
Prima ratio, 8C c it Ptolemaei in prirr o magnsr ccmpofltto nis. Videmus fteiias oriri paulaiimq;a terraeleuarr,donec ad inedia, coeli tanq; ad faftigifi fui itineris guenerint,deinde itera fenfimdcfccdercufq:ad horiz0dsfugficic;ique ubi co.ingunt aroxeuanefeiit, atqjaliquadiu fub terralatet,dem.!oq?onunt
'Sicurfuna
: ϊ N II. L I Bt C. P L I N I I.	Ak
&curfum priftinura repetuntjriagnitudines autem fteHarum qux hoc pafto mouentur in nullo loco uariantt fcquitur itacg aequaiesinmotufuoconferuarediftantias, etpercomequens circularitcr raoueri.
Secunda,? Et eft etiam Ptolemaei. Stellae circa polum ctr^ cumaguriturinorbcm, & quo longius, difiatftellaa polo,eO laxiorem circulum conficit,igitur necefle ditatum coelum cir ca illum axem uerriac uolui circulariter.
AN SIT IMMENSVS, ET IDEO &o.
DeHarmonia feuconcentu mundi alrj aliter locuti. Plato, cuiusfenretiam Cicero recitatin libello de fomnio Scipionis, dixit corpora coelefiia tata uelocitatetanc^ certo ordine circii -lataexcitarefonumaliquetficeniminquitCice. Quiseft qui copletauresmeas tantus 8ctam dulcis fonusC" Hic eft,inquit •tlle, qui interuallis coniun&us imparibus ,fed tamen pro rata portione diftimftis, impulfu ac motu ipforum orbium efficit, cj acuta cfigrauib. temperans aequabiliter cocemus efficit &c*
Neq? hoc loco exiftimadum dft, quod Piato fenferit uerum fo num atq? fenfibus perceptibilem excitari, c5 fonus iuxta phy ficos, non fiat nifi colli fis duobus corporibus in acre. Sed ut fit,ingenioft homines & amantes Mtifices, accommodarunt res ccelefies ad hac fuauiflimam arte, cui dicebant maximam cum coelo cognatione ciTe, Admonuiteos 8c numerus fidiii in ueteri Heptacordo,quas comp eraruntad fepcena planetas, Poitea,quiautdebanc certis proportionibus omnes uoces,3c confici SC dlftare, feu certas leges motuum coeleftium ,feu in terualla planetarum SC orbium ad proportiones illas applica·» bant, ut altquomo monftrarent uel uices motufi uei diftatiast «c fpatio	T£Aj«gi»y abeft Luna a Sole, ficui uw&~nj λ jajVh.
lam hocipiumbellum cftquadrareμ,ίιτίιυ ad Solem: nam uc p-icrw cfterasuoces gubernat,ita Sol praecipuas habet uiresin ter planetas, omnes reliqui ueluc eius comites funt, Multa hu tufmodi uenuftein collatione uocum etccelefiium corporum poterant ucluti pingi. Et hic ludus delcAabat ingeniofosho mines,praefertm cura tanta fit MuficaefuauitaSjUniigna uidea tur ad quam ili* diuinae res accommodentur. Ita figurate acci pienda funt quae de coelefti harmonia dicuntur, cum a Cicero ne tum ab alrjs. Etfifieripoteft5utinepti aliqui,qui ueterum fi
D i}
C OMM ΕΝ T, I AC, MrLlCHil
guras non intelligebanr, fomniarint ueros fonos Si concerv* tus effici,motu & collifione coelcftium corporum·
Plinius dubitare fe fatetur, an conficiatur fonitus ? an fmt fyderumtinnitusran nero tacituslabatur mundus,hoceft3an ifta exada & certa ratio proportionis orbium planetarii inter fc&imeruallafphaera^celeftiurn, harmonia Ceu mundi fonM tus uocandafit.
Tertius Locus huius capitiseftdematena coeli, quae qua^ lis fit non poteft certo explicari* Confiat aute non eile elemen taremtnon enim illi inhaerent qualitates elementorum,ut non calet, non friget, necg crefcit aut decrefdt, au t alio modo alce raturtuerum una tantum continua ateg perpetua circumuolti tione circufertur. Ariftoteles ait coelii δί fyderaex nohiliflima a puriffimacj aeris parte conftare,nulla praeterea alia corrupti bili natura admixta.	Sic autem inquit
ovqccvov κού cvclccy	cy^.wsriyWf
^Τ07τνξώΛ ου&μ./	-
Sacrae Literae tradunt ex aqua coelum coditumeflfe3quod ac ceptum a maioribus fecutus efi Homerus. ixi<xvotf θ>	γί'Λαι tzαντίδι τίτν^τοα *
Plinius ait coelum non efle continue lubricum aut leue que admodum tefiae ouorum funt, fed alicubi afperius autleuius, proutipftus materia efi praeformata ac difpofitaddcg probat duplici argumento ♦ Primum fumptum efta contentistderi^ dunt inquit de coelo femina proiifica reru. ex quibus confufis plerunc^ monftroff formae gignuntur , ergo coelum ea parte qua plunmu huius materiae cottnet efi:magis lubricum ♦ Con fiat autem hoc lo qui Plinii) non de uirtute, fed de corporibus q actu delabumur: illa autem funtex Epicureos fententia, ftdl3ec2dentes5!gnes,etre!iqua#Reueraautedeccelodelabun tui prohfica rerum femina, non adu fed uirtute aut potentia* Lumen enim coelefie &C gignit 8C temperat primas in aere qua Htates, temperamenta autem fecundarum qualitatum , xime akeradonesin natura miicetur ex primist (equitur .ergo omnium rei^ femina defluere de coelo,ficut cti2 inquit Arifto* 4v t/Λκ «Tfc	itv&gtoTOft yo^vqi Xgi κλιΦ' *
Alterum argumentum a fenfu fumptueft, uel utipfe inquit auifusprobatione, alibi em plauftri3alibi urfi, tauri alibi 8Cc.
HoceiE
r N I i. L I B» C. P L I N I I.
Hbceft,cum Ptellaiitdefiorpars fui orbis, neccfieeft illam par tem coeli effe denfiorem quae plurimas ftellas continet. Refpo ciendum eft, ftellse plus luminis continent quam reliquae par' tes, itlde tamen non fequttur e fle ueldenftores uel afperiores cceh partes*	·
Cur mundus dicatur.	Cap, ΙΙΙΪ
CQindem&cofenfu gentium moueor. Nam JCLquem κόο-ρμ Graeci nomine ornametiappei lauerunt,eum et nos a perfecta abfolutacj? elegati tia, mundum.Cadum quidem haud dubiecaela tiargumento diximus,ut interpretatur M.VaP' ro.Adiuuatrerumordo,defcriptocirculo,quifi gnifer uocaturyn duodecim animalium effigies? illas folis curfus,cogruens tot feculis ,ratio.
, Exponit quid fignificec hoc uocabulum mundus , atqj ait quemadmodum Graeci κοβμομab ornamento appellaueruf, ita Latini mundum ab ornatu atq? elegantia partium quae in it locontinentur*	Sic inquit Ariftoteles»
ovo^acft 2>vx.cfyLopiK~rH<f ταμ acuTap i-ccf-ttop*
Et Cicero, Deus mundum ita ornauit ut uel nihil uel paru tuti) aut offenfionis contineret♦ Item Plato in Gorgia, tycccr} Ai ot crvCpot 3 %cjj όυξανομ χομγψ,χομ 9ίοΰς χ$μ cd&^wovtf *r#y Koivfovi&fJ	Φ φίλιαμ & κατμιίτχτα Φ σαχρξοσιί
vlw Φ Akcuothtcc5	το οΛον δίτ <2$ ταυτα, x.ccjUo(j καλοΖ
ftpyWx. ίκοφ,Ιαμ οϋΑί ακολασία, p»
Ccelum autem dicitur a fco?Ao(\>5hoc eficanum, eius enim drcuflexuteguturcu&av Varro aitupcari auerbocaelo,qa eftfignis a diuerfis animalium formis cselatu et udutpiaum^
Dequatuor elementis*	Cap, V
T^J Bcde elementis uideo dubitari , quatuor ea k N eiTe ♦ ignium fummu^inde tot ftellarum col·
D iri
COMME NT. I AC* MILIC ΗΠ lucentium illos oculos. Proximum fpiritus,quf Grarci noffiiqj eodem uocabulo aera appellant» Vitalem h unc,et per eunda rerum meabilem,to to<^ confertum: huius ui fufpenfam, cum quar/ to aquarum elemento, librari medio fpatio tellti rem. Ita mutuo coplexu diuerfitatis effici nexu, Weuia ponderibus inhiberijqminuaeuolent: totracp grauia ne ruant,fufpendi leuibus in fubli me tendentibus.Sicpari in diuerfa nifu, ui fua q queconfiftere,irrequieto mundiipfiusconftrP da circuitu: quo femper in fe currente, imam at/ que mediam in toto effe terram,eademcp uniuer fi cardine ftare pendentem,librantem per que pe deat: ita folam immobile circa eam uolubili uni' ueriitate,eandem ex omnibus nsdi?eidemque omnia inniti»
Authoriphxmnqui^Vniuerfalismimdimachinaindub dtuiditur, in jtheream fcilicet 6c' dementarem regionem, hoc eft, totus mundus confiat ex jthere 8£ elementis deethereis naturis 8C corporibus deinceps diduruseii,de elementis uero Elemen in hoc capite tradationem initium. Eftauttm elementum cor^ sura, pus fimplex, ex quo mixtum componitur tanquam ex parte fimplici, feu ut loquuntur minima, qusenon poteft diuidiin diuerfarum fpecierum corpora.
Ariftoteles eodem fere m odo definit Metaphyfi» J*.
&οιγ%αμ Aiyiy-#*,c^ou βϋγα&τΰα ^ωτούίρ'ZzrfyyJV 'ϊϊςάΑιοα.ξί^τφ ίι<Λρ Ιιβ* t-rEgoy ideft, Elementum eft ex quo aliquid componitur tanqj prima parte non diuifibiliin res diuerfarum fpecierum.
Sunt autem plura elementa quam u ηίί, id quod probat Ari ftotdes hoc modo. Plures funt motus fimplices redi, ergo ne
«fle
m i t L I B. t. PLINI?.
effle efi plura ac diuerfa corpora fimplicia efle. Anteceden* manifeftum eftUiidemusenimaerem 8C ignem furfum ferri re &a linea,aquam SC terram deorfum: necefle efi: igitur diuerfa efle prima ac fimplicia corporalmixtorum em funt mixti mcM* tus.Suntautem numero quatuor,lgnis, Aer, Aqua,&Terra. Motus; etiam probat hunc numerum, Aer furfum fertur, & fu pra hunc ignis euolat,nec corpus fimplex uflu praeterea. Item aqua deorfum labitur, δί infra hac terra, Item,in corporibus mixtis funt diuerf? qualitates, qoatuorautem funt tantum pri mxqualitates,8i harum <τΰζϋγί<χι quatuor,funtigiturqua^ tuor elementa, Calidum cum humido δί ficco coniungi pos teft,fic δί frigidum tccontra necjt calor cum frigore,neq? humi dura cum ficco coniungi poteft, non funt igitur plura prima corporum quam quatuor. Etiam apud Galenii aliquot ratio nes exta t. Ignis, aer, aqua, terra funt fimplicifiima corpora, δί quibus ccrtaloca diftribuit natura ut extera ex eis gigneretur atc$ alerentur: ergo haec quatuor funt elementa, nulla emmo ftrari poiTunt corpora fimpliciora, nec£ alia ex quibus procre entur extera, Icem in animantibus funt partes quae finguloi?i elementorum naturisrefpondentjergo animantia confiant ex elementis. Antecedens efi notura,funt in homineofia δί caro quserefpondentterrae,humiditaics refpondent aquxi fpiri-r tus aeri 3C igni, Extan t etiam aliquot rationes apud Macrobiii ex Timeo Fiat, trafcriprxlib. i. cap. vi. in fomniu Scipionis· Elcmen ta autem prop ter anima n tium ufum δί res nafcen·' tes non fun t pura, ut uidemus aquis admixtam efle terram :na pura aqua cflet infipida i nec terra rebus nafcemibus humore fuppedttaret fi pura eflet. Praeterea corpora pro ipforum con ftitu tione acnatura plus de uno quam de alio elemento recipi unt, unde etiam qualitatesuniusefficatioresexiftuntquamai terius, δί pro temperatura primarum qualitarum diuerfx (5 ftitutiones eorporu ac <hwxy.€ΐςexiftunt: alia em ca!enr,alia fri gent 8i fic deinceps. Vt enim in pharmacis herbee diflimiiiter commixtae diffimiles haben t uires,6i ut uoces uarie mixrxdif fimiles harmonias pariuntritauarixtemperatura primarum qualitatum difltmiles pariunt uires: aiia h umida magisad ac? ris naturam accediit,ut oleum,in alijs fuperat aqua,utin lafle. ia refolutione corporum peruenitur ad prima elementa ex
C Ο Μ Μ Ε Μ Τ * ΙΑ G Μ I L I C Η Π
quibus illa componuntur, ubi etiam cernitur quatum in nriix to unum fuperauit aliud*
Ignis, ut ait Ouidius/uprema loeu fibi legit in arce, eft ca lidus &ficcus.;ofiitiu eius eft ratione adiuae qualitatis congre gare homogenea,id eft, corpora eiuidemfpecieb& difgrega rediucrtarumfpecierartt corpora. Vtcudiuerfa metalla fune in aliquo corpore, calor diiierfadiffoluitacdifllpatrSdrurfus cognata cogregat» Vnde edam calidaapud medicos dicitur refoluere, aperire, dilatare, rariora efficere, (libriliora,tum--ca tiam leiriora,	Galenus ait,calida 8C leuirerficcafunt
(^<χλακ/τικά,χ£οντ·Λ. 2>v 'Kiiwyxyf κ.<χτα β§*χν ty(pu$ouvT<x.
Aer proximus illi leuitatelococ^, qui eft calidus & humi* dusjta tn, utlignefk calor fu mm^, in aerehumiditasfumma Aqua eft frigida Sc humida * Galenus aitfrigidaatcjleuiter humida efle οκληςαυτικΰί, frigida nero & ficca,rigere. Aqua autem fenfibil ius humeftat quam aer 0 quia eft denfior*
Terra eft frigida 8c hcca^eius officia eft pro natura fuae qua litatis. Excommixrioneitaq^horumelementorum 8C qualita tudiueriae Kfour&tJ' animantium oriutur, quemadmodum cx ponit Ariftoteles in libris de generatione 8C corruptione* PliniusexfententiaEpicurcomextftimatcandem effe ma teriam coeli & ignis, ficenim inquit; igniumfummum, inde tot ftellarum collucentium illos oculos, hoceft, inde patet ignem fupremum mundi locum tenere, quia ftellae nihil aliud funtnifi qda igniculi gpetuo flagrantes* Sic etia inqt VirgiU Quem Venus ante alios aftrorum diligtcignes.
Vocat aute aerem uitaiem, quia calore 8i raritate feu tenui tatetemperatus,uitalemfpiritumcudisprsebet,quo aluntur, fuftentanturatq? refrigerantur animantia,
Qujret hic aliquis, qua uirtute aer teneat terram fufpenfam tantam molem,cum ipfe fua natura fit leuis,rarus, & tranfpira bilis · RefpodetPlinius, mutuo complexu diuerfitatis effici nc xum, 8c leuia ponderibusinhiberi quo minuseuolent, con^ tracj grauia ne ruant, fufpendi leuibus in fublime tendentib hoc eft,quia natura ita coparatum eft ut grauia deorfum leuia furfumferantur, terra ergo his uelut contrarijsuiriculis innexa,in medio uniuerfi neceflario confiftit* Cum enim ipfa propter grauitatem deorfumferatur & aer furfum,obuiant ita
<luc
I Ν I Γϊ L I Β. α Ρ LI Ν ΪΙ
que inter fe in medio uniuerfi duo contraria unumq? alterum tollit atcp fuftinct. Perinde atq?urer iniedus in aquam quatum uis magnafuperpofitaponderafuftinecdC tamen non mergi?, ita etiam aer terram circiiquacj ambit illamq? ne ruat fulcit ateg fuftinetiGice.Lib.rj. de natura deorum elegantiffime hunc lo^ «uni'explicat, cuius uerba quia aliquam lucem Plinio adferur, adferibam. Nec uero haec folum admirabilia,fed nihil maius, quam quod ita ftabilis eft mundus, atqj ita cohaeret ad permanendum nihil ne excogitari quidem poffit aptius: omnes em partes eius undicj? medium locum capefcentes nituntur xqua liter, maxime autem corpora interfetun&apermanent, cum quodam quali uinculo circundata colligantur: quod facit ea natura,quf per omne mundum omnia mente δί ratione cofici ens funditur,dC ad medium rapit,dCconuerdt extrema 8Cc,
De feptem planetis.	Cap VI
TNter hanc cadumqj, eodem fpiritu pedent, cer JLtis difereta fpattjs,ieptem,fidera,qu# ab inceflu uocamus erratia, quum errent nulla minus illis i eorum medius fol fertur ampliffima magnitudo ne acpoteftate: nec temporu modo terrarumqj, fed fiderum etiam ipforum cadiqjre&or.
Hunc mundi effe totius animum, ac planius mentem,hunc principale natura*regimen,ac nu men credere decet opera eius aeftfmantes.Hiclu cemreb, miniftrat,aufert<^ tenebras;hic reliqua fidera occultat,hicuices temporu, annumq? fem per renafeen teip ex ufu natur# temperat:hic cadi triftitiam difcutit,atq? etiam humani nubila ani/ mi ferenat: hic fu um lumen c#teris quoq? (ideri/ bus foenerat,prgclarus,eximius,omnia intuens,
C Ο'ΜΜ.ΕΝΤ, IAC, MIL IC HI! omnia etiaexaudicttSjUtprincipiliterarum Ha/ mero placui fle in uno eo uideo.
Orditur hic Mundu aethcrcum feu ccelcfte, cuius o<$o ait efle partes Feu fphaeras *Prima & fu m tu a ait efle fteliarum fixa ru.proximaeft deinde % poftea <?f ©* S'.V· &9* feroper fuit controuerfia de ordine planetarum * Ve-* tuitioreshocmodocollocaru^quomodoia numerauimusi nifi quod addiderunt nonam fphaeram quae reliquas omnes comple&eretur,Poftenore$uero3 quiaanimaduerterumcre brasconiun&ionesSoIiscu Venere 8C Mercurio, tameindc nullam eclypfim Solis afiimaduertere potuerat ? [taxillos du os iupra Solem locados cenfuerunt♦ Acc£ hoc ordine enume rant eos Plato 8C Ariftoteles*	Ariftotelis uerba funt*.
mvtyji Αί	iu tolvt\w thv 94iv 3 o'7$ (pcανονγχ^ £ΐμ,&&
Κξονον καλοίjfjfyQ* κύκλος. I(pi| hcT /U ο ? φαώοντοσ' Aoe' A£^ . Ii8·3 ο τπγο&ς ο ίξακλίοϋαΤ T-fc ^ αξίος ^νος. i|!{cr	o s“/A^co(\; ον ίίξομ i^jxoy κα λοΰ<ημ \ vio ί D τ-ινές Afe
οπΓο?2\<άνο<ϊ. μ.ξ&5 ον ο ηί$) (pcooijZSogoi/5ov	ο/ efi Ηξας
Jircco £λ/ο*> ·.xju ΤΒλβ/τιδοσ' 5'ticT αλίη<£ μ,ίχξί της γηϊ οβΙζίτοα.
,	^ Verba Platonis funt*
σ-ω^ατ-α Λ	to/h&o' oStocf 3 zSHiJcfy	Tcctf
&&U(poga.gy.cl(j' η 9&-Γίξθθ ~ζϊ£β*ο<}ΐ6' na £·ί[α οΰ^ς^όντΌ. λπνίω μ$μ ίΐς y zs&i ^μ	πλιομ Afc ii# £ν<Ρίϋ'Γίξορ ϋ*
ττίξγης,ίωοΐβσξομ	ιίξονίξ[^ον λίγο iiq*γλ
2Φ ^ /OO^o^ojv ίλ/φ κύκλος /ονταα\ τ*#(ν Λ*(νανπαρίι Α#χοτ*ς αϋτφ Αϊχναμ,φ; ο9ινκατ·αλα(χβανον<π τ* Kg) κατα
Αα^βάνοντ-^ g\ κατα χαντα <ζτ ά»ϋίλβ*ρ* ϊλιόβ-««Μ Wigfc ον 6^ ο
Cicero uero enumerat eodem modo quo Ptolemaeus S£ uetultiorcs, uidelicet, primam fph aeram & extimam, deinde ©Aauam quae ftellas fixas continet, feptimam ί fextamio, w>quintam Martis , quartam Solis, tertiam Veneris /ecuii
dam
ϊ Ν Π, L I Β. α Ρ L I Ν I I,
fecundam Mercurii, primam Lunae. Ex his patet quod fera per fukcewrouerfia de Mercurio 8C Venere, quos ali) fupra alrj infra Solem collocarunt. Verum fatis probabiliter colligi tur infra Solem e ile firosmeer autem horum fupra alterumjcol loceturnuliacertitudinedeprehendiporeft. De haere legant ftudiofi propofitionem primam lib. ix. Epitomae Afmagefti, Qc Macrobium lib.ή cap. xix, Somnrj Scipionis.
De numero uero fphaeraru coelcGiu fatis couenitefleodo, quae incurrunt in fenfus,& uifucernunf. Nona addit necei faria decaufatipfa enim reliquas continet,diurnafcj reuolutio nes conficit. Neqj eft probanda illorum fententia qui tam inclementer in harum fphaerarum authores inuehunf ,ιΙΙοίΛ paffim in omnibus luis feriptis flagellat,cum longe facilius fit haec ridere, quam proferre aliquam rationem hac expeditior rem dC planiorem/
Poftremus locusbuius Capitis continet Solis encomtum, qui uelut rex in medio orbe uehit, 8C uelut cor media anima lisfedem occupauit, quem reliqui planetae uelut miniftri Sc fa tellites fequuntur, Annotabo capita quibus Solis dignitates "prae caeteris 8C colligi 8C obferuaripoiTunt,
Primum, magnitudo corporis.
Secundum, uis 8c potentia luminis, quo non folum relir quasftclias longe uinctc, feddierum ScnodiS uiciifltudtnes, temporum diferimina ateg uarietates efficit.
Tertium. Omnes planet?inmotufuorefpiciuntSolem,& ab illo uelutregulam quadam SC ordine fui motus mutuant.
Quartum, Solis prxfcntia adimit reliquis ftellisfuasuiresi unde quando cum Sole contundi funt dicuntur cobufti,hoc eft, nullam uirtutematqjefficatiamin hocloco retinere, Quintum, Lunaeuires intendit, imo omne fignificanone illi tribuit. Qui requiritplura, legat Macrobium lib. i. Satur.
Extat autem idem	apud Pontanum optimis uerfi
bus defcriptum,quos adferibam, ut adolefcentes edifeant.
At medios coeli tradus, medii aetheris oram Fons ltids Sol auricomus, Sol igneus ambit,
Sol qui terrarum flammis opera omnia luftrat.
Ipfequidem fuperam princeps dudorq? choreae Ad cuius numeros 8C dij moucantur, dC orbis
E ή
COMMENT, lAC, MlLlCHIU
Accipiatlegcs praefcriptaq foedera fcruet. Agnofcuntaurximperium, maria alta tremifcunr Audiet &longetellusfataliaiuiFav Atej hunc ne qua opere in tanto decor ullus abefiet Praefecit luci rerum pater, ipfe nitentes Spargeret ut radios,ipfe utlufiraret olymputn Et terras fimul,SC magnas liquidi acris oras.
Vnde dies,quiq; in fuaterga reuoluitur annus Atqjfui fimulachrafluunt,& tempus,&aetas &c*.
Verfus qui ex Homero cita turextatili,?.
ίίλίδς &’ογ τζάντ ΐ^ωςας 7ΓΛΓΓ ί'ΰΓΛΚΟιίίια' .
De Deo	Cap. VII
Vaprop ter effigiem dei, formamq?qusere/· ^-^.rejimbecillitatis humanereor.Quifquis eft deus(fi modo efialius)&quacunqj in parte,to/ tus eftienfus,totas Difus,totus auditus,totus ani mxy totus animi,totus fui. Innumeros quidem credere, atej etiam ex uirtutibusuitijrque homi> num,utpudidtiam,cocordiam,mentem, fpem,, honorem,dementiam, fidem,aut ( ut Democri/ to placuit) duos omnino, Poenam & Beneficia, maiorem ad focordiam accedit.Fragilis Sc labori ofa mortalitas in partes illa digeffit, infirmitatis: (uae memor ,tit portionibus coleretquifi^, quo maxime indigeret .Itaqj nomina alia alrjs gentib* & numina in rjfdem innumerabilia reperimus ,, inferis quoque in genera deferiptis, morbifqj 8C multis etiam peiibus,dumeffe placatas trepido' metu cupimus Jdeoq? etiam publicepcbrisfanu
ΓΝ H. L I Β. C. PLINII/ inpalatio dicatum efi,Orbongad gdem Larium »ra,Sd Malae fortunseExquilijs, Quamobre ma< ior coelitii populus etiam q? hominum intelligt poteft, cum finguli quoqjexfemetipfis totidem deos faciant, iunones Gehicilqj adoptando fibi> Gen tes aero quaedam animalia etiam, aliqua &C obfcccna, pro drjs habent,ac multa didu magis pudenda, per foetidos cibos &alia fimilia iuratv
tes* Matrimonia quidem interdeos credi,tanto/
Cpaeuoex his neminem nafci,& alios effegrandg cos femperqj canos, alios iuuenes atqj pueros , atricolores,aligeros,claudos,quo editos,&alter nis diebus uiuentes‘morientefq?,pueriliumpro' pe deliramentorum efh Sed fuper omnem impii dentiam, adulteria inter ipfos fingi,mox iurgia & odia,atq? etiam furtorum efle&fceler um nu/ mina.Deuseff mortali fuuaremortalem, & ha?c ad gternam gloriam uia:Hacproceres iere Roma nhhacnunc cariefti paiTucultbcrisfuisuaditma ximus omnis gui redor Vefpafianus Auguftus, feifis rebus fubueniens«Hiceft uetufiiilimus re/ ferendi benemerentib, gratiam mos,ut tales nu/ minibus adferibantur* Quippe Si omnium alio rum nomina deorum^&qupfupra retuli fideru, ex hominum nata funt meritisvlouem qoideaut Mercurium, aliterue alios inter fe uocari ,& efle carieftem nomenclaturam, quis non interpretati
©renaturae fateatur/	E iij;
C Ο ΜΗ E Ν Τ. I AG* ’ MILIC Η11 irridendum uero,agere curam rerum huma/ «&rum,illud,quicquid eft,fummum, An ne tam trifti atqj multiplici minifterio non pollui credam musdabitemusuec’Vixpropeeftiudicare,utru magis conducat generi humano, quadoalrjsnul lus eft dearum refpedus,alrjspudenduSvExtcr' ilis famulantur facris, ac digitis deos geftant, Si monftra quoc^ colunt t damnant, Si excogitant cibosumperia dira iri ipfos, ne fomno quide qui eto,irrogant,Non matrimonia,non liberos,no dehicp quicquam aliud, nifiiubent bus facris de ligUnt> Alt) in ipfo Capitolio fallunt, ac Fulmina fcem peierant Iouemtet hos iuuant ftelera, illos fa era fua pcenis agut» ifiuenit tamen inter has utraf quefententiasmediufibiipfa mortalitas .minie,· qao minus etiam plana de deo coniedado e liet * Toto quippe mundo, &loeis omnibus, omni/ bufque horis, omnium uocibus Fortunafola in uocatununa nominatur,una accufatur, una agit rea,una cogitatur,fola laudatur,fola arguitur,& cum conuicrjs colitur. uolubilis, a plerifcp uero &caeca etiam exiftin.jca,uaga,inconftans,incer/ ta,uaria,indignorum fautrix,Huic omnia expen (a,huic omnia feruntur acceptatet m tota ratione mortalium,fola utranqj paginam facit. Adeocp Obnoxiae fumus fortis,utfors ipfa ,p deo fit, qua deus probaturincertus. Pars alia & hanc pellit,
!	aftrocg
ί Ν II. L ΙΒ, C, Ρ L I N I I. aftroq? fuo euentus a dignat,et nafcendi legibusf femelcp in ora nes futuros unquam deo decretu» in reliquum uero ocium datu ♦ Sedere coepit ien/ tentiaha2c,paritercp Si eruditum uulgus Si rude in eam curfu uadit.Ecce fulgurum monitus,ora/ culorum praefcita,arufpieum prsedida, atqjett/ am parua didu in augurijs fternutamenta, Si of/ fenfiones pedum. Diuus Auguftus laeuurn prq< didit fijbi calceum prgpoftere indu dum, quo die feditione militari prope affhduseft.Quaefinga/ laimprouidamrnortalitateminuoIuunt,foluny ut inter iftacertu fit, nihil eflfe certi, nec miferius quicquam homine, atitfuperbius* Cscteris quip pe animantium foia uidus cura eft,in quo fpon/ te naturse benignitas fufficit, Vno quidem uel j> ferenda eundis bonis, quod de gloria, de pecu/ nia,ambitione, fupercj; de morte non cogitant* Verum in his deos agere curam rerum humana/ , rum credi,ex ufu uitx efb poenafq? maleficrjs ali/ quando feras,occupato Deo in tanta mole, nun quam autem irritas effeJSJeddeoproximum illi genitum homine, utuilitate iuxta beluas eflet* Imperfedae uero in homine naturas praecipua fa latia,ne Deum quidepoflfe omnia. Namqj necft bi poteft mortem condicere,fi uelit, quod horni nideditoptimum in tantis uitaepocnisrnecmor sales aeternitate donare,auc reuocare defundas*
COMMENT. IAC; MILICHIi iiec facere,ut qui uixit,non uixerit: qui honores geiTit,non geflerit: nullumqjhabemn proteri/ ta ius, praeterquam obliuionis; atqi(ut facetis φ que argumentis focietas haec cum Deo copulet) ut bis dena,uiginti non fint, ac multa ftmiliter ef ficere non poiTet: per quas declaratur hauddu/ bie naturas potentia,idq5eiTe, quod deum uoca/ mus Jn haecdiuertiilenon fueritalienutn· uulga ta propter affiduam quaeftionem de Deo ♦
Atej ha&enus Plinius Si definitione Si diuifionemundi, fumtnam argumenti huius libri complexus eft, nunc uero ut aufpicato ingrediatur in explicationem mundi attj illius parti um,orditur a Deo. Tametfi autem quid de Deo atq? Dei na/' tura 8i uoluntate ftatuendum fit,ex facris literis petendum fit, tamen bona ingenia no folii deleitat fed etia nonihil cofirmat philofophia, cum ex grauiflfimis caufis Deu efle, Si curj efle Deo res humanas ratiocinantur, Cicero Lib.ij, de natura deo rum cruditiflime ratiocinatur efle deos.
Primo ex prsefenfione rerum futurarum,quae teftantur ali»* queefiepeum, ut funtOracula, Auguria, praedi&iones, atq? hocmodo colligit: quorum interpretes funt,eos ipfos efle cer tenecefleeft,deorum autem interpretes funt, deos igitur efle fatemur. Xenophon idem argu. eodem modo colligit: futura prjmbtiftrantUi-mehtcaliqua.Suntautem multae fignificatio/' nes rerum futurarum in natura,ut uaticinia Si prodigia, ideo necefle eft mentem aliquam efle quae ifta praemonftret.
Secundoex magnitudinecommodorum quae percipimus ex ccfcli temperatione,foecunditate terrarum, aliarumqj com^
moditatum complurium copia,utininuentioneartium,in ef» fidendis egregiisoperibus manifeftum eft efle Deum qui haec temperat,Siad ufum cunila milcet Si largitur.
Tertio exiliis quj terrent animos Si rninanturimprobis Si fceleratis exitium, ut funt prodigia caeleftia, terremotus, fremi fusin aercjhymbres lapidei} Cometae Sic,quae femper magna
Γ·/.. ■·:	”	rum
I N If. L I B. C, PLI NIk i*
•rum calamitatfi fuerut prenuncif, quibus homines κτηη,υήη quanda cjlefteacdiuinaeflefufpicarifunttexagitant emmultj cofcientite terrorib.etiamfi nullj finthumanj poen^pofitf, g terrores fignificant efle Deum qui ulcifcatur fcelera.
Quarta,aequabilitas motus,conuerfio coeli,folis fyderumcg omnium diftindio,utilitas, pulchritudo, ordo,.quarum re/ rum afpe&us ipfe fatis indicat non efle haec fortuita. Quid em poteft efle tam apertum, tamq? perfpicuum,cum coelum fufpe ximuSjCarlefliacj contemplati fumus,quam efle aliquod nume pftantiflimj mentis,q haec regant,quod qui dubitat,haud fane
imelligo,cur non idem, fol fit,an nullusfir,dubitare poflit;
Quinta eft XenophontistBruta res non eftcaufla naturaein telligentis, nam oportet caufam praeftantiorem efle fuo eflFe/ du, aut certe non ex deteriore aliquo rerum ordine autgene/ reefle. Animi hominum habentaliquam caufam,nam horni/ nes non habent efle per fefe. Igitur necefle eft aliquam intelii/ gentem efle naturam caufam humanorum animorum ;necef fe eft igitur Deum efle.
Sexta, Naturales no ticiae nobifcum natj quibus comunl ter omnes fani a flentium uerae funt.Sed Deum efle naturaliter indicat omnes fani,t'dc$ probant,quia nulla gens un^ fuit fine religionibus:ergo uerum eft hociudiciutn, efle Deum.
Colligit etiam eodem modo: prouidentiadeorum mundS SC omnes mundi partes Si initio conftitutas efle, 8C omni tem poreadminiftrari,idc|! probat.
Primo, ab ea ratione quae docet efle Deos,fi em concedas efle Deos, abfurdiflimum eft hanc praeftantiflimam naturam fingere ceflantctn 8C ociofam, cum quaelibet natura quo meli/ or eft,eo etiam efficatior eft.
Secundo, necefle eft aliquam efle primam caufam infinitam naturam, cum autem Deusfitcaufa, necefle eft eum efle effica cemtnecefle eft enim a prima caufa oriri principium motus no eft igitur ociofa, fiquidem mouetres.
Tertio,exadmiratioe re^caeleftium atef terrcftriff:talis em
ordo necj cafu conftitutus eft,necj cafu confiftit.
Quarto , a mete humana fumit,fi em mens humana cofulto
agit,quanto magis illa mens a qua habet originem.
Quinto, quae cafu 8C fine mente fiunt incerta funt,nec funi apte dtftributa ad utilitatescertas* In naturafunt certiflim j ut/
F
COMME NT* I A C* M ILlCHM
ces temporum ac motuum caeleftium, funt 8C certf leges pro** creationis animantium 8C aliarum rerum5adhaec motus cselc' ftes diftribuci funt aptiffime ad utilitates humanas, 8C quemad modum in aliqua diligenti oeconomia, omnia ad certos ufus 8tfuntdirpofita & fiunt,codemmodoinhocmundocunda ad certos ufus deftinata funt; Igtt neceffe eft hanc certa oecono miam mente aliqua no cafufiC conditam effe&gubernari.
Pliniusueroin hoc capite fecutus eftEpicuri fentenuam,cj fimpliciter tollit prouidentiam et negat Deo res ullas cur$ effe, fed omnia fieri aut cafu,aut caufis materialibus,aut gubernari te humano cofilio» Sic enim recitat hanc Epicuri femcntianfo Lucre.lib, v. Dicere porro hominucaufa uoluiffe parari Prae claram mundi naturam Defipereeft,& tamen effe aliquem de nm qui nihil agat nifi quodfe oble^et uoluptatibus &:illece^ brisf itac^ambigit Plinius, utrumuocet Deum mentem qu& dam infulam in totam molem mundi 8C agitantem mundu, fi cut 8c Virgilius dixittmcns agitat molem, & magno fc corpo re mifcct: an uero Deum ftatuat non mentem aliquam fuo co filio gubernantem naturam, fed ipfam ordinationem corpo^ rum,atc$ agitatione rerum, kic$ nominum confuetudine tm^ qui Deumtalealiquiduocant;pofteriorautefententiaillinia gis placuit, propius emad mentem Epicuri accedit quemad^ modum diftumeft*
Eftij prioris fentent/sehaecpropofttio^ Si ei?: aliquis Deus, tum nihil aliud effepoteft, quam intelligens quaedam natura, abfcp organis ienfuum quaecaret oculis, auribus, corpore, & anima,fedeft uniuerfa eius natura nihil aliud qua fentiefts et in tclligens 8C uidens & audienscunfta, quae totaeft infufa in mu dum, atc£ nihil aliud eft quam ipfe mundus. Propoiitionifta^ tim fubt)ric reprehenfionem illorum qui aliud quiddam Deu cfle uolunt, lllumq? pro fuis affe&ibus transfbrmantin mille formas, cum quifqjfibi fingit Deu pro fuo commodo ac bo noriliepudicitiam,alter cocordiam 3hic fpem,ille metum: qui conuaduit ex morbo fanitatem, alius ex inope opulentusfa^ <5tus opes effe Deum ftatuit: atq$ eodem modo quifcjpro im^ becillitatefuae naturae fingitatq? refingit fibi Deos. Quam aut ablurdum idfit hocmodo Deos fingere, colligit multis ratio nibus 8C exemplis,quibus oftendit autiliud Deum effe quod Fupradixir3aut Deum prorfus nullum efle,qucadmodum eti,
IN ii. t I B. C; PLINI i H
«m infra concludet. Prima ratio ababfurdo* Hoc enim modo fieret, ut cflfent infiniti dtj. Secunda iterum ab ab-» furdo, Nam inferi, 8c morbi, δί reliquae peftes in deo·' rum numerum confcriberentur t atq? has rationes exponit
exemplis : Vnde 8C publice Febri fanum in palatio dica*· tum eft , SC Orbonae hoc eft orbitatis deae , ad Templum Larium ara dicata eft. Item Malf fortunj Efquilijs templum di catum eft. Eft deinde alia longa congeries abfurdorum de inii nitate deorum cumfinguli quoqjex femetipfis totidem deos gignant.Item gentes quaedam colunt abfuraas et abominabie ies plane res pro dijs, ergo nullo modo inter illas aliquid certi confiat de dqs, praeferam cum fingant matrimonia inter eos e fle fterilia: nulli enim liberi ex illis nafcutur! item fingunt illos diflimillimismoribus,ingeniis,ftate,natura, habitu corporist ergo nihil certi de drjs poteftfciri, 8i perconfcquens error eft illos hoc modo fingere . Interea fingut illos fcelerib. pollutos, ergo illi non funt dtj,c5neceffe fit Deum efle una quandam infinitam,aeternam a ttj optima mentem. Subiungit ifti reprer henfioni Epilogum,in quo definit quid uocet Deum,Deus in quit eft mortali iuuare mortalem,hoc eft,hic iudicandus eft effe
Deus» qui tametfi fit mortalis tamen maximis bcneftctjs afficit homines, quemadmodum V efpafianus qui afflido,& labora ti imperio opem tuiir,3£ fim uirtutc Rcmpub» collapiam reftiV tuet. Hfc ipfa Epicuri fententia de Deo reAetnuerti poteft hoc modo,fi is Deus eft qui benefacitaliis, ergo homines homintl caufa nafcuntur, ut communicatioe dodrin j 8C aliorum offi ciorum inter fe adiuti honefte 8C beate uiuant, ergo neceffe eft effe Deii g noftrse utilitatis caufa cgtera,pcreauit,qua reimpref fit in naturam fignificationem quod illi curg fimus,& quod tan to munereoblsgatiipfiparere debeamus .Epicurus autem uv fanit qui bellum Deo δί uniuerfae naturae indixit; tollit enim ef fidentem & finalem caufam ex natura, cum tamen euidenuf* fimis demonftrationibus ex ipfa natura petitis conuincatur eile aliquam caufam humanarum mentium & altorum effe ffu um.Probatautem Plinius fuam propofitionema comuniho*
minum confenlu,qui femperindeorum numerum retulerunt
homines prjclare de genere humano meri tos, ut Cererem Ba chum, Herculem,Romulum, Auguftum 8Cc. Probat etiam ab
mterpretationenominis dsorum,quo coUigit deos nihil aliud
'	F ή
C Ο ΜΜ ΕΝ Τ, I AC; MILICHM
effequam homines, qu propter publica merita dij fadi funt/ Vtlupiter a iuuando, Mercurius,aloqucndo, Venus a ue^ nuftace forma* dida eft.	.
Atej hadenus de primo ioco,uideIicct an fit 8c qd fi i Deus* Ingreditur tam in fecundum locum deproiudcmia ,an uideli cetDeo rescuraefmttinquo eode modo fecutus Epicuri fen tentiativncgat Deum res humanas curare accj utilitatibus ho^ minu cofulercvSieminqt Deusgubcrnarecres humanas, tu nullo mo tapturbato ordine ferrent : multa emiter hoiesiniu fte,multa crudeliter fiunt: mali euehunt ad fummos honores, interim boni deprimunt,q Deus nullo modo eifagmiffurus fi mundus ipfius confilio adminiftret „ Extant autem grauiflfi morum authorum fententiae, quae oftendunt mentes pertur^ bari, quando uidet res humanas ferri tam perturbato δί cona «iulo ordine* Ouidius inquit*
Sollicitor nullos efle putare deos»
Item Claudianus»
Sarpemihi dubiam traxit lententia mentem Curarentfuperi terras,an nullus ineflet Rcdor,& incerto fluerent mortaliaeafu*
Nam cum difpofiti quaefiflem foedera mundi4 Praefcriptofcgmaris fines, annicj meatus3 Ei lucis nodiicjuices, tunc omnia rebar Gonfilio firmata Dei,qui lege moueri Sydera, qui fruges diuerfo tempore nafci*
Q,ui uariam pheben alieno iuiTeritigne Compleri, iblemcffuo ,porrexerit undir Littora, tellurem medio librauerit axe*
Sed cum res hominum tama caligine uoIuP Afpicerem, laetofq? diu florere nocentes^
Vexaricj pios, rurfuslabefada cadebat ^^g^acauifec^uiam non fponte fequebar
IniuRoi
V m u,!>> uacuo quae lemma currere motu £rrirmat,magnumq; nouas per inane figuras fortuna non ar te regi, qu3e numina feniu
Δ Kfi ?UP5Ue nulla Putati<Jelnefeianoftri* Abftulit hunc tandem Ruffini poena timorem;
■ftmoluucgDeos, wm non ad culmina rerum.
ΓΝ II. L I Β. C. Ρ LINI ί, ,*
Iniuftos creuifle queror: tolluntur in altum	·
Vtlapfu maiore ruant.
Plinius hoc loco colligit Deos non curare res humanas; primo quia indignu eflet tantanrmaieftatem pollui tam turpi 8C crifti minifterio * Deinde nullo modo inultas dimitterent uioiatas religiones. Videmusautealiosaduerius deosbellQ gerere quemadmodum gigates^alios infanis & obfccenis cultibus illos uerius conturatha quam honore afficere, ut funt Floralia, Lupercalia, Bachanaita ,a!io fuos DeosannuliS in fculptos circumferre, & infumma ,altj in ipfo capstolio failiit ac fulminantem peierant louem -,an$hos iuuant fcelera,illos uero facra fua pcenisagunt, Summa oim horum argumeny torum eft quemadmodum fupradi&um eft, homines improbi 8C fcelefti florent, e contra uero homines prj &C bonioppri muntur, ergo res humanx nulla prouidentta adminiftratur, alioqui hauddubie contrarium fleret, non enim fieri poteil quin haec optima raes, magis amet probos,relsgiofos 8C. pi os hoies, quam impios,/celeratos & perfidos. Quia uero id no fit, fequitur fortunam dominari rebus humanis, quae fola in iipta ratione mortalium utramcg paginam facit, i * cui acceptu referimus fi quid boni nobis accidit ,.e contra fi quid aduerfi-acciderit improbitati illius adferibimus.
Colligit alia argumenta , quibus Deo curam rerum huma? narum eripere contendit. Aftra habent efficaces efferus, illa enim dicuntur uirtute & influxu fuo uitam hominum regere ateggubernare, ergo nihil relinquitur Deo quod ipfeguber* net ac curet amplius. Haec autem fuit Heracliti fententia, qui fenfit effe aliquam uim a corleftibus corporibus defluerem int noftra corpora quae uiceanimjfungeretur in illis,illa uiuifica ret, moueret,intelligentes & rationales redderet , adquafen tentiam alludit Virgilius, Igneus eft ollis uigor & cceleftis ori go. Epicurus dixit fingulos homines habere Gngulas fteljas pro ipforum fortuna alias illuftresalias obicuras,quae una 8C nafcerentur 8C interirent,quae deinde totius uitaecurium ad-miniftrarent 8Cgubemarent,CoIligitautem hoc modo Plin* Si ftellaeregut, ergono Deus,3Cper cofequens ipfe ceflata,tffi eftociofus* Amplificathocloco ab incomodis quae haec fen tenua de p rouidemia Det fecum trahit: reddit homines follid iosj inant & iyperftitiofo metu u'midos3imo in hac parte uitsfc
.......' " r F %
1%
C JOM MENI f A C* Μ IL i C H U,
brueaanimalia prseftanthominibus, quibusfolauiflus cura eft^inquofpontc nacursebenignitas illis fuftlcitf Concludit autem hunc locum deprouidentia conce{fione5fortairein^ quit fuerit utilein uita, hoc uelut carcere δί uinculis coherco' Jrehorninura improbitatem δί licentiam.
De natura fideruerrantium5&r eoru ambitu. Cap VIH T T inc redeamus ad reliqua naturg.Sidera,qug XTlaffixa diximus mundo,non illa(utexiilimat uulgus)fingulis attributa nobis,& clara diuitib* minora pauperibus,obfcuradefedis, ac pro for te cuiuiq? lucentia, adnumerata mortalibus, nec eum fuo qua?qj homine orta moriuntur,nec ali' quem extingui decidua fignifieant.Non tanta cc lofocietas nobifcumeft, utnoftro fato mortalis fit ille quoqj fiderum fulgor,Illa nimio alimento tradi humoris igneam uim abundaua reddunt, eum decidere creduntur , ut apud nosquoq^id luminibus acceniis liquore olei notamus accide/ re.Caeterijm acerna eilcadeftibus natura,intexe /tibus mundum,intextucp concretistpotentiaau tem ad terra magnopere eorum pertinens, quae ^ppter effedus claritatemqj 6C magnitudinem , in tantafubtilitatenofci potuerunt, ficutfuo de/ monftrabimus loco.Circulorum quoq? caeli ra/ tio in terrae mentione aptius dicetur,quando ad eam tota pertinet, figniferi modo inuentionib» non dilatis. Obliquitatem eius intellcxiile, hoc 'git, rerum fores aper uifle, Anaximander Milefl·
ustra
IN M* L I B. C. PL.IN ϊ !. j<r ius traditur primus olympiade quinquagefima odaua. Signa deinde in eo Cleoftratus,8i prima Arietis ac Sagittarrj, Sphaeram ipfam ante mul/ to Atlas.Nunc relido mundi ipfius corpore, ire liqua inter caelum terrafq? tradentur.
Summum effeqd uocant Saturni fidus,ideo/ que minimuuideri,Si maximo ambire circulo , ac trigefimo anno ad breuiffima fedis fuae princi pia regredi certum eft,Omnium autem errantiis fyderu meatus, interq? ea folis Si Luna? contrari um mundo agere curtum,ideft,lguum, illofem per in dexteram praecipiti ♦ Etquamuisairidua conuerfione immenfae celeritatis attollantur ab eb,rapiaturq$ in occafum,aduerfo tamen ire mo tu per fuos quaeq^ paflus: ita fiyri, ne conuolu/ tus aer,eandem in partem,aetefna mundi uertigi ne, ignauo globo torpeat, fed findatur aduerfo fiderum uerbere diferetus Si digeftus ♦ Saturni autem fidus gelidae ac rigentis efle naturae, mut*· toqjexeo inferiorem Iours circulum,Si ideo mo tu celeriori duodenis circumagi annis.Tertium martis,quod quidam Herculis uocant,ignei,ar/ dentis a folis uicinitate, binis fereannis couerti Ideoqt huius ardore nimio,Si rigore Saturni, interiedum ambobus,ex utroq? temperari Ioue falutaremcp fieri.Deinde folis meatum elleparti um quidem trecentarum fexaginta; fed ut obfer
COMME NT. I AC, MILIC HII uatio umbrarum eius redeatad notas,quinos an nis dies adijci, fuperq? quarta partem diei, Qua ob caufam quinto anno unus intercalaris dies ad ditur,ut temporum ratio folis itineri congruat. Infra folem ambit ingens fydus appellatum Ve neris,alterno meatu uagum, ipfiicp cognomini/ bus temulum folis aduna?* Prseueniens quippe dCantematutinum exoriens,luciferi nomen acci/ pit,ut folalter, diem maturans: contra ab occafu refulgens,nuncupatur Vefper, ut prorogans lu cem,uicemc^lunereddens,Quamnaturam eius Pythagoras Samius primus deprehendit, olym piade circiter quadragefimaiecunda, qui fuit ur/ bisRomse annus centefimus quadragefimUs fe/ eundus * Iam magnitudineextra eunda alia fyde raeft:claritatis quidem tante, ut unius huius ftel ladadijs umbrgreddantunlta^ 8dn magno no friinum ambitu eft* A-lrj em Junonis, ali] ifidis, alij Martis deUm appellauere. Huiusnatura cun da generantur in terris * Namq* in alterutro ex/ ohugenitali roreconfpergens,non terra? modo cbnceptusimpletjUerum animari tiS quoqj onv niumftimulat * Signiferi autem ambitum pera/ gittrecenis & duodequinquagenis diebus,ab fo le nunquam abfiftens partibus fex atq?quadra/ ginta longius, ut Timieo placet * Simili ratione, fed nequacp magnitudine autui, proximum illi
Mcrcurij
IN II, L I B, C. P L I N 11.	*
Mercuri] fidus,a quibufdam appellatum Apolli nis,inferiorecirculoferturnouem diebus ocyo/ reambim,modo ante folisexortum,modo poft occafum fplendens,nuncpab eo uigintitribus partibus remotior,ut hic ide et Soligenes docet. Ideo 8C peculiaris horum fiderum ratio eft, neqj communis eum fupradi&is, Nanq? ea &quarta parte caeli a fole abeflfe 8c tertia,&aduerfa foli fae/ pe cemunturrmaiorefqj alios habent eunda ple naeconuerfionis ambitus , in magni anni ratio/ ne dicendos.
Prior locus hains capitis continet cofutationemfentenriae Epicureorum, qui Angulis hominibus fingulas ftellas atribue bant, quemadmodum in praecedet! capite didum eft, Negat autem Ariftoteles in	ftellas decidere, fed tantu in aere
inflammari fumos quos terra exhalat. Negat etiam Arifto» iydera nutriri (eu ali uaporequera terraexhalat, Epicurei enim hoc modo collegerut, quia ftellae funt naturae flammeae, ideo necefle eft illas ali uaporibusuelut nutrimento, quibus* litae δί renouatae,refundunt eadem, quaecum decidunt dicunt tur ftellaeuel fcintillaecadentes, Ariftoteles autem contrarium prdbathoc modo. Partes fequuntur naturam totius, coeli aut materia non eft eletnentaris, ergo nec ftellarum materia eleme taris eflet poteft.Si non elementarie,ergo nec elementis alitur; omne enim quod alitur fuo fimili ali necefle eft. Et quia coeli
tnaferia eft puriflima, cui omnino nulla elementaris natura ad
mifta eft,nullas enim alterationes, nec mutationes, necg pes regrinas mutationes recipit ,neceffe eft 8C eandem materiam ftellkfum effe.Stella itaq nihil aliud eft nifl denfior pars fui or bisiin quam multu luminis coadu eft, unde etia ma^is iUCet.
Secunduslocus huius capitis cotinet enumerationem Pia netarum. Principio autem hic obferuandum eft, corpora coe leftiabifariam diuidi, in ftellas fixas,de quibus ia diximus; SC
COMMENT; i A C4 MILjCHM
in ftellaserraticas,fcupIanetas,quaeficdicumur3nonquodin ceno curfu uagentur 8c crrent,fed propter diuerfitatem 8C dtf fimtlitudineuniformis 8c regularis motusipfarum:occultati turcmaliqn& rurfus aperiunt, tuaccedut, tu recedur a Sole^ Aliqnetiaanteced5t?&altqnfubfequunt^tum mouenturce lerius , tum tardius,tum omnino ne mouetur quidem, fedad quoddam tempus fubfiftunt. Circumferuntur autem corpo/ ra coelefiia duplici motu, uno quide fuo proprio, 8c altero ex terno qui illis inhaeret per accides ♦ Prima £>C extima Sphaera, qux reliquas omnes circudat atc$ compleftiiur, citifftmo mo tu circumfertur; conficitenim reuolutionem integram in horis, ab oriente in occiderem, feu utPlmius inquina dextra in leuam, quo motu fecu omnes interiores fpbjras rapit, qui motus quia mundo diem adfert, appellatur diurnus. Hoc em motu lingulis diebus Sol 8C omnia corpora coelefiia oriuntur atcf occidunt. Reliquaeuerofphaerae contra hunc motum nitu turindiuerfam mundi parte motibus proprias : SCquoquaeli beta ferraeftdifiadffima ,eo tardioresinceflus habet: hic tno tus fuperiore aliquanto eftobfcurior, tum propter tardas re/ uolutiones quorundam corporum, tum etiam quia non tam fimpliciter atcg aequabiliter fuper polis mundi circumfertur quemadmodu alter, fed habet proprios polos, axes, 8C circu los,fuper quibus fpaciafua ab occidente in orietemfeualeua in dextram conficit, quemadmodum iSordine exponemus» Saturnus quia Iogiflimea terris receifit,ideo longiore ambi tu curfumfuum conficite triginta enim annis ad breuiflimafc dis fuse principia regreditur, hoc eft,quicofe<So fuo curfu ite ruminxxx. annisreditadillud principium undeantea egref/ fus eftratcj tum propter tarditatem eius inceflus,tum etiam jy ptercoplexionem frigidam &ficcam poetae finxerunt eum fe jnem baculo fe fuftentantem.Vnde et Graeci *pPopilium uocat, hoc eft fpacium temporis: qui &laune Saturnus appellat, q? a.nn ffi^tu*ctur,^Sr^3utera appellationes refpondentnatu r is,e mei cautem tardas dC regnes nacurastpraetereadominatur etiam fegnioribus & craiTioribus humoribus,qualis eft nigra bilis > Pontanus illum deferibit*
Vltima forte fenexloca poiTideftultimusauras.
Arnbir,&aeterno contrifiatfrigore terras,
Nigrafeni facies3tardu$ gradus, horrida barba
Et
IN tt. L I B, C; PLINII *
Et cani crines,Si membra effera feneda.
Ingenio tamen ipfe bonus, necinutilepedus
Confilrjs,conftanrc|: animi,prudeniq; futuri.
Iupiter illi proximus, qui propter breuiorem circulum in xfj,annis circumfertur, cuius complexio eftuaide temperata, 8C amica humano generi.Inde SC nomen habet a uiuendo,qa «ft benefica ftella,& praeeft optimis humoribuscorporis.Iupi aer inde pater eundorum autorq? bonorum.
Mars in duobus annis conficitorbemfuumtcuiuscompie xio eft ualde calida & ficca: & quia reddit naturas rapidas atej uehementes,nomen habet ab occidendo.
Ciet hic turbato in pedore uerfans
Sanguinis ingenteis ae(ius,& colligit iras.
Vnde auidus belli furor?at<j infama ferri
Praecipitant 8Cc,
Sol,trecentas fexaginta partes Zodiaci conficit diebus tsf.
quarta diei parteftdcgex notis umbrarum deprehenfum eft hoc modo,quantitasumbrf alicuius corporis colleda eft Sole exiftente in pundo aliquo folfticiali uelaequinodiali.Certuni autem eft umbram in priores notas non redire, nili quando Sol iterum in idem pundum redtjtquo anteegreffus eft; 5Cqa deprehenfum eft id nunqj fieri nifi poft jey. dies <St' quarta diei partem, Sequitur Solem integram et completam reuolutione conficere in trecentis fexaginta quinq;dieb. 8C quarta diei par te. Vnde fit ut Angulis quatuor annis integer dies ad numeru annorum intercalet ita, ut annus refpondeatmotui Solis, De ratione autintercaladi legant ftudiofl Macrob, lib.j.Sat.
Infra Solem ambit ingens Sydus appellatum Veneris,alter no meatu uagum.i. quod aliquando antecedit 8C aliquando fubfequitur Solem tquodcfc cognominibus aemulum folisexi ftit,appellatur em Lucifer δίφορο poe·. Perficit curfum fuum re gularem eodem tempore quo Sol, uerum ratione \nimm, ali quanto citius in idem pundum redit, unde inquit Plinius: Si gniferi autem ambitum peragit tricenis 8C duo de quinquage nis diebusdifcedit autem tantum a fole fecundum quantitate iemidiarnetribmv,eius,illa autem fere eftxlv).partium. Eius complexio eft tempera te h umida, unde di genitalis 8C prolifi ca exit, A Graecis «Pf «Λ nt,hoc eft,a fpuma,omnia, n .gignunt.
C OMM EN TY IA C, MILICHU
confiant atcj aluntur humore»Pontanus complexus cft hunc locum hisuerlibus*
Hic CythereafuumpofuitpulcherrimaSydus Ouo tcrrattj fretum^, magnus concipitaer Et dulces in corde agitant animantia motus.
Ipfa.refulgentes auro interplexa capillos Aurorae e thalamis,radiorumq; aemula Solis Lucem aperit,reieratcpdiem mortalibus almum.
Interdum rapidis Phcebi deferta quadrigis EuocatOceano nodem (urgentibusafiris Admonet & placidi per amica (ilentiafommV Verum ita digrefius fuos,fua temporapenfat Etfinuofa means niueisfecat aequora cygnis Vt Solem petat, adfolem ueftigia fledac,.
Proximumilli Mercurrjfydus: cuius naturaeft uerfatilis, hoc efi pro configuratione aliarum ftellarum, iam in has, iam in illas qualitates conuertitur: excitat autem fpiritus dC reddit naturam ingeniofam atq; aptam difciplinis, unde & fermoni 6C ingeniispraeeffedicitur.Conficucurfumfuum &· inferiore circulo SiC ocyore ambitu nouem dierumEt quia hocfyv dus non difcedit a Sole xxij.partibus longius,fequiturpecul!> arem horum fyderum (lationem efle,hoc eft habere certos 8ζ praefinitos limites,quos ultra & citra nequeunt traniire, atch a Sole longius difcedere».
Vocatautem hic Plinius magnum annum nihil aliud,nifi il ludfpaciumquo oes planetaefuoscurfus confecerunt. Atq? hoc modo Ciceroexponitcuiushfcfuntuerbalib, *. de natu ra deorum, quarum exdifparibus motionibus magnum an num Mathematici nominauerunt,qui tum efficitur, cum So> lis 3c Lunae &quinq? errantium ad eandem inter fe compara tioncm cofedis omniu fpacijs eft fada conuerfio 8Cc\ Item in fomnio Scipionis,hominesenim populariter annum tantum modo Solisid eft unius aftri reditu metiuntur: re autem ipfa cuna ad idem unde femel profecta funt,eunda aftra redierint, eandemcf totius coeli deferiptionem longisinteruallis retule rinr, lumiHe uere uertens annus appellari poteft,in quo uix dl cere audeo, quam multa hominum fecula teneantur ■ Namqj ut olira deficere Sol hominibus extinguiq! uifuscft, cum Ro<* Kuiliammushsec ipfa in templa penetrauit2ita quandocj cum s
Τ II. L I Κ G. Ρ L INI ύ ί»
*Β eadem parte Sol eodemcg tempore iterum defecerit ,tumfi gnis omnibusad idem principiu ftellisqj reuocatis expletum annum habeto &c. Sic etiam Plato loquitur, cum qufcUg|c prehendit eos qui tantum Solis curfu annum metiuntur.
5® <l·’ ομ,ίος aJcTcv Srfov kcctavoh<tcu Λ*υχτον , ως o^t τίλ&οιΤ ίοι&μ,οέ χςΰνον^ τψ τίλβύμίνι&ντον τξλΗξοιτόττ, ο-Γχμχ ΤΓΚιτωμ ιΖρ ok.h[j ZR&tocfofj τά ττ^α' Λ^Μλα <!ϋμ/ζ3ίξΛν9ίντΛ Tflijrtt, χί Ki<p« λκν,	7«ΤΛΐ/τ«Χ£Ρ iftotW Ιάντοα·, μκχ
fciTf X θ-ί'ντοί, ΚΟΚΑ®,
De lunae natura,	Cap, IX
(^Ed omnium admirationem uincitnouiiTimu Ofidus,terrisq?farmliariflimu, &in tenebrarii remedium ab natura repertum,iunae.IVlultifor/ mi haec ambage torfi t ingenia contempla ntium, & proximu ignorari maxime fidus indignanti/ um,crefcens fernper aut fenefcens.Et modo cur/ oata in cornua,modo aequa portione diuifa,mo db finuata *in orbem, maculofa,eademq? fubito praenitens,immefa orbe pleno,ac repente nulla: alias pernox, alias fera, & parte diei folis lucem adiuuans:deficies,& in defeclu tameconfpicua:; quas menfis exitu la tet,cumlaborare iam credit, Iam uero Humilis et excelfa,&ne id quidem uno modo,fed aliasadmota caslo,alias cotigua mon/ tibus: nuc in aquilonem elata, nuc in auftros de ieflarquaefingula in ea deprehendit Hominum primus Endymion, & ob id amore eius captus fama traditur* Non fumus profedo grati erga;
♦ COMMBNT. ϊAC, MlLlCHII. «os, qui labore curaq? lucem nobis aperuere in haclucetmiracphumani ingeni) pefte ,fanguine &cazdes condere annalibus iuuat,utfcekrah0/ minum nofcantur mundi ipfius ignaris.
Proxima ergo cardini, ideocp minimo ambi/' 10, uicenis diebus feptenisc|j&terda diei parte peragit fpatia eade,quasSatumi fidus altiffimu triginta(ut didum eft)annis.Dein morata in co itu folis biduo, cum tardiflime,a tricefima luce rurfusad eafdeuices exit: haud fcio an omnium quie in c^lo pernofei pot uerut magiftra Jn duo decim menfium fpatia oportere diuidi annum : quando ipfa toties foiem,redeunteadprincipia confequitur.	/
Solis fulgore ea ut reliqua fidera tegi ♦ Siqde in totum mutuata ab eolucefulgerej, quale in re pereuifu aquas uolitare cofpicimus.Ideo molli' ore&imperfeda ui foluere tantum humorem, atep etiam augere,que folis radi) abfumant. ideo Bdnasquali lumine afpici:quiaexaduerfodemu plena,reliquis diebus tantu ex fe terris oftendat, quantu ex fole ipfa cocipiat, In coitu quidem no cerni,quoniam hauftum omnelucis auerfaiilo regerat, unde acceperit.
Sydera uero haud dubie humore terreno pa ici, quia orbe dimidiononuncpmaculofacerna tur,fcilicet nondum fuppetente ad hauriendum
ultra
IN ll L I Β· a PLI N I \, zo ultraiufta uuMaculas enim no aliud efl^quatn tejrae raptas cum humorefordes*
L una poflremam tcrriscg proximam fphaera tenet,quae η© «ne habet a	hoceft3 fplcaore feu fulgore, cui» motus bre
niffimus eft, integram enim dreumuoludonem confiritin 17* diebus & $ horis# Et quia luna efl terris proxima, itaq? 8C cur fus & illuminatio aliquanto melius in hac quam in caeceris ob feruari poiTuntt 8C in primis eius illuminatio mirabiliter torfie ingenia hominum, cum uiderent eam tam uarias uicimtiidi^ nes referre 8c in recipiendo 8c in amittendo lumine fuo. Prae> lerea fertur etiam difTimtii curfu ,non enim eodem modo a ter ris fem per di flat, fed iam humilis iam uero excelfa exiflens, 8C ne id quidem uno modo, fed alias amota coelo, alias cotigua montibus,nucinaquiIoneeiata,nucin auilrosdeie&a 8Cc+ GauiTa autem huius diuerfitatis efl (deilluminationeenim poftdkemusjquodfphaera lunae conflat ex diuer < fiscirculis,qui necj? fuperuno centra »;	defcrtptifunt,nec£eodemlmododr
cumferunt,iscut patetex The orica Lunae cuius exeni pium hic fub^ iecimus ^
COMMENT, Ϊ AC» MIUC H11
\ .
' l "
Ή
ί Ν ΪΙ. h ϊ Β. C. Ρ h I Ν Π ζ*
Circulus efferior Gf Η. I^ KvUOcatur deferens auges* Inte tiorC/D< E» F /uocaf deferens cemnl otjjw* Paruusuero uo ; catEpkyclusuel deferens corpus Lunare * Ex habitudine aut horum circulora textus hoc modo exponendus eftHamue ro humilis, fdlicetin augis oppofico exrftens, ut in E*!am ue ro excelfa uidelicet in ange ut in C · ne id quidem uno modo Fed alias amota coelo Scilicet],eti efi:8C in auge deferentis,^ in auge epicycit utinC,Linea enim duda ex B centro terrae in C eft longi (fima * Alias codgua motibus, fdlfcetquado eftin au gis oppofito 8C deferentis Scbr/w/,ut in Edinea enimB* L* eft oimbreuiffima tnuncin aquilone elata, fdlicetqn eft&infi gnis aquilonarihus 8c in maxima latitudine aquilonari Jdem 6C de Auftrina mundi parte intelligcndum eft*
PROXIMA ERGO CARDINi &c0 Hoc eft quia lunae circulus eft breuifiimus, breuiffimo etiam attfbitu circumuo' luitur, nam inir. diebus SC tertia diei parce peragit eadem fpa cia quae Saturni fydusaltiiTimum 30, annis, hoceft,queadmo dum Saturnus integram reuolmione in Zodiaco confictt in triginta annispta luna eundem circulum peragratin xxvq*di e&us* Proponatur aliqua coiundio © ♦ BC. y. in principio V* deinde luna digreCTa a coniundione iterum ad principiu V* redit poftxxvti* dies: quia uero hoc tempore Sol etiam dt grefifuseft fuo motu a loco coniundionis, nam interimdum luna redit ad principium V. ipfe fecundum ordinem fignoru ementus eft fpacium xxvi. graduu 8c $<s . minutorum,quem arcum donec iterum luna excurrat & affequatur Solem, fere labfumuntur dies duo, fiuritej dies xxix, cu tertia diei parte, quantum temporis eft ab unaconiundioneadaliarmTextus •etiam hoc modo legi pottdeinde alTccuta Sole biduo,remora ,tur in coitu, 8C cum tardifllme a tricefima luce rurfus ad eal> dem uices exit.
SOLlS FVLGORE EAM VT RELlQVA&c.
Hiclocus ex hoc capite inprimisobferuandus eft ,de mo/ doiiluminatienislunaeteftautem ΡΙίηή Cernentia,q> radii Sola resinddentesin corpus lunae refiedantur atefc lumen excitet, perinde ut in aqua radrj Solis refplendent # Certum autem eft corpus lunae iuapte natura opacum efife ,atq? alieno tantum lu mine lucere,quoda Sole g uices pro inteneda inte rcapedine
COMMENT* IAC· MILICHU
recipit, & quemadmodum fpongia aquam bibit, ita illalumf a Sole haurit ♦ Illuminatur enim tantum illa fupci ficics quae Soli obuerfa illius radium cxaducrfo recipit* Vnde fit ut in co iundiondunanoncernatur^nonenimefttantauisradi) utto tum corpus lunare tranfire point: inciditautem tantu infupc riorena (uperficiem quf totaauerfaefta nobis^queadrnodura in oppolittone incidit in altcrafuperficiem quae nobisobuer fa efi; Vnde quidam prudenter colIigunt,Lunariscorporis dt midiam parte femper illuftrari, ita ut altera medietas femper iu ceat, qua uidelicet in folem profpe&at, altera uero qua uideli cetparccilli aduerfaturfemper fitobfcura.Nam cum cft corni culataintuemur eam inferiore quidem a parte obuerfa nobis, interim tamen etiam a fuperiore penumefcit, ita ut cornicula tio illa inferior fuperiori coniunda tumori dimidiationem in tegram lunaris corporis impleat: e contrario cum inferius in tumefcitrfuperiusinfinuatcorhua:cuncglucctdimidiata,quj tamen quarta pars eius pro obtutu noftro cft , altera quidem pars quxintegram dimidiationem conftitufolucet fupra: SC cum nobis nulla quidemcernitur,illic exiftit plena, hoc eft,ex dimidio toto fuperiori a parte illuminatur,ciint^ illis nulla no bis prorfus eft plena tquo fit ut uarietasillafigurarum e difcfir
fu cius exiftat ad oppofita nunc Solis regionem, nunc rurfu® ab oppofitarcgioncad Solis congrefium;Infumma3utu|hjc
res fe habeat,certum eftlunarc corpus eftefuapte naturaopa^ cum,ita tamen^ quod & lumen recipere tlludc$& fuftincre 8C regere ualeat* Id coiundione propter firmitudinem corpo ris quod radius tranfire nequit non cernitur, poft coniunxftio nem uero digrefla a Sole ex obliquo radiii recipit,qui partem illius fuperficieileuiter tantum perftringit, unde principio fal cata apparet. Poftea uerolongius a Sole digreflaiemp plus lu minis recipit,donec obuerfa Soli radium ex aduerfo recipiat,, qui cum fit efficacifllmus ,uniticrfam illam partem illuminat quoe ad nos obuerfa cft, hoc eft, dimidium illius globum: plu ra de hac re infra dicemus Cap* xiirj*
Permutationes aute Lunae quas Graecii.appariti#1 onesfeutranfitusuocathisnominib.appellant* Tertio dica coitu eftcorniculans feu falcara, Vnde ^Plinius tio eat lunata cochilia 5δ£ lunatu calceu* O^auodieeft 4kdiuiduafeudimidiataande ^v<reA«v» ♦LpIena.Pofteaeo;
demu
idem ordineirerumdeerefcit,donec adeoitum fcu coniuniUo nem peruenerit quem Si interlun tuiii, feu nouiktriium , Virgt lius 8C PJiniusSiicria LnnxappeUant, Graece^iJot uocatur* Pontanushas Lunae uiciflitudines his uerfib.dcfertbtt, Quantumqjab Apollinis igne recedit Hoc magis ipfa fuum fundit mortalibus ignem.
Cornibus auratis primum ,mox fronte refulget.
Iam media,medium cceli dimenfa uolumen.
Atc£ hinc obliquos uultus,turgentiaq? ora Nofte refert,tandemcj uago digreffa meatu Exurgit Solem contra,plenocj corufcam Orbe comam, & fuluo totum caput explicat auro 8Cc.
'SIDERA VERO HAVD DVBIE <ftc, Poftremus locus huius capitis eft de maculis Lunae, quas Plinius exifttmat efle notas terreni humorisattraAiaLuna^ ipfa alitur . Quidam em ex ueteribus iudicauerunt ftellas efle naturae flammej, quo circa illas ali terrf, maris 8C aquarum ua poribus: SCquiaLunaaliquahdoplusattrahitquam abfume re ualeac,relinquit illud in corpore fuo crudum acq?inconco &um, illudq? uocari,maculas in Luna.Supraautfatisdiftum eft, quemadmodum aether & ftellaeex nulla elementari mate.' ria condant,ita etiamnullo elementari alimentoaluntur, Itacj nccefle eft aliam efle cauflara macularum Lunae quam quae di aaeft. Hanc autem exiftimo efle. Scellf recipiunt lumen fuua
So!e,feddiuerfimode,pro natura emfuorumcorporG lumen
in illis uariat ac mutatur: quaedam em funt puriflimf per quas totum lume transmittit,uteftftellalouis 8C Veneris, aliae quae nonnihilacorporispuritate declinat, in quibuslumen uclin ruboreuergitutinMarteouelin pallorem ut in, Saturno. Lu nae uero corpus non tam aequabile exiftit quam fuperiorum corporu, proinde ncc lume poteft tam aequabiliter peripfara diffundi ac fpargi: partes em rariores ac puriores integrum SC plenum lumen, partes uero denfiores obtufius lumen recipU· unt» Ita$ maculae in Luna nihil aliud funt nifi partes lunaris corporis denfiores, quae non receperunt plenum lumen que admodum caeterae.
De dcfe&u foiis Sc lunae*
Cap. X Η ή
C OMHENf* fAC. MILiCH-II T""\Ffedus autem fuos Si folis,rem iri tota coit/
l^tem piatione natura? maxime mira,&ofteto fimilem, eorum magnitudinum umbrgcpindi/ ces exiftere. Quippe manifeftum eft folem inter/ uentu Iunx occultari, lunamq? terra? obiedu, ac uices reddi,eofdem folis radios luna in terpo/ fitufuo auferente terrae,terraqj lunae.Hacfube/ unterepentinas obduci tenebras,rurfumq? illi' us umbra fidus hebetari. Neqj aliud eife node,
terra? umbram. Figuram autem umbra? fimi/ lem metasac turbini inuerfo, quando mucrone tantum ingruat,neqj luna? excedat altitudinem, quoniam nullui aliud fidus eodem modo obfcu/ retur,& talis figura femper in mucrone deficia t^ SpatioquidemcofumiumbraSjindicio funtuo lucrum prxalci uoIatus.Ergo confinium illis eft aeris terminus,initiumq?a?theris.Supralunam pura omnia, ac diuturnae lucis plena: A nobis* auteper nodem cernuntur fidera,utreliqualu/ mina e tenebris. Bt propter has caufas nodurno tempore deficit Iuna.Stati auteatqj menftrui no fun t utricp defedus,propter obliquitatem figni feri, lunxcp multiuagos(ut didum eft) flexus, non femper in fcrupulis partium congruen te fi/ derum motu.
Ingredimur Iiic in locum uriliffimiim atef iucundiffimum, de caufls Eclipfium, qui cam iit uniuerfo hoc doArin* gene/
re ite
I N It L I B· C, P L I N ll /·,;·<*
refif praeftantiflimus^debcntftudiofi dare operam ut beneateffe exafteillum cognofcant*Siem Eclipiium tradatio nullam ali^ am utilitatem contineret, mfi quod eft tam certa 8C infallibilis, quod m longum tempusantepr^feiri poteft,profedo fatisma gnacaufa eflet cur adolefcentcs multum oper^ collocarent ad eam cognofcendam.Iam uero cum innumerasaiias utilitates connneatjut de corporum magnitudine, de illorum diftantfa, a terra ete neminem puto efle tam barbaru Sc »μου^ο^ qui non libenter plurimum ftudn ad has arces difcendas& cognofcen das collocare uelitf Orditur Plinius , ab utilitatibus quas ad<· fert haec Eclipfium tradatio, cum inquit,defedus autem fuos δζ Solis, rem in tota contemplatione naturaemaxime miram/ 8C oftentofirnilem,eorum magnitudinum umbrae^ indices exiftere.hoc eft, defe&us horum duorum corporum exiftunt indices tu quantitatis ipforu,tum etiam quantitatis umbraru X arcp omnino id uerum eft,abfoiuta quantitate et terrae & L unf 8i Solis ,nufqj certius deprehendi poflequaex Eclipfibus que admodudodiflimedemonftratpropQ.xxj.hb^epitomatis Alma,Vnde reliquem corporum caeleftiuabfolutaquantitas nullo modo cognofci poteft: non emEclipfantur* QVIPPE MANiFESTVM EST SOLEM Principio exponit Eclipfium eaufas in genere,pofteafub fjdtaliaq etiam adtllaru cognitionem pertinent 4 CAVSA autEcIipfts Lunae eft umbra terr^uerra em quia eft corpus fo lidura& firmum per quod radi] Solaresnontransmittipof^ funt, unde 8C necefle ipfam de fe umbram proijcere: ifta aute terrae umbra proprie nox dicitur * Vmbra em femper in par* tem contrariam corporisluminofi cadit,unde fole exiftente fu pranoftrum hemifpherium necefle eft,umbram efle infra, 8C econtra^Quiaueroifta umbra 15ge maxima eft,ixacj etiam ul> trafphaeram Lun^ excurrit, in quam fi motu fuo fertur Luna, necefle eft eam obfcuraru Vmbraemnihil aliud eftquam lu* minis priuano, Luna uero priuata lumine Eclipfatur ,fequi* tur ergo fodes Lunam eciipfari quocies motu fuo in hanc terrae umbram perfmur„Ex his fequitur ; Eclipfim Lun|feni per fi e r i i η ορ p o fi uo n e f Item umbram terroe Luna maiorem efle,& per confequens terram quoq$ Luna maiorem*Cumc|i Luna fingulis menfibus recurratad oppofuionem,non tamc necefle eft eam fingulis menfibus Eciipfari, ^pter eius latitue
li
CO ΜΜΕΝΤ, I AC, MLL IC Η11
dlnem a uia Solis: fertur em in circu lo, qui tantum in duobus pundiscumcirculo Solisconiunguur,mreliquisextraSolis uiam&in Auftrum & in Boream excurrit* Cum ergo Luna cftextrahxcduopunda qux caput & cauda draconis appe!' lant,qfuntinfuperficie Eelipticxmonpoteftobfcurariyppter
cius latitudine * Quado uerofit oppofitioLunx& Solis, ipfa exiftente in alterutro iftorum pundorum, tum necefle eft fem per fieri Edipfim Lunx,tdq? quia raro accidit oquemadmodtx ifti fciuntqui circulorum ipnxrxLunxmotuintdhgunt, Beli pfesquoq? funt rariores ♦
Eclipfis aut Solis fitinterpofitioneLunfinter afpcdumno firum 8C Solem* Luna em propter fpiifitudinem fui corporis interpofitu fuo inter Solem & terram,aufert terrx folis radi' osBClumen:8Cquia hxc interpofitionunqjfieripoteftnifiin oppofitione, atq? etiam quando Luna ex reda linea interponi cur inter folem & afpedum noftru,unde tempus Eclipfis utri> ufq? luminaris facile ex tabulis motuum colligi poteft. Ex his patet, quod Solare corpus nunc| priuatur lumine fuo quem admodum Lunare/ed propter medium interpoiitum impedi cur illud, ne aliquandiu ad nos peruenirepoffit: quemadmey dum paulopoft copiofius exponemus *
FIGVRAM AVTEM VMBR/E SIMILEM 8Cc+ Latini metam uocant figura quam Grjci pyramide Liui/ iir|,Deca*Ipfe collis eft in modum metxin acutum cacumen a fundo fatis lato faftigiatus, a continente ardo femite aditura habet &cJtcm Columella lib· ^certequicquidadeum modii quo debetftccatuna erit,in metam extruiconueniet,caftj ipfas inanguftifllmas uerticesexacui conuenicrf T V RB O ue/ ro eft inuerfa py ramis* Oui* j ♦ Meta* Caua bitccina fumit illi, Tortilis in latum quf turbine crcfcit ab imoJnuerfus uero tur bo eft reda pyramis,ficut redus turbo eft inuerfa pyramis, uf patet tn figura*
^VANDO MVCRONE TANTVM INGRVAT' Id eft,hic turbo mucrone tantum contingit Luna,nam ultra fphoeratn Lunae excurrere, non pptefl,quemadmodii mult» rationibus id coprobare contendit, quas nos ordine repetes mus, Verum prius monendi funt ftuatofi Plinium in hac tra< ftationefecutoseffequofdamqui Eclipfium rationes non ine telfexerunt: falfu m em eft umbram mucrone tantum incidere
in Lunam , hoc em modo non magis uno puntflo de Lunari corpore obfcurari poiTet,quantum uidelicetacies feu mucro umbrae co tingeret. Falfumafitideffe experientia oftenditico fiat em totamLunam deficere, atq; etiam aliquadiu in umbra comorari,ergo omnino necefle eft umbram totu corpus Lux nare c0pieiflt,atcjproculfupra Lunjfphoera excurrere .V c ψ nos ordine Plinii rationes examinabimus, Prima eft, quonia nullum aliud fyduseode modoobfcuretur, hoceft, fi umbra fiipraLunam excurreret,tum necefleeiTeteodem modo&re liquas ftellas obfcurari delatas in umbram,iliafcj maxime quae fphoerae Lunae uiciniorcs exiftfic, ficut eft ftella Mercurii 8cV e neris. Refpondendumafit eft ad hanc rationem, quod Mercu rius dC Venus non tam procul a Sole recedunt,ut illi fiant ex aduerfoiergo umbra non occultari nec tegi poiTun ttilla enim femper in aduerfam partem Iuminofi corporis prorjcitur. Ve rum confiat ex proportione horum corporum ,terrae,Solis ct Lunae umbram abfumi intra orbem Mercurii, ergo nullo mo do poteft pertingere,Martem,louem ete. Secunda ratio eft, quod talis figura femper in mucronem deficiat, hoc eft figura umbrae eft pyra, pyramis in mucrone deficit, ergo umbra in mucronedeficit*. ergo fi deficit necefle eft ad Lunam deficere , ultra emeam excurrere no poteft,idqj,pbat hacratioe .Supra Lunam pura omnia ac diurnae lucis plena ,ergo nulla umbra Ibi exiftere poteft. Negati da eft cofequentia,non ernfequitur, ibi eft purior fther ergo nulla umbra illum tranfire poteft, fed liocfequif, iftic funt pura ofa , ergo nulla fibra ibi gigni pox A NOBIS AVTfiM PER NOCTEM (ieft. Hoc eft, tametfifupraLunam omniafintpura&lucidajta
men a nobis tantii noftu cernuntur fydera, propterea q> umx bra terrae qufnoAurtoftrumhemifphfrium tenet „pducit no bis illa quae interdiu fulgore Solis uelutteda latuerunt,8C que admodum e tenebris reliqua lumina cernuntur propter con**
COMME ΝΤΥ IAC» MlLiCHIU
tfariorum oppofiuonem ,itanod:uquoqTydera cofpidunt* Vnde infert,8C propter hascaufas nodurno temporedeficic Luna,fcilicer3quiaipfatuncincurritinumbrafri quoe nodem efficit ♦ Quia uero reliqua fyderafempernoducofpiciuntur, ’ ^2° ίρ^ ηυηφ incurrunt in umbram terrae, alioqui em necef fe effiet 8c iliaobfcurari8i per confeques, ipfa inferior effica re gione, qua pura omnia funt ac dtdrn^kicis plena*
STATI AVTEM ATQVE MENSTRVI '
Po Aremus locus huius capitis continet utilem dodrinam, qui uidclicet fiat quod non fingulis menfibus fiant defcduslu minarium,cumtamen lingulis menfibus fiant oppofition‘es ategeoniund* propter inquit obliquitatem figniferi,Lunaecp multiuagos flexus id accidit.Quia emhaecduoluminariano feruntur fub eiufdem circuli fuperficie,alterum em ab EcliptiV ca nufcj difcedir, alterum aiit defledtt ab Ecliptica & in aqUi' Ionem &C in auftriu Vnde (equitur quod non femper in feru' puiis partium congruit fyderum motus, hoc eil, proprer lati tudinem Lun^nonfemperfiuntdiametralesoppo* uelcoiun dio , Redit em luna certis temporibus ad Eclipticam per hsec interfedionum punda, quae caput 3C cauda Draconis appel^ lantur, quemadmodum patet ex hac figura*
Nam Sole exiftente in E, 3£ Luna in D. no poteft fieri Bclip fis propter deflexum fphaerae lunae ab ecliptica fecundum eius alteram medietatem A DB. atq? hoc modo de omnibus pun itis tam huius quam alterius dimidif circumferctiae, fcilicet A G. B, iudicandii eft. Quando uero in fcrupulis partium co gruitfyderummotus,hoceft,quando Lunainoppofitione uel coniundtione fub ea Eclip ticae parte fertur.qua alter nodo rum exiftit,boc eft, uel in A uel in B, tue necefle eft femper ac cidere Gclipfim alterius luminaris t terra enim cetralis interue nit. Hicautem circulus qui hos nodos defertappellatur ca ~put 8i cauda Draconis„pptereius deflexus utrinq?ab Eelip tica:pun<fti autem interfedionum appellantur Nodi, ad quae quotiefcuncjluna redit tempore coiundio * aut oppo, fiunt
c Ο M MENTf Γ Α σ. . Μ I U PH.FI
Edipfes, Demotu aut Nodorfr ufdeTheoricas Peurbachtj* Poteftetiam eodem menfeurrucj luminare deficere,projy terea quod circulus Draco in quo hi nodi exiftunt tardtifima motu incedit: Vno enim mehie no mulco plus* uno gradu co ficit* Anno Diii. 14.94* in mcnfe Martio utriufcp luminaris fuit defecfius,Solisdie7. lunaeuetpdfci*. Quemadmodum etiam praefenteanno utruq?luminaredefecitin Ianuario,Sol die 14* Luna uero penultima dieeiufdem menfts,Item Annoif44* utrircjluminaretotaliterdeficietilanuario. Lunaris fcclipfis terminos ponit Ptolemaeus xv, gra ♦ &C xij ♦ Albategni uero xiiij» gra. 8C xlirj* minu*
De Syderum magnitudine	Cap* Xl
ΓΤ Aec ratio mortales animosfubducitinese/ -t- Jlum:ac uelutinde contemplantibus, trium maximarum rerum naturgpartium magnitudi/ ne detegit. No poflet quippe totus fol adimi ter ris intercedente luna,fi terra maior eflet qj luna» Certior ex utrac^uaftitas Colis aperitur, utnofie necefle amplitudinem eius oculorum argumen/ tis atep coiedura animi ferutari: immefum e fle, quia arborum in limitibus porredaruin quote libet pafluu milia umbras paribus iaciat inter/ uallis, tanquam toto fpatio medius.Et quia per aequinodium omnibusin meridiana plaga ha/ bitatibus, fimul fiat a uertice: ite quia circa folfli tialem circula habitatium meridie adfeptetrio/ nem umbrae cadant,ortu uero ad occafum.Qu? fieri nullo modo poflent, nifi multo qj terra ma ior eflet.Etquod motem Idam exoriens latitudi n.e exuperet, dextra Iseuaq? large ampledens,
prae/
ϊ Ν ϊ L L I Β. C* Ρ L I ;Ν Μ !ζ* pra?fertim tanto difcretustnteruallo* Defedus Lunse magnitudineeius haud dubia ratione de/ clarat,fient terra?paruitate ipfedeficiens.Nanq? cum fint tres umbrarum figure, conftetqj, fi par lumini fit materia qua? iaftat umbra, columna; effigie iaci,nec habere finemffi uero maior mate/ riaquam lumen, turbinis redi, ut fit imum eius anguftiffirnum,& fimili modo infinita longitu/ do:fi minor materia quam lux,meta? exiftere effi giem in cacuminis finedefinentem, talem Cgcer/ ni umbra deficiente luna:palam fit,ut nulla am/ piius relinquat dubitatio, fuperari magnitudi/ tae terram: Id quidem Si tacitis ipfius naturae in/ dictjs. Cur enim partitis uteibus anni brumalis abfcedit Cut nodlium opacitate terras reficiat, ex yfturus haud dubie,&ficquoqjexurens quada Iu parte.tanta magnitudo effi
NON POSSET QVIPPE TOTVS SOL)
1 Hocmodo legunt hunc locum uulgata exemplaria, fed uidt emedatiora quae aliter legih: na pollet totus Sol adimi ter ris intercedente Luna $£c+ hoceft. Vniuerfalis Eclipfis Solis quae uniuerfae terrae Solem tegeret, accidere poflet,ii terra mi norcfletLuna. Verum nunqjanimaduerfumeit, uniuerfale Ectipfim Solis faflam efle, reli nquitur ergo terram maiorem cfle Luna. Idc£argumentum ex Eclipfi Solari fumptum eft. Eodem modo 8C ab Eclipfi lunari colligi poteft, terram L una maior em_eflk Vmbra cerrgtegic lunam, ergo terra eft maior., Omneemcorpusquod proncit umbram cocidalem ,maius exiftit ifto corpore quod hac umbra concluditur arcg tegitur,. Luna au tem umbra terrae includitur atej tegitur, ergo necefla rio terra qua umbra,pijck maior eft Luna, ut patet hae figura
F
Quando enim Lunain DJueritin Eclipticae circumferetis,, atcj? in nodis fecudum redam A D ♦ tunc incurrit in umbram cuius bafis eft B. C, fimul etiam diameter terrae,cuncfcluna cu ius diameter eft E*F* hoc modo in umbra tedalatet,fequit dia metrum bafis maiorem efle quolibet diametro per partes lat* rum dudo:&per cofequens terram efle maiorem luna,unde ex proportione diametrorum Ptolemaeus quantitatem horu corporum dodifljimc perueftigauit,& collegit terram maior? efle luna trigefiesnonies,8f infupcrcontinens fere quartam» Item Solem maiore efle luna fexies milites fexcenties quadra gies quater, 8Cinfuper continens eius medietatem Item So lem efle maiore tota terra ceties fexagies fex* De hac relegant ftudiofi Io f. de Regiomonte in brm> f hb, v*
CERCIORVM EX VTRAQVE VASTITAS 8Cc*
Atq;hadenu$delunadidu eft, quam conflat terra mino remexifteret nucuero eode modo uerum ηπλατβSolisquan titatem colligit: atcj tantu oftendit Solem efle immenfum atcj terra 8C luna maiore, atcj utit his rationibusTrima. Arbores tam in oriente quam in occafu firae, iaciunt umbras paribus in teruallis diftates,ergo neceffe eft Solem longe terra maiorem exiftere, cureru maximis fpacijs atq^ adeo toto terrarum orbe diftantiu umbrae aequis inter felineis decurrat♦ Ergo fol tanq? exunopudoueiutcetralisciida corpora copicdit in quanta cuc^etia terrae diftatia. Secunda; Oesquiaequinodialicir culo fubiacent in meridie folem fupra uertice habent,ergo to tus ille tradus ad Solem uelutpundum quoddam exiftit* Tertia# Illis qui circa folfticialem circulum habitant* diuer fi
mode:
IN II. Ll B* C. PLINI U *?
mode umbra uariant: Meridie inTeptentrionem, Ortuuc ro in occafum defledunt, ergo Sol maior eft terra, qui tadiffi miles in eodem loco umbrarum fitus efficit ♦ Verum haec ra' tio non eft fatis firma, motus enim folis magis has differendas efficit qua quantitas* Quarta . Sol oriens fubito altiflimos montes exuperat, lllofcj undic^radijsfuis cingitarqp illumi' itat. ergoeft longe maior terra, qui tanto rnceruallo diftans ab illis tam aequabiliter tamen illis circumfundldumenfuum* Quinta, Defedus lunae magnitudinem Solis oftendunt: nam cum umbraefigura fit	fequitur corpus lumino^
fum maius effe corpore opaco zficut etiam terrae paruitace ipfe deficiens tum quia nuncjj Sol coti terra obfcurat, tum etiam quiaeiufmodiumbram prorjcit,quae manifefte oftenditcor' pusluminofum,hoceft fole,maius effecorporeopaco ,hoc eft,luna* Cum enim tresfintumbrarufigure5primaeftdireda pyramis feu meta 8C uocatur κανόνι}8c fit quando lucidu cor pus maius fuerit opaco,ut patet in A.B.Secuda eft inuerfa py ramis feu turbo 8C uocatur χ«λ«0ββΛ*3δ£ fit quando lucidum corpusminusfueritopaco,utpatetinC.D;Tertiaeftco!una δί uocatur χνληφβΛτ, & fit quadolucidumcorpus fuerit opa co aequale: radrj enim ab extremis iuminofi incidetes in extre ma umbrofiexeuntjUtaequidiftantes utpatetin E» F* Siigitur Umbra terraeffetaut Jc<fcA<fc9as/cTitf autX-tfAivJ^o^AHQjfJngulig rnenfibus fierent Edipfes lunae# Eftergo umbra Qzfi eft kcovo&Aho' 3 necefle eft corpus Solis maius effe terra*
I Μ Π. L ΐ Β, C. PUNIt 29	%
Sexta &poftrema ratioeft fatis infirma. Sol ideo obliquus fertur in Zodiaco, quod natura uoluit confulere terris iubifc Ais, ne prorfus illas iii 8C magnitudine caloris fui exureret, Er go ueriiimile eft Sole efle longe maximum , fiquide-m natura illum procul in dtuerfas mundi’partes abduxit,neuideliceifer rae propteripfius magnitudinem periclitarentur
Quae quis inuenerit in obferuattone ccdefti. Cap* Xll
■Π T rationem quidem defe&us utriuicg, pri/
■t-^mus Romani generis in uulgus extulitSuIpi cius Gallus, quiconfulcum M. Marcello fuit: fed tum tribunus militum, folicitudine exercitu liberato, pridie cp Perfeus rex fuperatus a Paulo eft, in contionem ab imperatore produdusad praedicendam eclipfim,mox di compofico uolu/ mine. Apud grgeos autem inueftigauit primus omnium Thales Milefius,.olympiadis xlvirj«an no quarto,praeditftofolis defedu,qui fub Aftia .geregefatftus eft, urbis condita anno clxx. Poft eos utriuiq? fideris curfum in fexcentos annos prgeinuit Hipparchus* menfes gentium diesq?
& horas, acfituslocorum, &uicos populorum
copIexus,aeuotefte,haud alio modo cp cofilioru naturse particeps*
Viri ingentes, fupraqj mortalium naturam, tantorum numinum legedeprehenfa,&miftra hominum menteabfoluta,in defedibus ftellaru fcelera aut morte aliquam fiderum pauenterquo in metufui ffe Stefichori di Pindari uatum fublP
COMMENT. i AC* MILICHII
mia ora palam eft deliquio folis,& in luna aene/ fida arguente mortalitate, &ob id crepitu diflo no auxiliante.Quo pauoreignarus caufaeNict' as, Athenienfium Imperator, ueritus claflem portu educere, opes eorum afflixit. Mailiinge/ nioefte cgli interpretes, rcruq? naturas capaces, argumenti repertores, quo deos hominesCJj ui/ ciftis. Quisenim Hpc cernens, & flatos flderum
(quoniam ita placuit appellare)labores non fuae
neceflitati mortalis genitus ignofcatC Nunccon fefladeqfdem breuiteratq? capitulatim attinga, rationeadmodii neceflarijs locis ftritffimqj red' dita.Na necp inftituti operis talis argumentatio efbneqj omnium rerum afferre poiTecaufas mi' nus mirum eft,c|j conflare in aliquibus.
ET RATIONEM QVIDEM DEFECTVS) HiftoriaextatapudPIutarchu inuita Pauli /£milii,cuiu* haec funtuerba.
t7TEJ A l yjf Jtyovet, $ <ΑΪ7Π/ομ ί^χτηντο ttQo' vTtV6(i W* tu>XTStui<n^,ci<fvl Λθ|\ι Μ Λλκ'ν» Τζλψς οι/σ-Λ χομ μ.ίτίύύξχβ’, ψί Λ tuviTO , Ο τ φύύτοιϊ ίτπλπτόντΟζ άυτχν y^oxii χμ.ίιΊ'ΧΟ' x ‘mcvTOifawxa' Ηψαν/ι&ν.τ' (TiftofLtuav ciavif τβιννίνομ.ισμ.ίνον 5^λκ.οί/7Ε·7ΐκτ-ά^3ίς ανχκ.χ\οι)μ.ίνα>[ττο cpcSa' χΰΤΗθΊ( -mgit
ΐηλλα Λιλοκτ χ«μ t/icrip owi-yovro»ρ> ττ^οβ" 2>'ν ον^χνομ dic. Altera Hiftoria.de Thaleteextatapud Herodotum, in Pr‘ mo, cuius haec funtuerba.	f t
ηήvixi <»st 'ΡμάχΗ ovviri<rHg$v ψψν ’Αχτάηζ νι/κ-ΐΛ ynri<&XL. THV Αί μ.ίτχΧΚχγΗβ'-π,ίύτΗβ- tho1 ψίζν* ΟαΛϊο'β ρ,ιλχβιοβ' τοΐαί Icoai πςαΗγόρίυβτ fctft	ot/^op ττςοΒι/βρίζ tvt'
«l/TOJ»
•urov SsbrVfiv 5 Λ» Ιγίνξ« i μ.ίτ*βολΗ.
De Hipparcho qui primus ephemerides confcripfit,· muL* ta fit mentio apud^to^^praeci^ue^n libris de geographia· N^jKl l^JG	ORTA^)
impam/tix de prseftantiahariiardu , quale 8C illudcftapud Out* Fcelices anima: quibus haec cognoftere primum Incg domos fuperas fcandere cura fuit.
Colligit autem dignitatem harum artium ab utili , liberauerfft enim homines ab infinitis erroribus ateg iuperftitionibustquf damenim inEclipfibus folliciti fuerunt ne langueret aut om/ llino haec fydera interirent* Iudicauerunt enim Eclipfeseffe morbum aut uicium aliquod horum corporum t Altj autecrc debant uenefici]s & incantationibus lunam obfeffam teneri* ne lumen fuum diffundere &fpargerepoffet,unde & in Eclip libus folebant pullare aera ,utuideU'cet hoc fonitu 8i ftrepitu a bigeretincantameta.Exempliihuiusreifupraeftcitatii ex Pia tarcho qui ait Romanos ex coiuetudine tinnitu seris lumen ei* reuocaffe. Meminit 3c luuenalis dcgarrulamuliere, cum ait» Verborum tanta cadit uis Tot pariter pelues Si tindnabula dicas Pullari, iam nemo tubas atc£ xra fatiget
Vna laborantipoterit fuccurrere lunae,
; ItemOuidius4.Meta/ Autfubcandorerubentt Cum fruftra refonant sera auxiliaria lunte.
Amplificat abexemplo,fiNicias inquit caufasEclipfium tena iffet non cotinuiffet claffem portu at<$ opes Atheiiienfium afy* flixiffet.Hiftoriaeftapud Plutarchum, ubi dicit etiam a Placo neimpulfumeffe Dione ut nauigaretaduerfum Dionyfium quamprohiberet' ab EclipfiV Scribit etia eodem loco Anases
agoram uixeffe Periclis precibus ad populum Athenienfem leruatum,cum effet in carcerem conie£his,quia difputafiet dei
motibuslyderum. Verba Plutarchiadfctftbatm	j
i TiKm τ«β* viacroe-.
λαμτοΐς -izro imeixq it Λ&αι^ύίψ.ονίχς	τ*
TOIMTX.Tfi/l®	«λίο0 THV -Z&U ΤΛΟ’ ΤζΑΆκί^ itnVCt'
ΰμ,ατγ^Μ «/'« ^i^oyoyy οι τχο^,ο1?^δ|Λ,ίΛ«
■'	K
COMMENT. Ϊ A C* MILICHII
«tero T-JIcf rtAmq .άϋτΜ&ΙτΙν rthmp} ej.Tivl Kom •zs-ωσ' όαφν/Λομ £jt 'TOve-fcAiiVOi/ 3' φωο* ίττοΤΑ^α^ X9W <»<n 7Tayxot/&*araQ3 oyyot<Aop «νκ^ΤΛΑΛβέΤ^ά^ί?^ ά/ϋΑοχ.οτορ *2$ι/ντο, xgj -ttQo' σνμ,ψοξωμ Tivccfj μ,ί^Αωμ ίκ 9wi> yvoidfyop CH}u$6p. 0	71^60X0^ (£φ£2ΐ*χον)* ττάντων 9atj|#A£&T*-
τόν Z5&U ttAmq Κύίτΰω^κσμωμ x&a dtiao^Ao j$vuq 7ξ*φκν κλ ταθί/^ος Αναξ^οξ^ς, οιίτ otv3'tf #ν τηκΑοιος 5 cvte ο λο ίνΛξοο^ ά^Α* ίττό^ητ-οςί-π κεμ Λ* ολι^ρν3ΦμΛτ·* 4ύΑ&βίίά£ Tivotf 8 'zr/sttoQ Q&Jifap♦ ct/ $$ ηνίίχοντο <$tf φί/<πκοά κομμί* ΤΖωξοΑίο^ασ' τόΎΈ K<xAovfLc^ov(f^ ως ίις οίτίας oiA^vci 0 Κ$5 $Μψ,θίς OL^OVOhTCVS^ KaTHV^JAiiCCJU^^'22'^ $fT$ifiCV7&9 ® 9ίΐομ	'7^οτ(Χγόξόίςίφογ:* Avafayog&Viv^y&cV
tcc μόλ/ς 2^£237>iii(grro	Ανο*. Φ (τζδκ.^ λτηοτ οΐ/Λαι άΰτφ
Tc5y}i toWtcojv 7rgo®'M)co^>oj^a>a' &7TwA£to	<θΛΛθ(ΤΒφ/<χ[/<»
Dc defe<fHbus·	Cap* XliI
*Jp\Efe£lus ducentis uigintiduobus mcnfibus *—Λ-edire in fuos orbes certum e{t,folisqj defe-' dium non nifi nouiffimaprimaue fieri luna, qcS uocant coitum* Lunae autem non nifi plena» femperqj citra cfjproxime fuerit. Omnibus autc annis fieri utriufq? fideris defedlus fiatis diebus» horisqjfub terra* Nec tamecum fiantfuperne, ubiqj cerni, aliquando propter nubila, faepius globo terrae obftantc conuexitatibus mudijn/ tra ducentos annos Hipparchifagacitate coper/ tum eft, & lunae defediu aliquando quinto mefe a priore fieri, folis uero feptimo* Eandem bis in triginta diebus fupra terras oeeultari,fed ab alijs
t K U. L I B, C; PLINII !,o	3’B
δίφ alrjs hoc cerni ;qaaeqj fantin hoc miraculo maxime mira,cum conueniat umbra terra;luqa hebetari, nunc ab occafus parte hoc ei accidere^ nunc ab exortus* Et quanam ratione, cum fo!?'$l exortu umbra illa hebetatrix fub terra effedebea t iemeliam acciderit, ut in occafu luna deficeret,
Btroqj fuper terra confpicuo fidere*Nautduoy decim diebus utrumc^ fidus quaereretur, SC no/ ftro seuo accidit,Imperatoribus V7 efpafianis, pa tre Ill.filio iterum confulibus*
DEEECTVS DVCENTIS VIGINTiDVO)
HoceftjEclipfes non poliunt iterum in eodem zodiaci putt fio accidere nili poft ducentos uiginti duos menfes, tanto em tempore circulus Draco cpnficit fua reuoiutionem atq; iteru redit ad illud punfium in quo antea Eclipfis fadaeft» Alt] aliter huclocu lcgOnt,quidaleguntxxv. quidam xxvii). mcn.
Cbiis , Martianus capella qui huc locum de uerbo aduerbum exPliniodefcripfit, legit xxv. menfibus,qui numeri tamedl non omnino Ptolemaeo cofemiant tamen paru abfunt. Prin dpio enim quaerendus eft motus Draconis in uno menfe,qu» fecundum fententia Plini) (fi textus legitur uigtntiquincjrner» fibus) erit unius gra. 8c *<s. minutorum, nam diuido in circii ferendam zodiaci»»?. menfes 3C prodibit ia diflus numerus:
At fecundum fententiam Ptolemaei mouetur Draco in uno menfe i. gra. xxxiiij.mi, qui numerus ualde parum abeft a Pii ni) lentenda,ergo in 18. annis 8C 9. menfibus redeunt defefius iterum infuos orbes, hoceftedipfes non contingunt iterum In eodem zodiaci punfto nifi cofefio prius hoctempore. Ra tio autem huius rei ex ijs qux fupra difia funt planifllme Intel ligi poteft, defefius enim non fiunt nifi in nodis, ue! in termi «is eclipticis qui no procul a nodis difcedunt, nodi autem ad eade punfia no redeunt nili polt tantu teporis,ergo nec Eclip f« in ijfdepufiis accidere poliunt niG cofefio hoc tepisfpado·
OMNlBVS AVTEM ANNIS FI ER i*
Aut textus in hoc loco eft mendofus,aut aliquem au torct* fecutus eft Plinius qui Eclipfium rationes non intellexit: natn horizontis diucrfapofido nihil aut admodum parum ad Eclr pfium rationes pertinet, dC oino haec res habet nullam ratio nem ,quod fmgulis annis Eclipfes fub terra fiunt ,& non fin/ gulisannisfupra terra,quemadmodum nosquifupcrjusho^ mifpherium incolimus experimur, cum tamen nodi Ecliptici, medij incidant in centrum mundi,quemadmodum fupradi' ftum eft*	*
LVNffi DEFECTVM ALIQVANDO QVINTO MENSE
Hoc eft, pofllbileeft Lunam in quinqjmenfibusbis Eclipfa ri, atq? utintelligam ftudiofi quomodo id accidat repetemus demonftranonemcxepitomemagnfcopofitionis libvj.pro poli. x. Sit aut,ut in hisquinqjmenfibus Sol uadac a longitu' dine media fui eccentrici per propiorem uerfus alteram longi tudinem mediam, eritqj tunc motus Solis uclox. Luna autem IreEpicyxlo ultra integras reuoluciones perficiat motum per
.una minori. Medius motus Solis 8i Lunxin quinqj menfibus medijsabiedis reuolucionibus fiet i4f. gra.3z, mi. SC fumamus ut longitudo propior Solis diuidathunc j> jqua lia: addet igitur fupramediu curfum xquatio Solis hir.cind* fumpta4.graf js.mi. Motus aut Lunj in Epicyclo in quinque menfibus eft izi.gt a.ij.mi. hu n c quocj per jquaha dfuidat lo gitudo longior Epicycli,minuet igitur ex medio curfu xqua' tio hincinde fumpta ®.gra.40.mi.In tempore itaq? quinq; m? fium illorum quod Sol fit uelox, Luna aiit tarda curfu,prxce>· det Sol Lunam in ‘r.gra.iS; mi. hoc eft, uerus motus Solis ma ioreft ucro motu Lunx in hac quantitate, fed dum Luna id perambulatdonecSolemconfequatur5S0l duodecimam hu^ ius mouecur,qu5 eft i.gra.s. mi, hxc duodecima fi addatur ad gra, {3. mi, q fuerunt differentia ueri motus Solis SC medii, prouenient r.gra.44,mi,fcilicctquantum quinq; maiores ad^ duncfuperquinqp menfes medios:oportetem in talibus depolitionibus primam harum oppofitionum uerarum precefOfft mediam tanto tempore, quanto ultima harum mediam fequi· ; "'	'	’ turi.
· π. l ! Β. C . ρ l i n r r ' ■?i	> 3
8ur* Conftataut quod differentia locorfi appIicat!Onum5ueri quidem in uera, 8C medi) in media , fere aequalis eft differentiae argumentorum latitudinis ueri in uera 8Craedtj inmedia,qua re differentia argumentorum latitudinis ueri & medi),in prsee didis quinqtenenfibus erit fere y.gra. +4. mi. Sedargiimencir latitudinis in quincj menfibus medrjs eft tti.gra. zi.mi.jdeoc| argumentum latitudinis ucru in quincjjmeniibus ueris lunari fous eft isp.gKt* f, mi. Termini denkg Ecliptici lunares luna exiftentein longitudine mediaEpicycii funt tt-gra, $o. mi. tue cm aggregatum femidiametrorum lunse 8C umbrae,eftgra. s, propterea quod luna in auge Epicydi exiftente in sp|)|icario·' nibusialp aggregatu fiet», mi. Z4. fecit. fed in propiori longi'' tudine w«ci/. iiti.gra.j.mi,i«.fec5.Infpiciaturiam hsecfigura,
& fiet utprqj arcuum ef,8il k,tf7.gra, ideo minor argumeR'' io uero latiru.in quinq,· menfibus maioribus perz.gra.f, mi*
Si igitur hic tiJOtus latitudinisja beper unum gradum in arcu a, e.ceperit, SC finierit in arcu f.g.per unii gradu fere a bf, poi fibilecft ut in utracjfiat Edtpfis lunse. Sic etiam often* ditur per arcum l,d,k, & dum motus ifte fuerit-per arcum iftume, b, f, Eclipfabittir in utra-que Eclipfi pars meridiana lunae .
tr'	..es.
' »	* ?	f»,
d per arcum I d κ leptefitrk onalcm. VerH»*s^es ob curation"	. heu
NlLlCHII·
COMME NT, ZAC
SOLIS VERO SEPTIMO Hoc eft, Geri poteft ut Sol in feptem mefibus bis Ecl/pfetuf· tdqj hoc modo demoftrat Io.de Regiomote,ppo. xiij lib.v) . Sint fepte menfes minores ,in quibus uerum argu. lautu, tu* n3eeftzo9.gra.il.jr, mif fed arcus f d e exprDemiflaefti9Z. gra<? Z4.muquiefta termino Ecliptico accedente ad caudam, ad terminum Eclipticu recedentem a capite» Clarum eft igitur fl lunadiuerfttatem afpe<ftu$ in latitudine non habeat, no eftpof CbileutSolbis Eclipfetur in his feptem mefibus, fcilicetin pri ma harum coiunAione 8C extrema,propterea quod zos.gra. 47. mi.cxcedant arcum f d e in ie.gra.zt.mi. Arcus aut ueri la ci latitudinis difpofitus ut punftum d,quod eft maxim? latitu dinisinmeridiediuidatip&mpersequaliaodiftabitquilibetfu
orum terminorum a nodo xiiti .gra, xxin, mi, a latitudine his
corre
correfpondente ablata quantitate fcmidiametrorum luminari tim,exceffus bis fumptus facit j.gra.xxv. mi. fere, & tanta eft etiam latitudo argumenti latitudinis xv j ;gra xxiq. utpatet ex proportione unius ad undecim et fcmis.ltafi incipias argumi tum uerum latitudinis coputare a b f procededo perd,ipfum excedatarcum fd e in gra. didis qui funt en,quare tamen fui latitudo fcilicetn. p, excedet latitudinepundi e qu? eft e o, fd
usad x j ,8C femis: &ipfa efi. n, m uni^gra.xj.mi.Liquetigif fi in feptimo menfe Eclipfis folis redire debeat, quod oportet lunam habere diueriitatcm afpedus in una harum coniundi/ onum,autaggregatum ex eis in ambabus, quae firmator uno endum eft aut in quibus horis 8C quibus lo* cis id heri queat. Tempusfeptemmenfium aequaliumhabet zo^.dies 17» horas fere3in quo Sol tardiori curfu luna ueroue lociori mouetur,et medius Solis minor uero iun^in gra.xiiij. mi.xl» quem arcum cum fua duodecima ,iuna medio curfu g ambulat in dieuna qufiicj horis: feptem igitur menfes mino/ res qui eflepqfiunt habent dies zo y.et horas iz» quare tempus coniundionisextremg fiet poft dies integros ab hora consii' atonts prrnif horis iz.ideoq; fi priorfitiuxta Solis ortum,erit altera tuxta Sohsoccafum. Verus autem Solis motus in didis leptem mentibus minoribus eft >.».5, gra, fer e quosaux Solis t> tnedium diuidit, quoenoftro tempore in principio cancri fler locus primjconiundionis harum circa zi.gra,pifcium,&: al’ terius circa 9, gra.librae.in plagis uero feptetrionalibusa quar
Cuf^r uno §ra,Zir* nai.Ideoi^ in illis climatibus pof fibile,ut Solis Eclipfis in feptem menfibus bis uideaturtrieceffe eft aut utid accidat luna in prima coniumftione accedente uer Ius nodu Qud^in fecunda uero ea 3 nodo capitis recedete*
Λ
EANDEM BIS IN TRIGINTA DIEBVS Alia exemplaria legunt eundem, ita ut de Sole intelligatur, & puto hoc modo etiam legiiTc Io» de Regtomote qui nullam expolitionem detunafed de Sole adducit: na ίη,ρρο. 14. pro bat omnino effeimpoffibileEdipfim Solis in uno menfebisfi l” *PU(* homines unius climatis: nam non eftpolTibileurSoi bis EclipFetur in menfe uno, nili ut luna nullam habeatdiuerfi ; tatem afpeAus in latitudine in una coniun Aibnum,& in alte' ra diuerfitatem afpeAus habeat maiorem >. gra. z7. mi.au t fi cS in utracp coiunAione diuerfitas afpeAus fit in eandem parte» OC di tferetia ipfarum maior i. gra, zr. mi. aut fi ei in utraq? eo iun Aionediuerfitasafpe Ausfiti« partes contrarias,# aggre' gatumipfanunfittaaiort.gra,2r.mi:OportetciixinBcIipfrb.
utlaa
ΙΝ II. L I Β. C. PLINII ti
Ut latitudo uifain utrae# Coniundione fit minor aggregato fc-’ midiamctrorum, quod fieri non poceft in his coniunctionib* nift condiciones iara dide feruecur. Eft etiam opus,ut latitudo lunae uera in prima, cum latitudine lunae uerainfecudafimul perficiantz,gra.ji.mftquaeeft latitudo ueri argumenti laticum dinis in menfe minori. Verum non eft locus in terra in quodl uerfitas afpeduslunaeadSoleminlatitudinefitmaior i. gra. Z7.mi.nec eft locus in quo in utrae# coiundione differetiadi uerfitatum afpedus in latitudinem eandem partem fumator i.gra.J7+mt'.St igic debet in unomenfebis Eclipfari Sol,opor tetut diueriitas afpedus in utrae# coi undione fit in partes co^ trarias,&aggregatu earum fit i.gra. maius 5C*7. mi. Subjqui nodialiaut maxima diueriitas afpedus in latitudine maior no eftzf.mi.m quacunc# parte. Nec#in aliquofepteelimatuuer fusfeptentrioneprocedendodiuerfitas afpedus inlatitudine maior eft gra.i. Quare non eft pofllbile ut uni plagae terrj Sol bis in uno mefeEdipfetur. Nihil tamenphibet homines uni us habitabilis plagae Eclipflm Solis uidere,& in fequenti con/* iundione alterius plagf homines etiaEdipfim habere,quod ambf diuerfitates afpedus eis contingentes in partes contrari as,fimul maiores eft poliunt i. gra, Z7. mi.Vtfi una plaga ei> fet ad meridieab jquatore ad feptetrionem aliatpatet igitur ηδ cile polubilequod in uno menfe Sol bis Eclipfetur apud homa nes unius climatis aut diuerforum,dum ab eadem parte xqua toris fint.Contingens tamen eft in locis contrariorum lituum ab aequatorc .	·
VTROQVE SVPER TERRAM CONSPICVO Hoc eft,utr5q$ lydus deficere p otefttatn in occafu quam in ortu, deinde eti^n alterum deficerepoteft utroc# exiftente fu' prahorizontem, idc# ucrum eft fi ambo in horizonte fuerint uel omnino non procul ab illo in terminis Eclipticis‘alioqui em haec fententia manifefte repugnaret Edipfium rationibus» Edipfis eiiiLunae fit in oppofitione diametrali, in qua neceP fe eft aut utriic# fydus efle in horizonte, aut alterum fupra δC at terum infra-Cttatur alicubi fententia.Cleomedis,qua explica^ re conatur ratione Phyfica huius rei cauffam,cu inquit». Aiut fiquidem nonnulli qui admirabiles ferunt EcIipfes,Lunf defe dus uifos ambobus luminaribus confpicuis fupra finitorem, quod plane oftenderic Lunam non ideo deficere, quod terrae
L·
fe ■ 21
y -
C Ο Μ Μ Ε Ν Τ, I A C; Μ; 1LI CΗ ΐΐ
incurratumbram, fcd alio modcfcVerum harc uidetur efle fit* iu* rcicatifatcum mulraracuariaein aere affc<Sioncs uim agna tam eonfifiendi habeant, impofllbile rion foeric, cum iam Sol occiderit fubc£finitore fuerit uifione nobis incidere tancj nec dum qccideritraut nube crafliorc exifientein occafu 5C luce g fiifa a Solaribus radiis foleqrnobis remittente uifionis imagi' nem ipoieftporroeffufusab^oculis radius perfringi*naihrs madidum & humediorem aerem, Solemque aflcqui iam fub finitore occulto ♦
NAM VT IN DVOBECIM DTEBVS Emendata exemplaria legunt in quindecim diebus,quaele^ itio magis 8C cum experientia 8C cum ratione confentitiexcm pium horum Eclipiiurn habuimus irrianuario anni praefentis^ uidelicet ^^namdiexiirj.eiirfde mcnfis Sol deficit in iii)*gra* , dC rurfum Luna deficit die z% eius menfis in is. gra, <i| GauiTa aut cft, quod termini Edipfiu non femper in nodis exi ftut,fed aliquot gradihus ultra 8>C citra? quemadmodum fupra fetis oftenfuraeiL
De Lunae motu*	Gap, XlHf
Γ Vnam femper^auerfis a Sok comibus,fi cref «—'cat,ortus fpedare:fi minuatur,oceafus,haud
dubium eft.Luceredodranteisfemuncias hora;/ rum ab fecunda adorientem ufqj ad plenum osv bem, detrahcntemq? in diminutione Jntra qua/ tuordecim autem partes Solis, femper occultam effe. Quo argumento amplior errantium ftella/ rum quam Lung magnitudo colligitur,quando illae&a feptenis interdum partibus emergant. Sed altitudo cogit minores uideri, ftcut affixas coelo Solis fulgore‘interdiu non cerni,cum £que diuacno^lu luceam: id<£ manifeftumfiatdefe/ tftibijs SoOs^&praealus puteis,
I ·“■ ·	Cunam
7 ' %'	”,	ί ,	ν . ^
ί Ν Π. L I Β« C; Ρ L I Ν I I **
LVNAM SBMPER AVERSIS A SOLE CORNIBVS Hic primus locum huius capitis concinet modum illutniA nationis Lunx, fedquia fupranare reseftexpofita,hicrepete mus tanti! exempli! in fchema te. Sit corpus lunare A B C Ds id<$ fit in coniunftione cum Sole, tum necefle eft Solem efle ίηΗ,θί oculum noftrum in F,quo iku medietas Lunxquxil^ luminatur, fcilicetB A B tota erit obuerfa coelo, unde oculus inF.nullum Lunx lumen percipere poteft,fiquidemillaauer ea a nobis lumen recipit,digrefla aut ex coniundione, ad paro· tes rnudi leuas ut in G, coftat ea ex altera parte illuminari qua •Solem refpicit, hoc eft dextra, ut ducatur.
E ■
C Ο Μ Μ E N Tf ί A C. MILICHII
Linea exH.in G*cui ducat perpendicularis Λ i K* maniTe/* ftumeftmedietatecorpQnsI*A.B*K*illuminari;,& quiamedl etas D.C.B.obuert in omni pofitione uifui in F♦& huius por UQ BoH»K,eft illuftris, cuius anguftiflimu eft quod eft circa H* centrum^quae pars quia orientalior eft reliqua fui circumfercn eia B ·. K. igitur luna crefcens fpcdat cornibus in E* partem mundi orientalem·	.
Eodem modo etiam decrefcens luna couertit cornua ad So lem: cuius conucrfionis caufaeft, cj>crefcensfemperpraeco ditSole 8C eft Vcfpernnajdccrcfccns uero fequit, 8C elimaturi
LVCERE DODRANTE IS SEMVNClAS (na.
Hoc eft,cumluna a coniundione Solis difccdit, tu propter uicinitatcm radioru Solis primo dic nonconfpicitur* Veru uixfecunda^atcj? aliquando primum tcrda-proutauteftmotu tarda aut uelox*.Vt plurimum aut a fecunda dic lucet dodran tem 8i horae femurstiam, hoc eft tres partes unius horae 8c ία fuper quartam & uicefimam horae partem. Ascmuocatur ia tegrum^cuius partes funt izt Dodrans aut continet noue alfis partes* hoc eft tres quartas.Vnciaaiitcontinet una duodecim mamaflls partem», Semiintiaaut continetunamduodccima alftspartem5femuntiaergo habet dimidiata Vnciam5hoc eft, unam z4.affis partem» Communiter aut hora in <?o* minuta diu!ditur,quorum dodrans continet xlv» Sunt em tresquartf defcxagmta/ernumiaautcotiaefduorninutahorae 8C femis* Eft ergo fcntenuaPlinijq? Luna a Sole digreffa a fecunda dic poft coiundto.fupra horizonte occiduum poftpccafum So/ lis conipicitut· tribus horae partib. duobus minutis Si lemis, atq? lingulis diebus tantii temporis adrjcit ad fuum circulu*do nec ad plenu orbem perucncrinDeinderurfumeadcm ratio/ ne eodem φ modo decrefdr»
Hoc autem loco animaduertedum eft Plinium loqui deho ris inaequalibus quae cxafcenfione partiu Zodiaci computan tur^non de horis aequalibus quae ex uniformi 8C aequabili afee fionc aequinodialis circuli colliguntur. Luna emfingulis die/ bus non femper aequalia fpatia conficit 3 ergo nec aequales ar^ cus afcenfionum oequinodialis illis refpondent, 8C per confer quens nec tempus erit aequale ex illisafcenfionibuscolledur. Sed tamen hic numerus exade cum integro menfeconuenit* huic enim tempori uidelicet minutis 47 ♦ & femis horae uniuss.
refpon/
refpondent in aequinodialixi. gra. minu.xlv»femper quar tuor minu tis pro uno gradu colledis, qui gradus in xv. dic-' bus femicirculum abfoluunt* Infralib, is, cap. xxxtj, eodem modo de hac re loquitur , quaeuerba quia uidentur hunclo' cu explicare adfcribemus illa. Quoties ab occidente Solecer netur prioribusq? nodis horis lucebit crefeens erit , & oculis dimidiata iudicabit. Cum uerooccidente Sole orietur exad uerfo, ita ut pariter afpiciant, tunceritplenilunium. Quoties ab ortu Solis orietur prioribus noftis horis detrahet lume dC in diurnas excedet decrefccs eric,iterumq; dimidia, tum appa rere defient. Supra terras autem erit quaaiu SC Sol interlunio £C prima tota die fecunda,hora nodis unius dextante ficiltCO, ac deinde tertia u%adqutntamdecimam>,ttiultiplicatishora/'
rum i)fdeportionitous, quintadccima totafupra terras nodll erit, eademq; fub terris tota die, decimafexta ad primae horae nodurnae dextantem ficilicu fub terra aget, eafdemqj portio nes horarum per fingulos dies adijeiet uicpad interluniu: 8C qua ntu primis partibus nodis detraxerit quo fub terris agat, tantundem nouiifimis ex dieadrjcietfupra terram* Hadenus Plinius. Continetautem dextans »®,afimmdas,hoceft minu ta herae ,o. Sicilicus auteftquarta unciae pars, hoc eft minu. l» ci fecunda xv. hoc ergo tempus co!|f dum erit it. minutoru, quod aliquantum differt a tempore qd in hoc capite pofuir, ut facile aeftimare licet Pliniu exada prsecifionem ηδ curafle®
QVO ABGVMENTO AMPLIOR ERRANTIVM)
Hoceflr. Stellx fixae maioresfumluna,idq; probat hoc mo do.Lunanoconfpicipoteft nifidigrcffaa Sole per xiit). par tesj reliquae autem ftellj cernuntur diftantes a Sole tantum per feptem partes 5 ergo necefle eft illaru corpora effe longe mato ra quam Iunx corpus. Quanto emcorpus aliquod maius eft, tanto uelpciusincurrit in confpedum nofiru. Quia uero lu-» na tardiflime cofpicitur, fequitur illam effe minima.Onmino hxc ratio infirma eft,tu quod inaequaliter dtftant hxccorpora a nobis, tum etiam quod falfum eft illa femper a feptenis parti bus emergere. Ptolemaeus lib.xiij.magnxcompoftiipnis colligit arcum uifionis fingulorum Planetarum.
Saturni xi. graduum. loufe x, gra. Marusxi, 8C fctriis.^n& «ris v,gra.Mercur«j x»	j ,
L i§
ί	'	■	·’
^DOMMt^NT. IAC, MILi CHII,
: Errantium motus & luminum cationsca.	Cap» XVi
P Rrantium autem tres, quas fupra folem dici i-^musfitas, occultantur meantes cu eo* Exori tintur ucro matutino, di (cedentes partibus nun amplius undenis, Poftea radiorum eius con/ tadu teguntur, 8C in triquetro a partibus centu ttigintiftationes matutinas faciunt, quae&pri/ mae uocatur: mox in aduerfo a partibus centum oftoginta, exortus uefpertinos* Itemcp in centu uiginti ab aliola tere appropinquante, ftationes uelpertinas,quas & fecundas uocanttdonecafle cutus in partibus duodenis occultet illas, qui ue fpertint occafus appellatur. Martis ftella, ut pro pior, etiam ex quadrato fentit radios, ab nona ginta partibus; unde &nome accepit is motbs, primus & fecunddsnonagenariusdidusabu/ trocp exortu, Eadem ftationalisfenis menfibus commoratur in fignis, alioqui bimeftris, cu cac terae uira<$ ftatioe quaternos mcfes no impleat, inferiores autem duae occultatur in coitu uei pertino fimili modo: relnfiocp fole, totidem in partibus faciunt exortus matutinos, atqj a Ion' giffimis diftantiae fuse metis folem infequutur, adeptaeque occafu matutino, conduntur acprae tereunt. Mox eodem interuallo uefpert exoriutt tur ufqjad qs diximusterminos, Ab his retro
gradiunt ad fole,& occafu uefpertino dditefcut,
■.·■·	“ Vcaci
ΙΡί Π; LI E, C. Ρ L I Ν Γϊ. »«
Veneris ftella & ftationes duas, matutinam eefpercinamq?, ab utroc£ exortu facit, alor giffi mis diftatiEefuae finibus: Mercuri} ftationes bre fciore momento, quam utdeprehendi poflit.
Haec eft luminu occultationum φ ratio, per plexiore motu, muliiscp inuolutamiraculis. Si/ quidem magnitudines fuas & colores mutant, et eaedem ad feptentrione accedunt, abeuntqj ad auftr um, terrifqj propiores aut coelo repente cer nunrunin quibus aliter multa quam priores -tradituri , fatemur ea quoq? illorum efle muneris* qfli primi quasrendfuias demonftraperint; mo do ne quis defperettecula proficere femper»
; Pluribus de caufiis haec omnia accidunt tpri «na circulorum, quos Graeci abfidas in ftellis uo eant: etenim Graecis utendu erit uocabulis . Sut autem hi fui cuique earum,altjq^ quam mundo: quoniam terraa uerticibus duobus, quos appel fauerunt polos, centrum cadi eft, nec non figat/ Feri, oblique inter eos ftti, Omniaautem haecco ftanttationecircini femper indubitata. Ergoab aliocuiq? centro abfides fuaeexurgunt. Ideoq? diuerfos habent orbes, motufep diffimiles,quo nia interiores abfidas neceffe eft breuiores effe.
Ingreditur fiic Plinius tn nouum locum de motu&appar2 «is quine# reliquarum ftellarum erraticarum. Hadcnus enim tantum de Sole 8C Lunadidum eft* Principio autem expo te nit diuerfitates quae circa ortum & o ccafum harum fidlarum* accidunt cum inquit*	~ -
COM MENT. i AC* ΜIL i CH Π* OCCVLTANTVR MEANTES CVM ILLO)
Hoceft,tum dicuntur occidere, quando radrjs folaribuste guntur ne poflint confpici: ateg autor fphaerj hanc occultatio hem uocat occafum Heliacum.Poftea uero quando Sol tantii ab eisdifccdit·, utiterum confpici poflint,dicuntur oriri ortu matutino uel Heliaco^qui ortus atqjoccafusfit tatum ratione, Solis uel accedentis uel difcedentis ab (His* Quando ergo Planeta a radrjsfolaribus egreflus maneconfpicitur, dicitur oriri ortuftiatutino, ipfe aute uocatur Matutinus 8C orietalis. Eodem modo uefpertinidC occidentales uocantur, quando uefperipoft Solis occafum confpiciuntur.Determinisuero apparitionis uel occultationis legant ftudiofi Epitome Alma geftilibru pofiremum. Hi enim arcus uariantur tum pro ho rizontis obliquitate, tum etiam pro latitudinibus Planetarii, quemadmodum copiofe ibidem exponitur*
ET IN TRlQVETRO A PARTlBVS&c*
Hicingredif in locum de Planetarum dationibus. Dicunt cur autem Planetae ftationarij quando ipforum motus eft tar*· dilTtmusUunc enim aliquamdiu uelutineodelocoftareuiden cur,propter duos cotrarios motus regrefltonis 8C progreflio nis, qui in pundisftationumconucniunt.Suntauremduok> ca ftacionum, alter efi quando Planetaincipitregredi, 8C uo* catur ftatio prima: alter uero eftquado planeta incipit progre di, 8C uocatur ftatio fecunda* Btutadolefcentesifta aliquanto planius intelligant, fingant duas lineas e centro terrae A, edu das’οτίκι/χΛίβπη duobus pundis contingere,ut A. D*
& A. E. pundum contadusucrfus ortum uoca'
fur ftatio prima ut eft D. aliud uero pundu co tadus uerfus occcafum uocatur ftatio fecunda, uteft 0,
Τη iftis enim punilis motus planetar eft rardifTimus, ad eo e tiaro ut uixfenludeprehendipoflii, illicem conueniuniduo contrartj motus quorum alter fert planetam fecundum ordinem fignorutn, alter uero ferteontra ordinem lignorum,unde necefleeit motu fieri tardiflimu, quantum enim unus pro greditur,tantu alter regreditur, Plinius uero quia nullos Epi cyclos in fphaeris planetarum nouit, ideo haec ftationu piicla in orbefignorum collocauit, fic enim ait, 8c in triquetro a par tibus «o.ftattones uefpertinas, quas 5c fecundas uocant facit, .hoceft, quando Sol a tribus fuperioribus reccfltr per fpatium quatuor fignoru»hoc eft ,per :*©, gradus, tunc incipiunt fieri retrogradi, ante tamen quam earum apparere incipiatretro gradatio,compluribus diebusuideturconfiitere,eam(5quae prima dicitur & matutina ftationem facere. Deinde uero cott unuato retrogradationis curfu iterum cofiftunt, priuftjjjreAo
COMMenT/ ΓΑα milighii
progrediatur itinere, atcg fecundam fiationem efficiunt l quo anterim tempore tantum coeli Sol dimenfus eft, utquatuor ite fignisjhoceft uo*partibus,quodantedeprimaftationedi(il{i cft5ab illisabfit* Pofiea uero Sol illos rurium affequiturjcuncg duodecim partibus ab illis diftat, tegit eos atc£ occultat fuis ra di)s3atc^ haec occultatio occafus ueipertinus uocat, atq? illud eu quod aicPlinius, donec aiTecutus in partibus duodenis oc cukec illas, qui ueipertini occafus appellamur*
Summa itacg huius loci eft*>quoa tres fuperiores planctae has periodos cum Sole rednenLPrimo,in contun&ione occi duntoccafu matutino 3difccdenteucroSoleabillis undecim partibus oriuntur ortu matutino,qui ortus apparitio uoca tur* Ruriumquando Sol tantum difceifit uullos pertriquc trum afpiciat, funt ftadonarrj[ftadoneprirna, Deinde uero oppofitiad folem , oriuntur ortu uefperdno feu Chronico#; Rurfum uero exaltera parte Sol ab iliispertriquetrudiftans, lunc ftadonarrj ftadonefccundat Poitremo accedens Sol icerS ad illos, occidunt occafu uerpertino,qui etia occultatio appel latur* Rcde haec omnia dicuntur a Plinio , fi rcde intelligaa tur* tres enim fuperiores habent motum proportionalem ad medium motum Solis,quantum enim centrum epicycli diftat a Sole, tantu etiam plancta in Epicyclo diftat a media auge fui Epicyclirquandoergocentrum twxv* abefl a Sole triquetro, neceiTecftplanetamamedia auge iui Epicycli etiam abeffetri quetro, in quo loco eft ftationarius utrinck quemadmodum fupradi&umeft·
Mars uero quia eft propinquus Soli cthabet epicyclum ma gnum,eft ftadonarius non in triquetro, fed quadrato ,[hoc eft qn diftat a Sole per 90, gradus* Vnde 8C nome accepit hic mo tus & PR1MVS ET SECVNDVS NONAGENARIx VS DiCTVS EST AB VTROQVE EXORTV.
Id eft hic motus uocatur primus nonagenarius quadoeft tn Itatione prima,tuc enim a Soleabeft po * partibus iecundu ii gnorum fucceffionem * Vocatur etiam fecundus nonagena^ ruis, quando eft in ftatione fecunda, tunc enim rurfum a Sole abelt po% partibus contra fucceffionem fignorum ab utrocj exortu, fdliVet matutino & uefperdno, ama tuuno enim uehitur ad ftadonem primam * a uef perdno uero ad ftauone fecundam*
Occa*

COMMENT, IAC. MILICHII
Occafus matutinus eil utin Af (latio prima utin B,Exor uisuefperdnusutin C, Statiofecundautin D. Exortus ma utnusutinE. uclinF, Punda ftationu in Marte propter ’wikv/ magnitudinem nonnihil uarianr, tamen non eft tama diuerfi/ tas, quantam hic eam Plinius ponir.
EADEM STATIONALlSsJSENiS MENSiBVS. ideil/ex integris menfibus aliquando Manis flclla comora fur in fignis (lationum, id ucinteiiigi poffit,fingamus Martetn fieri fladonarium (latione prima in fine alicuius (igni, in quo anteafere duobus menfibus commoratus eil* Mars enim luo proprio curfu duobus menfibus unii fignumperuagatur, 8C quia in hac (ladoe incipit fieri retrogradus,itacgiterumper ea dem fpatiaregredit contra fignorum ordinem, idq? edam fit fpatiouel duorum menfium uel aliquantuli? minus. Arcus enim retrogradatioisin Marte efi breuifiimus ♦ Poftealinripit dirigi, ergo eadem fpatiaiam tertio fecundum & contra ordi'
- liem fignoru remeabit: hgefumma colleda efficit fex menfes* Anno DominiiftJ^Marsin Auguiloingreffuseftinfignutn geminorum,in quo in Odobri incipit regredi ufcjad tnidum lanuarrj Anniifi^poileaaucineodem ligno iteru fecunda
ordinem fignorum mouebitur ufe^adfinem Marti). Patetor go ex hoc exemplo Plinium rede locutii efle: Martem fiatio nalem fenis menfibus commorari in aliquo figno, alloqui bis nieflrts tantum/	v
INFERIORES AVTEM DVfe OCCVLTANTVR) Diuerfa paululum rado eil inferiorum duarum,tum <j> fub folcfitaefunt, tum edam quod cum illius motu niagnacogna tionem habent: occultantur enim feu occidunt occafti ueiper cino, quado adpccafum exiftiit atc£ accedtltίη ικνκλ® fuo ad folem, ita ut tegantur radtjs folaribus: tunc enim no confpici unturarnpliusuefperiutprioribusdiebus',propteruim uici* tiEuminisfolaris, Digredientesdeinde a foleuerfus altera mundi partem,mane praecedunt folem:auj quando ad metas apparitionis fuae peruenerint, iterum confpiciuntur,atq?h3ec apparitio exortusmatutinusuocatur. Sequuntur autem hoc motu folem,atc|?exortu matutino confpiciunt, donecadme caslongiffim^diiladsedifceirerint. i, donec gucnerintad pun dum maximae elongationis a fole,quodeflin Venerexlvtj» graduum, & ia Mercurio xxtj. Ab hocpundo circumfledu
tur in
I Ν II. L I Β* C. PLiNii %9
ttirin mna/, atq?iterum ad folem accedunt,qucrnconfcquusse, occiduntoccaiu matutino,hoceft,manehon confpiduntur amplius. Vndeicerumdigreflae uefpericGnfpiciumur,quae apparitio uocatur exortus uefpertinus. Deinde iterum code modo digrediuntur a Sole, donec rurfum ad terminos maxi mxelongationis a Soleperuenerint, tunccnim poftremo oc cafu uefpertino occultantur* Haeceit fimphcifllma fementia uerfaorum Plini)* quae ab homine mediocriter exercitato in Theoricis motuum facillime intelligi poteft* Nam curri con fiet medium motum Solis. Veneris δί Mercuri), perpetua le^ ge efie in eodem figniferiloco, fequitur ergp iftas uiccs appari tionum 8c occultationum fieri tantum ratioe motus planetae in vTim * quem quialonge maximum Venus obtinet,medie eftilliusarcum uiiioniseuammagnum exifiere. In Mercurio uero,tum propter paruitatem*7^ tum ctia propter uelocem
curfum,fpaiioenimquatuormenfiumillumpcrambulat,ar'
cus uifiois eft breuiflimus,ita ut in noftris regionibus nunqi, aut admodum raro confpiciatur,
VENERIS STELLA ET STATIONES DVAS BCci Eodem etiam modo de ftationib* judicandum eft,locaem (lationum funt in pun&is maxim? elongationis a Sole,quae in Venere propter maximu, 8i tardiore motum in iiiorna illum perambulat fpacio xix, menfium fere,maxime funt con fpicuatmuhis em diebus in eodem loco cofifiere uidetur.Mer curius uero ftationes fuas celerius iuperar, qua ut uulgari ob>* feruationedeprehendipoflinfcproptercontrarias caufas5que admodum ramdidum eft ♦
mc EST LVM1NVM OCCVLTA TIONVMQVE
Confiat ftellas fpargere radios fuos tam luminis quam uirtir> " cis fuae: cum aut infiniti fin c tales radi) efficarioresdeprehenfi funtquatuor,quos afpeilus uocant,atc£ hic Plinius rationerrr luminum uocat. Mifcentaut&temperancprorauonelocid^ ficus dmerfimode fuas uires, ut aliquando exiftant benigni, aliquando truces 8Cc< quemadmodum alio loco diiiuni eft* Quod autait perplexiore motu, multifc^inuolutamiraculis, nihil aliud in.telSigit, nifi φ sipedu um , atc£ etiam apparitionu ateg occultationum ratio,uarias atej diffimiies uices continet* Sunt em altj afpedus dextn?alrjfiniftri,alij partiles, qui ab inte
4?-
gris partibus feu gradibus numeratur,ali) planci qui a fignts, cum tantum ipfo fignafcafpiduntialn deinde afpedus ab afc£ Itonum temporibus numerantur^Eodcm etiam mododeua' uetate apparitionum atq^occultarionuiudicandum cft, quc> admodum fupracopiofedi&um eft.
SIQV IDEM MAG NIT VD l NES SVAS
quaru prima cft: circulorum quosGr^ci ajV^Win fiellisuocat, hoc cft fioguii planet£ feruntur in circulis qui in alio loco accc duntad terram propius,in alio difceduntab illa longius,non cm funt fuper regulari cenrro terrae defcripti ,fed iup diuerfof unde etiam cccemrici uocantur: horum aut circulorum pars altera a terraprociildiicedit,atq? illauocaturapfisaIuflima,uel ^?^ty,ueIuthodieuocantAux,uel longitudo longior.QuS do aut per hanc partem fui circuli fertur plancta ,necefleeitul 8i magnitudinem fuam &Scolorem muter,longius em tunc di fcelTit a nobis. Altera aut hbrum circulorum pars quae terris eftproxima>Apftsima& w7r<^<wfy/uocatur, ucl Augisoppofi' tu 8C longitudo propior. Planetae aij^exiftentes in hac parte, quia nobisfuntproximiconfpiriunror maximi ct magis lumi nofi,quemadmodum infra copiofius dicetur ♦
Ifteaut apiides inaequaliter fe habentad terram taminmo tuquamiitufuoicumem terra fttmundi centrum,tfti aut circii li fintcccentri, fcquituriilos fe habere inaequaliteradterram, ea enipartequa interiores 8C propinquiores funt ad mundi centrum,ea etiam breuiorefpacio feruntur,& ccontra,quem admodum patet ex propofitis duobus circuliseccetris motis fuper uno centro.
ET COLORES MVNDi J orusin'clocuseft**f	ad fequenscaput,in quo &alri
tudinum & latitudinum rationem diligenter explicabit: obi' ter tamen &in hoc loco aliquas altitudini? rationes exponit.
Quare eadem alias altiora, alias inferiora uideant* Cap. XVI | Gicura terrsecentroabfides ahiflim3efont,Sa ■* turno in icorpioejoui in uirgine, Marti in Ico n e, Soli in geminis, Veneri in iagittario.M crca
Eto in capricorno, mcdrjs omnium partibus. Et
«conario
·'««
ecotrario ad terra? cen trum humillimae atq? pro ximae. Sic fit, ut tardius mouere uideantureum altiffirnoambitu ferun tur: non quod accelerent tardent ue naturales motus,qui certi ac finguli funtillis tfedquiadedudasab fumma ab fide Ii/ neas, coartari ad centrum neceffe eft, ficut in ro cis radios: ideq? motus alias maior alias minor, centri propinquitate fentitur.
Altera fublimitatumcaufa, quoniaafuocen/ tro abiidas altiflimas habent in alqs fignis,Satur nus in librg parte uicefima, Iupiter cancri quinta decima, Mars capricorni uicefima odaua, Sola rietis uicefima nona, Venus piiciu decitfcafexta, Mercurius uirginis decimaquinta, Luna tauri
quarta*
Tertia altitudinum ratio , caeli menfura non circuli intelligitur, fubire eas aut defeendere per-profundum aeris, oculis exiftimantibus,
Huicconnexa latitudinum figniferi obliqui/ tatifqj caufa eft. Per hunc ftella* quas diximus er rantes, feruntur. Necaliud habitatur in terris, quam quod illi fubiacet. Reliqua a polis fqualet* Veneris tantum ftella excedit eu binis partibus* Quae caufa intelligitur efficere, ut quaedam ani/ malia&in defertis mundi nafcant* Luna quoq* per totam latitudinem eius uagatur,fed omnino non excedens eum. Ab his Mercuri) ftella laxifli

COMME NT. I AC. MILICHIT mCjUt tamen e duodenis pardbus(tot enim funt latitudinis ) non ampliusodlonas pererrer,neq$ lias a?cjuali ter, fedduas medio eius, & fupta qua tuor, infra duas» Sol deinde medio fertur inter duas partes flexuofo draconum meatu inaequa/ lis, Martis flella qua tuor medias, lotiis mediam & fu per eam duas, Saturni duas ut fol. Haecerit latitudinum ratio ad auflru defeendentium, aut ad aquilonem fubeuntium»
Hac conftare & tertiam silam a terra fubeunti uni in Ccdum, & pariter fcandi eam quocp exi ili/ roauere plericpfalfo: qui ut coarguatur „aperien da eft fubtilitas immenfa,Si omnis eas complexa caufas. Couenitftellas in occafu uefpertino pro ximas eiie terrae &Iatitudioe& altitudine: exor/ tusq? matutinos in initio cuiufqffieri: (lationes in medqs latitudinum articulis , quaeuocanteclt ptica. Perinde confeiiumeil motu augeri, quan diu in uicino fint terrae: cum abfcedant in altitu/ dine.m, minui.Quaciatiolunaemaximefublimi tadbus approbatur. Aequenoneildubium, in exortibus ma tutinis etiam numeru augeri , atqj a flatioibus primis tres fuperiores diminui ufqj ad (lationes fecundas, Quae cum ita fint, manife ;ilum eritab exortu matutino latitudines fcandi, quoniam in eo primum abitu incipiant pardus jtdrjci nrsotus: in (lationibusuero primis & alti/
tudiaf:
IN «, L i S> C. PUNir 4* tudinefubire, quoniam tum primum incipiant detrahi numeri, ftellaeqj retroire»
Cuius rei ratiopriuatim reddenda eft.Percuf fx in qua diximus parte, dC triangulo folis radio inhibentur re&um agere curium, & ignea ui lc uantur in fublime» Hoc no protinus intelligipo tcft uifunoftro,ideoqjexifl:imanturftare,unde Si nomen accepit ftatio.Progreditur deinde eiuf dem radrj uioientia,8£ retroire cogit uaporreper culTas. Multo id magis in uefpertino earum exor tu, toto Cole aduerfo, cum in fummas abfidas ex pelluntur, minirneq? cernuntur,quoniam altiffi m e abfunt, & minimo feruntur motu, tanto mi nore, cum hocin altiffimis abfidu euenit fignis* Ab exortu uefpertinolatitudo defcenditur , par cius iam fe minuente motu * non tamen ante fta<( tiones fecundas augente,cum &altidudo defcett ditur,fuper uenicteab alio latere radio, eademq? ui rurfus ad terras deprimente, qusefuftulerit in caelu ex priore triquetro. Tantum intereft, fubi eant radii, an fuperueniant. Multoq? eadem ma gisin uefpertino occafuaccidunt. Haec eft fupe/ riorum ftellarum ratio: difficilior reliquarum, & a nullo ante nos reddita»
iGiTVR. A TERRB CENTRO&c» Supradixit,funtaStiiiiiuicuiqjearum’aliiq; quam mundo, in hoc loco exponitin qua parte Zodiaci fingulorum planeta ruraGncfuiapfidcecuarinquitSoliin 3Γ. Veneriin dic,-
COMMENT, JAC* MILICHΠ
picdiis omnium partibus}hoc cft,in media parte fui figni uide licet in gra#xv*
MonendihocIocofuntIe<Soresohecalti(fimaapfidum pun da non confilterein uno loco fixaautefTe immobilia,fed rrio^ tieri ad motum odaujfphaerae& fiellarumfixaru annis uideli cet centum unogradu fere, fecunda fucceflionem fignorum* Quia uero fluxere ab Imperio Titi,quibus temporibus uixic Plinius ufej ad prefentem annum 5anni i4*z*quibus auges rao funt M.gra» 8C 30.mi. fere,funtergo hi gradus addedi ad nu merum Ρίίηή, tunc em eius fupputatio cum aetate nofira coue nieuConueniunt aut haec ola cum Ptolem jo, niii quod Plinia usdiuerfas Apfides Veneris & Solis ponit,cum tnconfteccer ta obferuatione hoqt duoru Apfides fub eodem (igniferi pun do exiftere.Auges Planetarii coputatse ad annudomini ·» inSagittar. gra, 13, mi, 27*
4	in Virgine gra,*?, mi,4o*.
in Leone gra,i?, mj',13,
© δί $ in Cancro gra, 1, mia?.
& inScorpi, gra: o. mi,43*
Quemadmodii aut finguli planetae in his locis fuas habent Apfides 5ita in locis per diametru oppofitis habent imas Apfi dcs,ubiquam proximead terram accedunt,
SiC FiT VT TARDiVS MOVERI
Ex his qux di<Sa funt fequitur motum planetae fupercen iro terrae in jqualem exiftere; non quod accelerent tardent ue naturales motus qui certi atcjacqualesfunriingulisinfuisor^ bibus, fed cj> illoru motus collati ad nosqui terram incolimus alias accelerare alias uero tardare animaduercuntrin omni\n> motu collatio fumitab illo in quo fit motus t un 8C mot9 dicet uelociorqui maius fpaciu conficit: tardior uero qui minus ♦ Ec ut- hoecres poflitimelligiab Adolefcen* fubijcianv aliquas rationes quae hanefentenuam exponent*.
Pnma, quo longius lineae a centro ducuntur eo magis df* ftant:linef a terra ad augem perdudefunt longiores quam q ad augis oppofitum ducunturoergo magis diftam fpada linea mm in auge quam in oppofito, & per cofequens etiam arcus twam maiore^ unde u crtopiur	mam$;tempu$ tm maioris
:,	r '\7 arca
- -c o
IN I I» L I B» C» PLINII, **
arcus fuperabit tempus minoris in conficiendo fuo fpacio, ut patecinfigura,ubiduob. arcubus Zodiaci paribus ,uidelicet C, G.	L. in eccentro refpondenrduo impares uidelices
H, D.5CE. K. quos neccflccftftellam impari tempore confio cere. Vnde 5c quando ftella eftin altiifimo Apfidisambftua,v detur ferri motu tardiifimo,maiori em tempore conficit arrii H. D. quam arcum E. K. hicemmaioreftille minor, unde et In augetardioreft propter arcu maiorem, in augis oppofeo» «elocior^prop ter arcum minorem»
.COMMENT/ I AC, MILICHII Secunda, Anguli quos ftellae motu fuo ad centrum murr
di defcribunt, funt in fuperiore parte minores in inferiore uer fus augis oppoiltu maioi es3ergo & in fuperiore parte necefle
cft motum efle tardiorem,in inferiore uero uelccioremtan^u
lusem F*B ♦ Lf maioreftangulo C, B* N* naangulus D* A* M, maior eft angulo D* D* M. per zi.primi: per eande eti am E* A> K. minoreft B*B*K* iuntaiii LX A* M. 8i E.A*
K. aequales per ultimam fexti,defcripti em funt fuper aequales
arcus D*M. &EtK* ergo F*B*L* maior erit C,B* N*per communem regularmquidquid eft maius maiore eft etiama^ ius minore3eft enim D* A* M. aequalis E. A. K, fed D, B. M, cftminor D. A, M· ergo erit etiam minor E, Bf K* pcrdiftS fententiam , unde patet quod motus fiellaefupra centro terrae inaequalis exiftic./Equis enim temporibus* arcus inaequales in Zodiaco conficit, ita tame utarcusuerfus auge minores fint, uerfus autem augisoppofituni maiores*.
Tertiaf Plures funt dies ab aequinodiouerno adaequino* cftium autumnale ♦ Ab initio enim Arietis ufq? ad libra funt diesss, alibraautem ufcgadiniriu Arietis funt dies7r♦ergo motus Solis in fuperiore parte erit tardior.Si em eflet equalis, tOaequaliquoc£ temporeutranq? medietate conficeret. Piu tarchus meminit huius dsuerfitatis cum ait.
ϋν Ηλίόμ Tti κξχοντοϊ 5 ύς oVay	ft*
J-fSDVj Ο^0θρ9ί/ς iv TQltf βθξίΐΟίς ίλ&χίςχ KWUTCUy ^
8v	it<f &<J10ccAi6'
Hoc eftoimitetur princeps folem 3 qui quando eft altifiimiis ad mudi partem Borealem elatus, moueturmotu tardiifimo, ferturenim fecuriore curfu propter obliquitatem* ALTERA SVBLlMlTATVM CAVSA)
Haec fecunda ratio fublimitatum omnino ad hunc locum nihil pertinetjUidetur autem Plinius deceptus effecognattone uocabulorum exaltationis 86 altitudinis, quae omnino re 8C natura in hac arte diuerfa funt* Vocatur enim cleuari Plane-* ta quando loco aut circulo reucra attollitur. Exaltari uero tan tum ui 8i potcftate, quando uidelicet eft in eo loco in quo effi caciflime uiresfuasexercet * Aftrologi enim fin^ulis planeue Ungulas Zodiaci partes afljgnarutin quibus efficatiores qua in reliquis exifterentf Ilia uero loca uocaruc altitudines feu e*: ~ "	altano^
IN II, 11B. C. PLINM, 4I
aftationes, Girxci uocant^wpKx*. Legat fiudtofijdehaere iuiiu FirmicO iib. *♦ cap,». 8C Pontanii li.i, de reb^cceleftibus. TERTlA ALTlTVDiNVM' RATiO COELl MENSVRA)
Hoc eftftellx dicuntur e(Te altioresuel deprefllores prop ecr mundi connexitatem, afeendunt enim ftellx abortu per pro-*
fundum aerisufe^admedium coeli,ubi aliquandiucofiftunr,
poftea uero rurfum defcendunr ergo cum medium coeli fube unt dicuntur efle altiflimx, Haec ratio ab apparentibus fumx ptaeft, hoc enim modo cumocuiis contuemur coelum nobis
confpiciunturafcendereueldefcendere.Eodemetiam modo*
Ouidtus locutus eilcum ait.
Ardua prima uia e it, 8C qua uix mane recentes·
Enituntur aequi medio eft altiiTima ccelOg,
Vltima prona uia eft;
Prima itacg altitudinum ratio eft reuera Aftronomica: ciiv" culi enim ratione &pofitu accidit. Secunda eft Aftrologica qux ta ntum potetia eft , uirtute accidit in fignis. Tertia uero eft poetica , fumpta ex communi hominum iudicio Sc fenfu. HViC CONNEXA LAT1TVD1NVM SiGNlFERl) Quemadmodum hadenus de altitudinibus planetarum di dum eft,itahoc loco fubiungit latitudinum radonem,funt emhx duxpaffionesualdeuicinx atq^coiundae inter feita iit hunc totum locum Plinius fuperiori uelut quartam altitudo num caufam fubiecerif. Prinripioautem hocloco monens
di funt ftudioff ut ex libellis de fphxra & Theoricis diicant,qdl
uocet latitudo ftellx. Eft 'aut latitudo diftatia ftellx ab ecliptica uerfus alterutra pofom,&: colligitin circulo magno tranfeute P polos eclipticae & uerii loeu ftellae. Declinatio aut eft diftatia ab oequinodiali.Cu autSol perpetuo curfu fertur in fuperficte eclipticx,iequituriilum nullam habere latitudinem, fed tantti declinationem: reliquas autem fex & declinationem SC Utitur dinem Habere; Eft autem fententia Pltnii,planetx eriam dt> cuntur afeendere 8Cdefeendere ratione obliquitatis Zodiaci ; Sol enim fubiteum eft in lignis Borealibus, defeendit uero iti lignis Auftralibus.Eodem etiam modo 8C de reliquis planetis iudicandum eft. Cum enim funt Boreales tum nobis eleua^ fiatqjauollidicuntur 8C ratione afcenfionis& loci. Planetae emm exiftentes in fignis Borealibus, habentarcum afcenfio^
N ii)
... COMME NT. i A C* MI.L IC Η»
nis maiorem quam in auftralibus « Praeterea haec mundi pars quae in feptentrionem uergit altius aiTurgere indicatur, altera uero deprimi, idtj relatiue tantum. Ratione enim terrae atep hominum illam inhabitantium non ratio ne cjlt accidit, unde Virgilius reite dixit cum ait.
Mundus utadScythiam Rypheofcg arduus arces onfurgitt prcniitur Lybis? deuexus in Auijiros*
Hic uertex nobis femper fubiimis 8Cc *
NEC ALlVD HABiTATVR IN TERRIS)
Haec fen ten tia no intelligenda eft de latitudine Zodiaci,qug latis anguftum in terra fpatium comploditur, fed de axe Si po Us eius fuper quibus Zodiacus reuoluitur. Excurrit aure haec axis utrincp ad polares circulos,ultra quos nulla fatis commo da habitatio exiftitpropterintemperatir frigus* Atej haec eft planiffima huius loci fententia* Poteft tamen aliter hoc modo exponi. Nulla pars terrae habitatur quae non Zodiaco fubia" cet, hoc eft cui non oriatur atej occidat femel Zodiacus in die rtaturali. Sed in locis polis mundi fubiedis,non oritur neq? oc cidit Zodiacus in die naturali, hoceftin »4·, horis, fed aut in uno,duobus, tribusatq; adeo fexintegrismenfibus, ergo i( Ia loca non habitantur commode, non enim Zodiaco iubia cent. Eodem etiam modo ates ijfde figuris haec loca polis mu difubieda, defcripfit Virg.
Iacet extra fydera tellus
Extra anni iolifeg uias, ubi coelifer Atlas
Axem humero torquetftellis ardentibus aptum."
Hoccft, Auguftus proferet Imperium ad loca extra uiafo lisfita.i. ubi fol non oritur nec occidit in una reuolutione pti mi mobilis quae fitini4,horis :edam extra anni uiam,hoc eft, ubi in anno no funt #dics,fcd pauciores &C alicubi un^cxn* VENERIS TANTVM STELLA EXCEDIT. , Supra dixit ftellas errates per Zodiacum ferri,addit hic ue^ lut corregionem iftius loci,cum ait uenerem excedere Zodia cum binis partibus, hoc eft, ultra uniuerfam latitudinem Zo/ diaci Venerem uerf9 mundi latera adhuc duob. gradibus ex currere. Indeetiam fieri quod quaeda animalia in defertis mu di,hoc eft, in Zona frigida,nafcantur. Venerisenim uis eft prolifica,queadmodum etiam poetae de uiribus huius ftellae fabulantur, Ptolemaeus lib»«j, eode iere modo latitudines ft?l
tarum
ίΝ Η* L I Βν C. PLiNii 4u
hrucolWgif.BccentricuscminclinatinBoreaab Ecli> χ,βΐί» Gentro autem epicy cii in nodis exiftente ftclla ipfa in epicycli ' aU^eexiftenslacicudinemadutrucj eclipticae larus habere cS ftafuniusgradus* In oppofito autem augis epicycli fex gradu um 8C tertiae unius gradus, Diameterueroepieycli inclinata fuperftcte eccentri gradus duos 8i femis * Coniunganturiam bseduseindinationes eonfiituuntumuerfam latitudinem Vc neris gra^ vii] ♦ naif 90+
LVNA QVOQV&'
Ex omnibus planetis maximam latitudinem habet Venus, illam proxime fequitur luna,quae fere per uniuerfam Zodiaci latitudinem uagatur, habet enim utrint^ terminos ubi-con»' ftitdiftantesabeclipticav.gradibus. Eiusitacj maxima lautu dbin utramcr mundi partem ab ecliptica eft v. graduum» MERCVRn STELLA,
. Proxime Lunam fequitur Mercurfj ftella, quee e duodenis partib. odonas pererrat, necj has arqualiter.ldcj hoc modo, ut duas medio eius ,fupra quatuor, infra etiam duas fcilicet
pererret. Vocat autem fupra, quando planeta eft in latitUf fep
tentrionali, infra,quando eft in meridiana. Medium autem Hocatquandoeftincereclipticam & arquatorem. Eftitacjjfen tentia Plini}, quodMercurius duas partes utrinc£ difcedat ab ecliptica, quando eft in medio, quatuor autem quando eft fu pra,duasqri eftinfra.Huius rei fit penes aiitorefiaes. Sed PtQ lemaeus & ali} qui harii rerum certas demonftrationes habet, de Mercurij latitudinibus aliter loquGtur.InelinatiO enim ecce tri ueffus auftrum eft mi. xlv.Centro autem epicy. in nodis, & centro corporis planetae in auge fui epicy. latitudo ab edi» eftgra, i, &4y. mi. centro uero corporis planetaein ima auge epicy, latitu. gra. ίίη. Ita ut inclinatio fuperftciei epicycli ad fu perfide eccentri c. gra, 8c quarta parte unius gradus cotineat* SOL DEINDE
Satis ex libellis de fphaera confiat Solem perpetuo moueri permedium Zodiacum fub lineaquae Zodiacum utrinc£ in sequalespartesfecat, Vndefequiturfolemnullam haberela titudinem. Quod autem ait, flexuofo Draconum meatu inae qualis, intelligendum eft de declinatione ab aequa tore. difce^ dit enim ab illo 8i tn Aufirum δί Boream.Vocatautehancin contradas partes declinationeta iimilitudine quadam #ineas
COMMENT, IA C. M.ILICHII
tum flexuofldraconis; ficut etiam in fphsera Lunae uocamue draconem, diiccfium SC acceilum deferentis ad fuperficicn» planam eclipticae,
MARTIS STELLA QVATVOR MEDlAS. s
Ideft, utrinq? ab ecliptica Mars excurrit quatuor parte»» Vocat autem naediasfqiuapermediumfpatiumZodiad illas conficit, Ptolemaeus Marti aferibit maiorem latitudinem,uide licet graduum 4. cum quarto in feptentrionem centro epicy» exiftente in auge, & centro corporis planetae exiftente in ops pofito augts epicyclii: graduum uero r. in meridiem centro epicy, exiftente in augis oppofito deferentis 8c centro corpo ris pia. in augis oppofito epicydi.
IOViS MEDlAM ET SVPER EAM DVAS.
ideft Iouisftella moueturin latitudinem duabus partibus 8C media uellouisftellamouetur per mediam Zodiaci laticum dinem,quemadmodum etiam fupra medias latitudines uoca uit, 8Cfupra eam mediam fcilicet uerfus Boream partes duas» Secundum Pto. epicy-exiftente in auge planeta in auge epicy, latitudo eius eft gra. z, SC (emis,
SATVRNl DVAS ¥T SOL.
Textushiceft deprauatus,fupra enimdixic folem nullam habere latitudinem cur ergo hic uelu t fui oblitus ftatim fubiGE geret ipfum habere latitudinem : ego puto uitio librariorum mendum irrepfiflein exemplaria qui fortafleloue aut alto, fo lem fuppofuerunt. Proclus omnino confentitcum Plinio in deferibendis planetarum latitudinibus,cuius haeefuntuerba» Solus Solp medium (igniferum inuehiturnunqp magis in.fep
tc tentrionemauftrumueuergens. Venus plus eseteris planetis
ce ucrocjuerfus fecedereperhibet. Poft Venerem lunautrocjj c t uerfus ad partes quinc£, Mercurius ad partes quatuor. Mars - SC lupiter ad duas 8C dimidia. Saturnus ad parte unS modo.
HAC CONSTARE ET TERTlAM ILLAM.
Supra dixit eerdam altitudinum rationem efle cceli meniu' ram. Hoc eft,altitudinem ftelbefuprahorizontem. In hocue ro loco exponit aliquato accuratius huius latitudinis natura. Principio autem reprehendit illorum fententiam qui dixerut hanc tertiam altkudinemhoc modo cum latitudinibus conue nire', ut quotiefcSqjftellaeft eleuata,hac tertia alttiudine tunc quocj latitudines fcandere incipiat, quam autem falfutrt hoc
IN U UB, C. PLINII. Af
'fit, oftendit aliquot rationibus. Adolefcentes hunc totum 1® cii aliquato clarius intelligcnt, fi con tulcrintipfum ad motum planetae inepicyclo,nam haec totain hoc loco latitudinum 8C altitudinii difputatio tantir ad epicy. ptinet, 8c aliquomodo cu uiciflitudinibus q acddut planetae in epicy.couenire uiAcL· CONVENIT STELLAS1 &c.
Prima ratio ab impoffibili fumpta eft. Stellae enim quado funt in occafu uefperrinO tunc funtin augis oppofito & in ma xima meridionali latitudine,&perCoflfequenstunc funt ter<* raeproxima: tam latitudine quam altitudine /Quado uero ma tutino exortu oriuntur tunc funt in inittis, ideft in maxima dk itantia a terra etiam tam altitudine quatn latitudine, uidelicet exiftetes in auge & in latitudine feptemrionali, in fiationibu» uero funtin medijs latitudinum articulis,hoc eft,in punitis edtptids,tunCautemnuUamhabent!atiiudinem, Ergolatitu do nullo modo poteft eflecaufa eieuacionis fteliae, uelin ftatio numpunitis, uel etia fub occafum uefpertinituel matutinu. PERINDE CONFESSVM EST &c.
Alia ratio. Satis confiat motu planetarii in augisoppofito *ffe uelociorem,minui aut quando uerfus augem afceduqer' go latitudo nullo modo poteftdie cauftaftiblimitatis fiellaru» Icandunt enim latitudines ubi motus eft celerior Sc centro ter raefuntuidniores.
QVtE RACiO LVNAE SVBLiMITATIBVS Probat hanc racionem exemplo a Lunari curfu fumpto: ii Ia em circa quadraturas fub occafum feu ortu folts eft ϊ medio cceli fublimis, tame non femper fcandit latitudines, uerum ali quando caret latitudinibus,aliquando uerominuumtipfius latita. dCc. Hancputo eflefimplidlfimam feriteheiam Plini), quia uero nullam doftrinam utilem continet/fatis fit haec obi ter attigiife.tantum utadolefcentes fentenciam uerborii Plinii aliquomodo aflequi priflint
AEQVE NON EST DVBlVM )&c.
Tertia ratio, manifeftum eft inyt tres fuperiores in exortu
matutino numemm augere. Id eft fubinde maWs altitudines
fcandere,donec ad primasftationes pcruenerint, ubi priore numerum diminuunt tifc^ ad ieciidasjd eft incipiunt rurfum dsfcendere atqt humilioresTieri u% ad ftatio nes fecundas. Quae cum ita fincmanifeftu cftab exortu matutino latitudines
O
. ,C OIM M' E N Ύ* TA C. Μ IL ! C Fi ϊ I
frSndi q» d. exiftis fequitur ftellain exortu matutino carerela' titudinefed iam tum primum inciperefcandere latitudine»,er go illi non re&c dixerunt qui caufamfublimitatis ftellae in fit o exortu collocarunt in latitudinum caufasjfiquidemftells*1® hoc loco primum latitudines fcandere incipiant. PERCVSSAE IN QVA DlXlMVS)
Quia iam ffpe fadaeft mentio ftacionumarqj altitudinum planetarum,fubtilcm quandam huius rei racionem in hoc lo co reddere conatur atqjinquit,Percuflj in qua diximus parte ideft,contadf radijsfolariDusiea parte coeli ubiabfunt a fole triangulo, tunc folis radio inhibentur redum agerecurfum id eft .retrahuntur ab infdtuto curfu ui radtj folaris qui illasjno finit per longitudine coeli progreduhoc autem non protinus intelligi poteft uifti noftro ideoc£ exiftimatur ftare: unde et ηθ( meacccpitftatio. Progredit deinde eiufdem radtj ufolentia,, Si retroire cogit uapor repercuflias, id eft rurfum defeendere a, fummametaad quam ui radi) eiedae erant, Magisautem in ue fpertino exortu defeendere deprehenduntur, propterca cjj tu fnimaapfide terrisfuntproximae,prftcrea totusSol ipfis ad-* uerfus incumbit 8Cc, Hfc totus locus nullam infignem habet utilitatem ,propterea quod Plinrj rationes de efficacia radij So laris in ducendis atq? reducendis ftellis fatis infirme funtlnam Sol agitquidem in haccinferiora diinqualitates corporumix torum, an au tem eodem modo agat i pura & coeleftia corpo/ ra,nulla firma ratione oftendi poteft, Pontanns in libris de re/ bus cceleftibus, dodiflime hunc totum lOcum expleat, cuius uerba adhibemus, Plericjautera uetcrfi autorii arbitrati funt planetarum omnium regreflum ab ipfo fole caufam ducere? quod ubi planetsequos diximus Venus ite et Mercurius cer/ tum ac decretum fibi fpaciu a fole digreifi effient ,tanquamab inftituto itinere reuocati, retro ab illius radiis retraherentur,fa mulari quodam officio Soli addidi. Ego uero Solem ipfutn •nter ftellas principem utficloquor effeduco proprij luminis maieftate ,tame ut q tyrannidem inter ftellas exercereillu mini me putem, nccj enim hamatis Sol radrjs utitur, ut tanqua un/ co atej harpagone tradus a folitd naturalicji dlftrahat illos munere, cogatcgueluticaptiuos uidoris ipfius cathenas leq*
Catholica fyderum errantium, Cap, XV H
Primum
IN II» L I B» C* PLINII, 4«
T3Rimum igitur dicatur, cum fintdiucrfscftel/
i Ise, cur Veneris ftellanuncp longius xlvipar
tibus, Mercurius uigintitnbus a foleabrccdant, tsepecitra eas ad folem reciprocent» Couerfasha bent utra^abfidas,ut infra folemfitae: tantuc$ circulis earum fubter eft, quantum fuperneprae didhrum: 8C ideo non poliunt abeffe impiius, quoniam curuatura abfidum ibi no habetlongi tudinem maiorem» Ergo utrgqjfimiliratioemo dum ftatuuntabfidum fuarum margines, acfpa
rialogitudinislatitudinumeuagationepenfant:* Atem curnon femperab quadragintafex & ad partes uiginti tres perueniuritcimo uero»Sed ra itio canonica Fallit» Nanqj apparet abiidas quoc^ earum moneri, qjnunqjtranfeantfolem» Ita<^ cu in partem ipfam eius incidere margines altera utro latere, tum & ftellas ad longiffima Fua inter ualla peruemremtelligunt: cum citra fueremar gines totide partibus, & ipfgocyus redire credii tu r,cum iit illa femper utriqj extremitas fumma» Hinc&ratio motuum couerfainteliigitur. Su/ periores enim celerrime feruntur in occafu uefg tino,he tardiffime, illga terra altiflime abfuntciS
urdiflimemoueritar,hgcumocyfltme.Quiafi/
cut in illis propinquitas centri accelerat, ita iniis extremitas circuli : Illi ab exortu matutino minii cre celeritate incipiunt,hae liero a ugeirerlltg retro
COMME NT. IAC. MlLiCH lt» curfum aguta ftatione matutina ufcpad uefper/ tinam. Veneris a uefpertina ufφ ad matutinam Incipit aut ab exortu matutino latitudinefcande re, altitudine uero ac folem infequia ftatione ma tutina,ocy{Tima in occafu matutino&aluftima» Oigrediautem latitudine , motuc^ minuere ab exortu matutino: retro quidem ire, fimulcpalti tudinedigredi,a ftatione uefpertina. Mercuri] rurfus ftella utroqj modo fcadere ab exortu ma/ tutino,digredi uero latitudine a uefpertino, co/ fecutoqjfole ad quindecim partium intcruallu, confiftic quatriduo prope immobilis. Mox ab altitudine defcendit, retrotj? gradit ab occafu UC' fpertino ufcp ad exortum matutinu-Tantumc^ jbsec&luna,totidem diebus quotfubiere, defce dut. Veneris quindecim & pluribus fubit. Rur jfus Saturni & iouis duplicato digrediuut . Mar tis etiam quadruplicato. Tanta eft naturae uarie tas, fed ratio euidens.Nam quae in uaporem fo/
Iis nituntur, etiam defccndunt a?gre.
Multa promi amplius circa hgc poliunt fecre * ta naturaelegefqj, quibus ipfa feruiat. Exempli gratia .In Martis fydere, cuius eft maxime in ob/ feruabilis curfus, nunq; id ftatione facere, Iouis fydere tt iqtietro,raraadlmodu iexaginta partib· diff<reto,q numerr fcxagulas mudi cfficitforniae i
Nccexortus, nifi in duobus fignis tantu, can
cri&
eri & leonis,fim ul acciere. Mercuri) uero fidus in pifcibus exortus uefpertinos raros facere,creber rimos in UirgineMn libra matutrnas.Itemmatu tinos inaquariOirarilTimosin leone: retrogradil in tauro & geminis non fier i; in cancro uero Φ tra uigefimamquintam partem*
Lunam bis coitu cum folein nulloalio figno facerecp geminis: non coire aliquando,in fagit tario tm.Nouiffimam uero primamtpeade die uel node, nullo alio in figno cp ariete cofpid: id quoc^ paucis mortalia cotigit. Et inde fama ccr nendi Lynceo.Non comparere in caelo Saturni fydus & Martiscum plurimu diebus cetumfep tuaginta: fouis trigintafex,aut cum minimu, de nis deiradisdiebustVenerisfexaginta nouem, autcunrminimam, quinquaginta diiob; Mer curi) trcdecmr,aureum plurimu feptedecim, PRIMVM IGITVR DlCATVR&c.
Primus locus huius capitis eft deelongationeVeneris Sc
Mitrcurija Sole,de qua fic inquit Piinius,cau(Ta cur Venus no
ultra 8C Mercurtus non ultra zt. partes difcedanta Sole,
eft q? utracq; habentconuerfas apfidas j. politione inuerfas,
ita utdelicet ut fu perior pars iftorum drculorii fitbreuior,m
ferior ueroampliortcontrario plane modo arcti acciditinfu/ ................. _ >flrr
perioribus* Ideo etiam no pofluntabcffc a Solcampiiusouai curuaturaapfidumipiisconcedit. Vocat autem curuaturam apfidum non circulum deferentem fcd alium quendam qui ipfas in altitudinem tollir,nos illum Hpi cyclum uocamus.Ve runi quia ilia apfidum curuatura no habet longitudinem a So lemaiorem qua totgradibus^ergo ipii planetae indufi his apii «um marginibus ,ltaros fines habent uhra&drra quosfgrc di nequeunt * Quando <nin> adalru inrun.· iftlus c uruatursc Ia
O ii)
' *C O m\ ΕΝ Τ, ί A C* MI L IC Hli?
rns peruenium, tuncnecelTeeft illos ad fole redire, undenuS ^ foiemnecj; triquetro netj quadraro neq^ oppofito afpe&tf alpiduntquemadmodum tres fuperiores . Verum fpatialort gitudimslatmidinumcuagattonepcnfant, id eft maiorem ha beatUutudinem quam tres fuperiores,
_ AT ENIM CVR NON SEMPER) Qutautem fiat ^d rarius ad hac extremam metam fuarurfc apfidum perueniunt* expomthoc loco δί inquit, Ratio caitof nicafaliit5ideft,idacciditpropterdtfiimtfitudinem motus ho himcirCulorummon enimregulariter mouenturita utfingu fas diebus paria ateg regularia fpatia progrediatur: mouentur quidem apfides tlj£, fedita tamep uc nunq£ foletn tranfeant L femper mouenturuerfus fole>fed quia extremitates, fiuemar gines earum non femper in gradum folis incidunt, uerum aft quando ultra aliquando autem citra folem excurrunt,indefft q? non femper ad exrremas ufq? margines fuarum elongatio^ rtum planetae perueniant, fediterumad folem fe conuertunc ifurfulcp ab illo difcedum, motu fuarum apfidunn
Debent aut cx hoc loco adolefcentcs difeere cauflam iftitis elongationisquaeaPto* perfpicue & fu (Scienter tradita eft» Nam quod Plinius aitiftius rei caufam efle apfidum cimiattiv ras, non fatis intell/gi poteft quid uelit, nec£ demonftratip f ites experientiaerefpondent, itacjPtolemaei fentenuam breut ter recitabimus» Duo inferiores eundem medium motum hs benteum Sole, hoceft,Sol &centrumepicycli: horum duoqt femper fub una linea , & fub eode eclipticae ptfn&o fecundu longitudinem mouemur.Difcedit aututerqj a folefecundS quantitatem peripheriae fui epicycli:&quoniam Venus maio irem^/Kv^habecquam Mercurius, itaq?& illiusdifeeifio a So jle roatoreftquam Mercurtj» Euagatio autem maxima colligit fecundum quantitatem femidiametri epicy ♦ qua? eft in Venc-' £c ^ graduum, in Mercurio χχη. Ad hanc autem cognofce dam in primis motus ipforum tam in longi, qualatitu· requi' runtur, ex quibus has 8c reliquas quod; paifiones uel medior
fr/ter exercitati cognofcerepoiTunc.	' f
, HlNC ET RATiO MOTWM CONVERSA»
Ex hoc loco fequit prlo ,q> ficut duo iferiores habet couer las apfides,ita quocj;conuerfos motus J,diffcrentes a trib* fu^ penoribus, Sicut enitn tres fuperiores in occafu ueipertinote
krrime
*' [rn ii. L r b; C. p L r N i i «*.<*
ferrimc mouentur ,ita duo inferiores tardsffime i Sicut enfnl illipropterapfidasreAasin illo loco feruntur duobus motf> Bus fecundum fignorum ordinem,uidelket metu deferetis*; 6Cmotuapfidis,ita iftt propter inuerfas apiides contra ordine
fionorum alteromotu mouentur, Vnde neoefieeit (piorum mOtixfub occafum uefpertinum exiftere tardi orem»
Secundo fequitur,<£ illae a terra aluflime abfunr cii tarditti* me mouentur,hae autem cum ocyflime. Ratio huius difflmi litudtnis eft,quia ficut in illis propinquitas centri accelerat, ita in tis extremitas circuli, i queadmoduin tribus fuperioribus
motus tardior in fumma apfide ekiftit propter diitanuam apfj
dumipfarumacentroterrae,queadmodu fuprainprtncipio■ xvi. capitis didumeiUta in duobus inferioribus cotrariuac·' ctdit propter inuerfas apfides quia tunc minimum a centro
terraediftant,	...	.....
- Tertio fequitur.illae ab exortu matutino minuere Celeritate incipiunt,haeuero augere. Exponitautemcuridhocmodo accidat.0uia,inquitdli3e retro curfum agunt a fiatione rnatuti na8Ce. ideft,tresfuperioresftationefeu exortu matutino fmt' retrogradi , duo inferiores uero diredi: undeneceffeeftiii’ iilismofii tardiorem,in his uero uelociore exiftere/ieutpatet' Cognofcenti uim 8C natura direftionis 8C retrogradationis*' DIGREDI AVTEM LATlTVDiNE)
Nihil opus eft prolixa interpretatione in hoc loco commo rari. Omnia enim planafunt exifs quaefupra cap. xv. dia* funt ,prjterea exinfpeAone infirumentorum & tabellarum' motuum omntafsentilluftriora & planiora. Proinde adhor^ tor adolefcentes ut ifta conferam cum tabulis & libellis Theo
MERCVRII RVRSVS STELLA VTROQ: MODO Mercurius in exortu matutino digreflus a coiunAoneuef peninadicirutrotjmS fcandere, 8C latitudine, qm epicy clue bacparte a deferente deuiat,altitudine uero,quia hinc ufejael· ftationem matutinam fit quotidie fublimior.
In exortu aut uefgdno digreflus uideliceta coniundione matutina,digreditur latitudine ,iftic enim adflationeuefper/i tinam peruenit ubi nulla habet latitudine, incidit enim ineo ' mifluram epicydi et deferentis. Digreflus aute ab hocloco» Ί «infecutoc^folcadquindccim partium interuallum,confiflit
CO M ME NT* ϊ A C* M ILICHil
quatriduo^pe immobilis: ibi v n. incipit fieri retrogradus,c*
ajjen autparte dirc&u$,In iftisautarrictilis duo cotrari} mot* coueniunt, quorum alter alteru cohibereatefe fiftere cotendit* TANTVMQVE HffiC ET L VN A SCc*
Supra didum eft lunam a coiunftioncad primam quadra^ turam, item a quadratura fecunda rurfumad coniundionem proximam defeendere diebus a. fere: pari etiam tempore ait
lubireatcjdefcendereMercurium fciliceta coniundioneuf^
ad apparitionem maturinaoiySC rurfumaftatione uefpertina tifq?ad apparitionem uefpcrtinam: funtenim utrin<jfere& dies, illaoomiationfuntadmodum regularia ^fed colieda ad cuentuapparetieuulgaris^ctcomuneobleriiadi cofuctudine#.
VENfcRiS QVINDENIS E PLVRSBVS SVBlT) Subit id eft ab apparitione matutina uenit in ftauonem t SC hic numerus etiam eonucnit cum mocibusconfcriptis in ephi meride*ldeetiaintelligendu eftdedefcenfioneeiufdem ftcll#* RVRSVS SATVRNl ET JOVIS
Id eft tempus quo hac ftelia? a ftatione prima ad apparitioni uefpertmam digrediuntur eftdupluni; eius quo Venus digre ditur fiue fubitid eft cominet dies fereioo» Adhortor autem hoc loca adolefcentes utex ephemeride colligant has diftanu> as, cum uidebun tde imiuerfa haere PliniunA*ηλίτβ locutum cfle, & aliquando diesx * aur xx^nlhil prorfus curaftef NAM QVii5 iN VAPOREM SOLlS 8Cc.
Haiienus diilum eftde tempore quo fubeutftellx ab appa^ ririonein ftartonem primar& rurfum quo defeendunt: 8C ex ponit hiccaufam quifiatquod difficilius & longiore tempo^ re digrediuntur quam fubeunti quia inquit, quadn uaporem Solis nituntur etiam defccndunt a?gre, ia eft ftellae quae funt ui cinsf foli, quemadmodum eft Mars,illae diu^a radio folari uici no 8i efficacidetinentur in altitudinum feu ftationum pun' ^isoundefitut etiam aegre defeendant ♦ Omnino autem hxc ratio faiia eft, Sol enim non ducit necfe reducit ftellas ui radi) fuiyfed illiui propria motrice his curfimis circumferutur ♦ Ift* autem diffimilicudo apparitionum atCfc occultationum accidic propterdiuerfitatem epieyclorum in quibus circumferuntur, Mars enim habetlonge maximum.ergo tardius a ftationum pun&is digreirtur.Alrj habentmmorem,ergo celerius ab iitis digrediuntur punitis &c.
In
ΊΝ Π< LI B. C. PLINII. 4f IN MARTlS SIDERE CVlVS EST Verum eft quod ait curium Martis e (Te maxime itiobfer 'uabilem, Conftat enim pracftamiffimos in his difcipUV nis uiros ,diu multumc# de Martis motu corrigendo laboraf* v fe,fed nihil dum perfeftutn effe uidemus. Quod aut ait Marte nunquam ftationem facere non fatis inteliigoquid uelit PlintV us, nifi q>quidammendu iefle exifttmant,atcj textu hoc mo do legunt,nunquam id nifi quadrato ftationem facere.Supra enim dixit Martis ftella ut propior etia ex quadrato fentit radi os*Verumneq?haecleftioomninocum experientqsconfcn/* titjitacfciudicium iedori integrum relinquemus. Quod aute fubiungit IOViS SlDERE TRlQVETRO fcilicetftatio nem facere. Illa aliquo modo ex libellis theoricarum intelligi poliunt. Motus enim trium fuperiorum hoc modo fe habet ad fole ut epicycli reuolutio perficiatur prsecife illo tempore quod eftamediaconiundionefolis et iftius planetae adproxl mamfequentem, Vndeetiamfequitur quod ftaciones trium fuperiorumfemperacctdunt planeta exiftentcin quadrato a fole: quado enim centrii epicycli a fole difcefficper tria ligna, tun c etiam planeta atnedia auge fui epicycli difceflit?o. gradi bus,tn filo autem loco fere funtftationum punita, uariant eni non nihil pro epicydorum diuerfitate,u t pacet in figura fupe<
riuspropofita.	'
NEC EXORTVS NlSl ΊΝ DVOBVS) Poliremus locus huius capitis eft de apparitionib. planeta-* rum. Poteft autem aliquo modo intelligi exlibello defphfra ubi tradrat deuarietateafcenfionum lignorum :eftautem lente tia Plintj .Iouem non sedere (imul exortus nifi t duobus fignis Gancri et Leonis,Id dlJupiterno bisapparetfeu exoritur or tu matutino in uno figno, exceptis tantum hisduobus. Pro ponatur exemplum, Iouem hoc anno in principio arietis exo ririjtunc impdffibile ait efle illum iterum fequeti anno in arie te exoriri,fedin tauroidcj in Cingulis fignis ait accidere, excep to cancro & leone. In his enim fignis poteft apparitio bis acci dere: poteft enim fieri iit hoc anno in principio cacri oriatur, fequenti autem anno poft coniunftionem cum fole iterum ex ortu matutino in fine cancri oriri poteft,
. Quae aut illius rei caufa fit non fatis uideo: afcenfionu eni diuerfitatcs id non tantum cfficerepoiTunt,Eadem enim ratio
, ;· ··■ : ■.	-	'-v'· : '	■ P
Io alijs figms reite orientibusefiet. Planetaeautem motus ita 'htsfignis non eft tardior, nififi quando ftationum puo«a»n
ilia incidunto Ergo non puto hiec uniuerfaliter uera exificre^
MERCVRlI VERO SlDVS I N PISCIBVS) . _J Id eft. Mercurius raro eoniungitur foliexifterttiin pl»cio» coiundione matutinas ita ut digrediatur ab ilio in apparitio* nem uefpertinam.Crebroatitem In Virgine. In Libra aut ^ Aquario matutinos fcilicet exortus facit, fcilicetpoftconiucw enem uefpertinam, Ut ex eodem figno digrediatur in appart* tionem matutinam* PSmiusin hoccapitecaufas ftationum SO apparitionum S£c, fere transfert ad figna,cfi magis ifta opor*
itionis, tunc femper confpicitur: nifi fortafie Plinius eo refpe* xit, cp in alrjs fignis arcus apparitionis funt maiores,in alijsue ro minores* Vel retulit ifia ad uires quae efflcatiores funt in u*
no φ in alio figno yficut fupraedam altttudinnrationem cutn·
«irtute feu potentia, quaeexaltatio in certo aliquo figno UOC3 *ur,permifcUit.:	Λ · : ·	> ■ '■· *
LVNAM BlS COITVM CVM SOLE 8Cc. i u Hic loctis eft utilis, & obferuatione dignus. Sicautematfi Etiriambis coitum cum fole mnulloatid figno facere c|in Ge minis, Caufa aut eft,.quia t<mppril?us Pling Aux fotis fuitit» Geminis, Sol aut inauge tardiffimo motu incedit:unde pro* “pter motus tarditatem fieri poreft, ut in eodem bis coniungajf •oli* Gotrarium aut accidit in figno contrario:unde dicit,N® coire aliquando in fagittario tantum.
NOVISSIMAM VERO PRiMAMQVE 8Cci Exponit hoelococaufamquifiatq? non eodeminodoa ironiundione luna confpicitur: Aliquando em citius & ali*
libello T heoricarum, cuius uerba adfcribatn» Triplexautcn* eft ratio cur luna poft corundionem fuam «ini fole qiildcx^ citiusquandocfc tardius appareat» Vna declinatio feu obliqu» eas Zodiaci & horizontis,nam fifiteoiundio fub edipticaira medietate taraen a fine fagittarftad finem Geminorum, tunc
P
«o a
ίΗ It L I B» UV P L ί NM I, 5*
Ci>^lunakdfalem. Vbdeinclimapb. feptcntrfonalibus ciri# Videri poterit,9 fi fuifietin altera Zodiad medietate.
SecuhdaeiUacitudO lunteab eclipticaVnaft fi poftcoRiun itionem mouetur iraiatitudinem feptentrionaletn jiterir citius Rideri poterit § fi moueretur in latitudinem meridianam.
Tertiauero en uelodtas motus lunae: nam fi ueloxefimb tu,citius apparet <| fi tarda foret. Fit igitur quandotf u tomi* iies hae caulae concurrant,tunc eodem die 8C uetus Sc nouaap paret. QuandoefjaStduse tantum, tunc fecundo diepoftco turufiionem, Quandoqtucro unafola , tunc tertio die uidctur Quando^ uero omnium eorum oppofitum accidit,tuc quar co dic contingit eam apparere Sic.
> NON COMPARERB IN COE*
LO SATVRNl Sic.	, ,
. In hoc loco loquitur de occultationibus fteilarum quando iadtjsfolis tegun tur ita, u t aliquandiuprorfus non cernSturt deinde uero ortu matutino rurfum compareant. Poetae huc occaium Heliacum uocant.Hefiodus ait Pleiades no confpid in coelo quadraginta diebus,quando latent te&efeu obfcur® beradqsfolaribus.	.. t
it sTaVeivoKTotc it ιφ Ημ^τβίτϊν&ξίκονψΛ· ΜΚξόφαη 8cCf-	-	"	■
, Deplanetis autem dtuerraeftratiopropter epicydorff di> iterfitarcm.Vt ut tamen fit, non putohunc textum carere mc do, ubi ait, non comparerein coelo Saturnum 8C Nartem di ebus centum feptuaginta*	!
1 Quae ratio colores eorum mutet/ ; Cap. xVlli
/^Olores ratio altitudmuni teraperatjfiqaide V-^earam fimilitudinem trahuntjin quaru aera uenerefubeudo,tingitc^ appropinquates mm? libet alieni meatus drcaius.Frigidior in pallor?/ ardentior in ruborem,uentofus inhorrore.SoF commiiruraeapfidum, extremecq? orbita:» tram in obicuritatem^Su u s quidem c« iqt eoior
COMME NT. IAC. MlLlCH H. cft, Saturno candidus, loui clarus, Marti igne^ us, Lucifero candes, Vefperi refulgens, Mercu rio radians,Lunae blandus,Solicu orit ardens, poftea radians,his caufis connexo uifu & earum quae caelo continent* Nanq? modo multitudo conferta ineit circa dimidios orbes lung, placida nodle leniter illuftrante eas: modo raritas, ut fu giife m irem ur plenilu nio abfconden te,au t cum tolis·, fuprauedidarumradi) uifus perftrinxere noftros. Et ipfaauteluna ingruentium folis ra' diorum haud dubie differentias fentit, hebetan te cgtera inflexos m undi couexitateeos, prgterfjj ubi re«fH angulorum competunt idus.Itaque in In quadrato folisdiuidua eft, in triquetro femi/ nani ambitur orbe,impieturautem iitaduerfot rurfufqj min uens eafdem effigies, paribus aedit interuallis,fimili ratione qua fupra Solem tria· fydera*.
Hoc totum caput magis eft phyficum c| aftrologicff: quae' rlt enim caulas diuerfitatis colorum in ftellis, aliae enim clarae, aliae pallidae, aliae fubrutilse, ipfumcjccelSeft coloris cerulei»
Agitanda autem hoc loco eftquaeftianumccelumfitcolo ratum ,quj facile diiudicari poterit,fi cauff generationis colo» rumintcUigantur.Fiuntaut colores exadione primarGqua/’ litatum in feinuicem,quando uidelicet lumen cu opaco per/* mifcetur. Quia uero coelum necgalterationibusnecp mutatio nibuseltobnoxium, ergo nece primarum qualitatu imprelft · onesrecipere ρδι,δί per cofequens,nec£ coloratum eflepot.
Si autem aliquis hoc modo colligeret: nihil poteft uideri nifi fit coloratum,color emproprium obieAiim uifus eft.cce iltm autem uidetur,ergo neceffe eft effe coIowtun^RefporidS
dumeftaj
! ΝΓ II. L ί Β. C. Ρ L I Ν II } <■
dum eft,diffcrum coloratum et lucidum,lumen enim etiam uf detur tametfi non fit coloratum. Eodem modo &ccelumiit deturmagysutiumenueiluminoium,quam coloratum. DifH militer ailc illud lurae afficitur,propterea φfulgores ac iplen dores per aerem fefe diffundentes nonuno modo habentfe fe, tum pro natura corporis ex quo lumen exiltr,tu etiam pro naturaaeristpfiusjaerifcj regionis,per qua lume diffundit. Ccdumitaq; non eft coloratum fed lumi nofum.Geruleus au tem color incurritin oculos, ηδ quide ut inhjrens in corpore ccrtefti: fed quia iuminofum cernitur per medium tenebrico fum,uidelicet peraerem,unde 8c color mixtus ex lucido 8i te nebricofo juidelicet ceruleus,conipicftur;
Quaeret aliquis, cur ftellarum corpora diuerfis coloribus · confpicianturi Saturnus em eft pallidus, Iupiter darusi Mars
igneus,Venus lucida, Mercurius uarius,luna alba. Rcfpon dendum efLlumen non aequaliter per haec corpora diffundi: alia enim plus 8C alia minus de lumine recipiunt. Qpaeigitur ptus deluminerecipiuntyfiuntlucidtora^quae minus obTcuri ora: δί praeterea^dum perregionem feruntur, quae eft ad or tum; e£dtimpereamquaruergitirroccaftim;aeretiamniedl
us,Sf radiorum tureititudo tii obliquitas, & eorum autma" ior aut minor a terris receffus^nonihiluiciiTitudinis in coioru· oiuerutate adierunt.
COLORESRAtiCFCATlTVDr! ,1 „ NVM TEMPERA!1 &e.)
Id eft, inde fit q> fiellae no femper rjfdem coloribus cofpicl" untur,quia no femper in eadem diftantiaad terram manent, aliqnemafcenduncaltiusirtapfidesfuasj&rurfurapofteade fcendunt, haeo autem inaequalis diftatxtia eorum colores mu tat. Quodafftait, SlQVlDEM· BARVM SlM> LlTVDINEM · TRAHVNT; intelligit planetam in au gc fu a exiftentem* propter uicinitatem ad proximum noiriti** hil deilltusuel colore uel luminemutuarir. Idcg uerum eft,fi in telligatur de fole,luminis enim uicinitascolores mutande aliis ηδ item. Q* aut ait,frigidior in pallorem, ardenttorin rin» borem ,c5mifcet,ut^grunc^foler, qualitates &iuiftutesftella rum. Sicut enimtncoelonulla eft generatio, ficnullaeftellaru corporibus huiufmodi qualitates aut accidunt aut infuntmul iimeft illis ex alia in aliam qualitatem tranfiuo. Proinde im,p
£
5' e ο wmΕ ΝΤ. i ac, mi ic hic 3
jprie dtilum eft,frigidam ftcllam uiciniorem in pallorem con*1 vertere. ifta ,n, fiunt in aere, '6Cper aerem uirtute radii feu la quinis manantis ex corpore delige. Saturni enim ftcllaa<Sunc> minus calida cft qj louis aut alteri us,fed ciet frigus in aere 8Cm* ^tis corporibus potentia tantum SCuirtute luminis fui: lunae enim caelefte gignit inaere primas qualitates.uidelket calore, frigus, h umorem & iteritatem. .Quia aut exprimis qualitati-' bus omnium fecundarum temperamenta oriuntur, conflat qua ratione hae uirtutes mouendorum corporum ipfisaftri* attribuantur,	■
SOL ATQVE eOMMlSSVR/E ABSlDVM 8Cc,
. Id eft,ftellarum colores etiam uariant falis uicinitate, feni per enim foluicinus obfcurat aliarum ftellarii lumentut mane aut uefperiuariant colores ftellaru,ppter acceflfum folis, ficut *pbac tz, propo. peripc&iuf» Colores corporum diuerfific* Jfi apud uifum fecundum diuerfitatem lucis fuper ipfos prien lis. Vocat comiffuras apfidum & extremas a terra orbitas* Auges planetarum t quito enim corpus logius difccdit ap o> culo,tanto obfcurius uidetur,&ccotraquopropius,tanto ipsius & luminoOus»
HiS CAVSiS CONNEXO ViSV &c.) '■ lU 'V Vocat,uifumconnexum-,qnradii iimul collcrii, ac nondl ftrafti feu cliflipati emittuntur. Difperfum uero, quando radijj uifiuipptermediumindifpofitumdiftrahutur, cftitaeffente itia Plinii.fttllae clariores atep etiam plures cofpiciuntur uiiu co riexo ^difpetfoi Inde fit q» tnterdiu aliquando ex altisputeis fiellse dSfpidantutv Radius enim altitudine putei cogirurut re itus SCcolledus in currat irt coelum, Nodu etiam plures ftellg cernuntur dimidiata luna lucenlte, S? plena exiftente > liimeti fctiimeopiofum 8C multum perftringit, hebetat 8C diifipatIra, 'diumuiftuum.	.;ι'·;	·, / ·
'·'·· ET IPSA AVTEM LVNA INGRVEN.)	1
Ideft, quemadmodum luna fuo lumine reliquas obfcurat
ilcllas^taipfauicifflm radiorti folis differentias feritit, hOc «t;
no eodem modo afole illuminatur. Prout enim adipfum at-cedit ueldifced it, ita diuerfas illuminationS admodufupra Cap. 14, fatisdi&utn efL
HEBETAN ΓΕ G/2TERA INFLEXOS &cv ‘ -
i'i “,\i '	"	““ ' “	[Ideft
ίο
1 liST II.11 Br C.j P t I N I I jsr), , .
Meft,.Radii quiinctdMminflp/inlunamfunt Jicbetioref kc minus acrcs^ptcr tcelt coucxitatem ? cj qui rciii in cam in< eidunt, Voeatautredum radium ,quiin lunam oppofitaex! diametro incidit: ille enitm implet eam lumine,ac undiquam* 'plenam efficit,id quod ipfeexponitin fequcntibus ,cum ait». Itat^ in quadrato folis diuidua eft &c. C^. in fine ait, fimili rari, ©nc qua fupra folem tria fydera, fcz eade habf t interualla aP pcduura,quae habent tres fuperiores »itaut Hic locus deafpe *· dibus ad folem ,no de lumine intelligatur,confia t enim tres fu
periores non has differentias luminis recipere §Cc»
,	' j	. '	■·	, . ·'· ·	.
Solis motus8C diewm inaequalitatis rarioj. Gap, XlX COI auiemipfe quatuor difFerentiashabet; bis Maequata node diei, Vere Βζ Autumno, Siia centrum incidens terrae odauisin partibus arie tis aclibraeibis permutatis fpatrjs, in audum diei,bruma odaua i parte caprieorni: nodis uero» folftitiototidein partib ♦ cacri Jnequalitatis cau fa obliquitas eft (igniferi, cut» pars aequam undii fuperfubterq? .terras omnibus fiat momenti^ Sed qute reda in exortu fuoconfurgunt lignari fongiore tradu teneri tlucem: qugueroobiiqua,' ocyore tranfeunt fpatio*: iN hoc capitefummam complexus efi Plinius OtnmGquae folent tradi de caufis inaequalitatis' dierum 8C nodiutn: & ut.
eo melius pofiitintelligi^rwjetemusexltbeHis de fphaera hanCx iem aliquanto copiofius. Sphaera diuiditurin redam & ©b!| quam. Reda uocatur quae habetutruncj polumin horizonti in qua aequinodialis circuluscum horizonte redosan<mIo* conftituit,obliqua quae habet alterum eleuatum» alterum fubt* horizoncedepreffum, Inredaautemfphaeradiesfemperfunt, aequales nOdibtisi In obliqua uero inaequalesi.	:	^
£ Gaufaautem iflius diuerfitatiseftinjqualis fignorum aleci* qwsehocmodo eft eoliigeda,ij(lotuf pnmi ^oelieft tmifo^
COMMENT* I AC, M ILI CHII
tonis 8c regularis 5 fetnper enim inaequali tempore regulariter atq; uniformiter circnnrvuoluitur, ergo hic motus eft regulata menfura tcmporis.iEquino&ialisautem circulus, quiaconfi*' ftitadreAos cum axe mundi angulos eodem etiam modo regulariter & uniformiter inquauis fphaerse habitudine orii atej occidit ,crgo etiam 8C Hic circulus erit menfura temporis. T empus enim nihil aliud eft quam menfura motus aequalis oC regularis, Dtper confequensomnes reliqui circuli refpeftu aequinoftialis Oblique locari,insequaliteroriiituratq?occidut. Zodiacusautem quia eft obliquus circulus, poli enim eius a polis mundi pari diftamia difccdunt, ideo etiam inaequaliter orttSdocciditjhoc eft inaequali teporeinaeqtiales ipflus arcus afcendumat<$ defeendunt. Quia uero fol,t}Ui.producit mun do diem & nodem gpetuo curfu fub hoc circulo fertur, ideo
diesaut producuntur autminuuntur.proutparum aut multu sequinodialis circuli, cum afcenfioibusdiurrnsfignorum Zo diaciafcendit,diftumenim iameftaequinoSialcm circulum ' menfurare tempus: fingulis enim horisin quacucj die regula riter de hoc circulo quindecim gradus aieendunt« Ergo qui uolunt caufam inaequalitatis dierG& nodiumexadecognof cere, illi dent operam ut difeant,quantum aequinodialis circu licum fingtilis.partibus Zodiaci afeendat, ex quibus‘facile ar tus diurnus colligi poteft,qui fi diuidatur per xvihorae 8c ho rarum partes exa&e prodibunt. Exempli gratia, ego uolo fc»
.i»equa;ntusfintarcusdiurnus role ingredtentein principium
cancr i in noftro horizonte fupra quem eleuatur polus tz. gra dibus, colligo primum quot gradus aequinodialis circuli cu cancro afeendant in habitudine noftrae fphaerae,& inuenio *7.gra, 8C Iv.mi. Item cum leone +z. gra. 8C	mi. cum uir
ginexlirj.minutum nullum. Cum libra xlii). Sinullum mi* cumfcorpionexlij t8C f4. mi. cum fagittario,j7. 8ζ fu minu. Sumraamiam horG arcuutmn unum colligo ( fingulis enim diebus totius anni in quotunq$horiz0te femper fex figna de Zodiaco oriuntur fiue dies fintbreues fiue longi) & habeo ar cum diurnum aequinodialis circuli z47V graduum, dC t s ♦ nu> natorum, quem fidiuifero perscv .*quoties bftendet horasd* urnas, 8C funwe.horf minuta, jo. quantitas uidelicetdieima ximaein noftraeleuarionetquem numerufi a χχ»ή· horis fub traxero,relinquetur quatitas nodis breuiffim^* Eodem mo
dofacien·'
in m 4 rb. e. plinu ·«
80 faciendum cft cu omnibus reliquis arcubus Zodiaci, hoi fer.im confiat fingulisdiebus fex fignadeZodiaco oriri, quas 10 iam afceniiones horum fex fignoru Sc habeo arcu diurnu* Confiatautem quod fingulis diebus artifigialibus-in omni ha bicudine fphaerae tantum fex fignade Zodiaco afcendaqquod plamffime fic offenditur ,ln omni hemifpherio abfcindic Zo* diacus ab horizon, in duas aequales partes, na quandocunqt duo maiores circuli fe fecanqinterfedio fitfft duas jquaies par tes,fol ueromouet die ac node per utruncj! hemifpherium, ergo moueturperfexfignain quolibet hemifpherio,
'Sed hoc loco praecipue interrogari folet. Quare igitur de Sequinodiali non eodem modo oriuntur fex figna, cura fit ea dem ratio incerfe&ionis aequinodlalis 8i horizontis * uterqj enim cft maior circulus. Refpodeo, etiam de aequmodiali cir culo perpetuo exiftunt fex figna in utroq; hemifpherio ,inde tamen non fequitur quodneccffefit perpetui»oririSC occidec refexfignaficutde Zodiaco,gradus enim tilesequinodialis quiperoricur cum gradu Zodiaci in quo foi exoriens diem inundo affert,no etiaocciditcu eodem folisgradamifiin duo bus xquinodiaiibus pundis ubkjutcrq? circulus in ijfdem pundis intcrfccatur ab horizon, ergo nec occafiisiftius gra dus aequinodial/s miido adfert nodem: foi enim in ilio circu Io nomouetur ficutin Zodiaco. Ergorfia tota diuerfiias rac tionefoiisacdditquiperpetuqcurfu lub Zodiaco fertur. Ide etiam 8Cgeometrice SC ad fenfum in inftrumenris offendi pot* Verum quia res cft p)ana&facilis ftudiofi fine demonfiratto<* 'ilibus facile affequentur,
Quxretiterumaliquis,qui igitur fit q> in fphsera reda dies Temperaequantur nodibus ,cum tamen etiam ifiic Zodiacus oblique afcendar. Refpoiideo, Hanc habere Zodiacum cuna %orizonte redo habitudinem, ut femperfignis interdiu afcefit dentibus refpodens aequatoris afcenfio coueniat, hoc eft, tam 'tura fingulis diebus oriridefquinodialiquantu de Zodiaco* ET IN CBNTRVM iNClDSNS TERR£.
Id eft quatuor notabiles differetias anni foi efficit,duo uide itcetaequinodia, 8C duo folftitia. Acciduntautem hae differen ti& in odauis partibus fignorum tum sequinoliiaUii tum etii -felftitialiuRi,
Obferuandgm cft hoc loco, quo! ecliptica o&ui* fphae*
"" Q
comment: i ac. mttcnu
m pro diuerfa fua habitudine,non femper eode putido sequi nodialem primi mobilis interfecat,fed aliquando in ipfo pnn cipto arietis fit interfectio aliquando ante aliquadoueropou* propter motum o&ause fphaeraefuper paruiscirculis. Vnde f equitur quod pundla aequinoctialia non funt fixa, fed uarian tur pro diuerfa habitudine ecliptic^ oCtauaefphxraead aequi' noCiialem primi mobilis* Sol enim tunc efficit xquinoCtiuni quando -fuocurfu fertur in xquino&iali primi mobilis* Otf his autem folarecorpus deferens nunqp fuperficiem oCtauae fphxrxegrcditur, ergo illas ipfas uiciffitudinesinterfeilionu quas habet ecliptica oCtaux, neceiTeeft etiam fblem recipere qui in ifta fuperficieperpetuo mouetur 5necj illam uncj: egre' dirur* Vnde fequiturfolem aliquando exifterer in circulo per poloseclipticfprimi mobilis &caputarictis ciufdem tranfetf te, 8C tamen efle extra fuperficiem aequinoctialis.
Tempore autem Piinrj illa interfeCtio faCiaeft utipfefnquic in oCtauo gradu arietis 8i librae,ergooCtauusgradus horurn fignorum fuitpuncftum xquihoCfiale ♦ quanqjfi reCte ifta coi* derentur tum nequacjp temporibus Piinrj xquinoCtiura fuit iit eCtauis partibjioi^ figno^Veru hoc quicquid eft condonari dum cft Plinio qui exaCtiorem 8C fcrupulofam fupputationf fcmper neglexit. Hodie ueroiftfinterfeCtiones ne quidem iit figpis iftis fiunt fed in pifcfbus 8C uirgine quemadmodum p* tetextabulis^ Eodem modo radicandum eft,quodnon fit ne
ceitc iemperfolftidum fieri/oleexffiente in capite cancri uel ca
pricorni primi mobilis: poteftenim fol exiftere in circulo per polos Zodiaci primi mobilis Sc caput cacri eiufdem tranfeuil te & tamen in ifto loco non habere maximam declinationem^ led antein ipfafuifle, uel poflin ea futurum efle. De hac tota tradacionelegantadoiefcentes Peurbachij libellum,demont o&auxfphxrx, nullu em de hac re feto melius feriptuextar^ Quod aiirait* iN CENTRVM INCIDENS TERR®
ficaccipienducil, quod omnes circuli diurni quos fol reuo U
lioe primi mobilis deferibit funt minores excepto uno xqnp Ctiali oergo no fecantfphxrarn in partes xquales ixqutnocu Iis ucro quia eft maior circulus fecat fphxram in partes xqua^ Ies,ergo eius plana fuperfides tranfit per centrum rerrxexde linitione magni circuli , & per confequens quando lol ettm ae incidit in ccntr 6 tcrrx3hoc	in fuperficie
fN ίί. L t B. C. PLINU tt
tranfitper centrum terrae: nunqp enim eft intalifuperfieienifl quando in duobus sequinodialibus pundis exifiic,alias enim fctuper eft extra illam fuperfictemf
IN/EQVALITATIS CAVSA OBLrQViTAS 8C<*
Hic locus eft, praedpuus in hoc capite, copiexus eft a utera tieluccompendio totam illam tradationem de caufis inaequa^ litatis dierurft 8C nodium, & ait caufam inarqualicaasefle oblf quitatem Zodiaci.hoc eft, Zodiacus eft quidam magnus dr* culus,ideo necefie eft fempereiusaequas partes fuperfubtercj terras effe, uerum quia eft obliquus rurfum neceife eft aequali tempore non aequaliter eum oriri, aliquae enim eius parces re deoriunc 8C aliquae oblique, rede oriunc quae longius temp* In exortu fuo occupat: ergo eoa logiore tradu tencn tluce,ob lique oriutur ,quae ocyore tranfeunt fpario, id eft celerius afc€ dunt» Quaeautem Cigna redejdC quaeobliqueafcendant, 8C quomodo pro diuerfttate regionum afceniiones uarienturle gant ftudiofi librum tertium de fphsera, ubi haec tota tradaut» dodiffime atc$ fufiiTime explicatur.
Quare loui fulmina affignentur.	Cap.XX
T Atet plerofc^, magna cadi afle^atione cora/ I—pertum a principibns dotflring uiris,(uperio rura trium fiderum ignes efie,qui decidui ad ter, ras fulminum nome habeant; fed maxime ex ijs medio loco fithfortaflis quoniam con tagiutn ni mij humoris ex fuperiore circulo,atqj ardoris ex fubie&o,per hunc modum egerat. Ideot^ didii Ionem fulmine iaculari. Ergo ut e flagrate ligno carbo cum crepitu, fica fidere cadeftis ignisex/ puitur,praefcita fecum afferens,ne abdicata qtnV dem fui parte in diuinis cdTanteoperibusJdqs maxime turbato fit aere» quiacolledus humi
Q. ϋ
comme nt. i ac. mLtcmx*
abundantiam (famulat, aut c[uia turbatur €|C@* dam ceu grauidi fideris partu»
Hoccaputmagisad Meteorologicam tradationem peru' Bietquam ad Aftrologicam, fcd tamen eftinfertum utuniuer fam de ficllis tradationem uelutuno ieco abfoluar. Quaerti autem cauflam qui fiat quod loui fulmina affignentur» Frmci· pio autem ex Epicureoru difciplina quaerit ualde alienam esu iam dC quae omnino non eft phyfica,quia ir.qt tres iuperieres· planetae ignes funt: fic etiam loquti Lucretius cu ait, Et igne*» Paifim perecriiuoluuntfe inania templa.^ Siuealiundefluens alicunde extrinfecus ae'r»
Verfat agens ignes5 fiue ipfi ferpere poiTunt Quo cuiufcj cibus uocat,atq; inuitat euntes Flammea per coelum pafcentes corpora pafitmi
Hunc ignem ait Plinius fulminis nomen habere qusndo ad
ierram defluit: maxime tsmen ait id acciderem Ioue propter contagium nimiu humoris ex fuperiore Saturni circulo, ateg ardore ex fubie&o Martis : hse enim contrariae qualitates coi uru in Ioue, qui eft inter utrofej medius,8C uclui cx flagrante* lignb carbo exilii eum crepitu jCtiam propter pugnam contra riarum qualitatum caloris uideiicet 6C humoris,ita edam in Io ue talis rixa fulmen δί tonitru excitat»
Haec ratio caret omni phyficadcmofirationc,tt.i£| nos cam inon recipiemus. Pontanus huius rei plane deflamcauflam aflignatj quemadmodum enim hic utr in cmnidoiSfinaru ge nerefuitfummusjtaprarcipue ftudetprimas 8c efficieiues cau fas haram rerum fumma fide 8c do&rina tradere. Sic aut ait» Aeris ipfe campos tenet,unde per auras Fulmineo inuehuur curru, quo maximus Atlas Intremuit, tonuere poli, atq; exterrita preffit Gorda uirum pauor exanguis
PEffiSClTA SECVM ADFERENSfifc:	■
ld eftpraefagiaqex fulminibusprardici folent3na utfllcatii. Has iras Iouisefle canit longaeuus Arufpex Aduerfi non aequa dei portenta facerdos Terrificat, dira ingeminat per pedora curas Edl-gio &e.	r
NB ABPjtCATA &VID jSCf φ
IN M LI B, C, PLJ N Γ L	f f
Id tH,fulminibus uis quaedam uatidica attributa «ft, ututde licet & in facrifict)s lupiter aliquam partem teneret, qUc roie eius 'SC ab his curis uacaret & odofus efler„	'	1
IDQVE MAXlME TVRBATO FlT AERE Si fulmina ex ftellas uelut parturientibus decidunt, cur non ®unt etiam fereno coelo,quiainquitcolledus humor abudan riam ftimular, id eft,fmt fulmina turbato aere tum quia nubes irritant &!prouocant humorem in fydere contentum, tum* edam quia neceiTeeftaerem turbari ifto motu 8c cocuffione, quando uidelicetex ftella exilitignis, atqjhoceft quod ait tur batur aer uelut quodam partu grauidifydcrts. Nosueropau* luium infra de fulminibus phyfice difputabimus*
Interualla fiderum;	Cap.XXf
TNterualia quocp fiderum a terra,multi indaga Ire tentaiierom: $£ felem abeffe a luna undeni/ ginti partes,quantum lunam ipfam a terra, pro/ Siderunt, Pythagoras uero uir tagacis animi, a ferra ad lunam centum uigintifex milia fiadiorif cite collegit. Ab eaufq? ad folem duplum. Inde ad duodecim tigna triplicatom.In qua fententia & Gallus Sulpicius nofterfuit,
" Triafequetiacapita cohaerent,continentautem utiliffimif· focum dcdiitantialunse 8C folis 8C reliquarum ilellarum a cen iro terrae, 8C ait.
ET SOLEM ABESSE A LVNA SCc,
Recitat hoc loco Plinius fententias quorundam de haedis lia mia, a tc^, ut folet, nihil conftituic utra fit certioraut uerior fedea de re iudicium lepori relinquit, ait autem folem abefie a lunaundeuiginti partes illarum uidelicet quaru tantum una cita terra ad lunam, hoc eft decies nouiesmaius cileillud fpa^ sium quod efta luna ad folem qua eft illud quod eft a terra ad lunam. Ex pythagorae autem fentetia luna abeft a terra uigin «fex millibusftadiorum, ergo lisecdiftantia multiplicata p# gec«m nouem producit fiadw qui» funt a folc ad lunam.
'fcOMMENT. ΙΑα MlLtCHH
autem rarionem fecurus Pythagoras m menfurandis his fp4>* *qs, non confiat neq* eft «tofaceum demonftrationibus rtolc ©2aei,itaq$ fidem penes autorem relinquemus»	#
Diftantiam autem a terra ad lunS Ptolemaeus exa<fte inftru^ tnentis 8c obieruationibus deprehendit cuius fentendamleA gant ftudiofi libro quinto magnf compofitionis * Rcperit aut diftantiam lunae a terra in quadraturis eiTc	partium taliumt
qualium eftfemidiameter terrae una*Continet autem femidia meter terrae* 1718 -X. miliaria conwniaGermanica,quf fi mul qpliccntur per	prodibit diftariain miliaribus Germanici»
quae efi a terra ad lunam*Eodem etiam loco perquirit propor tionehuius diftantiae adfemidiametrum terrae, lunaexiftente in Apfidefumma& ima». Omnino autemmagisairentfetv* dum efi Ptolemaeo qui huius fuae fupputationis ratioes afferr, quam caeteris qui inanibus conicduris dufti, incerta pro cer fis retulerunt»
Eodem etiam modo diametros horum corporum certi» obieruadonibus deprehendit Ptolemaeus,& in primis ex edi pfium rationibus, uidelicet proportionem diametri lunae ad diametrum terrae effeficut efi unum ad tria 8C duas quintas? SC proportionem diametri folis ad diametrum terrae,ficu t qui c^&medij ad unum* Proportionem uero diametri folis ad diametru lunae,ficutdeceodo ,& quatuor quintaad unum»: Vnde proportio corporis lunae ad corpus terrae3erttficut pro portio unius adi crigintanouem & quartam fere * hoc efi, ter* ra cft maior luna trigefies nonies, Si infuper continens quar/ tamfere* Praeterea proportio corporis folis ad corpus terrx* ficut i^ad unum, hoc eft,fol efi maior tota terra centies fex< agiesfexies. Item proportio corporis folis ad corpus lunae* Ccut 6^44medtj ad unum, hoc eft,foi efi maior luna fexie» cnillies fexcenties quadragefies quater,et infuperjcontincs me dietatem. Verum fi harum rerum exadam dem 6 fi rationem ftudiofi requirunt,petam ea ex lib* u Ptolemaei &C Gebri,quo rumutcrcj aptiffime,SC quantum fieri poteft, planiiumede^ monftrationcm huius rei complexus efi»	__	„
De fiderummufica»	Cap»XXlI
CEd Pythagoras interdum ex mufica ratione
<I?app?Uat tonwm? quantum abiit a terra luna^.
Ab ea ad Mercurium» fpatrj efusdimidiurh: SC ab eo ad Venerem fere tan tundem . A quaadf<v
fefquiplumad (igniferum: ita fepte tonos effici* quam diapafon harmoniam uocant,hoc eft, uni uerfttatem cocen tus jn ea Saturnum Dorio rao ueri, Mercuriu phthongo, Iouem Phrygio, & inreliquis fimilia,iucUnda magis quam necefTa/ ria fubtilitate*
SED PYTHAGORAS IN TERDVM &c.
Supra di<3um e fi quae fit diftantia horum trium corporum adfeinufcem.In hoc loco eandem fementiam iterum repetir, diuerfa tamen Termonis forma rrcfert enim hanc totam ratis» nem ad proportiones rauircas,non puto alia eaufa,nifiexer/ cendorum puerorum caufa,quos hoc modoadfuefaccre uo luit,ut harum artium cognationem obferuareh t. Pythagora» enim /n fcholafua tantum mathematicas difciplinas tradidit, in quibus diu multumcf adolefcentes exercuit: 8C ut illos diu retineret in tra&atioealicuius rei ,,ppofuiteafderes, fubinde alia arvalia orationis figura commutatas. Ita etiam dtftantsS lunse a terra tonum effe dixit. Eft autem apudmuficos Ton* idem fere quod Arithmeticis unitas. Eft itacjfentenria Plinii, diiiantia quae eft a terra ad lunam, eft uelutunum integrum» Illa ucroquaeeft a luna ad Mercurium, ficut unum rnediu. Vo cat autem hic femitonium dimidiam in tegri partem, tam&fi mtera tonus in duo aequalia diuidi non poflit. Ab eo au te ad Venerem fere tantundem. Aquaadfolem fefquiplunuhoc «Λ, tonum integrum & femitonium &e,
iTA SEPTEM TONOS EFFICI», _Conftatuniuerftatem concentusfeptem tonis abfolui,tffc
emoaonariumdiaftcmareditad^pUmbanomcnon.jfit^ilH-
lem fefquiplum.A iolead Marte tonum, id eft, quatum ad iunam a terra. Ab eo ad Iouem dimsV dium,!& ab eo ad Saturnum dimidium, &inde
M MSN f\ I AC» M TLlCH it
«onfonam: undeturfus aliaharrtibtite rjidem iiocutn IfttflP 'iiallisincipir» Commoraturam adhuc Plinius in recitanda Pythagora lentenda, qui ad tonos muficoshanc fydcrum di fiantiam retulit. Sicut aut Diapafon coftat feptem inieruallts •itocum,itadiftatitiaqu| eftalunaad figniferum, efifeptupla ad eam qua? eft a terra ad lunam'hanc autem uocat Diapafoft harmoniam, hoc eft untuerfum concentum. Secuti aut€ ilici funt & multi alii qui eadem orationis forma locuti funt. Ceti forinus in lib.de die Natali fic ait i A terra ad lunamPythago fas putautteileftadiorutncirciter	r®o dddqjeiTctonum itt
teruallum dixit SCc, Item Higtnius in libro de imaginibus ccS leftibqs, 8C ali) plsericft.
IN B'A SATVRNVH DO RlO MOVERi 8Cc.
Veteres tantum tria uocum difcrimina tenuerunt t graul tiocauerunt Dorium, q> Dorienfes hoc genere Toni delcfiats funt. Medium uocarunt Lydium, Acutum autem Phrygitr-,Quiauero Saturni motus eft tardiifimus ,grauifltmo quoque fono in hoc concetu moueri dixerunt. Ita etiam Mercurium phth©ngo,hoc eft fono fubintellige Lydio. loueuero Phry·» gio. Harcreuera magis futu non dico iucunda,fedcuri " ofa &inania,qj ut aliquem inarceufum contineant,
Si qui tamen dehacreplura requirunt Jegant Macrobij Commem» in Sotn» Scipionis
De mundi geometria	Οαρ,ΧΧΓΒ
VTadium centum uigmnquinquertofiraseffs W-A:itpafllis,iioceft,pedes fexcetos uigintiquiti que.Pofidomus non minus quadraginta ftadio» rum a terra altitudineeffe,in qua nubila ac uenti tiubesq? proueniant, Inde purum liquidumq?» S£ imperturbatae lucis aerem* Sed a turbido ad lunam uicies centum fladiorum» Itidead folem quinquies millies.Bo fpatio fieri, ut tam immen la eius magnitudo non exurat terras*Plures aute
nubat
IN II. LIB. C. PLINII tr
nubes nongentis ftadrjs in altitudinem fubire prodiderunt* Incomperta haec & inextricabilia, fed tam prodenda,quam funt prodita:in quis ta imen una ratio geometrica; colledionis nunqua fallacis poflit no repudiari,fi cui libeat altius ifta perfequi»Necutmenfur3j(id enim uellepenede mentis octj eft) feduttantuaeftimatio coiedfon/ di,conftetanimo.Nameum trecentis fcxaginta & fere fex partibus orbis folisex circuitu eius pa fere appareat circulum per que meat,femperCj$ dimetiens tertiam parte ambitus,&temae paulo mitius feptimam colligat, apparet dempta eius dimidia (quonia terra centralis interueniat) fex/ tam fere partemhuiusimmenfifpacrj,quod dr/ ca terram circulifolaris animo comprehenditur, ineiTe altitudinis fpatiodunae uero duodecima, quoniam tanto breUioreqrfol ambitu currit: ita ferri eam in medio Colis ac terrae.Miru quo pro/ cedat improbitas cordis humani, paruuloali/ quo inuitata fucce(Tu,ficut in fupradictis occaho nem impudentia; ratio largitur: aufupdiuinare fotis ad terrafpatia,eadem ad caelum agunt,quo niam fit medius fol,ut protinus mundi quocp ipfius menfura ueniat ad digitos*Quantas enim dimetienshabeatfeptimas, tantas haberecircu/ lum duo Si uicefimas,tancp plane a perpendicu/ Io menfura caeli conflet» Aegyptia ratio, qua Pe
edWMBNt; t&c: mttctm
iofiris &Necepfos oftendere,Cingulas paries,in lunari circulo (ut di&um efi:) minimo, triginta tribas ftadrjs paulo amplius patere colligittin Sa turni ampli dimo duplum:infolis,quem mediu eflVdiximuSjUtriufqjmenfuredimidium.Quar computatio plurimum habet pudoris: quonia ad Saturni circulum,addico (igniferi ipfius inter Oallo,innumerabilis multiplicatio efficitur*
STADiVM CBNTVM VIGiN Tl QViNQV.fi
Non eft neccfle ut hic menfurarum nomina accuratius «e Bonantur :haeceft	fimpliciifimaatcp ufitarifftmadiutfios^
Digitus dicitur continere 4* granaordeiv Palm usquaruor digitos*.
Pes quamor palmos*
Cubitus fefqufpedes fcu ulnam* -PalTus qiunq? pedes*
Pc^tia decem ped^s*
Stadium centumuigintiquiiKf: pedes#
Stadia fe prem confiduntmil/are Italicum. Suidas air# ϊΤΓτα hfcuav &ά<Ριχ τηιαΰΰΐμ,Ιλιομ*
Certo tamen coftat^fiadia non ubiq?idem terrae ipaciuco/ timere,fed pro diuerfitate gentium edam clle diuerforum fpa> florumftadia, quemadmodum apud nosmiliaria uariau Vn dpPto* sic foo/ftadiain terra uni gradaicoeleftircipondere* At Eratoftenes δί Plinius feptingema numerant* POSSiDONlVS NON MiNVS 8Cc«
* ^yderum diftantiam a terra etiam Poflidonius obferuauit* ttui dixit diftandam a terra ad nubes cfle 4P* fudiorum^ nubi busadlunamuiues centenami!m,a!unaadfofem quinquies n*iuc,crgoa terra ad foiem iuntftadia zji 40. Qdia uero hxc mrfla certa demonftraiionc confiant: itaq? etiam in arte nulli* tthim habenr,arc^ ut Plinius ait tam prodenda quamfutupro boc eadem fide recito qua ab
ίΝ II, L t Β* 'C. PLINII
IN QVIS TAMEN VNA RATiO*
Quafi dicat hadenus tantum recitauifententias ex autori/· bus exfcriptas quae nullas cerras demonftrationes continent* lam ueroin medium adieram rationem ex geometricis princf ptjs fumptam ,quam fpero iausfaduram ede harum artium ftudiofis,fi qui cupiunt ifta altius animo perfequi. Non tamen ut menfuraied tantumaeftimarioconiedandi conftet animo, hoceft, quaeoccafionemftudiofispraebebitea de re exa&iua 8c certius iudicandi.
NAM CVM TRECENTIS SEXAGiNTA. Hoceft, dimetiens habet fc ad circulum in proportione trf pia fefquifeptima, hoc eft, circumferentia ter continet diame trum&fere unamfeptimam. Cumautecirculus fub quofol perpetuo graditur, quemadmodum omnes reliqui maiores circuli, trecentis lexaginca partibus confiet, necefle eft 8C illas partes eodem modo fe habere ad fuam diametrii in propor* tripla fefquifeptima: ergo iftius numeri tertia pars cuunafepti ma, erit diameter, quae diuifa in duas aequales,partes oftendet diftantiam quae eft α terra ad folem, in tjfdem partibus quibus circulus folaris confiat trecentis 8C fexaginta: δί funtuidelicct paries eo. Neglexit enim Plinius feptimam unius tertiae,
Haec ratio etiam nulla eft demonitratio, colligit enim par* tes Zodiaci, fed debebat partes colligere circuli (olaris, at ille efttKWTf©', ergodemonftratio non procedit.
LVN35 VERO DVODECIMAM.
Hoceft, diftanda lunae a terra continet unum duodecimi! efreumferedae orbis folaris uidelicet gradus triginta. Idcf hoc modo offenditur. Supra dieftum eft lunam elfe in medio inter terram 3Cfolem: diftantiaautem folis a terra eftso. partiti, er gddiftantialunaeerittriginta partium quaefuntunumduode cimum de j«o< partibus. Haec δί fequens rado pro cedunt ex falfa hypotheft, ergo ipfaequocfe funtfalfae.
EADEM AD COELVM AGVNT.
Hoceft, fifol fertur in medio mundi ergo tanta eft ipfiusdt
ftamia a coelo quanta eft a terra. Sed a terra diftatffo. partibus
quemadmodum di dum eft, ergo diftanda ad figtiifcrum erit duplicata,hoc eftizo. partium.
QVANTAS ENiM DiMETiENS 5Cc*
L bf£c radocft inuerfa priorisa ficutenim antea «xlcircumfc?
" S ^
COMME NT. IAC, MlLlCHit;
rcntia nota diametrum ignotum rfpcrit': ita hic cx’ diametro nota, circumferentiam ignoram colligit· Habet autem fecir^ cumferentia ad diametrum ficutzz· adfeptcm. Diameter aut integra ad Zodiacum eft z4o ♦ partium ,ficut ia di<ftum etx i er go circumferentia per regulam quatuor proportionum no** erit* Sicutenimfe habet z* adzz* ita Z40* tota diameter ad c<r culum di prodibunt z**v circumferentia, quia uero duplicata diameter cft accepta,ideo 8c hic numerus erit mediandus* Ra tio aut cur hic numerus no reipondet notae circumferentiae ui delicet ίσο* partibus efl^quodUipra in quaerenda diametro eft neglefta feptima pars tertiae? ergo omjiia quae hic traducur no conucniuntcumexaftafupputationc. Difcantautem exhoc locoHudioii quae fit propor* diametri ad circulum & e cotra, namhic locus eft praecipuus δί utiliffimus in hoc capite;
/EGYPTIA RATIO QVAM PETROSiRIS 8Cc.
Quaeret aliquis quomodo hae difiantiae in fpattjs notis pef iquirendaefint; Refpodet Plinius, Petrofirim & Nicepfum ex ffigyptiaca ratione tradidifie, finguiis partibus lunaris circuli rcfpondere	ftadia terreni ambitus* Sitam aliquis ambitum
lunaris circuli in ftadijs fciredefiderat multiplicet illum perit/
prodibunt ftadia ambitus orbis limaris* Vnde etiam dime nentis quantitas in ftadijs facillim^colfigi poteft, per couerfio nem prioris proportionis hoc modo; ficut quantas feptimas habet dimetiens tantasduo &uigcfimas habet circumferet! da, ergo commutatim quantarum diio &uigcfimarum eft cir cumferentia, tantarum feptimarum eft dimetiens . In Saturno -autem duplum,id eft,dt»plicatus numerus ffadiorum refpon
den t uni gradili circumferentif mfphaera Saturni uideliect *** fiadia*Infolisautem fphaera utriuft^menfuraedimidium, id
cft, unigradut lunaris circuli refpondtnt ii. ftadia, huius nu^ meri dimidiumfunt	,harcaddita ad if. producunt 4#-γ-
ftadia,quae rcfpondent uni gradili circuli folaris * Vel quia irt Saturni circulo refpodentunigradui $6* ftadia a quibus fi fub traxeris dimidium** ffadiorum, hoc cft,i<r* 8C-\ «iam rema nent 4	-^ftadia,inde patet cur dicat u tr iu fqfm en fu r ae dimi
dium. Verum haec omnia funt irregularia^ itac^breuitertan^ tum fententiam uerborum ΡΙίηή reddidimus, exaiSam 8C cer tam harum rerum demonffrationem requirat ftudiofi cx Pto Icmjeo, qui in his difciplinis fuit artifex.
Secunda par®
IN II, LI B. C. PLINII. &
SEcvnda Pars
Η VI V S L 1B R | D B Μ E T E O RIS.
ΤΓΤ A Aenus de corio atc^cotentisin ilio diAumeft. Sequi M turiam altera mundi pars ,uiddieet dementaris ,quie mutationibus atque alterat ionibus obnoxia eft, pro pter mutuam elementorum inter fefea Aionem atcj; paifionc. Vnde in hac parte nulla eft terta uiciflitudo motuum 8C appa
rentiarumTfedcunAapromateriediuerfitateatc|fluAuati0e
Incerto ordineferuntur atcp agitantur. Primum Naturam 8C cotentadirorum fuperiorum elementorum explicat ■>uideli·' cet ignis 8c aeris. Atej tam & fi ex Epicureorum fententia PII nius imprefltones ignitas cum corio coiungat,tamen etiam fa tisdiferte illarum naturas 8C caufasexplicat. Epicurus uero, qui cunAacafuconfluereexatomisdixirineteiRrcertoin na turaordinatas fpecies',etiam hanc phyficae praecipuam parte contaminauit de motibus corporum ccdeftium ,atq? dixit fo lem quotidiemaneincendi,&confeAo curfu uefperi rurfutn exungui; Eodem modb 8c limanrSi reliquas ftcllas no Au ar' dere ,interdiu uero extingui: ii mterimpabulum feu alimen/ ■ tum defecerit, in medio curfu exringuuntur & delabuntur.
Hanc Epicuri fenten tiam fecutus hoc loco Plinius coniun gitatcj comifcet impreffionesin aere faAas, cum apparentiis ccdeftibus,fed ita tamen ', ut prudens leAor facile uera a falfis difcernere poifit, praefertim fi mediocriter in philofophia Pe/ ripatctica uerfatus fuerit, quae in his naturalibus diiputationi bus longe uincir reliquas.
Impreffiones iracpquar fiunt inaere&Cinutcino demento Ariftotdes	uocar,Latini uerterunt impreffiones,quae
ud generanturuel exifiumin fublimi, hoc eft in aere.ptTteftp enim fublime aut in ftiblimipendensfignificat.N6men faAu
eft a	praepofitione,8C «/>» ud «/f»quod fignificat tollo, e
leuo uel lufpendo. Continent enim Meteora do Ari nam de *js quaein fublimi, hoc eft inr aere fufpenfa efle cernuntur. Vocantur etiam impreffiones in aere ImperfeAe mixta, pro/ pterea, <ρ immediate in dementa refoluuntur ,ficut ex illis im mediate ortae funt, nulla tamen perfeAa tranfm utarioc faAar»
R ‘«i
,:€ΟΜΜΒΝΤ; IA C. ΜI LIC MI!
DE TRlBVS AERIS
REG ΙΟ ΝΙΒ V S.	/	’
-Principio autem aer diuiditur in tres partes fiue regiones* Infimam,mediam ,& fupremam, Suprema eftualde calida, ita ut nomen^iocum ignis retinuerit, eftenim uicina fphfrae tnnae, ubi perpetuo &C uelociflimojrurfu corporum ccelefeies aer calefit atq? incendit . Non eft em exifttmandu atftu ignem iftic flagrare, fed uocamus ignem iftam aeris partem ,quaeefl liicinaiphaeriscceleftibus. Sic enim inquit Ariftoteles* δ^χτΛΪτ*, m rot ίγψίνκ τον'rcop, άπζ ΤΕχορ ο<%£ <&VHQZi*VKX\OVΏύζ \1Γΰξ.*ΖζϊίξζθλΗ $$ Οϊξμ,Μ $δΜ οι
Gignuntur autem inifla ieris parce'itnpreiGones' igtiitar V. Media regio femper friget, tum quia procul difcedic a fupe rioribus corporibus, tum etia quia radii reflexi a terra ipfam f)l0n pertingunt. Radius enim folaris neq? calefacit netjillumi nat nifi repercutiatur in aliquo corpore denfiore - Haec enim repercuflio conduplicat atcfcondenfat radium,undenecefle cft ipfum effteatius uiresfuasexercere.Quserecautem aliquis^ cum aer fua natura fit humidus &C calidus,quomodo ergo me φ> aeris regio poceftefle frigida, etiamfi nuilum externum ca forem recipiat* Refpondeo,primo Aer per feeft leuiccrcali* dius. Secundo, hiTi*zsiv~sct.<rs\fit illud frigus in hac parte ae> ds,fuperne enim caletaer propter motum,inferne edam calet propter reflexos radios ,io medio autem relinquitur aer qui tametfi fua natura leuiter fit calidus, tamen propter contentas res frigidas ut funt frigidi uapores ,fit frigidior propter circii fufum undkj calorem qui cohibet atq$ comprimit illud coty\ tentufrigus* Quemadmodumaeftateaqua in puteis &aerin fpecubus frigidior exiftittancu proptercircumfufum exteritis caloreJn hac regioe generant impreffioes aquofe 8C frigidaev Infima regio eft terris proxima, quae utplurimu radiorum Colis calet * Quia ueroradh diuerGmodc refleftunf proutfunt re£U aut obliqui, ita pro locorum diuerfitate, oc iemporis qualitate non eodem modo calet Jit aeftateenim oC regionibus meridionalibus magis calet,quam in hyemc X re gionibus feptencrionalibus: pminde etiam in ca promiiaie geoeranu?r & calida 8C frigid*	^
m tu l i B» ©V PLiNn. *·
DH GAVSlS iMPRESSiO NVM QV/E FlVNT IN AERE
Plurimum habet utilitatis non fqlum in phyficis matertjs iu' dicandis fed in omni genere difciplinarum.principio qujrere ' cauflas per Ce rerum. Rediflime enim dixit Ariftotelcs. ovjc </'Vs' άλχθίς &φου.τιχζ.
Sunt autem caularum perfc hoc fitillam quae uereacpro prie futi t caudae, quatuor genera, efficiens^ materia, forma, 8C finis. Efficiens eft quaemouet materiam, Materia eft proprie cx qua aliquid fitimproprie autem in qua aliud fit,aut circa ■ quod uerfatur. Forma eft ipfa rei abfolutio qua acquirit mate. ria, Finaliscaufa eft confiliufcuintentio efficientis de ufurei, propter quem mouetur ad agendum.
Efficiens iraq? remota caufa impreflionum eft lumen Folis &ftellarum quod uirtutefeu influxu fuo praeparat atq; Ieuat materiam ex inferioribus elemetis ,il!amcj ad huiufmodi mo cus& formam recipiendam aptam reddit . Qj. enim elemen ta peregrinas qualitates gignunt recipiunt, 8i induunt, no eft aiia caufa nifi coelum Sd motus corporum cceleftiti,quiiimul dent haec inferiora corpora illifqjmotufuppeditant, In furra ma efficientes cauflaeuniuerfales, remotae 8C propinquae om nium Meteorologicarum impreflionum funt Aftrologicae, Aftrologus em quaerit efficiente caufam, quae uideltcer uisgig
fiatiliam materiam quaedeindeextrahat iSi quae alias diflipet alias itero cogat 8C cliuerfas ex illa in acre formas producar. Nam planetarum in a!t)s atcp altjs locis (itus, habitudines 8C coniunftiones haecatt^his fimilia operantur, queadmodum dicetur fuo loco.
Materiales caudae uerefunt ,ppmquaeac phydcae, Materia auteoim impreflionum, eft exhalatio & uapor, Eft autem exhalatio fumus quidam calidus 8C f/ccus uirtute radioriifota rium ex terra 5^ locis aridis extratffus. Vapor uero eft calidu» dChumidus 2c no dlffimilis halitui animantis Sc ei qui ab aqua · feriienreemittitur, ficenim inquit Ariftoteles*
k«W Βίξμ.ομ.
9tg(wv wfxgoM,	Jktxftq oTop '«**■■
Epimiis cauia eft qua? iftos uapores adjs awg alijs formir
COMMENT* I AC. M ILICUM ornat8Cueftit3(pdiuer(itate motus8Cloci* Suntemdiueriae atqt diffimiles fpeties feu formj hotjt uaporu, miro quoda in genio atqj ordine a natura diftin&f queadmodu eas ordine ia enumerabimus.Matcnatumetformainfubftantiis quae hac modo gignuntur fiunt fere efficientes caufae	, .
. FINALES C'AVSA proprieeft confilium efficien iis de fine,Quia uero uniuerfa in hac natura deftinata funt aacertos fines, ergo necefle eftjut hi fines pendeant ab ali qua mente gubernante hanc totam naturam * Itaq? non «I exifiimandum has impreffiones in aere cafu et temere con fluere necfc certum aliquea natura appetere finem. Phyficus autem quia tantum caufas in materia quaerit ,ttacj 8C fines tan tum circa materiam quf ritjuideiicet omnes iftas impreffiones fignificare aliquam aeris mutationem uel ferenitatem uel tetn peftatem &c. Sed experientia teftatur haec etiam effe figna* itatj 8C a Poetis & Aftrologis inter figna collocantur ta metfi aut obfcuriores fignificationes habeant qua Aeliae, fic enim inquit Prole. Traiectiones 8C crt nitae fecundas partes habent in iudicqs,tamen ab hominibus,non imprudentibus etiam ea rum fignificationes aliquomodo ani·' maduertipoflunt . Nos autem hic tantum phyfice de fine locute·* muri uidelicet cjmodo unt caufis mutationis in aere*
De repentinis fiderunn	Cap.XXfll»
D Edant pauca de mundo, nanqj & in ipfo ce *-^Io ftellae repente nafcuntur. Plura earum ge nera*.
Hoc caput continettranfittonem ad itwlcf*. Diftutn aute efifupraquod,Plinius ignitas impreffiones quae in fupretna acris regione gignuntur non feparat n ecj a coelo nec^ a firiHs* fcdpropter formae fimilitudinem omnino ipfas cum ftellis co
iungit,
I N H. L I B. C. P L I N IA ϋ
luagit. Qua autem hoc abfurdum fit facilein tell/gipotefiejE Ijs qu* fupradi&afunt. In coelo cnimtiullje peregrinar quali' cates infunt, fed confiat ex fimpltci 8C puriffima materia quae nullo alimento eget, quae nullam mutationem mipitquam ae therauocant SCc*
De Cometis 8C caeleftibus prodigtjs, natura 8c fitu,
Ometas Graeci uocant,noftri crinitas,hor/
rentes crine fanguineo, 8C comarum modo inuerticehifpidas.Iidem pogonias,quibus infe riore exparteinfpeciem barbglongae promittit iuba. Acontiaeiaculi modo uibranturocyffimo fignificatu.Haec fuitde qua quinto cofulatu fuo Titus Imperator Cacfar praeclaro carmine per/ fcripfit,ad hunc diem noutflimeuifa.Eafdebre/ uiores Si in mucronem faftigiatas,xiphias uoca/ uere,quaefunt omnium paliidiflTima^&quciida gladrj nitore,aefine ullis radtjstquosdifceusfuo norriim fimilis, coloreauteeledro, raros emar/ gine emittic.Pithetesdoliorum cernitur figura," in concauo fumidae lucis. Ceratias cornus fpetjiel habet,qualis fuit cum Graecia apud Salamina dc pugnauic. Lampades ardentes imitantur faces: Hippeus equinas iubas, celerrimi motus, atq? itiorbem circa fe euntes. Fit &candidus come tes,argenteo crine, ita refulgens ,ut uix co tueri li ceat, fpedeq?humana dei effigie in fcoftendes. Fjiunt e^hirtt uillorum fpecie ,SC iuba aliqua cir/
δί generibus eorum.	Cap.XXV
COMME NT. i AC» MlilCHiti iimdad. Semel adhuc tubae effigies mutata in ha ftacft olympiade centeftmaocftaua, urbis anno tf icentelimo nonagefimoodfauo» Breuiilimnm c|uo cernerentur fpatium,feptem dierum anno/ tatum eftdongiiTirnum octoginta ♦ Mouentur autem alrj errantium modo, alrj immobiles hae/ ren t. Omnes ferme fub rpfo feptefrione, aliqua eius parte non certa,fed maxime in candida,qug la&ei circuli nomen accepit. Ariftoteles tradit 8C fimul piures cerni, nemini compertum alteri, qd equide fciam. Ventos auteab ijsgraues cef/ rusqj fignificari.Fiunc Si hybernis menfibus ,8£ ih auftrino polo,fed ibi citra ullu iubar ,DiraC^ comperta Aethiopum Si Aegypti populis, cui nomen seui eius rex dedit Typhon, ignea fpecie acfpiremodo intorta, uifu quocp toruo,necftef lauerius,quam quida igneus nodus. Spargun/ turaliquando& errantibus ftellts caeterisc^ cri fies. Sed cometes nunquam in oecafura parte cg/ Ii eff, terrificum magna ex parte fidus, ac non Ie/ triter piatumutciuili motu Odauioconfute, ite ®umcg Pompei & Cadaris bello.In noftro uero acuodrea Ueneficium , quo Claudius Caefar im perium reliqui t Dom i tio Neron i,ac deinde pri cipatu eius,aiTiduum prope ac farnum. Referre; arbitrantur,in quas partes fefe iaculetur,autcu/ iys ftdlae uiresatvipiaqquasqs fimiiitudines reti
ΨΟ
m π, l i Β, c; ρ l t Ν r r **
*Iat,&quibus inloaVemicet. Tibiarum fpecie, muficaz arti portendere, Obfccehisautcm moiri bus,in merendis partibus lignorum* Ingentjs BC eruditioui, fi triquetram figuram quadratam ue paribus angulis ad aliquos perennium ftellaru fitus aedant» Venena fundere,in capite feptentri onalis auftrinseueferpentis, Cometes ia uno to tius orbis loco colitur in templo Romae, admo dumfauftus diuo Augufto iudicatus ab ipfo, c| incipienteeo, apparuit ludis quos faciebat Ve/ neri genetrici,non multopoftobitum patrisCe faris, in collegio ab eo inftituto.Nanq? his uer/ bis id gaudium prodidit: Iis ipfis ludorum me/ orum diebus, fidus crinitum per feptem dies in regione caeli,quae,fub feptentrionibus eft, con/ fpe&um.Id oriebatur circa undecimam horam dieijclarumqj SComnibus terris confpicUum fu it*Ho fidere fignificari uulgus credidit,Caefaris animam inter deorum immortalium numina re ceptam:quo nomine id ifigne fimulacro capitis eius,quodmoxinforo confecrauimus , adie&ti eft.Haedllein publicum, interiore gaudio fibi illum natum,feq? in eo nafei interpretatos eft:8£ fiuerum fatettiur,falutareid terrisfutt*Suntqui &: haec fideraperpctua^eflie credant, fuoepambi
i* Alrj uerog
ideoq? Colui.
S i} "
tu ire,led non nm reiicta a lole cern
nafei humore foctuito,& ignea ui,
COMMENt IAC. MlLiCHIU
Omnium imprcflionum quaein acre confpiciuntur Cortis tarum obferuatio & natura maxime cognitioe digna cft, tum propter formae, luminis 8C motus diueriitatem ^tum etiam^p pter horribiles efFeil:us5qui ut plurimum ipfosfequunt· Cati iasitacg huius impreifionis ordine explicabimus.
Cometa habet nomen a coma. Latine uocaturftella crini ta,aerine,ficurpoetaait,Crinemq£horrendifyderis.
Caufa effediua eftaltquahorribilisconiuncho, uel m^fig nusafpeftusinfortunatarum ftellarum, uel inter fe uelcu alii» dCin primisfi fuerim do mini edipiis alicuius luminaris, aut tempore eclipOs maligno aipedu iuminaria infecerint. Radt| enim eiufmodi malefici talem materiam cogunt, illacj ad hoc noxium incendium praeparant,δί ad extremum incendun^ Aftrologi de his obferuationibus multum praecipiat: tradut etiam praecepta quomodo ex arte aduentus Cometarum pr£ dici debeat. Qyiauero haec adhunc locum nihil pertinent, dimittamus ea·.
Caufaeffeftiuapropinquauel materialiseft uifeofus 8C Ic tus halitus,motu corporum coeicftium coadus ac tandem iit flammatus.Hicautem halitus longediffimilis eft aliontm.qui quotidieex terra egrediuntur; cft enim Gccus,terrcftm,uiico fusJkntus,copa&u$ acdenftis,cito tamen inflammabilis: un de neceffe eft cius flammam &fumum mirum in modum ae^ rem inficere.Talis autem halitus hoc modo eft difpofitus , ut non ftatim concepto igne deflagret,fcd propter eius uifeofita tem Si latitudinem diu alere incendium poteft*
Adfcribam hoc loco uerba Ponxani,quem apparet uirum prudentifllmumatcj eloquendffimum fuiiTe,o£ cuminum-* uerfa philofophia diligenter uerfatumefle,tum ueroin mathe maticisdifciplinis plurimum pofuifle operae &ftudt) , qui in Comen, Vcrbi io&. Ptolemaei Cometarum caufas dodimme ©tc{;elcgantiflime explicauit, Terra ut grauiflima fic etiam in fima &C media eft eorum corporum, quaeq> fint rerumprinci pia,elementa difta fum,in quam ut mediam 8C infimam cun-* fla ferantur. Nam 8i ccelefiium corporum radi] in eam rediiy fimo lapfu defcendunt,& quicquid fuftinerediutius aer neqt* foopteimpuliudecidens terrat ieinfinuac » IpfauaporisoC ha litus nutricula folis radiis calefada quosaccepit humores, qs Ctiam aut fibi infuos celat aut extrinfteus acceptos uaperer
"	~	utera
®tero fuo foueqaflidua uidflltudinc remittit, quosrurfum ab aere ipfo remiffos,moxcg dsffolutos recipit ultro citroq? nunc •Hos exorbens,nnnc comraeuomens,aiternis his uicibus alii due ufa: cuius alterna? uiciilitudinis cu fol generationis autor pOtiflima caufafu,tamdiu ipfa remittendi accipiendiquc alter natio conflabit, quandsu coelum accceleftiumfex fteliaru mo derator ipfeac princeps fol terram circumuchetur, Eequonia quaee terra cuolant in aliquem neccffeeft locum euoler, necp cdeniifltmis atcjj infimis locis,praetere! adea quae minus rara & fuprapofitafunteuolarequeunt,quai/saeris natura&fitus cft,qui & terras 8ζ aquas ambitu fuo coropletSitur, nimirum aer ipfe receptaculum efl omnium quae e terra aquifcjj euapo rant,halant, afpiranr/urfumcj fubleuantur. Dicere defingis, lis uaporibus halitibufqt,& quid de quo fiat uaporehalituc$r atqjundehimbres,niues,grandines, 8C quomodo generent, loci huius non cft: & illa quidem humidis e uaporib . furfum perlatis, paulatimcf coaftis mox folutis fiunt. Contra coma
ubi aridae terreftrefque illae afpirationes diuturniores at<$ maiores fuerinr,tunc in c* lidariam celiam rapti effumantes illi halitus pau ciores primo &c rariores, mox accedente multitudine denfiores fa<5U ροίϊ Hiagis ac magfs coadi ariditate atej fpiflltudme fuo quodam modo in fuliginem uerif, coeleilium corporum radrjs ptrcuP fi incenficj inflammantur, q?c$ uniuerfa illa materia momen to eodem in corpus illudnon cogitur ,fedpau!aum coalefce do, fibkj fijuicem inhaerendo,idcirco ex quo coepit crcfctt a limenta incendio fubminiflrantc halitu, poffexuperantcince dio,deficientibus alimentiseuanefeir. Hadenus Pontanus.
Formalis caufaa materiahm meteoris, quemadmodum diftum, uix difeerni poteff,nifi uelimus formalem caufam uo care uim illam permifeentem & concoquentem & praeparat» tem materiam ad talem forma recipiendam, queomnino ml> rabilis ac plane diurna exiftit. Et puto ifta immediate diuinitus fieri ad admonendum animos hominum ir?&uindii?diul »if. Huc eriamrefercndfjuntpartesfeu fpeciesCometarum.
Tres autem in umuerfum funt Cometarum fpccics Prima «ocatur ab Ariilotcle proprk «wfar, quando Midelicet hali* 1	S iij
V, Ό Ο Μ Μ β NfV I Αΰ( Μ ILIC Ηίί'
itas undi<$ fibi firailis comarum inftar in uertice hifpidus&<6 Wjde qua fpecie Ouidius loquitur cum inquic Fiammiterumcj! trahens fpaciofb limite crinem Stella micans oCc*	f ,
Secunda Ip edes uocatur	quando ufcielicet half
tos oblongus fuerit, δί flamma m modumbarbf dependet,£ 4ielut trahere uidetur ignem,cmas Manilius meminit cuaitf Globusardemisfequitarfubimagine barbf*
Tertia eft quando flamma uelut conglobatur ad quSpcr^
linent qui nominantur difei flue orbes. Item Pithetesiiue do
4a/
Et ad fecundam fpeciem pertinent qui uocan fur Acontiaefiueiacula*Item xiphiae ,fiueenfes, milites 8£c*
Tres Cometae qui comparuerunt annis his proximis, ui^ delicetifjutiiz. Si i$tu referendae fune ad alteram fpecie,quo rum primus uere xiphias, alter pogonias,tertius uero acoft das fuit*
Finalis uero caufla nihil aliudeftquatn effe&uscometaeCK cauffa materiali ac propinqua ortus, qui funt ficcitates Si uea fi, fle enim inquit Arifto.
1$ tf 7TVXVd), rn	(piuvtovra,wft?
fx.arcoAeitf' ytrvoYTCU οι ίηοωτοι{7η Απλω?.
Sparguntur enim in aerem fumi qui diffipati uentos excit Jt & quia ficci funt ,aerem late urunt δί deficcant; hoc incenditi etiam abfumit omnem pluuise materiam, unde neceffe eft ficci tatesfubfequi* Aftrologus quaerit alios cffeclusac longiores ex caufla efficiente cur uidelicet cometae dicant minari P*“es* motus publicos SCfimilia. Subferuitautehic ^hyficaAftra Jogiaecum de qualitatum cognatione difputandum eft, quo-' modo uiciofa aeris temperamenta pariat uiciofa temperame ta in corporibus δί morbos, praetereaquomodo uidoiistem peramentisrefpondeant inclinationes animorum ad uicio as aftiones ♦ Vndc praeclare Virgiliusaiu
Nunqj coelo fpe&atum impune cometen
Item Pontanus
ffli etiam belli motus,feract arma minantur Magnorumclades populorum δί funera regutn ^
I N !f, L I B. C. P L f N t r* s*
Vt cuftj feu corii occafum,feu folis ad ortum' Extu!erintcapucinfdrlix,&crineminaci Horrendumlateimpleuerint terroribus urbes Si fteterinr certocj loco ueffigia figent Finitimi bello inuadent, ciuiliacf arma Foedabunt focias cognato fariguine dextras.
Sin ortum tendunt uerfus, peregrina moueri BeIIafcias,bofteniejexternis afforeab oris*
Aratus quocfcmeminttcum ait, ^
0<Ρξ&Τ1 οΆ/ίΤΟΐχΜιξΗ 733Tn/'irfitvQ' ΜΗξ κ&&27Γ<$>9ίμ ίοικότΟϊ	xiii
μ,Μθ’ ίίο', μ,πττ/'όω, ^«Λΐτ^λίονόν χορ-οίοντ^
7332λο) κομ-όασιμ ίζτ	ίνιαντφφ
Laetus ut optanti contingat 8C aureus annus /
Nunqp crinitum uideatur iu aere fydus Non unus geminius micent pluresue cometae*
Namcj; parit multos terrtpeftas ficca cometas..
Seneca citat Calliftenem autore, qui ierlbit cometmappa^ ruifle anteqj Buris & Helice demerfaefunt in mari quarum ur bium mentionem facit Oui, xv. Meta. Item Ariftoteles ainnai gnumrCametipraeceflifle terraemotum ,quo- Achaia cocufla eft. Quia uero defignificatiqnibus Cometarum integri com^ tnentart) cxtant,petanc exiliis ftudtofi uberiorem harum rt^r explicationem.
Multi difputauerunt Cometas fiellasefleuaporequodanv dreundatos, 8cnon ineenfos fumos, atej his argumentis po/; «(fimum u(l fune*
Cometae mouetur inftar ftelfarum motu duplici Juno fecS dumordinem fignorum & proprio,altero rapto SC fecundis motum primi mobilis. Siautemeffent fumi incenfi tum aut€ non mouerentur hoc regulari 8C perpetuo curfu , aut motae, dto deflagrarent,
Refpondeo. Vtruncfiflummotumillisinhaerere nonper ftfedper accidens . Superior enim aeris pars in qua Come», incenditur mouetur ad motum primi mobilis, Quod autem didetur ferri motu proprio fecudum ordinem fignorum cau faeftquodfequitur curium ifttus planetae qpr materiam & ex
citauitiSc incendit,
COMME NT# IAQ Μ I LI CHII
Secunda ratio* SiCometf exifteretin aercneceflecfleullos tnoruaerismouerhacrautem mouetur furfum SC deorfutrw Refpondeo, fuperiorpars aeris quae eftuicina fphxrae Lunae» circumuoluitur ad motum iphaerarum coeleftium*
Terxiaa-atio, eadem Forma, eodem loco & eadem magnittf dinequa ftellae confpiciuntur, ergo non funt exhalationes fed ftellae* Refpondeo, negando antecedens: principio enim confpiciuntur minores, materia nondum tota inflammata#. Pofteauerofubindedecrefcunt,donec omnino deflagrent# Praetereacp haec flamma eftfubalbicansinftar ftellaru, fit q>in fuprema aeris regioe longe cft purior atef luddior ignis dlcut etiam aer,quaminfra.Pontanus meminit Cometaequem ait a iecofpe&um efle, qui principio capite comacj admodum bre ut confpedus eft,mox mir$ magnitudinis fadus ab ortu defle Aereinfeptentrionecc3ppic,quidiesplurimosfulfit,at<5adeo creuit ut quinquaginta gradus atej etiam amplius occuparer.
Quarta* VerifimiliuseflCQmeramefleftellam ex erranti' bus aliquam quae no procul a Sole difcedar,comam tamen no per fc habere uerumillam affumere ratione loci 8c ab humo' re quem ad fe attrahit * Refpondeo, ergo hicplanetaaliquah* do citra comam confptccret non fufficiente materia ad coma* Praeterea ait Arifto. plures uno fimul fjepe fa&os efle 8Cc+ RATIONES QV.fi PROBANT Cometas efle fumosinccn ios Sinon ftellas#
Prima, Cometae apparent eria extm Zodiacum 8C ut pia rimum in feptentrione* Planetaeautem tantum intra Zodiaci limites conuftunt, ergo Cometae nonfunt planetae*
Secunda#. Nec cometaefuntftellaefixae, quia non flant certo notatae lo co fed circumferuntur diuerfis motibus. Quia ergo nec|funtplanetae>necb ftellaefixae,ergo oino non funt ftellae*
Tertia* Splendor <x magnitudo non manet eadem, prae' terea non flatis neq? cerris temporibuscofpiciuntur, ergo no Ium ftellae quarum motus cft regularis δί certus.	_
Quarta Ariftotelesafequotquot noflratempeftate uififunt llneoccafu fuprahorizontem euanuerunt, paulatimitaemaf
cdccntes atqj abfumptt, ut nec unius ftellae corpus necplurtu reliquerint: ergo Cometarum materia eft diuerfa a ftella' rura materia# Illi enim perpetuo eadem forma 8i quantitate
lucere
lucere cofpfciuntur, hi uero & crefcere & decrefcere SC in uni ucrfumabfumt.
'	UDEM POGONIAS &c.)
Species cometa^ enumerat, quat$> Prima Pogonias uoca? 7itsj3v/«5 tx- Φ x&Tv9ivt Acfjoviv ztajsvoa' iy&y τ&ς κόμ*ς Qualis fuitcometes confpedusannodniirn in Augufto ia tis magnus 8C rubens caudam uerfus ortum etfeptemrionem porrigens, cuius curfus fuit uelox,.fpaao enim unius menfis quatuor integra fignagcurrituidelicetcancm,leo.Virg,5£liV Secunda Acontias.
βχονη'Λδ’,ομοίΛΛΚοντίφ^^ cisffip β-ί^ξΟ^ itfxAourlTm ου φχνίντΟ' πλίοο
Talis fuit cometes cofpe<ftus Anno Dni irjt. in Iulio 8Ceft de natura Martis Tertia fpeties uocatur Xiphias ξιφί&β', ζξχ-χΰτεςος j$> ®y$o? o |ιφ»{«ς £χων -πας &χ.τ7ν*4 Ad hanc fpeciem quidam referunt Cometencofpeduanno «tz. in Septembri; uocaf &alio nomine miles, de natura ue neris: alius non multum illi diflimilis uocatur Dns Afconx de natura Mercurii
Quarta fpeties uocatur Difceus, atefc illi fiunt ut Arifio. ait quando materia undiq? fibi fimilis exiifit
oAtMv? Alnea zj&xcp^e·,® δ' tJjl? L·? Ιλίκ'ξομ Quinta uocatur Pithetes,uidelicet quando multum fumi eft circa medium, 8C flamma clara exteriora circundat « w-IW;,	φωδ'ς Τξλ/ίξχς. δ' j ^ΰμχ ομοιο* tfIoqI
SextaeftCeratias quando flammainftar cornu infletflitur, κίξχ.73&<Α~? ίχαρ τςλοκάμοϋ?.
• Tali forma coparuic Cometa qn Xerxes traiecitin Graeciam» - Septima eft Lampas quae imitatur ardentes faces όμοιο? Αχμ-TrciSb? κοαομ^?. '
O&aua eftHippeus	iWw y.xXoi^Qr' οΓ/jtlu, jJ2
φΙ&ζ'τπϊον, 2$$(άν<ύν τί? ίκτΐνχ?, ifo-rHg Αίττκξχ τμ αΛ Aots <Λο & τkmtx?	πζοσν^ρχ?,
1 Nona fpecies eft Argenteus,jjpter fulgorem ac lumen cir
cumfufae flammx»
Decima fpecies, Hircus, non ualde diffimilts prima^rrfff <|
flamma uillorum fpecie fpargitur.
MOVENTVR AVTEM ALlI*
Dc morti Cometarum fupra di<ftum eft, 8>C prf clare Sene'* cz ais ♦ Nulla silis uia eft, fed qua ucna pabuli fui duxerit ilio re
punt,nec ut ftellf procedunt/ed ut ignis pafcuntur^
OMNES FERME SVB IPSO SEPTENTRIONE &c,
VtplurimumCometaeinhacpartemundigenerantur u> bi plurimum eft aurae pigrae dC exhalationum» Quia uero in plaga mundi feptentrionali multus eft crafius Scjjjjiffusaer, quem radii foiares non ita perpurgarepoflunt propter (pfo< rum debilitatatem, ucrifiimile eft in hac mundi parte pluresgi gni tales impreffiones ,quam in altera* Ariftoteles autem fim plicfter negat Cometas rantu effefeptentrionales» Sicemaitf ofyofo	οτι iv	πξ£>ϊ#ξΚΐ>ντοπ&
γίνιτχι ο κομ,ΗτΗό' μάνορ.	'
Cometa confpe&us Anno ι&κ principio fuit AuftrinuSy poftea uero coepit in feptentrionem inclinare*
ARISTOTELES TRADIT FT SlMVL* t.	Sic ait Ariftoteles*
ti-ΓΛ xgj τ^ίίίονς ivo<f ίμ,χ γίγίνΗΤ}Έοσάκις*
Neq? repugnat ratio plures fimul gigni poffe,fednon me mini extare exempla, rriii q> his temporibus quidam retulerur fe geminos confpexiiFe cometas. Reuera autem falfi funt,tum quia aliqui & irefpertini 8C matutini fuerunt,tum etiam q? ali>
quando imago ueri comet£ refplendet in oppofita nube,norr
aliter atcp imagines in fpeculis redduntur, quemadmodu 7r<*f«te& colores in arcu fiunt.
VENTOS AVTEM AB liS GRAVES*
Haec eiluniuerialis fignificatio omnium cometarum qp gr neraliter uenros & ficcitatcs portendunt.Et nos his annis pro ximjseffedus cometarum fen fimus, iraq; ut nihil opus fit re' fpondcreiliisplufcp Bpicureis,quiomninofignificationeseSd cffe<ftus harum apparentiarum tollunt* Adfcribam exhifto ria Polonica exemplum duorum Cometarum,qui continuis ^nnisfuIferunt,&CtllGrum fignificationes* Hfcautfuntucrba Duo cometes praefatorum malorum caufar, unusinautu H0*praecedenusanni7 uidtlicet 1474 ualde magnus &krubens ^	ante
Η
ίΝ Η, L ί Βν C» Ρ L I Ν Π **
ante lucem aurorae oriens, caudam antrorium 8C in occafum porrigens, uno menfe uel circa durans. Cometam mathuca aut militem de natura Martis per finem figni Virginis& Libr$ gradientemindtcaut. Alter cometes in proximo anno fcili-* cet i Ψ7Ζ, apparuitin Ianuario folem poft occafum fuu feques caudam uerfusorientempoftfe fatis longam trahens, refpe^ du tamen praecedentis multo minor fuit, qui duobus menfi/' bus uel circiter perdurault,primo fub Aquario tranfrjt poftea PifcesSC Arietem,femper folem fequens. Aftrologi uocant illum dominum Afconaede natura Mercurii &C parte Saturni Subfecutus fuit ingens ardor caliditatis SC ficcitaus quafi per tresaeftates. Litesδίbella in Hungaria, Polonia ,Bohemia, Germania,Burgundia 8C Francia emerferunt. Hadenusex Chronica, DefcriptionemhuRiscometxIegatfludiofiapud Pontanum in Meteo, Verfusincipiunt.
Nam memini quondam Icareo de fydere lapfum 8Cc, FIVNT E Γ HlBERNiS MENSiBVS HaecetiamexArifto.exfcripta funt, fic enim illeait,etin Auftrina coeli Regione multi iam fadi funoPorro Magiilratu gerente Athenis BuoleMolonis filio,rnenfe Januario,folecir cafolfutium hybernii exiftentein regione coeli fub feptentrt Ofiibus crinitum fydus apparuit 8Cc.
DiRAQVE COMPERTA AETHlOPVM SCey id eftjdira et horribilis Cometa coparuit populis Aegyp ti8C Aethiopoe cui nomen eftmditumTiphon, a regeTipho ne qui ilio tempore haec loca tenuit. Hanc hiftoriam nufqua alias frio extare. Poteft referri hic Cometa ad quartam fpetic qujdifceusuocatur.
SPARGVNTVR ET ALlQVANDO ERRAN: Haecfententiaetiam ex Ariftotele tranfcripta eft,fic enim ille inquit. Qua in reno Aegyptiis modo proelianda fides, -nam Oi illi id aiunt,fed et nos uiaimus. Nam fiella quedam ex hifce qufincaniculaecoxa funt comam habuitjanguidam ta men atc£obfcuram,qui enim eam intentis oculis afpedabant fplendorem agnofcebant exiguum, quiuero fenfim confpec tum in eam quafi obiter ia dabant maiufculum. Caufa aitjt iftius eomj nulla alia effe po teft quam radiorum refradioin aere; '	-	■ "
SED COMETES NVNQVAM IN OCCA;
•	^	’ ‘	τ ■ tj
COMMENT* fAC* miltcht r
Dcucrboad uerbutn defcriplit Plinius praecipuos atcp uri tiflimos locos huius Ca piris cx Ariflo^b^c femcncia fic eft icri ptaapud Ariftotelem,	,
vizcr jirovToiQ α'δΓΛντίςot	iviUAirrt
cocr
Id eft, adhaec quotquot noftra tempeftate uifi funtrfin* °c cafu fupr&horizonten euanuerunt, paulatim ira emarcefetes arq? absumpti ut nec unius ftell^ corpus nec plurium relique/ rint. Valde incommode Plinius hanc Ariftotelis fen tendam interpretatus eftrnon enirouuit Ariftoteles Cometas in occa fura parte coeli non exiftere aut comparereTed hoc fentit q? fcpefuprahorizontemdjiripenmraceuanefcantcometf.
Dodifllme hunc locum interpretatus eft ,8C primus quod ego fciam ,loachimus Camerarius in lib.de oftentis, TERRiFlCVM MAGNA EX PARTE
Id eft,effe<flus cometarum femper funt infelices et luAuofi* lum propter materiam quae hoc modo primas elementorum qualitates uiciat atc£ corrumpit, tum etiam quia diuinitUi Qftcnduntur ut rcuoccnt homines ad poenitentiam IN NOSTRO VERO fiVO ClR/
CA VENERIS
Id eft ifto anno quo Claudius Caefar ueneno extinAus eft. comparuit horribilis cometa r.huius cometae facit Suetonius mentionem in Claudio■> Pracfagia mortis eius praecipua fu erunt, exortus crinitae ftellaequam cometen uocantqui afep tentrione primum uifusnondefrjtin reAura aflidue celerior ferri donec exceflit. De altero qui Neronis pridpatu fulfit fic feribit Seneca · Sex enim menfibus hic quem nos Nero nis principatu IftiiTimo uidimusdiuerfum illi claudiauo cir/ cumadum Mile enimafeptentrionein uerdeem ftirgens ori entem petijtfemperobfcurior,hic ab eadem parte cepit fed in Occidentem tendens ad meridiem flexitac ibifefubdisxitfiCc* REFERRE ARBlTRANT VR&c,
In primis animaduertunt qui cometarum fignificationed
praedicunt in quam mundi partem flamma euoiei,praeterea a
quo planeta uel uires recipiat mei a quo circumducatur * Vt
cometa confpeAus anno domini tfjJ .habuit caudam con/ uerfam uerfus ortum & feptentrionem 8C fuit Mercurialis, iiacji minatus eft literis fic uirtuti atej etiam Religioni* Alter
eftconfpe&usannodomini un. caudam conuerfam habutt Inter meridiem 8i occidentem, et fuit orientalis de natura Sa' turni& Martis,itaq? fignificauit uaftacionem illam Turcica & bella quaein leptentrione mota funt Tercius fignificat fcdiciones et bella ciuilia tir propter dominos eclypfium Sa* turnum et Martem tu etiam propter ipfius cometae naturam &ipfius dominum
TI8 IA R V M S P E Ti B A R Tl Μ V S ClC & Sic.
EffeAus cometarum colliguntur uel ex forma , uel Ipcoj uel afpeifibus ad planetas ideft ,fi come tae uideantur referre
tibiarum formS^portendunt malum muficae arti. Si autem
in medi]s lignorum partibus confpiciuntur(id enim eft quod aitin uerendisfignorum): obfccenos &C impudentes mores Sc flagiciofas libidines portendit,Si uero triquetram figura quadratatnue paribus angnlisad aliquot perenniumftcllarit fttus edant id eft, fi afpedu trino aut quadrato aliquam ex fi xis Rellis afpexerint ,tum fignificantingeniis et Ruaris Iitera' rum, malum .Hae enim figurarum fpeties proprie Mercurio attribuumunVenifida autem portendit in capite feptentrio* pialis auftriniueferperitis
^CO METES IN VNO TOTlVS’ &cj HuiuscometgnriefinimtSuetoniusinuita iulij Caefaris.Si quidem ludis quos primo confecratos ei haeres Auguftus $de Dat jftella crinita per leptem dies continuos fulfit, exoriens circa undecimam horam, creditumq? eft animam efle Caefa-* «sm eorfum recepti &c. Quaeret aliquis quo haec ftella hora undecima confpici potuerit,Sole adhucfuprahorizo-e temexiflente .Refpon.nonaitconfpeAum efTe, differunt em Oriri 8C confpici ,fed ait efle ortum hac hora Sic, SESEQVE IN EO NASCl Id eft ,(ic cogitauitfe nafcjin eo,id eft fibiponendi imperl Utn hoc fignojfecj fucceflurum elTe patri in imperio & digni «ate. Reliqua quae fequutur in hoc capite intelligi poliunt ex ijs quae funt apud Ariftb, cap.4. libri primi mete..
Hipparchus de fideribus,per exempla hiftorica fi* ces, lampades, trabes, bolides, &
chafinacxli. Gap. XXVI,
T #
COMME NT. l AC, MILICHIt
YDem Hipparchus nunquam fatis laudatus, ut * quo nemo magis approbauerit cognationem cura homine fiderum, animasq^ noftras parte ciTe ca^lt, nouam fteliam & aliam in aeuo fuo ge' nitam deprehendit: eiusqj motu, qua die fulnt, ad dubitationem eft addudus,an ne hoc fgpius fieret, mouerenturqjS£ eae quas putamus xas * Idemq? aufus, rem etiam deo improbam , anjnumerare pofteris ftellas, ac fideraad norma cxpangere,organisexcogitatis,perquaefingula rum loca atqj magnitudines fignarent: ut facile difcerni pollet ex eo, non modo an obirent, na fcerentue, fedan omnino aliqua tranfirent mo uerentur ue, item an crefcerent minuerenturqj coelo in haereditatecundis relido, fi quifquatn qui rationem eam caperet, inuentus e fiet. Emi' cant& faces, non nifiquum decidunt uifg: qua lis Germanico Caefare gladiatorii fpedaculutn sedente, praeter 6ra populi meridiano tranfcur rit. Duo genera earum; Lapades uocant plane faces:alterum bolidas, quale Mutinenfibus ma lis utfum eftiDiftant, quod faces ueftigia longa "faciunt, priore ardente parte: bolis ueroperpC' tua ardens, longiorem trahiclimitem. Emicant SC trabes fimili mo, quas docos uocat:quales.cu Lacedgmofttj clafle uidi,impenu Gr^cise amife re ♦ Fit & caeli ipfius hiatus quod uocat chafma.
*·Τ 7	." ~7 ’	· .7 ' ’’	Annu'
ΙΝ ίί. L I B. C. P L I N Ϊ fr *«
ANNVMERARE POSTERiS STELLAS 8Cc, 5
Id eft ftellarum motus,loca atq*magnitudines flgnarelidcj effecit organis feu inftrumentis,quae et apud Prolem jum de-* fcripta iunt libro.«. magnj compofi.& quaeinfimmemaho» die uocantur Regulae Ptolemji.
COELO IN H£RED1TATE RELiCTO Quafi dicat tam expeditam et certam rationem tradidit ob feruandarutn ffellarum ut illa coelum ueluthgreditarium relin queret pofteris,fi qui tantum inuenti eflerit qui caperent ea q ipfe de hac re tradidit, Quemadmodu hodie certa obferuati one motus ftellarum confiant,tamen quouufquiscf eft q ifta nondico intelligatfedautlegatautfaltem adrniretur,cumta men his difciplinis nihil in hac natura fit pracftantius autdiui nius»
EMiCANT. ET FACES 8Cc„
Generali appellatione omnes ignirjlprcfliones ut fune dolitantesfiellae, lanceae,caprae &e. uocantur traichione» quia in omnes coeli partes feruntur et quafi praeteruolant* Nihil autem opus eft hic prolixe iterum enumerationem ora nium caularum repetere, eadem enim eft et efficiens ? materia alis &fina!is, formali aliquantulum differunt
Adferibam iterba Arifto,qui fatis perfpicue c aufasharu tmpreilionum complexos efi. His autem pertrahatis quam ob caufam flammae ardentes , 8c ftellse difcurrentes, 8C uocatia quibusdam torres & caprae, circa coelum uifantur , dicamus, Haecenim omnia iderafunMttjeadem dccaufain, eentione tamen et remifiione difparantur.	Succenfionis
taqj pofitu aut multitudinedifcrimen obucnire fcjlet, Nam fi longitudinem latitudtnemcp habeat fuccenfto,ffptus uidetur flamma collucens propemodum ita ut in antis fit fuccenfts OL lamis. Sin autem longitudinem duntaxat habeat, tum fiunc quos uocant torres,nec non et caprae 8c uagae utcunqfftellae: atc£ fi in longitudinem magis quam in latitudinem (ucceflia porrigatur,cum quafdam ueluuicintillas difpuere uidetur.et interimarder, quod quidem ideo contingit quia minutatfm quidem fed priori parte ignem obiter excipit, ideff quod ca* pra nominatur,cum uerohac affehione caret, torrris;. Siue
C Ο Μ ΜΕ ΝΤ. I Αα ΜIL IC ΗII
***t jtumfiuiuquae creduntur uulgo uagae ftellae*
DVO GENERA EARVM &c*
Duplices fumfaccs, quxdam lampades dicuntur tnqu** rum fuperiore parte exiguus ignis fplendefdt, materia rnin* cft inaequalis cohaerens tamen, id quod feuc eft cleuatur relt' dcntegrauiterreftri, quxinccnfa praebet formam ucl facis uel lancex, ticl pyramidis 8Cc> Aliae Bolides uocantur qu* igneum fulcum in aere circumfcribere uidentur ♦ Ariftoteles meminit cometae figurae bolidis 3cum ait lumen ucro ad tertii ufcj coeli parrem inftar faltus pomgebatur3unde 8C uiae nome accepit* Hae impreffiones etiam interdiu confpiciuntur.Sic enim inquit Seneca: noftraquocj aetas non femel uidudiur' nas faces alias ab oriente in occidentem uerfas,alias ab occafii in ortum* Item crgoipfeuidi, Anno Domini if*o* in menfc lanuarioin meridie Viennae Auftrix fulcum quenda in aere Udutingentem trabem fefe ex infima aeris regionein obliqui* demittentem atq? ad turrim diui Stephani fefe inclinantem dQ nec ad extremum uelut nebula diffipata euanefeeret· Item hic \Tiitrnbergae anno dni^uifa eft trabes ab Oriente ante ortum fo lis horam circiter quartam ,quf claridimam lucem in illo aeris rradu efficiebat, quae cum initio uelut hafta iri. longum porre daarderer, paulatim in orbemcoijcdonec deficiente materia ixringueretur*
_	De ciiafmate	CapXXVft
Clt&: fanguieafpeties& (qnihil terribilius mot L talium timori eft ) incendio ad terras cades in de, ficut Olympiadis centefimgfeprimganno ter tio ,quum rex Philippiis Graeciam quateret, At q? haec ego ftatis temporibus naturae, utcaetera, arbitror exiftere, non ut pleriqj uarrjs de cau< fis, quas ingeniorum acumen excogi tattquippe ingentium malorum fuere praenuntia* Sed ea ac cidifle, non quia haecfa<ilafunt, arbitror i ueru
1Ν Π. L 1B, C. PLINI! i9. hasddeofa&a, quia i ncafura erant illa, Raritate autem occultameorum efle rationem jideoq? no (icut exortus fupra didos defedusq? & multa alia nofei.
FlT ET COELI iPSIVS HlATVS
Chafma uocantfriatufeu uoragtnem,quando ignis uelut ex difrupto coelo decidere uidetur .Fit autem quando muitf fumi ficci exiftunt inaere,qatieuiah'quaoccafioneignem con cipiunc 8C propteripforumtenuitatematcfc raritatem cito de flagrant, perindeatcjjpuluis ex fulphure&uitro.cito ignem concipit atcjdefiagrat. PiOdiuerficate autem loci uarias for^ mas SC colores hocincendium concipit, Si enim lumen per denfamnubemdecidir,mfitreceirus{imiliseffoiTsein orbem fpeluncae, interuentus enim n ubis denfj qux fulgorem udus atra ipetie circundat,efficitutaliquamigneuideatineflepro funditas. Item fi nubes fuerit denia St nigrahate flamma appa ret rubicundior, atrum em candido perariftum ceu flamma futno color gigniturrubicundtor.Sicut Sol SCfiellxfi per fium autfumum fpe&entur rubeaeapparet.Si uero hxc flant maper darumaefeni ipdftetur albicans apparet, attj appella ftir «•ίλ*»', qualisconfpefta eft hoc anno inMartio.
ClufmatumautempropTijcoIoresfuntpuniceus5: pur> pureus, quemi hic Plinius' fangtimolentu uocat. Adfcrioam uerba SenecfdeOhafmate» Sunt chafmata cum aliquod coeli (parium defedit 8C flamma uelut dehifcens in abdito oftenrat» Colores quftcjhorum omnium plurimi funt, quidam rubo ris acerrimi, quidam euanidf ac leuis flammae, quidam candi dse lucis, quidam micantes, quidam aequaliter oC finecruptio nibusautradtjsfuiui&c.Legantquoq?fiudiofichafmatis dc feriprionem apud Pontanum in Meteoris
Saepe etiam torrem ambuftum rutilante fauilla Cernere erit, ccelumt^cauoie icindere hiatu dCc.
Exhiscauffxchaimatumbenerintdligi poiTunt. Efficiens caufaeftradiusfolaris 8t reliquammfteliarum attrahentium per aerem talem leuem 6C rarumiumunriMaterialis eft ipfe fu mus. Formalis eft agitatio fumimaere quae ipTum incendit* 1 ΟμίηίαήΗίς fuinusruaptcnaturaialeat^iumagiscaletquati
CO.MMBT. fAC» MILICHI!
(Soasdiupremam aeris regionem euolat, lfiic autem facillime incenditur. Finalis cauffa ex maceria plerunq? ficcitates 8C uc' ti funt. Ingens chafma per Germaniam cofpe&um eft,Anno · Enr 'ru^dies. Ianuarij intra horam s, 6C «o, nodis, ab orien ce M fepcetnrionen» &ad occafum eefouum difcurrens, quod fine dubio aduentum Turearum in Germaniam fignificauit»
De fieiiis Scirculis circafolcm. Cap. XXVIIL /^Brnuntur δί fteilecum fole totis diebus, ple ^-^runqj8d circa folis orbe,ceu fpiceae coronae t aerficolores circuli, qualiter AuguftoCacfare ία prima iuuenta urbem intrante, poft obituns
patris, ad nomen ingens capeiTendum
De corona circa (unam, Cap* XXIX
E* Xiftunt eaedem coronae circa lunam, & cir/ Esca nobilia aftra, coelo quoe^ i nhaerentia.Cir cafolem arcus apparuit L* Opimio, Q_» Fabio COSS»orbis L»Portio Acilio»
Coronas §C circulos hic crocat qtrocl Grjci ύίλαναξ & Lati β* areas, quando uidelicet uel circa folem uel lunam, uel aliam cfaram ftellam circulus confpicitur. Caufaitacjeffediua eft radius folaris attrahens materiam nubis illam praeparans ateg difponensadhuiufmodi formam recipiendam. Formalis, eftipiarefradioradflfolarismnube aequabili fuppofita foli, quae confiat rarioribus acc£ tenuioribus particulis, ita tamen utlumen illum non poiludifiblueredto. Materialis uero eft «pfanubesfeu uaporhumidushoc modo diipofitus,hoceft interpofitus inter uifum 8C corpus luminofum ,in quo refran gitur radius cireulicjj figuramexorimit. Quemadmodum. n.
*n aqua ita et/amin aere denitore‘caeteri% omnibus corporis
fetis quae fuperficie ieui confiant, refranguntur radi) folares t eodem edam modo radi) uifiui refranguntur in o mni medio «knfiorc, ArifiotdesfcrsbitAiidphoncm femperinaere ufr
diiTf fui imaginem fc prfcedentetn', idc}? propter debilitateta radiorum mimorum accidit, qui non poliunt denflorem a.c* rem penetrare, itacj iliis fieri foletut in aerefol, in fpeculo re-* fracti radrj imaginem fui exprimant, Itaquequemadmodum tirca lychnos in hyeme,maxime flante Auftro, circulum ex reflexione luminis nodu fieri uidemus,ita etiam in aere ex ra diorum refraftioe circuli gignuntur. Raro accidit corona ex refradioeluminis folaris propter uimatque efficatiam iliras*’ Verum plurimum exlunae 8C ftellarum primsemagnitudinis non tam citoconfiftentiam nubium difloluere poteft»
Gur autem haec radiorum refradio fiat in orbem,circulkg
figuram exprimat,hic quaeri folet ,fed eft facilis refponfio iHis qui [elementa geometrif & perfpediuae tenent. Subijciam ego «nam fimpliciffimam huius reidemonftrationem»
Radiusfolarisincidens in nubem fuppofitam aequabilem 5Cleuem,refrangitur fecundum aequales angulos» Videtur itacj lumen circulare propter aequalem refradionem lu minis colfedtad uifum. Radi] enim incidentes ab sodemintdem pnndum,refranguntur fe<* ct|ndum aequales angulos 8i circulark
ter j id^ hoc modo oft?nditur»	^
COMMENt, rAC. MtLTCHtT
Oculus exiftatin A. SolinB. nubes folifuppofita in C. dtf' eiturper haec triapunda lincaredaquaeuocetur A* C. B. jj gncntur deinde tria pundain nube aequaliter difiantia, uidell cct D, B, F, ad quae fit refradia radiorum folarium ad reflo*
angulos,feu adlineam perpendicularem,quaedudis lineis co;
Jungantur cumpundis A. & B* fiunt itaq? tres trianguli aequi , anguliper quartam primi, uidelicet A. D. B. 8C A. E»B·^
A. F, B.&rurfum dudislincis perpendicularibus a C♦ ad punda nubis fignataej fiuntalij tres triaguli minores ut A, O* D. dCA, C. £, 8C A„Cf F. qui per eandem etiam funt aequa les,ifi$autem.redaelineae in idem pundtim concurrentes funt aequales per hyp.othefim\ na edudaefunt p aequalem radior refradionem. Ergo per nonam terti) C, cft centrum circuli»** per confequens neceifc efi fieri radior refradione in orbem*
FiuntautemHalonesin infima acris regione ♦ , Vifus aute prop ter imbecillitatem fuam iudicat ipfas proxime ad foletn uellunam confifiere; Diuerfitas>autemcolorum fit propter diflimilem lucis 8C nubis permixtionem, duobus tame potifli mum coloribus confiat, albb,fi nubeseft rarior: 8C atroyfieii denfior,·.
Finalis caufla horum circulorumeftquod fignificantuen* tos aut tempeftates. Ventus enim femper ab ea cceli parte ac> cidft a qua circulus primum frangitur; Haec enim uaporis di' dudto fit a fiaru,qui quidem iamccepir,tamcn nondum apud nos fentitur» Si uero circulus «quali ter ditabitur fignificat au* rae tranquillitatem; Si itero pluribus locis rumpitur tempefta* tem excitabit. Aratus hfc ,pgnoftica obfcruare iubet cu inqt» -tl (Γ'ίΧ.ί fi-iv 2R& TT«.crtUV άλίοίΰ ΧύΚ-λΜίΙϊΤΧ* it fi“cr* il	at&ia/ftim, ίi fu’ t?»
τϊι&υ’Ι^ιίΜψοια ^λία/ΐάκβ’ te ϋκίύ&ρ
Μ.νίμ.Μ.	«ί voftν» /U λ nV)*1 Sa-
ltem in alio loco de circulis circa folem ηΜβρ λ/οδ	y μ.6Λ«Λΰβ”<α	BCc*
Q.VALiTER AVGYSTO. C/ESARE*
Sicait Seneca «Memoriatproditu eft quodie Augufius uf
bemexApolIoniareuerfusintrauit , circa folem uifum colo· fi* uaEijcircaliim qualisitiarcireffe folct, huc GraeciHalo UO* eanqqucm nosdkerc coronam aptiffimc pofiumui»,
ire e**^·
IN II, L I B. σ. PLf N I f, ri;
De circulis repentinis	Cap, XXX»
if^Irculu* rubri coloris L. Iuho; P . Rutilio *L*COSS; Fiunt prodigioft& longiores folis defe&us, qualisoccifo didatoreGaciare, 8C Ati toniano follbj totius pene anni pailoreeotinuo.
Vocat hic Plinius defc<Sus folis non Eclipfitsi fed denfas il (as 8C craflas nebulas quseafiquando cofpe^utn folis adimiic terris, quando enim radij Solares has nebulas penetrare ne<* queunt confpicimr fol paruus 8C exigUus inflir pylae feu glo* bi ignei. Quemadmodum integro menfe Augufto inGerma1 niaconfpedus eft Anno
Pltiresfoles.	Cap*> XXXl
ΠΤ rurfus piuresfoles fimul cernuntur, nec X-4upra ipfum nec infra, fed ex obliquo, nun quam iuxta; nec contra terram , nec no&u, fed autorienteautoccidcnte;Semel&meridiecoQ/ fpe&i in Bofphoro produntor; qui a matutino ’ tempore diirauerunt in occafum .Trinos foles antiqui fccpius ttidere: iicut Sp;Pbftliumio, Q* Mutio;Q*Martio; M; Portio, & M♦ Anto/ nio; P ♦ Dolobella ; & M ♦ Lepido, L * Planco COSS»Etnoftra zetas uiditdiuo Claudio prin/ cipe,confulatueius, Cornelio Orfito collega; Pluresfimulcptres,uifiad hoc aed nuncp pro* duntur
sMf/wauocaniwr quando pfures foles fub ortum uel occa> fumin nubibus fulgereconfpiciunt .Fit autem Parelius,quS do nubes «i latere folis uel orientis ucl occidetis collocata fu> erit, maxime aequabilis & ex sequo denfus quse uelut fpeculfi Imaginem feu	folis recipit att$ exprimit ♦ Videmus en»
#maqua&inacr<denfiorc}rdiquif<$ corporibus ,qu*fu*
-	-	y· iij.
CO MMENT, I AC* MILIC
perfide Ieur5££quabili confiant, uelut in fpeculo exprimit iufta proportione collocatas ad ipfas*	t }
^ CauiTa itacj effecSiua eft uis eceleftis attrahens materiatp nU feis,illamc£ pr^parans ad huiufmodi formam recipienda , terialiseft5nubes denfaqex obliquo folis collocata eft,itaui: necfupra nec infra neq? edam e regioe exiftat , fedad latus tatt cum * Formalis cauffa eft refractio radiorum folis in nube aa latus folis exiftentis quse onino uelut fpeculum radiu ?CCIP!*
. coloremcj qui in foleeft apparere perinde facit ut quando ab aereleui ob cius denfitatem afpedus frangitur ♦ Radrj enim ipfam nubem fic difpofuarn incidentes 8C ab ipfa refra<ffi ad ui fum, maxime nube illa non exiftente multum aquofa necj Π8 gra,imaginem folis exprimunt o Curautem no omnesnubes
quoquomodofe habeant hanc imaginem exprimant caufl® dl, aut quia funt mobili^ aut rarf, aut quia non iufta ratione refpiciunt folemenim tranfmittit lumen nec illud aliqua
diu continere poteft. Illa autem qiiia aut nimis propinqua eft,
refoluituruiradiorum ,aut nimis remota non tam efficaciter radium recipere poteft ♦ Vndefit quod parelia non fiunt e re^ gionefolis utiris, nec fubfolc ut halo, fed tantum ad latus, 8C plurimum oriente uel occidentefole propter nubem nond5 radrjs folaribus dilTolutam atq?attenuatam,,In meridie hunqp uel Uwilde raro fiunt, quia reffadio radrj ad latus nubis omni' ito eft imbecilla,Fiutautem parelia alba, propter proprium colorem folis qui luminofus eft 8Calbur. Fiteria reflexio a nu be ad uifum fine alicuius umbrae admixtionem3propter nubfe raritate, Scribit Ariito* l Bplphoro aliquado acckiiiTeutduo parelia matutino tempore aurauerint m uefpertmumufc#·.
Finalis caufla feu effeftus materialis eft fignificatio futurae pluuig, fignificat enim aerem plurimum materiae imbrium co sinere;8c magis id fignificanc cum in auftrina coeli regione co ftiterint quam cum in Aquiloniatquoniam Auftrinus aer qua feptentrionalis melius in aquam mutari folet* Et modum fere omnes impreifiones eeleftes, in natura abditam quandam aut fecrmm fignificationem habecqu*
cerialis, ita parelii femper aliquid fingulare ditiinitus pm ten^ dunt. In Vngana tres felesconfpefti funt*paulo ante mci tc 1 Ludouiei Regis,qui haud dubiae fignificarunt tres Reges cdtt
certaturos pro reguOjfdUceiFerdiaaadUifoaiiaetBj^
-	' cao*
ΙΝ Π. L I B* C. P L ί N ϊ l
£®. Item Rex Polonioeuidit fex foles ,Is autequiad occiden tcmftabat erat plane ater, necmulto poft Galliae Rex Francif·' cus in acie captus eft. Durerusdixitieambulantcm cumPir^ chaimero uidifle tres foles ,-8C coeuntes 8C ftarimeuanefceres, poftea compereruntTeMaximilsanum coniunxifle cum GaP Io 8C Iulio Pon «fice, uerum id foedus non diu durautt. Hoc anno Magdenburgi confpecti funt tres foles in Martio qui ut exiftimoichrfmalin eiedionepomificis fignificabunt.
, Piures lunf.	Cap. XXXIi,
1* Vn^quoq^trinse ut GnvDomidoC^Fan *-Ώ{ο CQSS, apparuere: quos pleriq; appella weruntfoies nocturnos*
uocantur piures Lunae quarum una tantum eff tierai reliquae funt tantum	imagines Lunae ex refra>
Λΐοηε radiorum lunarium in nube cauiratae, quemadmodui» iamde>T«f#A/<i/a· didum efL
Dierum lux node»5	Cap, ΧΧΧΙΪΙ
T Vtften de cedo nodte aifum eftC ♦ Caeci/ I—'liOjCn.PapyrioGonfulibus, & fappe alias, llt diei fpeciesnodlu luceret.
Hoc caput fupra in capite zx. eft expolitu: uocat enimhfc lumen de coelo ni hd aliud quam Chafma;
Clypei ardentes	Cap. XXXiM
/^Lypcus ardens ab occafu ad ortum fcin tilias V-^tranfcorrit, folis occafu, L, Valerio, C; Ma rioCOSS,
Albertus Magnus enumerat duo genera ardemiff fmpreC* Ronum,unum quadoafeendunt, alterum quando defcendiw Ad defeendentes referuntur quse hoc &proximis capitibus enumerantur, uidentur enimfuo motu ferri deorfum uerfua
terram quemadmodum reliquae feruntur furfum.Cur autem
defeendantcaufa efl, frigus mediae regionis, quando enim ex halado propter imbecilliorem calorem non poteft euolarein Sifpretnamiminfiinaincendicur.aCquoues eu<?Iare comcndfe
COMMENT. I AC. MILICrHH
• ioties rurfus afrigore mediae regionis repcIlicur,donecad «ε tretnum deflagret. Nullum aut difcrinaeii habent utraecj hac imprefliones quoadmateriamautraoiuminceniiioisfed tan' tura quo ad locum ^ fitum, Omniu enim materia eft calidu· 6C ite cus halitus ,3Cincenduntur etiam fere eodetnroodo nili aliae plus haben t materiae aliae minus, altae xquabiliorem, a liae magis coh gentem, aliae plus terrear alig minus, undefequl cur q> illarum materiaeftgrauioruridenon poflunteuolarein fuprema aeris* Praeterea mrfcf iftae tmpreffiones etiam in par
tibusmaterise differunt ita utalix paries alijsfunt grauiores *
liaelcutores edam in eadem materia: unde fit <j> inflammatio nonunc§eftlongior,autobliquior,autcompa<ftior&c.
Vnde diuerfae formae etiamgignunturT fiuntenim lanceae# aut pyramides, aotCIypei, aut Dracones &c.
Generatur autem Gjypeus quando exhalationem efretin» fiam duae nubes calida & frigida, qua^i haec depellit a fe exha. ut c0trariumjillaatrrahitutfimile,&quia exhalatio tnmedio denfiorin extremitatibus autem rarior exi ili t, quando inceni ditur tum flammaiambit extrcma,5£ medium apparet utca> uum propter circumftanslumen. Eodem modo oC gcncran/ »tur Dracones, capraefalsantes, ignis fatuus flCc.
Oftentum corii.	Cap.XXXW
CCintillam eftella cadere,& aOgerii terrae ap/ Mpropinquantcra :ac poftquam lunae magni tudinefa&a fit, illuxiffe ceu nubilo dici. Dein cum in coclumfe reciperet,lampadem fallam, fc mei unquam proditur Cn. O&auio, C. Scribo nio COSS. V idithocLtcinius Syllanus proco (ulcum comitatu fuo.
De difcurfu ftellarum	Gap. XXXVI
Fleri uidentur &difcurfusfteliarum, nunqua JL temere, ut non ex ea parte truces uenti coori
anrur. Etex iis tucprocell«&in mari terr4%.; v
Scintilla*
IN U. LΪΒ, C. PLINII *%
Scintillas 8i difcurfum ftellarum uocat id quod Ptolemae us traiediones, dcquibus etiam fupra didum eft. Fiunt aut? quando exhalatio non eft continua, fed paruis imerfticijsin terrupta, quae cum concipit ignem perinde deflagrat, atque fi quis torrem aut candentem carbonem in palearum cumulft coniecerit. Ignem enim in diuerfas partes fpargit: tum q? par res non fimul incenduntur, fingulae enim partes feorfum in-' flammantur ,unde unapoft alteram deuolat,tum etiam q» materia irritatur a nubecircuruftante ,qu*contrariam quali tem continet.
Ptolemaeusdtdione 99, centiloquij fui exponit fignincati ones huius incendi) cum inquit. Traiedtoncsaerisficcitatem fignifican t, quae fiad unam partem feruntur ab angulo illo uf tum indicant. Sin in diuerfas partes feruntur, aquarum imml nutiones,aeris turbationes 8C exercituum incurfiones, Hoc efl, quoriesab uno coeli tra&u uerfus alium feruntur, tum u? tum ab eo quo difcedunt traftu fignificant, Vt cum ab occidS te orientem uerfus difeurrunt, futurum indkanr ut ab occafu uentus paulo poft oriatur, quia tradusiileundc traiedio Ia<* bitur uaporum abunde plenus eft. Si uero e diucrftsroundt regionibus traiediones rapiuncur,pluresuentos fignificant» Legantde haere ftudiofi Commentarium Pontani.
DeftelhsCaftoribus	Cap. XXXVII.
\jFldi no&ornis militam uigilqs,in!igrerepi
V lis pro uallo fulgorem effigieea, &antenis nauigantium ,altjsqj nauium partibus,ceu uo cali quodam fono infiihmt,utuolucres fedem ex fede mutantes: graues cum folitarise uencre, mergentefqj nauigia: &fi in carinae ima decide-', rint, exurentes. Geming autem falutares & pro fperi curfus praenunciae: quarum aduentu fuga ri diram illam,ac minacem, appellatam^ Hele/ nam ferunt. Et ob id Polluci 8CCaftori id nume
afl»gnant,eosqj in mari deos inuocant. Horni/
x -
Si
COMMETV IACf MILICHlt · num qticK^ capita uefpertims horis magno fagio circumfulgent. Omnia incerta ratione, & in n at u r ae m a ie ita te a b d i ta ♦
Graci hoc meteoron πολιuocant,!atini Caitorcm 8C Pollucem , recentiores ignora praecedentem &■ fcquentetn^p ptercaq? faepe nauigannbus aut iter ter rafacientidus hic ignis comparet 5 &Iaiuprircedic3utfequiturv
Fit autem hic ignis in infima a eris regioe cx fumo pinguio re^qui frigiditate aeris nedurni cogitur acc^denfaiur.Inccndi tur aut ex concurfu duarum contrariarum qualitarumquf in ter fe pugnant* Vapor enim calidusefi: S>C aer nodurnus frigi
dus. Concurrunt aut tamifper donec hac agitatione uaporin
cendatur* Figitur autem pilis autantennis nausum propter ei usgrauitatem^ubitantifperhaeret^donec incendij materiafu critabfumpta*
Qui autem fiat q? graues fintfolitarise5 geminae uerofaliita res,noputo aliam cfTecaufam, nifi q?geminaefignificairt ho^ incendio omnem tempefta tum materiam abfumi, Solitari $ uC ro fignificant hae regionem abundare materia ex qua ternpe ftates generantur, Huius imprefllonis meminit Seneca cuatu In magna rempeitatcapparcmquafi ftellae uelo infideme$,adj iuuari fe tun c periclitantes exifiimant Pollucis 8C Caftoris n 11 mine* Caufa autem melioris fpei efi q? iam apparet frangi tc peftatcm Bi definere uentos* Aliquando n on feruntur ignes
icdfcdent, Gilippo Syracufaspetetiuifaeititellafuperipfarn
lanceam conftiriiie* In Romanorum caftris uifa funt arderc pi la&c* Meminit horum ignium Propertius cum ait*
Cernere <3Copratos quaerere Tynaaridas*	Item
Candida foiicifoluueuelathoro*	/
Dixit autem foelici thoro, quia folitarius hic ignis exitialis appellatur Helena*
Eft & alia fpedes huius ignis?quiappcllatur ignis lambens capita, cuius meminit LiuCiib* u de Seruio Tullo, Eo tempo re in regia prodigium uiium euemc» mirabile fuir, puero aor mienti,cui Seruio Tullo nomen fuit,caput arfiffe fertur «uU
torum in confpcdu&c* Item Virg. iib* z*
Cumfubitom diduq* oritur mirabile monftrunu ISam^manusinter mdeilorumora^afewttt»·
ΙΝ ΓΗ. L ί Β» C. Ρ L IΝ I ϊ Γ4.
r Fece leuis fummo de uerticc uifus Iuli Fundere lumen apex, ta&ucjjinnoxia molli Lambere flamma comas ,8C circum temporapaiciV Hjecmeteora planefurupeodigia: non enim habent fuflix cientes caufas phyficas, Itaep nec habent etiam effedlus certos 8C regulares. Quia uero iimtueiutpkflurf rerum futurarum
fetis apparet easnon temere oriri, feddiuinituspropoRiho*.
minibus ad aliquid (lgniScandum.
De aere	Gap. XXXVn
Γ TAftenus de mundo ipfo fideribusc^.Nuc i- Jreliqua coeli memorabilia. Nanque & hoc coelum appeliauere maiores, quod alio nomine aeratomne quod inani fimile,oitalem hunc fpb ritum ftihditjafra lunahKcfedes,muiiocginfc dor C utanimaduerto propemodum conliare) infinitum ex fuperiore natura aeris, infinitum & terreni halitus mifcens, utraq* forte confun/ diu Hinc nubila, tonitrua & alia fulrriina «Hinc grandines,pruinae,imbres,procellae,turbinesv Hinc plurima mortalium mala, & rerum natu/ rse pugna fecum. Terrena in coelum tendentia deprimit fiderumuisteademq? quae fpontenon fubeunt, ad fe trahunt * Decidunt imbres, ne/ bulae fubeunt, Occantur amnes,ruunt grandi/ nes, torrentradq, Si terram in medium undiq* impellunt. Iidem infra^i refifiunt: & qu* po> tuere, auferut fecum. Vapor ex alto cadit, rur fumc^in altum redit. Venti ingruunt inanes» ifdem9 cum rapina remeant.Tot animalium hauftus fpiritumefublinai trahit, At ille contra
COMMEM T, I AC, M ILI C ΗI!
nititur, tellusqj, ut inani cocio, fpiritum inftin dit.Sic ultro dtro commeante natura, uttorme to aliquo ,mundtceleritatedifcordiaacccnditur Necftare pugnadicet, fedaffiduc rapta conuot uitur, & circa terram irnmenfo rerum quafi glo bo tendit, fubinde per nubes coelum aliud ob> texens. Ventorum hocregnumJtacppraecipuai eorum natura ibi, &ferme reliquas complexa caufas:quoniam& tonitruum 8C fulminum ia/ ilus,horum uioletiteplericp a dignant. Quin ideo lapidibus pluere incerim,quod uento fine rapti, & multa fimiliter.Quarnobrem plura fi/ mul dicenda funt.
Hoc caput conunettraniitionem adMctcora quae in me dia aeris regioe gignuntur ; nam quae infuprema accidunt ei uocantur ignita ,coniungit Plinius cum coelo 8C fiellis. Itacj hicprimum orditur Piinius Meteora.Principio autem defert bit aerem. Cum enim aer fit proxima mudi &uicina igni 8c fphaeris coeleilibuspars,itacj; hic aliqua praefatur uclut per tri fitionem de aere.
OMNE HOC QVOD INANI SiMiLE.
Aer propter tenuitatem ateg raritatem uideri non poteft tiacjinani eil fiiniiiimustipfe enim propter raritatem nullos uapores gignere·,,fed tantum recipere poteft.Eius ufus eftut uitalem fpiritum animantibus praebeat,aer enim perinipira' donem etrefpirationem calorem cordis et fpirituum teperat» INFRA LVNAM H£C
SEDES &c.	· r _
Id eft.aer qui proprie hoc nomine appellatur locum iuu fongeinfralunam tenet,hoc eftad terram ufq? porrigitur,qui etiamexuicinis elementis alienas qualitates recipit, quae co* milTj uarias atej diflltuiles impreifiones gignunt, ut funtNu/
bila '
bila tonitrua , fulmin;v&c. Eadem hacc fententia apud Ari
ftorclemextac fcd longe clarioribus uerbis.
Λ~vojcrea. τί> Aiysftivov XgP ΚΛλοομ-ivov ι'ψ’ £μ.ωμ «»-ξ°ζ · 2>'	sdSt την γην όιορ ΰγ?^ χορ 9tgftop l^j1, <£$· a’y «rfu
<«f»** Φ «fotofueeip fc>^y r»5
Id eftjuerum aduertere oportet eius quod a nobis aer di citur, quod uaporemreferat terraeq?exhalatione habeat <SCc* Vina autem pars huius exhalationis quae circa terram eft calida & humidaeit,altera autem quae propter leuitatem euo iat, calida et ficca eih
HlNC N VBlL A 8Cc*
Enumerauo impreffionum quae gignuntur in aerecxcon·» greflli 8C pugna contrariarum qualitatum, altj. enim uapo' res fun t humidi alijfunt ficci,locus medi j regionis aeris friget fupremae autem calet. Cpcurrunt ergo undicjj contrarif qua lttatcs,undenecefieefi rixam oriri, ex qua poiteapro ut una qualitas magis uincit cpaliadiuerfaeimprefiTones gignunt, quemadmodum hic iufto ordine Plinius in textu enumerat Quaeritur quantum Nubes a terra eleuentur. Atqj tamet C non eodem modo fublcucntur propter materiaedifilmilu tudinem atq?fluxibilitatem, tamen certa qusrdam et doda ex iat huius ref demonftratio Abomadis , qui ex miliaribus qui bus terrae circumferenda continet 2 4000. colligit ad nube* ufeg iu miliaria: legant ftudiofi opticen Vitellionis ,!ib« 10. propo. «o.
Defiatis tempeftatibus	XXXIX
^T^Empeftatum rerfiqjquafdam fiatas eftecau J- fas, quafdam nero fortuitas, aut adhuc ratio nis incompertae, manifeftu eft. Quis enim sefta/ tes & hyemes, qoaeepin temporibus annua uice
intelUguntur, fiderum motu fieri dubitetCErgo utfolisnatura temperandointelligitur anno, fic reliquorum quoqj fideru propria eft quibufep
wis, & adfuam cuiqt naturam fertilis ♦ Alia fune
X iij
€0 ΜΜΕΝΤ. I AC* MILIC Η Η in liquorem foliati hamoris foecunda, aliacon creti in pruinas, aut coadi in niues, autglacia tiin grandines:alia flatus, alia teporis, aliaua poris, alia roris,alia rigoris* Nec uero harctanta debent exiflimari,quanta cernuntur, com efle eorum nullum minus luna tam immenfasaltitU'' dini? ratio declaret, igitur in fuo quaeq? motu na turam Tuam exercent,quod maniieftum Saturni maxime tranfitus imbribus faciunt. Necmean/ tiummodo fiderumhaecuiseft,fed multorum etiam adhaerentium cado: quoties errantium ac ceflu impulla, auccontedu radiorum extimula' ta funt: qualiter! fuculis fentimus accidere, quas Grseciob id pluuio nole hyadas appellat. Quia & fua fponte quseda ftatifqj temporibus, ut hce dorum exortus. Arduri uero fidus non ferine fi ne procellofa grandine emergit.	f I
* Vdiiterin hoc capite Plinius monet de fhtiYac fortuitis teni peftatibus.Multum enim prodeft illas prudenterdifeernere propter di(Tmiiles ipfarum effe&us* Vocat autem ftatas tempe ftates fimpliciter ortus 8C occafus fyderiim quse certis ac ftatis temporum uicibus oriuntur atc$ occidunt: unde femper fimi hs atc£ certos effedus producunt aflionefua propria ad hunc cffedumdeftinata, ut ortus Solis in Ariete producit Vcr>ui cancro aeftatem,atq? eodem modo relinquas annuas temporii trices* Fortuitas uero uocat quae nulla certa aut perpetua coe^ Ufti ratione gubernantur, 6d|quorum aftiononfuit propri e autfufficienterdeftinataad huncefFeftum,ut uaporcsecerra fublati pro qualitate aeris et regionis diuerfimodcporcoquutt Cur ^diueriasformas recipiunt,	f
ERGO VT S 6US NATVRA 8Cc.
Hoc eftj quemadmodum ‘Sol Annum i dicru ateg notium
'■»"·"	uicce
FN Ϊ r. L I B. C. P L ΓΝ Γ !.
OICCS, difcrirnina temporum, nide! icet ac itatis a tqjhyem is cSft err, ita edam reliqua fydera funterficada Sc fn aere 8i in rebus nafcentibustaer enim alias aliter lumine coeiefti afficitur,unde' δί uaria temperamenta tam corporum quam tero p citatum gf gnic. Et medici etiam fatentur tempcfeates& teraperamen' ta a fydcrjbus gubernari. Sic enim inquit Hippocrates CfcTw tov ταυ" ι&ίτχβολα.α' & τ ίτητολαύ Ksu Aoa&tfy.καθότι Mtasrifr τβντκον yirvtTtu, 7rgo&Jlbi£v; & ίτος «jcoibm μ,ί ylrvi&ca.
ALIA SVNT IN L1QV0REM SOLVTi &c.
Ptoie. Verbo i?, praeclare inquit, fol cum in alicuiusftetlar locum deuenerir, uim eius excitatqua in acre habet, hoc eft, folmouet aerem pro natura fteljae erraticae aut edam fixae qua in figno quodipie permeat repererit, utfol coniuw^us cum Marceinligno igneo extitabitcaloresjxum Saturno in fignp aqueo frigora δί niues,c5 Mercurio in aereo uentos. Saturni enim natura frigida eft, hoc eft, excitat frigidi! aeris tempera' mentu prffcrtim fi locus aut fignu illi! adiuuerintt eode mo δί de caeteris judicandum eft, Videndum autem in hac re primi! quae iit anni qualitas,deinde quae figni, Vt era Martis calor δί. ficdtasplurimum auget δί intenditaeftatis calorem & ficcita' tem, ita edam figni calorad Martis calorem plurimu addet,m. demetende Saturni frigore.
NEC VEROH&C TAN TA DEBENT)
O ccupatio eft·, q uaeret aliquis qua u i agunt corpora ccrie^ fiia in haec inferiora, primum «rm fint ta exigua atq? paruai deinde etiam cum tam procul anobis diften t, refp ο n d et Plin. Haec corpora· efie longe maxima, uideri au tem exigua pro pterimmenfadiftandam ♦Secundo, aguntin haec inferiora motu fu o &lumine, lumen enim coeleftcparit in aere primas qualitatesetextemperamentis primarum fecundae gignun' turjundefequitur corpora cceleftiaaiterationes &mutatio' nes quae fiunt in aere δί corporibus lumine fuo efficere. CX' autem ait, igitur in fuo quaeeb motu na turam fuarn exercent* «ranfcripftt haec uerba ex Ariito: lib, j, Mete,
■rrtTVjii-nu

COMMHNT. IA A MlLlCHH
THVKmeivoti JiwxTtu<$κ6*νΆν &'v«iie«xd· έκτητ ^wv,0>st xgu ta ψίξά/^Λ τχ!coj/fyx (pcuviofy τπΖκάκκΤ. ϋ μ$ ν y,ryil^l TMvihiXVV^ XXy ΟίξΙ^ίτΗΤCLy tKOCVX t$Jt ΤΤΚξΛΟΧ^ί i&p KSO X TW χλ/oo cjJojac |xeyof/.
^ ^^dquam ob caufam oriatur calor cum corpora illa codeitia haud quaquam eiufmodi fuapte natura fint,dicens dum nunequoq;. VTidemusitac$motum polle aerem fegre gareatq?intendere intantumutfaepiusquae motu cientur h> quefieriuideantus, Vtigiturtepor gignatur atej calor,folia latio dun taxat fatis eft efficere.
QVOD MANlFESTVM SATVRNl MAXIME
Id eft, mutationes aeris a corporibus coeleftibus effici tnv nifeftum faciunt tranfitus Saturni imbribus,hoc eft,fiiunaa coniun<Sioneueloppofitione,ueIquadraturis dilcedens fe' raturad Saturnum imbres ut plurimum excitat .Puto enim tranfitum hic uocari quod uulgo apertiones portarum uocat Vel (impliciter uocat tranfitum id quod grarci iMrkfitsudicunt uidelicet quando tran fit per alia atqj alia loca. Vt quando tra fit per fi^na aquea ueiacrea dCc. fic etiam inquit Ptolemaeus tr cfi To?<r νότιας 4-uyx KSU νιψΐτύοα’ i-xvsr&yyxf.
QVALiTER iN SVCCVLiS SE N TI Μ V S dCc.
Principalis propofitto huius loci eft ufe vcellarum efficax ces ede motu fuo, idqjprobauit tranfitu Saturni per figna in quibus himbres etpluuias excitat:et non tantum erraticae ftel Iseuerumetiam fixaediuerfas uires exercentpro utaliquisex pianetisad illas accederit >ud fua figuratione illas exciiaucrit. hoc eft aliquo afpedu illas afpexerit. Certum eft enim Marte calidiores 6C efficatiores effedus habere fi tranfieritpcr ftellas ficcas de natura Martis ,quam fi per humidas de natura Lung uelfrigidas de natura Saturni tranfierit.Sic etiam coniun&io nes maenae planetarum in (ignis calidis Si ficcis maximos ac^ fiu3 & r£citat« efficiunt e t rur fum coniun&ionee in (ignis hu midis afferuntualdehumidas tempeftates. idc* probat ex·' emplodeSucculis. Suntautem fucculse fteilaelparfaein fr5 te tauri obfcurae praeter una quae	uocatur, quas grae
cihyadasa pluutjs uocant,etLatiniafunilitudinecognom(>
nis Grxcis
IN Ifi L IB. C. PLINII
«is graeci, propter Tues tmpofitff arbitrantes appeUauere fue* culas* Meminit Aratus t/ Λ v, ^
«/«Λετίι ίντας νΗΜϋ&ι ϋ&Ας , τ«ι	uSf τι&ντ) μίτωτ/Λ
•ΤιάροΰζίβλίΆΤιχί.
Meminit & Vir g» i * ®ne. Araufu pluuiafcfc hyadas 8Ce> QVIN Ef SV A. SPONTE QV/EDAM id eft, quaeda fteliae fisa fua fponte etiam no extim uiatae ra^ dtjs errantium mutationes tempeftatum efficiunt quando ori untur jfemper autem tmeiUgendum eft Plinium loqui de ortu Cofmico, Hic eft enim efficaciffimus, Unde 8C mundanus di flus eft quod mundo mutationes afferat ί funi autem maeiiel* taehcedi 8C Arfiurus, Mercuriales 8C Saturninf * Ardurus ue ro de natura Martis ac Iouis,undc δί plerunc£ cum procellofa grandine emergit. Sic & Virg .Praeterea tam fune Arduri iy deranobisHaedorumq? diesferuandi 8Cc.
Deui caniculae,	Cap.XLtf
■XlAm caniculae exortu, accendi folis uapores i-Nquis ignoratCcuius fyderis effe&us amplifii miin terra ientiuntur* Feruent maria exoriente eo, fluctuant in celiis uina, monentur ftagna. O rygem appella tAegyptus feram, quam in cxor/ tu eius contra flare $1 contueri tradit , ae ueluta'
·; dorare, cuna;fternue.rit ♦ Canes quidem toto eo
(patio maxime in rabiem agi, non eft dubium*
NAM CANICVLffi EXORTV&c.)
Canicula oritur cu Leone,& eft ftella lucida in ore canis ma' ioris de natura louis 8C Martis. Qj» aut hoc tepore folis uapo reshoceftradrj folaresquaporesattrahutmagisaccenduntqj cjteris tgibus caufa eft φ plurimf ftellf calide tunc cu foleoriut quae illius calorem intendunt: omnes enim ftellae ieontsfunt calidae &C Martiales, unde Ptole. leonem fignum calidum SCx ftuG&m uocat. Quia uero SChec ftella quae canicula uocatur una cum leone orit, quae fua uirtuteetiam accendit folem, ne^* ceffe eflin hocitgnomaiorcsaeftusquam reliquis exiftere.Vn didi Hippo ♦ hoc tempore uetat medicamina purgantia cuna
' C Ο Μ ΜΕΜΤ* , I A C* ΜΙ L f C Η11 ; isiquit: Sub cane & ante cane difficiles fusi t medicationes * Ei ahoioco praecipit in diiudicandisi cepeftatibus huius fyderis orturn & occafum obferuari cum inquit ■	^ 7
<ft.7cf'£ V-gj t2v	'T&tf iTnTOAoLtf	?
AiSK	Κϋνος^ίτΓΒΤΰί &ξκτονξθΰ? )φ u&i	i&cfopi cTi/tf €4
Curautem maria atq? in cellis uinafendam huius fyderie ortum jcaufaefi:haec tanta redudada fumorum calidorum $£ caligandum afpiradonum quae1 penetrant atq? mouet l inter dum corrumpat corpora rariora at<$ tenuiora ♦ Sic inquit Pd* hbf 9* cap * i5* aliqui totum marefcmire huius fyderis exortu credunt* Item lib* 14* cap* is, uina in apothecis canis ortu nui tanturquidem^poileaqjreftituumurfibi* De Oryge feraex caprearum genere legequse fcribit PI4 lib* *♦ cap 8i cap.75 idernquoq^de fi!uro pifce fenur3qui cantculj exortu fydera/ turf Lege Pii* lib, cap;i$%
Sidera in alijs fignorum partibus 8c temporibus alias influere*	Gap* XLl
/"Λ Viti partibus quoq? fignoru quorundam ^-<rua uis inelfi,ut autumnali aequino$io,bru maq?cum tempeftatibus confici fidus intelligi/ mus, Ncc imbribus tantu tempeftatibufqj, fed multis & corporum & roris experimetis.Affian turaii) fydere, ali) commoucntur flatis tempori busaluo, neruis, capite, mente. Olea, St popu/
• tus alba , & iaiices, folia folflitio circuagunt, Flo ra ipio brumali die,fufpenfa in tedfis arentis her ba pulegii; rumpuntur intentsc ipiritu membra na?. Miretur Hoc, qui non obferuet quotidiano experimento, herbam unam, qugOocaturHelio tropium, abeuntem folem intueri femper omni bujfij horis cum eo uerti, uel nubilo obombran
m a. L i B. c. P L i n i r ie.Iam quidem lunari poteHatecHrearum, con' chyhorumqj, & concharum omnium corpora augeri,acrurfusromut* Quin8Cforicumfibras refpondere numerolung, exquifiuere diligenrio res: Minimum^ animal formicam fentire uires fideris,interlunio femperceilantem. Quo turpi or homini infcitia eft, fatenti praecipue iumento rum quorundam in oculis morbos cum luna ni crefcere ac minui» Patrocinatur uaftitas exii inv mefa,dtfcreta altitudine in duo atq? LXX figna* Mae funt rerum autanimantium effigies,in quas digeffere caelum periti .In his quidam mille fex centas annotauere Hellas, inftgoes uideliceteffe/ <ftu,uifa ue.Exempligraua ,ie cauda tauri fepte, quas appellauere Vergilias,in fronte faculas, Booten, qui fequiturfepten triones*
Non modo integraeLignorum configurationes has uiV fes obtinent uerumetiatn finguiaeirgnorum partcs^idcb pro bat exemplo furnpto a%nis«quinpdialibusetfoIitidaUbus
in quorum principes crebenimg atc£ grauiflim? terapcftatu fnutationes accidere folent. T umpropter mutationem tem* peramentiquod ukes temporum comitari foiet, in his enim fignorum partibus fiunt Tranfitiones attj conuerfiones tem
poruni, tum etiam propter peculiarem uimdf naturam ftel· tarum quae in partibus herum fignorum exiftuntyquam fot fua praefen cia fiimulatatt# ad effedus perducendos excitat Vndcec ifta figna ab A firologis mobilia uocan tur propter te
peftatii mutationes. Voca t aut hic Pii, Latino more Brumam diemfoifticfjhyemalis , quo die iempeftatibus: confici fydus
«rueUigtmus * Id eft lilasftellas q uaein h oc fydere exi fiunt coii cere cempefiates. Vfus au tem eft hypallage cu ra dixit Lydus coniict tempelladbus, pro efficeretemnefiates
Y K
COM Μ E N T. I A Cf Μ i LI C HI ϊ
Quae feqtftmtin textu fifnt plana, tantum enim probat rh& seimas effe uires coeleftiu corporu in ciendis teperamends cor pbrum & cempcftatibus, kkj multis exemplis ab experientia pedtis· probat. Alt] inquit afflantur fydere, hoc eil fiderant morbi genus eft quem grsecs zsfoi ολι^μον appellant,aut quan do corpus exarefis t ac fic tabidum, aut quando fir aliquis uc lut attonitus, Sic etiam inquit Plautus, Sideratus eft moueri fe nequit. DicuntconiundionemSatur.cumManem uirgine huiufrnodi fiderationesefficere.
Alqcommouentur fiatis temporibus a!uo,neruis,capite, cf mente, hoc eft*quidam fentiunc in corppre fup commotio nes excurfuftellarum et prffcrtim Lunae, cum enimipfato> tum corpus hume&et, prjcipue cameillud membrum humo ribus affluentiusimplet quodfignoilliiubieducftoperquod tumipfadifcurrit, unde & magnum membro nocumentum infertur* Sic edam materia ccfa tunc cum lumine aiufta rftlu^ na, quia nimia fit humidi accefllo, marcet,atej bmd tempore carie coficiL Ergococludith^cinferiora corpora tep.erart.ui ac poceftate fiderum, De olea, populo, falicibus, pulegio, he liotro. &c. uidePliniuminfrainproprrjs capidbuSf
Imbrium uentorum 8Cnubium caufar*	Capf XLll
t* Xtra has caufas non negauerim exiftere im^ Dbres uentosep:quoniamhumidam a terra, alias ttero propter uapores fumidam, exhalare caliginem certum eftvNubesq? liquore egreffo in fublime, aut ex aere coado in liquorem, gig' ni, Denfitas earum corpusq? haud dubio conie &atur argumento cum folem obumbrent, per fpicuum alias etia urinantibus in quamlibet pro fundam aquarum altitudinem*
Sup ra di<Sum eft fortuitas tem peftates effe,quf nulla perpe rua cauffa coekfti gubernantur ad hos uel illos effeflus produ cendos, ut uapores ex terra fublati alias aliam formam &pro diuerfitace materiae & pro diuerfuatdoci recipiunt & alias fi>
untnu'
unt nubes, alias uenti,alias imbres 8Cc, Itaq fimpliciter uocat Plinius impreffiones quae in acre fiunr tempeftates fortuiras ptereacpnon certos atqperpetuos efte<fius habet,ncq quod ad materiam neq quod ad finem attinet.
Nubes autem gignuntur in media regione aeris, ex uapo refpiiToβ£humidoeleuatoa calore folisadliaecufq*lbca,qui deftitutus caiore, culus ui eueiftuscftpauiarim frigore loci co gitur atq defatur in nubis formam ,quj poftquam genita eft, fua uiipiamftimulaRte,aut calore aliquo fuperucnien te, unium liquefit 8C in aquam refoluitur, & pro uaporis diflimjlitu dinedilierfitnodedifcedit. Si enim uapor fuit rarior, turngut rattm d elabitur,atq appellatur pluuia feuftilise.Si uero uapor fuitfpifltor, fiunt imbres arqnimbi4ModusgenerationispIu uijcx aqua fcrucnte in uafe aliquo facillime intelligi poteft. Aicendit enim fumus ex aqua tantifper donec ad aliquod fri gidum auccompaitum obftaculum impegerit ubi cogitur SC confifl.it: deinde uero rurfum in aquam liquitur atq delabit. Adfcribam uerba Anftotelis quibus fummam huius loci per fpicue complexus efi. Manente autem terra,humor qui circa eam eft in uaporem a folis radrjs 8C ab alio calore fupernoco uerfus in fublime tendit. Calore uero cuius opera lurrigeba tur uaporem deferente atqaltero in fuperum locum difper Cb, al tero etiam ex ti π <So, cp lo ngius in a erem qutfuperterratn efteuehatur, uapor frigore cotrado ob caloris deftitutione atq loci naturam rurfus confifiit,&: ex aere fit aqua, qusepo fteaq gertita eft, rurfum in terram defertur. Eft autem halitus qui ex aqua ortum habet uapor, qui uero ex aere in aquam mutari folet nubes. Nebula autem nubis in aquam con cretae fuperfluitas: proinde ferenos dies potius q pluuios portendit,quippe quae ueluti nubes inferunda SC femine exhaufta exiftit 8(c,
D? tonitruis & fulguribus,	Cap, XLlII.
TGitur non eam inficias, pofie in has & ignes lfuperne ftellarum decidere, quales fereno fe/ pe cernimus, qaorum iftu cocuti aera uerum eft quando di tela uibrata ftridunL Cum uero in
γ n
. fcOMMBNT. lAG* MI LICHA ■iubcm pcrucncttBt, uaporcm diflonum gigni» iiccandente ferro in aquam demerfo, &C fumidis uordcem uolui, hirae nafci procellas.
Et fi in nube ludet flatus aut uapor, tonitrus aedi t fi erumpat ardens,fulmina: fi longiore tra nitatur,fulgetra. His findi nubem, illis per/* rumpi.Etefle tonitruaimpadorum ignium pia gas, ideoqj protinus eorufeare igneas nubium rimas, Pofle & repulfu fiderum deprefliim,qui a terra meauerit,fpiritum nube cohibitum tona re,natura ftrangulantefonitum dum rixetur, as dito fragore cum erumpat,ut in membrana fpP ritu intenta. PoiTe&attritOjdum inprsecepsfef ratur,illum,quifquis eft,fpiritum accendi, PoP; fe & conflidu nubium eh'disut duorum lapidtr, fcintillantibus fulgetris. Sed haec omnia e fle for tuita. Hinc bruta fulmina &i nana,ut quse nulla; ueniant ratione naturas, Iis percuti motes rjsnia ria,omnefc^ alios irritos iadus. Illa uerofatidi/ ca ex alto,itatifque de caufis, & ex fms uenire fy/ deribus.
Occafione fumpta ex nubium deferiptione recitat princi* pio Epicureorum fententiam de generatioe fulminis & fulgi* *'®»qui dixerunt haec gigni in aere, quando ftcflae fuperne de ciduntatqjin nubemfuppofitam merguntur. Sicut enim tacu lacmma fonum in aere excitant, ita quoctiiella: delapff mag
na ui per aerem tmpeUuptillumacfonant, EtquemadmodS
etfam ferrum candensin aquam immerfumftrtdet, ita ftella ig' nita in nubem delapfa ^ itridorem & motum nubium c&cit&u
Huncftridorcm defcripfit Ouidius/
“Vr '	Terribk
Terribilem ftridore fonum dedit ut dare ferrum Igne rubens p!aerutnc$ foiet, quod forcipe curua Cum faber eduxitlacubus demittit, at illud Stridet, & in tepida ibbmerfumfibiiat unda»
Eadem ferwentiaaptid Lucretili his uerfib. extatdeicripta· Fit quoq? ubi e nube in nubem uisincidnardens Fulminis 3 haec multo fi forte humore recepit Ignem,continuo magno clamore trucidet Vt calidis candens ferrum « fornacibus olim Stridet ubi in gdidum propere demerfi mus imbrem. Vocat autem Plinius hic ex Epicuri fententia procella hios
conuellere,arguit enim eum plane rudem atcj ignarum toti-' us naturae rerum fuifle: ffellae enim neq; decidunt, necj- ignis fertur^eorfura fed furfum. Nos inferius in tradationc uento rura degeneratione quoqtpro cellae dicemus» Eftenimpro cella nihil aliud epiri gens uentus iii nubibus coortus,qui mag no §C terribili fonicu eunda mifcetatcK concutit,
ET SUN NVBE LV CTETVR Sfc.
Quiahicmentionem Plinius facit tonitru, fuiminis,fulge tri, breuiter caufas harum impreflionum methodice collige·»' mus, reliqua adolefcentes ex Ariftotele 8C Fontano petanr*
Caufaeffediua harucn tmpreffionum cilconftitutio uel e& figuratio ahqua calidarum fiellarum in fignis calidis, & inpri inis fi iupirer aliqua uirtute Marti coiundus fuerit. Praeparat enim atqjfubleuat materiam ex qua deinde hae impreffiones gignuntur.
;	Caufa materialis eft uapor compofitus, hoc eft, exhalatio
calida 8C ficca coniunda cura uapore humido.
Caufaformalis Sc generatio harum infjpreflionu eff5 quaifi do talis uapor uirtute iolis&fieilarurn perfertur ufq? adfupe riorem partem mediae regionis aeris, tum frigore loci uapor
aqueuscondenfaturatqvfn nubem fpifiam cogitur,fedficcus
hoc modo innube induitis fe non amplius dilatare atetex^
• tendere poteft: nam ab humido undiq? circumcluditur at<# ambitur.Poftremo uero haec exhalatio hoc modo in nubem «wlufa extimulaturfrigorctam nubis circumdantis §etiao»
COMMHNT. IACV MlLlGHli
loci. Ita($ agitatur in nube exitum quaerens. Poftremo 8i hac agitatione $c etiam e&rmf	,hoc efl: circumftatia rerum co
trariarum inftarftuppseincenditur, lateracj nubis magnis i(Si busconcuflaperrumpir, Plaga icacj; cum fonitu uocatur toni tru, ignis uero prorumoens ex confra&a nube aut fulme auc fulgetrum feu fulgur* Fulmen quando ardens exhalatio erS pit, Fulgetrum uero quando tantum liimen extra fert,quod longiore trailu nitet atc£ fulget.
Finalis caufa eft fignificatio harum impreffionum, de qua habebimus infra caput	/.>
POSSE ET REPVLSV SY DERVM
Exponit hocloco Plinius modum generationis tonitru 8C fulguris, atqj ait fpiritum qui meauerit a terra, hoc eft exhala tionem,pofle tonare nube cohibitum,8C repulfufyderum dc preiTum,hoc eft, haec exhalatio fiuefpiritus inclufa innubem uirtutefyderum coeleftium agitatur atc$ deprimitur rurfum * Quia uero omnes meatus funt obftrudi nube quxipfam cq* hibet,itac£ ludatur cum nube,natura ftrangulante fonitum* hoc eft efficiente fonitum ex hac ftrangulatione atej cohibitio neuaporis*
Efficitur uero fragor, quando frafla nube erumpit exhala tio, quemadmodum accidere folctcxcrcpatura membranae quae eft intenta ipiritu. Sic etiam inquit Lucretius»
Wecmirum, cum plena animae ueficula parua
Saepe ita datpariter fonitum difplofa repente*
Planeidem uidcmusacdderemornnibuscorponbus hu midis, quae tenent inclufum fpiritum calidum,cuius meatus obftrudi funt quo minus egredi ualeant. Sic caftaneae crepat δί ligna uiridia*
Quae fulmina dicantur uana 8i quae fatidica ,diccturinfra capite $z%
Deuentis	Gap» XLIHI
Olmili modo uentos,uel potius flatus,poffe SC l^ex arido ficcoque halitu terrae gigni non nega uerim: poffe & aquis aera expiradbus, qui ηεφ in nebulam denfet,nec craffefcat in nubesipoffe
Qi folle
ΙΝ Π. 11B. C. P L I N f I *#
Si folis impulfa agi, quoniam uentus non aliud in telligatar,^flu<fius aeris, pluribufc^ctiamo/
dis.N^n^ & efluniinibusac niuibus, & e mari uidemus Siquidem tranquillo,^ alios quos uo eant altanos e terra confurgere, Qui qu idem cu e mari redeant,tropaei uocantur; fi pergunt,
pogaet»
Principio caufas 8C modum generationis uentorutn «epo nemus* Deinde uero p ri ndpale* io cos δί ferum huius captu* Ordine tra&abimus
Ventus cil agrario fieret tiaporisfublati uirtute radio# Fola rium in aerem, cuius caufa cffe&iuageneralis,eft tiirtus radio nim iolarium ateg aliorum aftrorum, quaeleuant ex terra m* teriam uen torum. Particularis uero eft frigus mediseregionie
Materialis uero caufa eft halitus calidus Bfliccus, nihil ha*s bens pingue, propter quod accendi poflit,
Caufla uero formalis eft fpirare SC uehi oblique , General autem uentus hocmodo,fublato ficco halituuu^ad mediam aeris regione tiic frigoreloci rurfum repellitur,atepiterii prop ter fui leuitatem fubuolat 8C rurfum deqritur: atcjjbarerixa oC pugna halitus calidi & frigoris impellit 8C moucc aere qui mo tus uocatur uentus, Necp probanda eft Senecae definitio, qui uentum tantum aiteffe motu aerem line materia,nam uentus eft quidem motus aer fed cum exhalatioe ita ut exhalatio ferne per cum uento coniunflafit.lndeenimadparet uentos exma teria uel cognata pluuiae, uel pugnantecumptuuiae materia o riri,q> alii uenticientpluuias ali) feremtatem efficiunt. Item q» uenti imbribus fopiunt, ut quando uenti definunt imbres gt gnant, et rurfum imbre ccflante uenti fpirent;. Vndc nec fpie rant uenri in seftu autmagno frigore,quia & in aeftu confumic materia uentorum, 8C terra gelu conftrida non poteft exhala re uapores. Indicant SC uariae uentorum fpeties,uentos cfie exhalationes, fiunt enim typhones & ecnephiae1, quando fic ci uapores humidisfuntimpliciti, ficutdicetpoftea. Vehunt «urautc uenti obliquo curfu uel quia ut Ariftotcles aitj, aer cir
21
COMMENT. IAC, MILICHH.
cuiamernioueuir raptus a motu corporum codcftium. Vel quta uaporeft calidus8C ftccus fuakuiratcafcendir, uerum fri goremedif·regionis aeris&nubibusobfiantibusfurfum det} di, cun^rcaa no queat deferri,eft c m ignea quadam & ficca roatena uaporis, quae femper Tpr/um niratur,per tranfuerium ucniiurf Praeterea iton poteft iterum redalinea defendere, q» slq liapores fucecdcntesimpedium, unde neceflariO fert per €>b!iquu,FinaIiscaufaMento^eftfua uenulatipe purgare aere, congregare uel difloluere nubes, pluuiS uelferenitateeiticere* SIMILI MODO VENTOS&c, ■	'
Principio recitat Plmiusopinionesphilofophorurn dege/ nerauQncSf, natura uetorumTrima autem eftAriftotelis qua, dO'pfe approbat uidelicet quod ueri ex arido ficcoq? terraean helituuelutexmateriagenerenffPoffunredamgigniex exha latione humida ex aquis fublata> quae tame rarior fit 3 <| qu*l uel in nebulam uel in nubescoire poflit*
^cunda eft illorum qui dicunt (j foiis itnpulfus agat^id ef?·,
rad]] folares fua ui agam atej impellant aerem, Atq? haec eft e/ tiarq Senecae opinio, uentum taptumeile motum aere lineali qua materiali cauira3fedcoelefti aliqua5(icutetia quidam Aftra I°g(contendunt uentos excitari ex coci rato atq? afliduo Mav curxj euri u, qui fua, perpetua agitatione feriat aerem, non a/ liter, atque ii quis flagello aerem uehementius uerberet* Quatn aurem abfurda fit haec fententia, inde intelligi po/ teft 3 quod nullus aer eft in ccelo quem motu fui corporis impellair; agunt autem ftellae in hunc noftrum aerem fieuteriaf in reliqua Corporation formaliter fed uirtualiter^hoceft uirtu ce radiorum & luminis, quemadmoduta fiipradidum eft* Verum tamen eft, Mercyrrj ftellam fuauiplurimam uento rum materiam excitare ex qua uenti poftea exiftunt. Ad eam autem rem radi) folares plurimum conferunt dum radi)s fuis radiosMercurij fouet,flliseenimadminiculaturm fubducen/
da plurima uentorum materia :cunc^ illa fit ualde ficcaatcj ter
reftrisexhalatio, dubium non eft eam potiffimuma folecieri ate# agitari* Legant hac de reftudiofi feripta Aftrologorum de generatione uentorum ♦
NANQVB ET E FLVMlNIBVS ET E NlVIBVS Id eft, uentorum materia non tantum ex terra uerum edam efluminibus 3 c muibus & e mari tranaidllo extrahitur; nam
^ ' ;	" non eft *
L l B, C. P t I N i i ffi.
ftoncil dubiii etiam in bis aqueis Si fr/gidis corporibuspfurf mu eiTe fpiritus craflioris Si calidfori$,Itaq? Si,p materie aiuer fitate, Si,p regiois qualitate a qua feritt ueti ipiieriftdiuerfimo deaffetSi, queadmodu infra in diftnbutioe ueiotii copiofe di cemus.IpCeautem hiceommemorat exempla de Altanis,Tro pps, Si Apogfis uentis. Altani uenti tantii e terra cofurgunc, Sihabentnomen quia ex altioribus terrae partibus fpirantuc funt montes,fyluae Sic, ΑΙη uenti funt qui proprie antelucani dicuntur, qui inde maxime fpirant ubi plurimum aquarii eft aut conuallium, qui fi eunt 8C redeunt uocaturTropp hoc eft uerfarrj,fi tantum pergunt Si non redeunt uocantur Apogfi. MONTI VM VERO FLEXVS CREBRlQVE) Exponit cauffamqui fiatq>indiuerfislocisdiueriimodefpi ί-ent uenti,quia inquit abfcindunturatq? refringuntur a locis altioribus, quaeipforumflatum intercipiunt atq?liberum per Fpiratum impediunt, Cum enim uenti in infima aeris regione ieruntur,facile a locis eminentioribus impediuntur. Vide Arifto. lib. z. cap. 4, Mete»
Vocatautem conflexa cubito aut corifra&a inhumcrOstu ga,arcus & inflexus in montibus Si promontortjs,unde Grg ci Ancone® arcus in parietibus uocat, Si Latini incuruos fk^ XUS humeros, fic enim inquit Statius
ConfeditjUtridefc^ humeros Sic, Quemadmodum uero uenti aliter in locis planis 8i ineur tiis refringuntur, ita etiam uoxaliter ferit planum obieaum, SCaliter inflexum Si arcuatum» Vocatur autem haec uocis re uerberatio »χίid eft fonus,urtde eft Si κχτβχία, Eft autem Echo quando in montium flexibus , aut confragofis iugorum, au t concauts uallorum locis aer inaequaliter pcrcuflus fcinditur, atc^cum fonitu refiiit.Aufonius aitEeho Aeris & LinguaefiM ara efle. Lege Ouidium lib, tertio metamor,
De Echo Si uentis iterum	Cap, XLV,’
TV/rpritiurn uero flexus crebrique uertices,8£ A * Aconflexa cubito,aut confraga in humeros iuga ,eoncaui uallium imus ,fcmduntin#quali> ier inde refultantem aera, qua; caufa etiam uo/
•5. ·: -	■	-	Ψ X *
COMMONT, IAC„ M ILI CHII
ices multis in locis reciprocas facit, Sine fine uen tos generant iam quidam etiam fpecus, qualis in Dalmatiae ora , uafto in praeceps hiatu, in quemdeieilokui pondere ,quamuis tranquik Io die,turbini fimilisemicatprocella.Nomen lo co eft Senta, Quin & in Cyrenaica prooinda ru' pes quaedam auftro traditurfacra, quam profa/ nutri fit attre<fiari hami nismanu, confeftim au-' ftro uoluente harenas Jn domibus etiam muL· tis,manu fatfla inclufa opacitate conceptacula a u rasfuas habent,adeo caufa non deelf.
Sed plurimum intereft,flatus fitan uentus.H los ftatasatqj perfpirantes,quos non tractus ali quis,ucrum terrae fentiunt; qui no aura,no pro cella maris,fed appella tioneqqj ipfa uenti furit, q fiueafliduo madi incitu,& contrario fideru oc curfu nafcunt, fiue h ic eft ille generabilis reru na turefpir/tusjhuciUucq^tancfjin utero aliq uag9, fiuedifparili errantium fiderum icflu ,radioruc|j moltiformi iadu flagellatus aer ,fiue a fuis fideri busexeunt his propioribus ,ftue ab illis coelo af fixis cadunt,palam eitillosqaoqjlegem naturas
habereno ignota, etiamflnondu percognitam* Hactenus ingeneredixit de uentis,iohoc uero locoqubf ttam peculiares uenros enumerat ,qui no unitierfaltter terras
perflant jfed certum aliquem terrae traiium occupant,et ut Po
tanus ait,certo fedem pofuererccefiu, qui non uocantur pro prie nenti ,ied flat u s flue aurae, a rct fi funefami et impetuofi ett am procelJse ?qaaiis efl uentus qui ex fpectt quodam Dalma/
r N II L I B, C. PLINII.	«f :
iix in quem fi feuepondus deiedutn fit fatuus et turbinflim*^ lis jCoelp etiam tranquilloexurgit .Tametfiautem nulla certa at® fufftciens ratio huius rei reddi poffit ,tamen poteftficrf ifiic plurimi fpecusiubcerranei exiftantin quibus uentrcolle/ Λίίη unum magnum fpecum deuoluantur obflrudfe ilforS meatibus uel a uicino mari uel ab alia quada caufa, pcfiea ue ,ro agi tari ex aliquo fuperiniedo pondere uafto impetu atqj magna ut erumpant. Huius uenti defcriprione legcapud Po/ tanum inmeteoris. De Cyrenaicarupe,legePomponium Melam lib; f . in capitulo dc Cyrenaica.
IN DOMlBVS ETlAM MVLTlS.&c.
Aura nihifaliudeft,quamleuicerimpulfusaer,qualis fla/ ■bello exi tari fblet prop ter paucam at<$ leuiter motam exhala/ cioncm. Excitantur autem aurae in magnis aeftibus in locis fal tuoiis aut ad ripas fluminum, aut euam ut Plinius hic inquit an manufatftis conceptaculis domuum,quae inclufa opacitate aurasfuashabent.
SED PLVRiMVM iNTEREST FLATVSSfc» Repetit propofitionem principalem huius capitis: alios fla •tus efle prouinciales,hoc eftin certoaliquoterr;loco tantum fpirames quiuocantur flatus aurae, autprocell*: alios uero ef lc uniuerfales quos non fentit tantuunus aliquis terrae t radus «erum uniuerfa terra, illi autem generali nomine uenti uocan tur. Atqjtameriifupracaufasuemom exponit, tamen in hoc loco iterum repetir, illafcgxomraifeet cum cauffis flatuum feti unitorum prouirrcialium»
Primaeft, q> afftduo mundi incitatu 8C contrario fyderum occurfu nafcan tur. Hic locus proprie de auris intelligcdus eft ron deuenris, ficetiam inquft Arifto. aerem in continuo m® tu 8C fluxu efle propter motum cceleftium corporum OTI Έ&ί Ο'ΚϋΚΑίύ ΛΗξβννί'ίϋΤΜίΤΗ ψθ£<£.·
Pontanus fentemiam Ariftotelisfecutuseafdem caulas po nit,Aurarugelidas fenfi properare cohortes Solis anhelantes
pellurquas axe quadrrgcse.ipffiterintendurcj fuga trudunt®
repulfum Aera, qui tenues motu fouer incitus auras. Secunda, fiuehfceff generabilis rerum naturtrfpiritus huc illuc taneptn utero aliquouagus,hTxcratioa iimiluudinefum ptaeft: ficutenim corpora animalium fpirirujuitaliagitamur atqj fouemur,ita quocg mqdus qui eft maxiiBum & perfetSiO .	·,.■	Z. itj

COMME NT* I AC/ MI LIC Hff
fimum animal ucntis uclut fplritu uitali agitatur, qui gcnitafc femen excitat atq? producit*
> Jertia,fiue diiparili crrantiOffy derii iStu radiorucj? multifor tni iailu flagellatus aer. De hac caufa fupra quocj; diftum efiv Quarta, fiue a fuisfyderibus exeunt his propioribus, fiufc ab iliis coelo affixis cadunt ♦ Epicurei fingunt ftellas nafei cum hominibus SC rurfum interire illis morientibus^atej; has ftellas uocathic Plinius propiora fydera ♦ quia ucro hae cauffenoflL funrphyficaedimittemus eas/	’
Naturae &:obferuatiojrlesuentbrum·	Cap, XLVl
\J igiriti amplius autores Graeci ueteres prodi ▼ dere de his obferuationes . Quo magis mi< ror orbe difeordi, & in regna hoc eft in membra diuiio, totuiris curse fuille tam ardua inuentu» inter bella praefertim 8c infida hofpitia, piratis e tiam omnium mortalium hoftibus tranfitus fer metenentibus; ut hodie quaedam in fuoquifqj tratflu ex eorum commentarijs, qui nunepeo ac/ ceffere, uerius nofcat, quam indigenarum fcietv Cia» niic uero pace ta fefta, tam gaudente^puentu rerum artiumqj principe, oio nihil addifei noua inquifidone,imo ne ueterum quideinuenta per difei ♦ Non erant maiora praemia in multos dif/ perfafortunae magnitudine, &iftaplures fineR * mioalio quapofterosiuuandieruerut* Nanqj mores hominum, fenuere, nog fru<ftus * Et itn* menfa multitudo aperto quodeuq? eft mari, hd fpitalicplittortim oim appulfu nauigat, fed lucri aonicientiggratia. Nec reputat egea mens & ta»
tura au®
3Ί·
IN Η, L.I Β. C. ΡΜ Ν,Ι-1. « tum auantianntema, idipfum fcicntia poOc toti lisf/eri;Quapropter fcrupulofius quam inftitir1 to fo rt a ίί s s c ο n us n i a ί c p eri, tr a cl a b o u e nt o s ,t o t mihanauigantiumceniins.
Hoc caput magis eftrhetOricum quam phyfieum,continet enim tantum collationem fiudq att^ mduftrix ueterum, cum . ignauiaat£|jtnerua fuorum.temporuffl. Veteres nouas artes magnoftudtodtc^induitriapepererut. Nosiri ucrohoiesηά , tantum nihil noui gignunt,iterum nequidera ueterum inuem
tadifcuntautintelligunr, Ampltficatautemhanccollationera ,
circumftamijs temporum,rerum, loco^t« perfonarura. Ve teres nullam difeendi occafionem habuerun t in tot bellis 8Ccf dibus, S£ tamen totum orbem terrarumjjinfeftum latrocinrjs p. uagatifunt incredibili difeendi amore inflammati,locorum ft tus,difcrimina regionum, motum coeli &C ftdiap,:, δί reliqua naturaemiraculafummo Audio curainquifiucrunt* TS1 piiri uero inaitiffimo otio’, Qc in pace nihil tale cogitant aut faciat* ; Subiungitoccupa, fed fortafleueteribus maiora praemiapro polita Fuerunt quam noAris, Refpondet, imo hodie maiora ProP<?l)M^t“r^^rin<:iPedo49atcj ha^t artium ftudiofo, Sta tirri fubiungtt huius diflimilitudinis caufam. Mores inquit ho minum fcnucrcnon frudus. Exponit autem ipfe quid uccet frudnsfenefcere, Haecqu er eia de n egledis neris uirtutum 8C
hoheftatis ftudijs ex noftro^ temporum moribusifaciliime in
telligi potefi,quado nemo difeit amplius honefiatis, uirtutis autreipub. cauiMed tantum lucriattpquaeftuscaufa: undee liam uera SCreAa itudia hodic negleda atep cotemptaiacent, partim inertia 8C ftultitia hoirmpartim cp ηδ digna exiflimetej bus difcedis opera nauanda fit, Verum de hac re alij melius*
Ventorum genera, Cap; XLVll* T7 Eteresqaatuor olo fenkuereper totidem X mundi partes (ideo nec Homerus plures nominat )hebeti utmox iudicatum eft ratione;
fecuta Ktas ode addidit, nimis	cocifat
., »*>
C ΟHMSNT. IACf MlLrCHir
•proximis inter utranc^ media placuit, ad breue ex numerofa addicis quatuor. Sunt ergo bini in quatuor coelipartibus: Aborienteacquinodia liiubfolanus, ab oriente brumali uulturnas: II Ium apelioten, hunc eurum Graeci appellant» Ameridieaufter, Si ab occafu brumali africus, noton & liba nominant: Ab occafu aequinodia Ii fauonius ,ab occafu folftitiali coras, zephyro &argeften uocant: A feptentrionibus fepten' trio, interqj eum 8C exortumjfolftitialeaquilo, apardias didi 8C boreas,Numerofiorratio qua tuor his interiecerat, thrafeiam, media regione ijncerfeptcnmone&occafum folftittalem: iteqs caecian, media inter aquilonem &exortu aequi/ nodialem* Ab ortu folftitiali phccnician,me/ dia regione inter ortum brumalem SC meridiem Item interliba Si noton compofitum ex utroep medium, inter meridiem Si hybernum occide/ tem ,libanoton, Nec finis, Alrj quippe mefen nomineetiamnum addidere inter borean SCca?/( cian, SC inter eurum Si noton euronoton ♦ Sut etiam quidam peculiares quibusqjgentibos ue/ ti, non ultra certum procedentes tradum, Vt Athenienfibus fdron, paulum ab argeftedefle/ xus, reliqua» Graecia: ignotus. Aliubi elatior
idem otympias uocatur.Gonfuetudo omnibus
his nominibus argeften intelligic:SC caecian ali/
IN II. L IB. C. P L Γ Ν Γ I **
qui Uocat helieipontium, Sieofdem alibi aliter; Item in Narbonenfi proaincia clariflimus uen/ torum eft circius, neeuili molentia inferior, O fiiam pkrunqj reda Liguftico mari perferens , idem non modo in reliquis partibus coeli igno/ tus, fed ne Viennam quidem eiufdem prouin/ cise urbem attingens, paucis ante limitibus iugi modici occurfu tantus ille uentorum coercitus* Etauftros in Aegyptum penetrare negat Fabiae nus. Quo fit manifefta lex naturas uentis etiam &tenipore& fine dido. Ver ergo aperit nauiV gantibus maria , cuius in principio ,fauontj hy/ bernum molliunt caelum ,fole aquari) x x v.obti nente partem. Is dies fextus eft ante Februarias Idus,Competit ferme & hoc omnibus quos de/ indepona, per fingulas intercalationes uno die anticipantibus, rurfumcp Iuftro fequehti ordi/ nem feruantibus .Fauoniu quidam ad vii * CaU Marti) cbelidonian uocant, ab hirundinisuifu, nonnulli aero ornithian, uno&lxx* die poft brumam, ab aduentuauium, flantem per dies ix. Fauonio cotrarius eft, quem fubfolanum ap pellauimus .Datus eft autem huic exortus Ver/ giliarum in totidem partibus tauri, fex diebus anteMatasIdUs, quod tempus auftrinu eft huic nentofeptentrionecontrario * ArdentiiTimo au tem aeftatis tempore exoritur caniculae fidus,fo/
COMMEΝΓ. IAC» MlLlCRtf Ic primam par rem leonis ingredien te, qui dies xv.ante Aug u diCalen.eil.Huius exortum die Buso&o ferme aquilones antecedut, quos pro dromos appella nt.Poft biduum autem exortus ijdem aquilones conftantius perflat diebus qua dragin ta ,quos etefias uocant, Molliri eis credi/ tur bolis uapor geminatus ardore fideris ,nec ul/ li uentorum magis flati iunt.Pofteos rurfus au/ firi frequentes uiq? ad fidus Arduri , quod exo/ ritur xi.diebus ante aequino$ium autumni, Cii Hoc corus incipit. Corus au tum nat ,h uic eft con trarius uulturnus.Poft id aequino&ium diebus fere quatuor & x 1 .Vergiliarum occafus hyeme inchoat, quod tepus in iij.Idus NoOembrisin/i cidereconfueuit,hoceftaquiionishyberni,mui tumque seiliuo illi diffimilis, cuius ex aduer foeftafricus. Ante brumam autem vq. diebus* totideqj poftea,ilerniturmare halcyonum fce/ turae,unde nomen rj dies traxere,reliquum tem pus hyemat.Nec tamen familia tempeftatum eo eludit mare.Piratse primum coegere mortis pe/ riculo in mortem ruere ,& hyberna expefiri ma ria,nunc idem auaritia cogit»
Ventorum frigidiffimi funt quos a feptentri orte diximus fpirare ,& uicinus his corus,ij & re liquos compefeunt.^ nubes abigunt* Humidi africus, & prajcipiieaufter Italia» narrant
ponto
IN n. L 1 B, G. P L t N 11 φ Ponto caecian in fe trahere nubes. Sicci corus 81 uulturnus, praeterquam def/nentes, Niuales a/ quilo 8i feptentrio. Grandines Feptentrio ina/ portat & coras, Aeftuofus aufter * Tepidiuu! turnus& fauonius Jidemfubfolano ficciores,8i in totum omnes a feptentrione& occidenteficd ores ,quam meridie &oriete, Saluberrimas au/ tem omnium aquilo,noxius aufter,.& magis fic cuSjfortalTis quia humidus frigidior eftJVIinus efurireeo fpirante creduntur animantes ♦ Etefice no&u definunt fere,& a tertia diei hora oriatur,. In Hifpania Afia ab oriente flatus eft eorum» in Ponto ab aquilone, reliquis in partibus ame ridie.Spirantautem 8Ca bruma cum uocantur ornithia2,fed leniores 8C paucis diebus. Permu/ $nt 8i duo naturam cum ficu, Aufter Africae fe/ renus ,aquilo nubilus .Omnes uenti uicibus fu/ is fpirant maiore ex parte ,au t at contrarius defi/ nenti incipiat. Cum proximi cadentibus furgut aleuo laterein dextrum ( ut fol )ambiunt,Dera tione eoru m m en ftr ua, qmrtam axime Iu na de> cernit Jifdem autem uentisin contrarium naui/ gatur,prolatis pedibus, ut nodu pleruncp ad/ uerfa uela concurrant, Aultromaiores flutftus ceduntur quam aquilone, quonia ille infernus ex imo maris fpirat ,hic fummo .Ideoc^ poft au/ ftros noxrj praecipue terrg motus,No&u aufter,
COMMENT, IAC/ MILICHtt interdiu aquilo itehementior .Et ab ortu flantes diuturniores funt ab occafu flantibus, Septem/ ones impari fere definunt numero, quae obfgr/ uatio & in aitjs multis reru naturae partibus ua/ let.Maresitac^cxiftimantimparinurnero. Sol 6^ auget8deomprimit flatus, Auget exoriens oc cidensq?,comprimit meridianus aeftiuis tcmpo ribus Jtacg medio diei aut noftis pleruncp fopt untur ,quia aut nimio frigore aut aeftu foluunt» ^imbribus uenti fopiunturvExpedantur au te maxime ,unde nubes difcuflse adaperuere cadu. Omnium quidem (fi libeat obferuare minimos ambitus redire eafdemuicesquadriennio exac to Eudoxus putat,non uentorum modo, ueru & reliquarum tcmpeflatutn magna ex parte,Et eftprinripiuiuftri eius femperintercalari anno? canicula ortu , Degeneralibus uentishaec,
VETERES QVATVOR OMNlNO &c.)
Primus locus humscapttiseflde regionibus unde fpirant ttenciatq?de illorum numero ♦ Quatuor aurem funt primi 8C principales uenti, qui quia a quatuorfpirant cardinibuscardi nales etiam dicuntur Locus Homeri extac in lliados '·
<nvcl·9 votos? t7rtet &ψύξΰ(ΓΤζ fforfXHcr
κϋλ/Wty^
Hoc eft, A fumxno Boreas^ Nothus imo fpirat olympO Occafum infedit Zephyrus, uenit Eurus ab ortu* Uuidius Homerum fecutus etiam quatuor tantum enume rat cum inquitlib. primo Meta,
Eur us ad auroram Nabatheatj regna receflirr ^ ^
Perfidacj 8c radiis iuga fubdita matutinis.
Vefper Sc occiduo quaelittora ibletepefcunr,
Proxima funt Zephyro, Scythia feptecf triones Horrifer inuafit Boreas, contraria tellus Nubibus aifiduis, pluuiocj! madefcitab Auftro.
His quatuoruentisalijquatuor,alijuer4ofloadijciut.Nti v\ tnCrus itacgointuentorumexcreuitinduodenarium ufc$,fin gulis enim cardinalibus duo collaterales additi funt . Atej; ut adolefcen tes numerum & fitum ucntorii intelligat ,fubtjciam exemplum defcriptum ex Plinio et Arifio.qutm de uerbo ex cripfit Plinius in hoc capitev Principio in fuperficie plana horizohtisducantur duae lineae in centro fe ad angulos redos fecantesj quorum una ad ortum 8C occafum altera uero ad utrunqj polum excurrat,& in fcribantur nomina quemadmo dum hicpatet in figura»

AA ir|

i COMMHNT, IAC» MILICHH
1 ’	'· r.	'	·..	" ii ' ·	>
SEPTENTRIO
ORTVS
Μ ll t ΐ Β. C. Ρ L / Ν ί 7,	«*
SVNT ETiAM QVlDAM PECVLlARES Secundus locus huius capitis eft, de partialibus feu de p«? Uinrialibus uernis, qui no perflant, fed in certis^locis in quib. rafcuntur tantum commorantur. Non enim fuinuntimpetvi a latere uniuerft, utinquit Seneca, ergo nec uiresillorum fuff»
ciunt ad perflados longiores traclus,fedqueadmod5exleu#,
atcf modica materia nafcunt,tta ena deficietemateriaftatim ca dut,fic Atabulus Apuliaifeftat,Calabria lapix. Athenas Scy ron. PaphiiiaChagenus. Gallia Circius cui fdificta quaflana tamen incolf gratias agunt , tanqpfalubritate coeli fui debeant ei> D, Auguftus templum illi cu in Gallia moraretur 8i uouit SC dedicauit. Poteft etiam fieri ut hi uentt a cardinalibus ab fcinidani, uel calore uel frigore uel alia loci qualitate aut litu. Citat Ariftotclesexemplu de Aquilone, quiiuxta Corinthii, ijortuofeipiratpropterreuerberationem quam In montibus ifticfuftinet,
^ VER ERGO APERIT NAVIGANTlBVS Tertius locus,efi defiatis uentorum temporibus, Curaein aduerfi uentt nuncp uel admodum rarofpirent,alterenifn alte riusuim deprimit} & fortior debiliori femper reludatur, feg tur cj, contrariis temporibus ut plurimum contrarq uentifpi rent. Cur autem hoc tempore magis fpirent, atcj alio minus, caufiaeftfolqui SC excita t a tq? ru rfum diflipat materiam uen<* torum. Quando enim exhalationes funt imbecillae ,atej par^ use, timciolfuo ingenti calore illarum exigui! calorem difTol uitacqjdiflrpat, Ariftoteles enim ait, duas efie cauflas cur neti minus fpiret,una quod exhalatio frigoris beneficio extingui tur,alteraφcalore folis exhalatio difloluitur feu abfumifur*· Vnde necefleeft. Vere &autiino plurimos fpirare uetos,hye me uero &C aeftate pautiores. Sub Ver autem occidentales fla* κίπα'ρίίπ,φίη his locis ut plurium terra exhalare materiam^ uentfe primum praebere incipit, Fauonij itacj Si reliqui occidentales incipiunt flare circa diem Februari} 7. fole exiftente inzi.gra» Aquari} , In anno autebifexrili anticipant unogra du, Vnde &Poet$ defcriptiones ueris a flatu horum uento rum funt exorfi.
Soluitur acris Hyems grata uice Veris Sc fauonl Item Vererataeternura placidi tepentibus auris Mulcebant Zephyri natos line femine flores»
eOMMENT. lACV MiLICHH
< Ornithijuero poftBrumani uno & feptuage, dieincipiut, Sic etiam inquit Ariftotclcs fcfrfycNKos-H ^ ί^αντάι "πνίΤμ.
Habentautem nomen ab aduentu auiu, 8C nihil aliud funt quam Ecefrj imbecilliores	Sic enim inquit Ariftoteles.
ouroi >(^i ^ iTHa-tou ίιο-'ιν χ<3ίνίΐβ'*
Flantautem hi uentidifcontinui, qmquj infumma telluris parteiacent, & ea quae per id tempus fecerni ,atq? erui folent imbeciliia funt: quae uero conglaciata funt plus caloris defide rant. Quamobrem tantifper difcontinuiflant,doncc rurfutn Etefiaemfolftittoaeflatis fpirem,abeo em temporeuentuscp maxime coftanter flare folet... Sunt aut	uenti meridiani»
Subfolanus autem flareincipit circa exortum Pleiadum» Oriuntur autem Pleiades eu zg% gra. Tauri ,id quod fit fere circiter feptimum Idus Mati,
E wi« anntuerfartj didi funt,quia certo & flato anni tem' porefpirant, Flantautem ab Ardo poftSolflitium aeftiuum, ufcg ad ortum Caniculae', propterea cj> tum in frigidis regioni bus feptentrionalibus niues liquefcunt, quae materiam ubere durabilibus uentisfuppedirant, Interdiu autem tantum fpirat quia fol interdiu fumos e terra e!euat,nodu autem deficit ma tcria uentis. Quando ueropraecurruntfolfdcium ,uoc?ntyr Prodromi,quafiamecurfores» Seneca fcribitillos a nautis uo
cari fomniculofos &: delicatos,quia manenefciant furgere,na tui» demum furgunt inquit,cum ne pertinax quidem auraeft LegantAriftotelem fludiofide his uentislib ,z. De Haldo' nijs Plinium infra lib. io. cap,;z. Gellium lib, j. cap, io, VENTORVM ETlAM FRlGl' DlSSIMl 8Cc,
Quartus locus eft de qualitatibus uentorum. Pontanus
hunc locum dodiffimeexplicautt ,cuius uerbaadfcribemus*
ϊρίι autem uenti cum a quatuor fpirent cardinibus, ipforurn quocj cardinum qualitates accipiunt.Etenim partem eam m u di quae ad ortum eft, cum folern qui caloris eft autor fingulis ad nosdiebusafferat calidam quidem: 8C quia fol tndeafltdu us ucnitjficcam quocj eflepar eft,Aduerfam uero huic aduer fo modo humidamatcg frigentem, mfolemipfum terris aufe
rat, e cuius abitufrigus neceflceft fequi, cuius rei nox ipfa in ditioeft, A	ut a calors diurno ftccitas, fic nodurnoafrigo
re humi
ΪΝ Π. L I Β. C. Ρ L ί Ν I I βΛ
tfehumidifasfequatur oportet. Subfolanus igitur qui ab ori «nte flat cardine, fiquidem flatus ipfe, ut Ariftoreli placet,qug dam aeris eil impuliio ,redundantifue afpirationis comotio, p erinde erit affeflus ut dies,ipfe ut regio a qua fertur.Huic co trarius Fationitis, cp noftis naturam, cp occafus qualitatem fe quitur, erit contrario modo affe&us. V t enim aduentus folis acprjfemia calorem,fic recefliis atq> abfentia frigus paritiatm ut illius increfcentiscomes efl ficcitas, fic huius humiditas eft Coda , Atej; ut duo hi aduerfl cardinesTunt, fic dies 8C nox, calor dC frigus, fic aridum &hume<Sum,contrari)effe>' ftusjcontrariaecp qualitates ab eis manant. V t autem cardines hi mundum ab ortu atcg occafusequis diuidunt partibus,du ftiper ipfos circulos, ficqui fummum atej; imum coeli uerticS duo cardines a dextra atqt finiftra iilorii fecant, parib. quoq; partiuntinteruallis, quorum alter, id efl feptetrionalis cardo ab utro9 cardine furgemis ateg cadentis folis fingulas tantum qualitates fibicouenientes afliimit. Nam fi ab eo fol abeft car dine, frigefeere admodum illum necefle eft ,nimij aute frigor ris ficcitas comes eft.Ergo ab orientisfolis cardine ficcitatem, ab occiduo frigiditatem mutuabitur. Vt enim humiditatem ;ab hoc capiat fieri non poteft, cum ficcum atc^humidfifimu! coire natura minime patiatur. Quocirca&uenti qui ab hoc flant cardine,aridi atq? frigentes (unt. Ad oppoiitum uero hu ic cardinem, id efl meridiei plagam, cum fol fit ei maxime fa>· miliaris,ob hancipfam folis familiaritatem plaga uehementl usc0calefdt,unde fpirantes inde flatus a finitimo cardine atq? a folis uicinia calorem accipiunt. Quamobrem non teme re Arifloteles affirmat, Subfolanum libenter tranfire in No^ tum, hoc eftin meridianum flatum ob ipfam qualitatis calidj fimilitudinem. Gura autem parte ab aitera haecipfa plaga me ridionalisdecUnetin occafum, ab ipfoquocj occafu mutuat humiditatem,unde flatus ipfi illinc calidi, hinc h timidi fint o*
portet. Quamobre ut uenufeptentrionalesfrigidifuntatque
aridi,fieexaduerfo meridionales calidi atcjhumentes fint ne cefle efl. Horum fadjut ad hunc c|ad illum cardinem magis declinent, fic ex hac qj ex illa qualitate plus minusue mutuan *ur. Tanta autem nemorum atq; aeris mutatio cum aliunde neceffe eft utad plaastas atq? ad coeli referatur ligna. Ha
«tenus Pontanus,
€OMMENT. !AC; MTLlCWtt
II ET RELlQVO S COM/ PESCVNT
Septentrionales ucmi funi frigidi, primium cp folillalock sion accedit ; Secundo propter logmquumaensmotumple num uapore frigido, haud aliter c^per os reflatus fpiritusca Udus ,longe tamen motus frigefeir* Tertio, quia plagaeSep/ tentrionales magis aquis 8C niuibus abundantq? reliquae, un de exhalationes illic etiam funt frigidiores ^ in reliquis. Na besautem abiguntatcjdifcutiuntui fua&flatusuehementiay Sin autem frigidi magis qj uehemetes fuerint, prius nubes gelu inducunt qfoluunt, unde Boreas grandinofus & Aquilo muofuseriamdicitur»
MINVS ESVRlRE EO SPIRANTE
Calor enim horum flatuum aperit poros corporum, per quos calcrinternus exhalat 8C refoluitur,undeneccfrecftfte ri deteriorem conco&ionero, & per confequens animalia mi nus etiam efuriunt.Hyemeuero magisuentricuii calent.quia frigore circumdata corpora magis condnentnatiuum atq? in ternum calorem* Scmperautemuirius coniuruSa fortior efi quam difperfa* ^	^	Vnde inquitH/ppocrates*
ai Κοιλι&ι	x&j	$\frei
ETESl/E NOCTV DESiNVNT&e
Sic inquit Arifio*Etefiae poftfolfticium 8C Caniculaeexor tum,& non tum cum fol maxime accedit recedit ue afpirare folent,atq imerditi fpiranr noflu defiflunf,caufa quod fol cu proxime eft,terram prius aiRccac, quam ut ulla oriatur exha latio* Ac cupaululureceffir,iam modicus exultat calor, adeo
tit conglaciataeaquae liquefeant: 8C dum terra cum fuo tu ftv lis calore inarefdt, in quendam ueluti fumum 8C exhalatione tranfeunt,noduuerodefinuncflare, quoniam tum congela ta omnia liquefieri cdTan c,propter nodurnum frigus dic+.
PFRMVTAN T ET DVO
Caufa eft q, uenti,uelmotu purgantur atijredduntur fe^
reniores.uclquiaperflantlocafngida ucl calida,quorum na
turam & qualiratem deinde referunt* Arifloteles ait in Bizan
tio Baream clarum & falubrem eiFe 5 in TIiciTalia uero turbi ^ “	v—	dum δί
IN It. I/ IB. C. PLINI! m
dum&pluuiofum: illic enitn tranficmontes, hic arenas & io ca calida.
DE RATIONE EORVM MENSTRVA BCc.
Hoc eiii ,uenti qui fpiraitt quarto die poft Nouilunmm, il
M ut plurimum toto menfe fpiraru, quartus enim dies iudicS duuseftmenfis. Eodem modo Vfrgil. de quarto didoquic. Sin ortu in quarto (namcg is certifliraas audior )
Pura nec ob tufis per coelum cornibus ibit Totus 8C ille dies dC qui naicentur ab illo Exadumadmenfempluuiauenriscg carebunt.
’ Mirum eft quod ex Eudoxo citat Plinius, recurrere eafd? tempeftatesquinto quoque anno. Eius rei authorem alium neminem fcio*
De repentinis flatibus.	Cap.XL VlII
TVIVncde repentinis flatibus,qui exhalante Merra( ut didum eft )coorti ,rurfusq? deiec ti,interim obdudanubium cute multiformes exiftunt. Vagi quippe 8>Cruentes torrentiu mo/ do, ut aliquibus placere offendimus, tonitrua ^Fulgura aedatit.Maiore uero illati pondere in curfuq^,filateficcam ruperint nubem, procella gignunt, quae uoca tura Graecis ecnephias .Sin uero depreflb finu arclius rotati effregerint,fine igne, hoc eft fine fulmine ,uorricem faciunt ,qui typhon uocatur ,td eft ,uibratus ecnephias.De^ fert hic fecum aliquid, abruptum enube gelida conuoluens uerfansqj ,&ruinam fuam ilio poti dere aggrauans,&locum ex loco m utans rapida uer£igine,pr^cipua nauigantium peftis,noan/ tennas modo ,uerum ipfa nauigiaco ntortafran
BB tj
c o mmh nt, i a α m i l i g h it
gens, tenui remedio aceti in aduenientem eifufi^ cui frigidiiTima efl: natura «.Idem ilitTu ipforcpcr cuilus,correpta fecum in cadum refert forbetifj inexcelfum . Q^fi maiore dcpreife nubis eru' perit fpecu ,fed minus lato quam procella , nec fi ne fragore, turbinem uocant , proxi ma quaeque profternencem. Idem ardentior accefuscp dum furit, p refler uoca tu r, amburens contaifla pari/ ter 8d proterens*
VAGl QVIPPE ET RVENTES 8Cc,
Hi ucnti fiunt cum multum ficci fpiritusin nube efeuatu fuerit. Fumus autem hocmodo nubiinclufus ludatur fur* fum euadere, fednubeseumdeprimit.Imereadum fielu&a turuarieagitatdr. Atcj:hic fumus fi fubtilior fuerit eliditex rupta nube fulmen: fi uero denfior fuerit,nonquidemrum·' pitfeddifiicit nubem, unde fit \m<fhur% hoc eft procella, tue miiIti!ofusatq;aceruentus,qui non fufus, ut inquit Seneca, nec per apertum ucnit, fcd laborat & iter fibi ui aepugna pa ‘ rat,nos uOcamuseynfturm n>ind.
Quando autem frafla nube fumus erumpit, dicitur nfar at> accendo, tametfiparticulam nubis fecum raptet.Isarbo-' res etnauigia comprehendens frangit. Plinius uocat eum uor ticem. Diffenaprocella,quodhkhumiliusetanguftius ro/' tatur, ille latius uagatur St altius..
Typhonis caufa exponit Ariftoteles, cuius haec iut uerbat’ Gum autem flatus qui in nube erat excretus,alteri incurrendo · repercutitur^, perinde ut eum ex lato in angufium adigitur ue , tus in portis uijscj. Nam repulfa prima corporis adhucmo dum fluentis parte,propterea quod illa nequaquam cedant, aut ob loci anguftias ,aut quod in frontem aliquis alius offlet fpiritus jtnifiiufmodi locis flatus circulum uertigincmqjfieri faepenumeroaccidit. Siquidemaiiudheulterius procedatar cet,aliud a tergo impellit, quare cogitur in larus,qua nimirii parte non prohibetur fefe uertere,atc£ ita femper quod prox! mum continuumqj eft}quousc£ unus euadat, hoc autem cir : ί ί	culus i
IN II, L I B. C, PLINI I. ,1
culuseft,&c. Meminit 8C VirgiliusTyphonfe Aduerfi rupto,ceu quondam turbine uenti Confligunt zephyrusqtNotuscf jetljtusxois Eurus equis,ftriduntfylu3e,ffuitqj tridenti
Spumeus, arcpimo Nereus ciet aequora fundor Turbo uocatur quando maiore hiatu nubis erupit eunt' fragore, Haberautem nomen a circumatftu nubis in orbem, quando emex fraifa nube eliditur atc$ flin anguflias incidit, conuoluitur atqj in orbem agitatur, idemautem	dicitur
quando accenditur 5nam	eft accendo*
Alia prodigiofa genera tetnpeftatum*	Cap.XLlX^
"^]Onfitautemaquiionius typhon ,necniua> i. ^lis, autniueiaceteecnephias.Quodfi fimul rupit nubem ,exarfitc£ ,& ignem habuit,ηδ ρσ ftea concepit,fulmen eft, Diftat a preftere, quo flamma ab igne *Hic late funditur flatu, illud co/ globatur impetu ♦ Vortex autem remeando di/ flata turbine j&quo ftridor a fragore ♦Procella latitudifteab utroque,difieda nubeuerius quS rupta. Fit & caligo beluae fimilis,nube dira naui gantibus ♦ Vocatur & columna , cufpiflatushu morrigensc^ ipfefefaftinet ♦ Ex eodem genere & in longam uel u ti fiftulam nubes aqua trahit*·
NON FlT AVTEM AQVl EONlVS TYPHON
Eade uerba funt apud Ariftotelem . Non fltautem Aqui lonijs typhon,nec niue tacente ccnephias, proptereaquod hoec omnia flatus exiftuntvflatusuero non nifi calida ftccaq? exhalatio eft, igiturgeluatc^frigus cum euincunt,principia ipfum cum adhuc fit ftatim extinguUnc,
In Summa
Fulmen eft ignis conglobatus* xfwe ,flammalatc uolitans
~	BB fi)
-C0 Μ Μ ΕΝΤ. ϊ A Cf Μ ί LIG Η ίΙ
Vortex,findens typhon*
Turbo, fragorem sedit*
Caligo,atra typhon.
Columna ,cum humorfeipfum fuftinci*
JFiftula , cum nubes aquam trahit
Quibus in terris fulminanon cadant	Cap.' V
"|Yeme&aeftaterara fulmina, contrarrjs de JLJ caufis, qtfoniam hyeme denfatus aer nubiiS craffi ore corio fpifFatimomnisqj terrarum exha latio rigens acgelida, quicquid accipit ignei ua/ poris ,extinguit. Quar ratio immunem Scythia & circa rigentia a fulminum cafu praeftat,SC e di/ uerfo nimius ardor Aegyptum»Siquidem calf dificciq?halitus terrae,raras admodu tenuesqj & infirmas denfantur innubes ♦ Vere autem &C autuno crebriora fulmina,corruptis in utroque tempore seftatis hyemisc^ caufis. Qua ratione crebra in Italia, quia mobilior aer mitiore hye/ nie&a?ftatenimbofa,femper quodamodo uer nat uel autumnat Jtalite quoq? partibus rjs ,qug afeptentrione difceduntad teporem, qualis eft ' Vrbis & Campanig tradus,i uxta hyeme &gfta te fulgurat ,quod non in alio fitu*	^
Eade eftmaterialis caufa fulmisrfu!guris,tonicru,ecnephi£
& typhonis,de q fupra fatis didu eft. Dtfferut aut forma,nain hic uapor itra nube indui*» aliis atej alrjs modis egredttnt aut fiiimen quando uapor agitatus in nube incenditur,erumpes uero extra humidam nubem rurfum humeflatur 3ίφ coit uc lui in maflatn quandam ^quacafla rurfum induratur, fictu lu** tum admotum igni concrefcerc at<$ indurarifolet * Haec maf
η ϊ u L I Β* C» Ρ L ί Ν I I,
β hoc modo percotfh atcj indurata fulmen uocatur. Virgifi us cruditiflime materia, generationem δί naturamfulminii · complexus cft,eum inquit
Tresimbris torti radios, tres nubis aquofae Addiderant, mrili tres igms&alidsauftri Fulgores nunc terrificosofonitumq! , metumcj , Miicebant operi, flammifcg fequacibus iras.
Hoc eft, fulminis materia eft uapor iiccus, q uifcofum que darii humorem coniundum habettunde etiam uapor coni-' politusapellatur, huncuaporemuocat hic. Virgilius radium torti imbris. In nube autem haec materia formatur &C pcoqui^ «ur, undeetiam tres radtj nubis aquofseadrjciuntur.Perficitur autem deformatur igne ateguento, qui illud extra nubes eia/ ' culatur. Fulgores uero, fonitus, metus 8£i»efeq,uutur illud ueluteffedus feu finales caufla?.
HYEME ET /ESTATE RARA) &c.
Ratio eft, quia in hyeme exhalatio coafta in nubem exiguii calorem continet , ui enim frigoris calor fubito extinguituf. Ineftateucroeuaporatio eft tantum calida SC ficca,qufinnu! laseiufmodi nubes denfari poteft f Medqsuero temporibus, uttrere 8c autumno, crebra fiunt fulmina, horu enim tempo/ rum conftitutio plurimam materiam tam ficcam quam humi* ' dam praebet. In noftris uero regionibus aeftate fiunt fulmina propterea quod illius calor non Omnem materiam nubium abftimere pofiit».
Fulgurum genera 8C miracula» Cap. LI
‘pVlmmu ipforum plura genera tradunt. Qug ■»- fiecaueniut, noadurunt,fed diffipant. Quze humida, non urunt fed mfufeant. Tertium eft quod clarum uocant, mirificae maxime naturae, quo dolia exhauriunt inta&is operimentis, nui loqjalio ueftigi° relidlo» Aurum Sises 8Cargen/ tum liquatur intus,facculis ipfis nullo modo am
btiftisjacnecanfufo quidem fi<?nocerae. Lartia
:	rC0 MM fiNT» ilACf MILICHH.
* , ■ ;' ' ‘ · 1 *
princeps Romanarum idfograuida, partu exatii
mato , ipfa citra ullum alidd incomodum uixit«-InGatilinianis prodigtjs, Pompeiano ex muni' cipio M ♦ Herennius decuriofereno diefulmine iduseft»
SecutusPlintus Arifto tele tres fulminu fpecies enumerat» Prima eft, fulminum quxnon urunt fed tantum difftpant 8i uocantur a Poetis «ffiw.Cauffa autem eft i ingens materi;» ficcitas,quae trahit fecum magnam uitnfpirituum feu uento/· rura,quumpa<Siincorpora.porofa,couellunt atej; diffipat ii iapriul<9 fulmine aduranfjfpirit^em fulmine uelocior exiO.it» Secunda foedes eft , fulminii quse-nonurunt ,'fed infufeat tantum, ab Arifto . appellantur4^«W.H3ec enim fulmtna,pp ter nimiam fubtilitatemktcjj raritatemante penetrant atqj cub lant per corpora quam ut adurere illa ualeant, mora tamen fa <fta infufeant. '
Tertia fpecies eft illorum,quae eodem modo g rariora cor pora labuntur, fi uero in denftora atej; folidiora corpora inv pegerint,tum iUaftarimdilToluut, Adfcribam uerba Arifto» de hoc fulmine
tfg. λί7ί\ότΗτχ φίξίτχι,	2>‘ τάχος,
Λίξιών 7^iy ίχ.7Π/ξωσ·ΰα & ’ίτπΛατβίΦας μί λανοα.ό /'ί fyxAo - •ΧΐξΘ'^ίχςωΛ μ$3ΙκαυΛ"ίφ9χΛ Λϊώ^. Λο&τ* ju^v ΰώτπν·ΕΗθ.ντ«.Έί%&τί,τά «Λΐ μπ ,όϋ&ατ. ojajj ά®η'Λς, «Λ &' Ι$> χάλκωμα ίτάκΗ,2> <f'i ξνλορ ovtPcH ίττκΒί. 2^ μανότΗτΛ,t(J>9xo-£ 2λ τηίνμα <Ρ:ϊη$Μίμ KS» ΛίλΦόρ» dCc.
Seneca diligenter hanc fpeciem explicat,cum inquit,Csete
rum mirafulminis,fiintueri uelis, opera funt, nec quidquam dubt) relinquentia , quin diuina infit illis potentia. Lo'’ culis integris 8c illaefis conflatur argentum, manente uaguu» gladius liquefcit, 8C inuiolato ligno circa pila ferrum omne dl ftiliat,ftat fraao dolio uinii, necultra triduum rigor ille durat» Item in alioloco.
Triafulminumgenerafunt ,quodda’enim terebrat rqdda
difcudt,quoddam urit, Quodterebratfubtilc eft & flammeft»
cui peranguftiifimom fuga eft ob finceram 8C puram flamm* tenuitatem. Quod diifipat conglobatum efi, «Si habet comixtS uiro fpimus coaAi 8C procellofi .Ita<£ illud fulmen per id fora men per φΐ ingreflum cft,reditdC euadit,huius late fparfa uis rumpit tcVa non perforat. Tertium illud genus quod urit mul tum terreni habet, 8C igneum magis cft qua flammeum ,itacg relinquit magnasignium notasquaepercuifisinhereant. Nui Ium quidemline igne fulmen ucnit fed hoc (Pprie igneum di* cimus qd manifefta ardoris figna imprimit aut urendo aut fuf cando,autaffland©.
De obferuatiombus»	Cap, Lll
*Hufcorum literae nouem deos emittere fuU A mina exiftimant, eaqj efle undecim generu,. louem enim trina iaculari, Romani duo tantum
ex tjs feruaueret diurna attribueres Ioui, no&ur na Summano, rariora fane eadem de caufia frigi dioris coeli, Hetruria erumpere terra ejuoe^ arbi tratur, quas infera appellat, brumali tempore fa &a, faeua maxime SCexecrabilia, cum fint omnia quas terrena exiftiman t, non illa generalia, nee a fideribus uenientia, fed ex proxima atqj turbi' diore natura * Argumentum euidens eft, quod omnia a fuperiore caelo decidentia obliquos ha/ beanti&us: haec autem quae uocantur terrena» re$os, Sed quia ex,ppiore materia cadunt , ideo credantur e terra exire, quoniam ex repulfu nu! fa ueftigia aedanc, cum fit illa ratio non inferni u <3:us fed aduerfi, a Saturni ea fidere proficifci fub tiiiter iftacofedlati putat x fictit cremantia, aMar
tis. Qualiter cutn Volfintj oppidum Thufcoru
CC
C Ο Μ Μ E Ν Τ. ΙΑ C* ΜILIC Η 11
opulenuiTimntTJ totum concrematum eftfuImK ne*Vocant & familiaria in totam uitam fatidica, qu*e primafiiint familiam fuam cuicp indepto* C&cerum exiftimantno ultra decem armos por/ tendere priuata,practer^aut matrimoniopri/ mo fada, aut natali die.Publica non ultra tricefi mutn annum,pratercp in dedudlioeoppidoru,
Xhufcorum obferuatioes de fulminibus differunt ab alio rum tam Graecorum quam Latinorum 5q?iudicauerunt tan^ tum ideo fierifulmina ut aliquid fignificarent^atq; hancipforu ^fle cauffam noti tantum finalem, uerurn etiam efficientem,8C nonquiafadafuntfignificarcXed quia fignificaturaefint fieri* Homines autem philofophi indicat efficientem caufamfulmt nu me ffecoli i fi ο n em nubiii, deinde uero poftqjiamfadafunt iign ificare au t portendere aliquid*
Diurnafulminadicuntur quaeinterdiu^nodurna autem q nodu gignuntur: nodurno autem attribuuntur Summanno hoceft, Plutoni, qui Summannus didus eft,quafi fummus tnaniumdeus, cuius meminitOui.tf * Fafto,
Reddita ·, quiTquisiseft, Summanno templa feruntur* Tunc cum Romanis Pyrrhe timendus eras*
Terrena fulmina funtquaealodsterraeproximisueniunf, fupera uero quaeaPcellis demittuntur quibus fupra cap^zo-didum eft
QVONlAM EX REPVLSV NVLLA VBSTlGlA Id eff,non rede colligunt qui haecfulmina proptefea negat ex terra exilire quia ex repuifu nulla edat ueftigia, hoc eft, nui las relinquunt notas impulfionis uel repulfionis,cum tarnera illa fitratio no n inferni idus fed aduerfi ,hoc eft notae repuli*® nis non tantu ex inferno, ueru etiam exaduerfo idu cernunt* VOCANT ET FAMiLIARiA IN TOTAM #c. Hoc eft, quaedam fulmina portendunt priuatis tantum Icci tllorumfignificatio in totam uitam extenditur: arcj ut Seneca ait, non unam remfignificant uerum contextum re^perom nem uitam, &h*cfuni fulmina quae proprio accepto patri>
monio
IN 1!. LIB. C. PLINII ?*;
έηοηίο & in nouo hominis aut orbis fiatu fiunt. Qui plura de huiufmodi nugis rcgruntlegant SenecSlib» z. Natu. qujfiiV
Defulminibuseuocandis.	Gap» LlII
TJXtat annalium memoria, facris quibufdam precationibus uel cogi fulmina uel impe/ trari. Vetusfama Hetrurix eft, impetratu Volii nios urbeagris depopulatis fubeuntemonftro,' quod uocauere Voltam: euocatum bC a Porfena iuorege. Etanteeum aNumafxpiushocfadlita !tum, in primo annalium fuorum tradit L* Pifo grauis autort quod imitatum parum rite Tullii Hoftilium,idum Culmine» Lucofq? & aras,& fa cra habemus, interq? Statores, & T onantes, 8C
Feretrios, Elicium quoc^accepimUs Iouem»Va
ria in hoc uitae fententia,& pro cuiufq? animo*. Imperari na turx audacis eft credere: nec minus hebetis,benefici)s abrogare uires: quando infui gurum quoq? interpretatioeeoproferitfcientia utuentura alia finito die prxcinat: & an perem/ pturafintfatum,autaperturapotiusaiiaiataqug lateant, innumerabilibus in utroc^ publicispri uatifq? experimentis»Quamobrem fintifta(ut
rerum naturaelibuit) alqs certa, alijs dubia, alrjs
probata, alijs damnanda»Nos extera quxiunt tn his memorabilia non omittemus*.
Euocare,cogere,uelimpetrare fulmina fignificat incantatio
nibus feu uerbis rite coceptis fulm ina coficere et eiaculari :que admodum & hodie uenefiese mulieres feruntur tempeftatcs
CG ij
COMMENT. I AC* MlLICHII
in acre excitare. Exempla quae citantur in textu extant apud Ouidiunaj, Faftorum, Item apud Senecam & Macrobium *
_	Catholica fulgurum»	Cap.LUIf»
L4 Vlgeirum prius cerni, qua tonitrum audiri JL (cum fimul fiant) certum eft♦! Nec mirum 9, quoniam lux fonitu uelocior Jdum autem 8i fo nitum congruere, ita modulante natura ,Sed fo/ nitumprofedi eflefulminis,non illati: etiam nu fpir itum ocyorem fulmine ,ideo quati prius om ne & afflari quam percuti: nec quenquam tangi qui prior uideritfulmen ,auttonitrua audierit» Lacua profpera exiftfman t,quoniam lacua par/ te mandi ortus eft. Nec tam aduentus fpectatur quam reditus,fiueab idu refilia t ignis ,fiue ope re confedo aut igneconfumpto fpiritus remeet» ίη fedecim partes coelum ineo refpedu diuifere
Thufci» Prima eft afeptentrionibus ad acquino/ dialem exortum ; fecunda ad meridiem, tertia adacquinodiale occafu, quarta obtinet, quod reliquum eft ab occafu ad feptentriones, Has ite rum in quaternas diuifere partes,ex quibos odo ab exortu iiniftras,totidem e contrario appella/ _ nere dextras ,Ex his maxime dirae,quaefepten tri oneab occafu attingo t, Itaepgplurimu refert, uil de uenerint fulmina, & quo concefierint» Opti ir. uin eft,in exortiuas redire partes. Ideo cum a/ prima caeli parte jienerint,&iaeandem conceiTs
IN H L I B. C. PLINII. 7f rintjftrmma felicitas portenditor ,quale Syllae di datori oftentum datum accipimus .Gaetera ipfi/ Ds mundi portione minus profpera aut dira * Quaedam fulgura cnonciare non putant fas ,nec audire,praeterquam fi hofpiti indicentur aut pa renti«Magna huius obferuationis uanitas ,tada lunonis aede,Romae deprehenfa eft Scaura con/ fule ,qui mox princeps fuit»No<fta magis quam interdia fine tonitribus fulgurat» Vnum animal hominem non femper extinguit, caetera ilico t hunc uidelicet natura tribuente honorem, cum rotbeluae uiribus praeftent. Omnia contrarias incumbant in partes.Homo nifi conuertaturui percuftus non expirat «Superne i$i confidunt» [Vigilasititas conmuentibus oculis,dormiens patentibus reperitur ♦ Hominem ita exanimatu cremari fas non eft, condi terra religio tradidit» Nullum animal, nifi exanimatu, fulmineaccen/ dit. Vulnera fulminatorum frigidiora reliquo corporefunL
FVLGETRVM PRlVS CERNr &c»
Id eft, fulgetrum 8C tonitru fimul eduntur tamen uifus prae currit auditum, uifus enim propter fubtflitatem fpirituum ce* leriusobietfa percipit quam auditus. Pontanus in Meteoria uritur exeplo a fecanteligna,δί Ariftoielesderemisincuflis 'in aquam, ubi femper uifus praecurrit auditum.
L&VA PROSPERA EXlSTiMA NTVR Romaniiudicauerunt fulmina quae a laeua ccpli parte uenl rent 8C in eandem iterum redirem cfle felicia & profpera. Sic Anchifcs Romano more bonum omen interpretatus eft laetis

C Ο Μ Μ Β Ν Τ* ΙΑΟϊ Μ Π iCHlt
fulmen: Subito^ fragore Imomiitbeuni&c.Cicc, lib. z.de diuinatione .Optimum aufpidumhabebatapud Romanos finiftrGjGraecis uero 8C barbaris dextra uidebSc aufpicatiora*
Quae non feriantur fulmine,	Gap. LV
ΟΧήδ quse terra gignunturjiaun fruticem no *-/icit: nec unquam quinque altius pedibus de fcenditin terram .Ideo pauidi altiores fpecus tu' tiffimos putantiaut tabernacula e pellibus bellu arUra ,quas uitulos marinos appellant, qwonia hocfolumanimalex marinis non percutiat, IP cutnece uolucribusaquilam,qu2eobhoc armi/ g^r huius teli fingitur * In Italia inter Tarracina & aedem Feroniae,turres bellicis temporibus de fiere fieri ,nulla non earum fulmine diruta»
Deprodigioiis pluuijs,la<ite 8C fanguinc /arne/er
ro3lana,lateribus codis	Cap,LVl
T3R^irr haec inferiore coelo relatum in monu/ ·*- meta e fi:, lacie &fanguine pluiife M, Acilio, C* Portio GOSS ♦ Et fepealias carne, ficutL* Volumnio ,Seruio Sulpicio COSS»Exqj ea no perputruifle quod non diripuiflentaues, Item ferro inLucanis, anno antequam M ♦ Graflus af Parthis interemptus eft ,omnes(^ cum eo Luca ni milites,quorum magnus numerus in cxerci/ tu erat: effigies q pluuerat/pongiaru fere fimi lis fumarufpices cauenda pmonuerutfugna uulne aut Paulo,C»MarcelloCOSS Jana pluuic
c	■	' " - ~	'	circa
ΙΝ ΓΙ, L I B. G. f^LIN I I.,
dm caftelIumCariiTanum,iuxtaquodpoftan^
num T. Annius Milo occifus eft. Eodem caufa dicete lateribus codis pluuiiTe, in cius anni ada relatum eft»
Qui cauflas naturales horum prodigiorum pcrfcrutantur, ilii aiunt huiufmodi humores uel quiddam illis affine attolli in a irem ubi paululum trafmutatum rurfum delabitur. Ha^plu liiarum plurima in hiik>ria,<Sc ueteri,6i recenti extantexepla. De (anguinis pluuia Liuius lib . 4. tertiae deca * Et Calibus cre tam, 8c Romaein foro Boiario fanguinempluifle.	Carnis
pluuia fit quando hae exhaladonesTanguineae in aere coeutue lutin unam quandam maflam. Liui.lib. j. primae deca .Inter alia prodigia came pluit quem imbrem ingens numerus auifi uolitando rapuifle fertur, quod intercidit fparfum ita iacuiiTe per aliquot dies ut nihil odor mutaret. Albertus Auicennam autorem allegat,qui aitintegrum uituli corpus extra nubes ce cidifle. Idem Au*cenna,tefte Alberto ■> fertur uidifie maflam ferri ex nubibus decidere pondo centum librarum, ex quo p fiantiflimi gladij poftea fabricati fun t*	De lapidum pluuia
Innumeri lociextant apud Liuiumlib. j.NunciatumRegipa' tribufqj eft in monte Albano lapidibus pluifle <Sic,Noftra aeta teingenslapispondoaliquotlibrarum ex nubtbusin Alfarfa decidit qui hodie infigni magnitudine confpicitur in templo cius loci fufpenfus.
Decjde Milonis fit mentio apud Caefaremiib, tit.bclliciui fis, qui feribit eum perniTe ex iAu Iapidis in oppugnatioe Cof faeinagroTurino.
De crepituarmorn&tubarii de caelo audito,Cap, LVll
A Rmorum crepitus & tubg fonitus, auditos /\eccclo Cimbricis bellis accepimus ycrebrof que Si prius 8>C poftea ♦ Ter tio uero cofulatu Ma rrj ab Amerinis Si Tudertibus fpecftata arma ese Ί kftia,abortu Occaiuq^ inter ie concurrentia, pul
C O Μ Μ ΕΝΤ* IACi MlLlGHl!
fis qua; ab occafuerant. Ipfum ardere cadum, nimemiru eft, 8C faepius uifum, maiore ui igni* nubibus correptis*
Crepitusarmoruin nubibus noftraartatefarpeauditi funt* Superioreanno ferunt Bambergae in fummo templo tale 9*' cotnparuiflc, mane fub auroram audita funt tympanapu' lari, figna cani, ingentem clamorem tolli uelutab armati* militibus acie concurrentibus ,item crebri idus armorum 8C uociferationes exaudiebantur. Adeo ut facrifici qui prope ha bitabant urbem captam efle arbitrarentur: ferturquoc# anno if}o, menfefeptebri wiflenburgi ad Rhenum oppido fub tae ridiem ftrepitum armorum in aere excitatum efle, adeo utct' ues ad arma concurrerent 5C ad portas praefidia difponerent· Plura huiufmodi oftenta his annis ferun tur comparuifle ,qu£ baud dubie magnum aliquod 8C graue malum minantur,
De lapidibus e cceio cadentibus. Gap. L Vlll
anno, prazdixiflecaeleftiuni literaru fcientia qai/ bos diebus faxurn cafurum eflet e fole. Idq? fa<Su interdiu in Thraci se parte ad Aegos fli ume. Qui lapis etiam nucoftenditur, magnitudine uehis, colore adufto, comete qqj illis no&ibus flagraiv te* Quod fi quis prsedidum credat, fimul fatear necefleeft, maioris miraculi diuinitatem Anax» gorasfuiffetfoluiqj rerum naturae inteliecTtum» & cofundi omnia, fi aut ipfe fol lapis efle, aut uti quam lapidem in eo fuiffe credatur i decidere ta/ men crebro non erit dubium * In Abydi gymna fio ex ea cauffa colitur hodieqj, modicus^quide.
in Ii. L I b; α Hi Hj i ?o.
Ted quem in medio terrarum cafuru ide A naxa/ goras praedixiffe narrat. Colitur & Caflfandrias, quae Potidaea uocitata eft,ob id deducfta. Ego ip
fe uidi in Vocontiorum agro pauloante delatu» De Anaxagora lege Laertiu lib.t. quiaic, eum ex arteprae dixilTe lapfum lapidis ex aere qui circa /Egos flume contigit* Hic Anaxagoras tam ftudiofus Mathematica? fuit, ut interro ganti cuidam cuius rei cauila natus fit,refponderitinfpiciendi coeli 8i foiis.
De arcu caelefti,	Cap. LIX
A Rcusuocamus extra miraculum frequetes, /l&extra oftentum: nam nepluuios quidem, aut ferenos dies, cum fide portendunt. Manife/ ftumeft, radium foiisimmiffumcauaenubi, re/ pulfa acie in folem refringi, colorumq* uarietate mixtura nubium, aeris, igniumq? fieri. Certe ni fifoleaduerfo non fiunt, nec uncp nifi dimidia circuli forma nec noctu, quauis Ariftotelespro/ dataliquando uifum: quod tamen fatetur idem non nifi quartadedma luna pofle. Fiunt autem hyeme, maximeab gquinodiio autumnali die de crefcete.Quo rurfus crefcete ab eqnodtio uerno, no exiftut: nec circa folftitiulogiflimis dieb; bru ma uero, hoceft,breuiflimis diebus,frequenter Iidem fublimes humili fole, humilesc^ fublimi, Si minores occidente uel oriente, fed in latitudi/ nem diffufi: meridieexiles, uerum ambitus ma/ ioris. Aeftate nero per meridiem non cernunt: poft autumni «quinoftium, quacuq? hora: nec
* COMMENTV 1AC* MILICHlI unquam plures firtiul quam duo.CcCtera eiufde naturae non multis dubia eflfeuideo,
, Arcum cceleftcm Graeci uoeant Iridem ab t/fo, praedici* enirrj 8£f)gnificatpluuiam. Inter omnia autem meteora nuM>’ lumeft Iride neq$ liiuftrius necj admirabilius,curn propter ap parentiarum diuerfiratcm, tum etiam propter caufarumcb lcuritatem* Proinde haec tradatio mirabiliter magna ingenia exercuit. Α!ί]omnino retulerutadcaufasprimas &coeierte5, alluero ad fecundas 8C materiam* Nos tamen fecutipanim Ariftotelem,panim Perfpediuiftas, qui in perquirendis cau fis proiedionis radi] ram uifiui c|luminofi, item diuerfitatfs colorum & umbrarum diligenter uerfanrur, quarum fierijpo teftbreuiter in fiimmam contrahemus uniuerfam hanc tra&9 ti6nem3hancfecutimethodum/
I*	Caufae 8C modus generationis in genere
II·	De coloribus·
III·	De figura Arcus·
illi,	Gur dimidius circulus & non	inte>
gerficutin Halone·
Generatur autem Iris ex reflexione radiorum corponslu minofiad uifum· Refleduntur autem radi] ab omni corpore % diaphono infpiflato,iicutfuntvuapor3nubcs,aqua?uitrum, criftallus, item aer denfatus, Quando igitur uapor roridus, feu nubes rorida opponitur foli, tucradius folarisin illam in ddesrefledit· Arifto, aitArcueflerefradioneuifionisinfole ?viya&Aac/g	'n&ti.SvXAiομ*.
Ali] dicunt arcum effe reflexionem luminisin nube oppofl' ta· Verum fi res ipfa diligenter confyderetur, tum neccfie eft utrocjmodo accidere :refradio enim radrj pingit nubem at queintendiriumenutmagisfiacuifibile, propter radrj duplio cationem* Verum hoclumen ad uifum per reflexionem dela tum,primum informat arcum, idquod experientia oftendi> tur* Mutatur enim Iris fecundum mutationem uidentis ^Φ18 tur enim aut fugientem, aut fugit fequentem,& ad quodeuty latus mouecur, ad idem etiam inclinat Irisf Videntur ·η· fena per talia, ut pcrfpediuife probant, in concurfu lineae reflexi onisad uifum progredientis, cum perpediculari duda a pun aaw uifsefuper fuperficiem corporis a quo Fu reflexio for^
flueuife-
IN tt. L i B» C. 'PX IN i j ,s
ftiaeuifae: idautemfitpropterd/uerfas reflexiones quae fiunt ad uifum a diuerfis partibus materiae Iridis, fciltcet fecundum quod uifus mutatpunfla fuain materiam. Nunquam ,n, fie retlrisnifi multi congregari radq uniformiter ad uifum reflem flerentur.	Caufaitaq? efficiens Iridis eftlumen feu radius
folisautLunae^feuutperfpecriuiftaedicunt.formf radiantes.
Materialis eft uapor roridus, qui eft fere medius inter ua porem aqueum 8C aquam feu guttas quae delabuntur. Quod aut ematerialridis fit uapor roridus,probatur, quia quando cunq; frigus autaliud agens condeniareincipithunc uapore in propriam formam, hoc eft, reducerem aquam, tuncdela bituratcjlrisfimuleuaneicit. Sufpenfus aute eft hic roridus uapor, partim uirtute generantis atej; alterantis ipfum,quf ab ipfa nondum feparata eft, partim uero propria leuitate. Quia enim nondum in aquam eft liquefaflus,multum aereae leutta cis adhuc continet.
Formalis eftilla ipfa refradio feu reuerberatio 8C tomio> 'fus inceflus radiorum luminis in uapore rorido, qui quando incipit difiolui in guttas, tunc iftae particulae fiunt quafi fpecu. Ia, in quibus lingulis radrj incidentes diuerfimode rcfleduntf Nonpofluntenimillatraniire,ita($ neceflc cftut refleflan> tur. Delati autem ad uifum , formam arCus reddunt,ficutdi cetur infra. Quemadmodum enim aquafparfaore urinantiu manu uel remo formam Iridis r efert prop ter reflexionem di' uerfimodam radiorum in iftts guttulis ; ita quoegin nube eo dem modo difpofita accidit.
Finalis phy fi ca, eft fignificare pluuiam.
II, De Coloribus faris efthoctngeneremonere, chlu' men femperimmifcetfe coloribus rerum ad quas refieditur, fecundum Regulam uulgarem: Luce res coloratas tranfeuti temfllarum coloribus colorari. Vnde etiam lumen reflem xura,fecum defert colorem rei,a qua refieflitiir ad uifum
quemadmodumradiustranfiensuitrumcoloratum pinmtur
colore uitrt. Cum itatf lumen naturaliter fit lucidum fifreci pitur in nube nonaequabili atq? uniformi,fed in plurimas mi nimasguctulasdifioiucarn, ncceilccft illud diuerfimode colo rari, pro ut lumen mifcetur cum umbra huius uel alterius cor poris,Pr^terea alia nubes circufufa accg ctrcuftans hac rorida aotuuatetiam colorum diffimilitudine,quemadmodu dicei,
DD ij
COMME ΝΓ. IACf MILICHU:'’
•v Ariftoteles tresinfignes colorum differentias ponit,nide licetpuniceuni,uiridem Si purpureum .Aliorum enim colo·' riirnutatioSi temperatura infenfibilis Siinfinitaexiftit,prop ter commixtionem diuerfam iftorum primorum colorum . Videmus enim mirabilem mixturam colorum gigni inuifu exueftimenris,in quibus duo auttres praecipui' colores inter ifefe tranfponunt,'non .n. idem color eft,purpuraecoIlqcat3e ad albumSi ad nigrum,claritas enim aut obfcuritas uicini co (oris illam aut intendunt aut remittunt. Praeterea pro diuer/ fapofitione,acdiipofttioneuaporis roridf diuerfimode etia mtfcentur colores, quemadmodum in collo anatum , Pauo num Si columbarum accidit,quod fecundu diuerfam difpo/ (itionem diuerfimode colorantur , injqualitas enim pennaru alias in hanc, alias in illam partem umbras proijcit , quae per/» raixtf lumini diuerfos utrintj gignunt colores ,inde poteftin telligi caufla cur Virgilius dixerir,
Mille trahit uariosaducrfo fole colores. Xranfponunturenimetmiicenturcolorestum ratione mate rise Si umbrarum,tum etiam lucis.
Tresautem principalesfuntcolores» Primus qui conii ftitin exteriore arcus circumferentia e fi: puniceus, propter Iu men quod mifcetur cum fuperiore nubis parte quae plurimfl aquae continet unde etiam fpiflior atq? nigrior exifiit.
Cum enim tota nubes fit luminofa ,8i lume femper fecun/ dum aequales angulos reflexu a diuerfis fuperficiebus in pro/ fundo nubis aequedifiantibus bafi pyramidis primae illumina tionis, ad eundem refleditur uifum per fuperficiem prioris pyramidis uiciniorisuifui .Cernitur itaq$ lumen in nubeden/ flori, quod quia eft refradumdebilius propter diftantiam Io/ giorem,remotio enim uifibilis a uifu eft caufa debilitatis uiius «admixtum colori nubi nigro, apparet puniceG . Cum ern uapor remotior a luminofo corpore fit fpiflior δί nigrior,te/ quitur qjnigredo uaporis permixta: lumini debilioriiplum denigret Si magis obfufeatum uifui referat» Nota eft regu a albu uifum per atrum apparetpuniceum Sic.
Proximus ab illo eft color uiridis, qui apud grsecos a por/ ro nomenhab et 8i dicitur	Si gignitur pro
magis uiporis nigredini mifcetur, minusq? refrangit, X lub
maioriquoc| angulo refleaitur Si cernitur, Si in minori di/
M llt t Β· C> P t I N l u 7Z>
fiantfa locatum, 8C in materia fpiifiori radiatum, 5C umbrfe pluribuspermifcitur* illud em lumen hoc modo temperatu oi in tali materia reflexum cernitur uiride'.
Tertius colorefircaeruleiis9qui exuaporismultitudineatc^ pluribus umbris magis mifcctur ♦ Adduncquidam quartu colorem flauum qui non eft color ab aliis diftjn Aus ied mcur ritin uifum tanturn^ex collationepunicei S>C uiridisrpuniceus enim collocatus aduiridem flauus apparet» Vndc etiam in Iri de exiftente iri nigerrima nube, color fuperior no apparet pu niceus fed flauus* Qpidam aiunt fe lridem totam albam uidii fe,cuius caufla4eft raritas uaporis, f luminis magnos fulgor* praeterea uifus in optima difpofitione in fefe,& in diftattaprO
portionata ad rem uifam .Vel forte propter plurimam uapo
ris fpiflitudinem ,inquo lumen penetrare non?potuir,unde inipfiusfuperficiefaAaeftreflexio,unde lumen non potun recipere colorem a corpore permixto &c;Anfioteles coloru piAuramhis exemplis exprimit, Aqua defluens ex fiftula ob uerfafoli, arcum diuerficolorem reddito Item flante auftro circa lucernas in hyeme fiunt iHdesquaemaxime ab illis con fpiciuntur qui natura habent humidioresoculo$,eorurnem afpeAus propter imbecillitatem celeriter in mediodenfiore refrangitur*. Idem in uitris accidit,8cinaranearum telis, δί columbarnmcollov
Qtiareergohaecreflexio figuram arcus exprimit, 8C non magis aliam urcirculum ficut in Halone,uel lineam titin uir> gis,uelipfam folis imaginem ut in pareltjs.Refpondeo,tametii totus uapor oppofitus foli,pingatur ipfius radijs ,tamen Iris tantum uidetur circularis,quiade ifto lumine tantu illud cer nitur quod de ipfofecundbm aequales angulos ad unum pue tumaxispyramidis radialis efi reflexum : neq?enim exterio res necf interiores radi) incidentesfuperficiei totius roridf nu bis ineode pun Ao concurrunt ad uifum. unde uifus partes uaporis reliquas iudicat lumine carere,quemadmodum in fu perfide plana aquae accidit ,in qua in quolibet punAoeft for ma folis uel lunae uelftellarum, non tamen uidentur nifiin ua no aliquo loco,a quo fit reuerberatio ad uifum,mutato uero ifio loco rUrfiim alia formacorporis luminofi cernitur,a quo, iufiaeftad uifum reflexio .Si itacj tres uel plures lineae ducan turorthogonalicer a puri Ais reflexionis ad lineam ipfi totali
DD ii)
COMMENT* IAC. MILICHUI
£onfiftenn> uaporis a centro Irtminofi corporis perpendiet? Mriterinddentcm filiae eruat in eadem fuperficieper? undect mi >5runtq! aquales per i %f & z ^ t primi, ergo in punfto con curfusearum m axe eft centrum circuli perverti) quia tp cius radi] partes non ad aequales angulos reflefiu*ntur,tion ui detur integer circulus ,tametfi per uniuerfam nubem lumen Iparfum fit tradi] enim qui ad maiores angulos refleduntur quam fint anguli radiorum ad uifum reflexorum,ultra puti' <Sum uifus ad alium locum axis refluuntur tradrj autem qui ad minores angulos eis qui ad uifum pcrueniunt refleduni ad locum alium axis infracentrum uifus cocurrunt,&fic neu eri uidentur ,mfi forte ab alrjs in locis horum concurfuum exi ftentium ♦Vnde fit quod fubinde aliae atej aliae irides confpi' ciuntur pro at alquisab uno loco in alium mouetur.Vifuse' nim progredientis uel recedentis femper incidit in punita ag gregationis diuerforum radiorum* Irisitaque propter lias cauflas uidetur circularis concaua,quia nec exteriores nec interioresradi] incidentes fuperficci totius confiftentiae uaporis in eodem punito concurrunt ad uifum*
Cur autem tantum fiat dimidius arcus & non integer cir' culus ficut in Halonc, caute eft, quia Iris fit ex aduerfo fole,ita ut centrum folis, uifus & Iridis femper in eadem linea confio fiant, quaeeftaxis pyramidis illuminationis uaporis roridi* Ergo necefle eft femper aut medietatem circuli, aut arcum mi noremfemicirculo extare fuprahorizontem*Arcusenimeft
femicirculus, fole exiflente uel in occafu uel ortu,propter cen
trorum ex diametro oppofitionem in horizonte* Arcus aut minor eft femicirculo, centro folis eleuato fuprahorizotenu Tunc enim centrum circuli bafis pyramidis irradiationis de primetur fub horizontem* Cum ergo centrum folis eleuatur centrum circuli deprimetur, ergo necefle eft minus femicircu i Io confpici, & tanto minus quanto centrum folis altius fupr* horizontem eleuatur t unde folein meridiano exiftente rumi mus arcus exifttc, Sequiturautemexhis φ corpus lumino' Ium tempore apparitionis Iridis aut eftin horizotc auriuper
horizontem,ergo nunquam integer circulus confpici poteitj
nifi forcafle ex reuerberatione luminis folaris a nubead terra uel ad aliam nubem,ubi fit uapor roridus in medio, 8C uifus inter uaporem 8C nubem, aquafitreuerberatio, Non autem
confpic
*Ν Π* L Γ Β* C. PLINII, sov
«onfpicitur ίη Iride imago feu ι 1/Λα^» folis quemadmodum in ipeculo,n6 enim poteft figura rei u/ff peruenire aduiium,; propterrefradionuni multitudinem 3C raritatem nubis quae receptam formam continere neqtiir. In pare lijsautem imago folis confpicitur» ,/ioutfn fpe culo,propter leuiratem &C nubis comi/ nuitatem,quemadmodum fupra di&umeft*
Degrandinetniue,pruinajnebul^rom	CapfLX .
/^Randinem conglaciato imbregigrti,& nilie Vjeodem humore mollius coacfio, pruinam autem ex rore gelido» Per hyemem niues cadere nongrandines, ipfafcp grandines interdiu fepi us cp nodu, & multo celerius refolui ψ niues» Nebuiasnecgftace nec maximo frigore exiftere» Rores necpgelu necp ardorib?, ne<^ uentis, nec nifi ferena no&e, Gelando liquorem minui,Colu; ta<$ glacie non eundem inueniri modum»
Supra fatis diftum cft 8C de efficiente 8c materiali caufla ha rumimpreflionum. Grandinis, pluuiae &C niuis eadem pia ne eftratio, quando enim illorum materia halitus feu uapor humidusufcjin mediam aeris regionem 8i fuileuitate & calo re folis, fubuehitur, tuncfrigiditareloei denfatur,at<jin nube; aquofam cogitur. qu£ liquefacta aut non congelatur, 8C uoca «ur plauta, aut congelatur& uocatur grando . Nihil enim ali ud cft grando nifi concreta glacies, quaefua grauitate impulfa decidir: aut congelatur priufq: in aquam conuerfa eft, 8C uo^ caturNix’. Cur aut hyerne tantum ningat caufaeft, cp nubes *von poteft conftri ngi,nifimulto frigore, continet enim mul· *utncaIorisexeoigni,qui a tellure humore in uaporem con' uerfum fu ftulit. Praeterea calor infimf regionis aeris eftefficax flUDUrfum ^uehceretniucmetiamfiin media efiet concreta vplwtmum aut uere & autumno grandines decidunt,emu®
COMMENT. IAC. ^ILIQHII*
rei cauflam Arido. exponit[,cum inquit. At cum hic, mutua calidi di frigidi pugna jAnmfitwunfi fieri 4iideamus (ob quods ut (ftuante tempore fubterranea ioca frigida funt* ita gelate ca Iiaa) hoc ipfum in fupero quocj loco fi eri putandum eft*Pro inde frigus tepore calidiufcuio introrfum percoa' ob circumdantem calorem interdum celeriter aquam e nube facit: quocirca 8C multo maiores ftill^&aquf impetuo apftuantibusdiebusquamtiyberno tempore fiuntfHstc autcm ®rortfiW«fit quando nubes in calidum locum perue<* n,t ♦ Cunq frigus adhuc magis in profundum coadum fuerit *b exteriorecalore, tum aquam quam principio expredit illa poftea conglaciat, emergiteg grando. Minus autem grando seftatequam uere aut autumno fit,q> aer per fdatem fit aridior uernoautem temporcadhuc humidus, autumno iam humei eat 8Cc, Item Seneca, Hycme inquit,aer riget,8i ideo nondum in aquam uertitur fed in niuem, cui aer propior ed. Cum uer coepit maior inclinatio temporis fequit,& calidiore coelo ma^ iora funt dillicidia. Ideo ut ait Virgilius,cum ruit imbriferum Ver, uehememiored immutatio aeris undiq; patefadi 8C fofe uentis fe, jpfo tempore adiuuante&c. Item in alio loco feri·' bitfuiiTequofdam	,hoce(i, fpeculatores futurae
grandinisjhicum fignum dediffentadeileiam grandinem, cis homines ad penulasdifcurrebant.
Ros uero 8C pruina generantur in infima aeris regione, ,ρρ l?rca t£ euehens calor ferat pondus maius qj fuis congruat ui ribus, itacj in altum locum illud euehere nequit. Proinde hic uapor concepto per nodem frigore rurfum aelabitur, 8C uo^ catur ros, quando in aquam fuerit folutus, gui fi fuper gramt na 8C res humentes cecideritguttatim colligit,fi uero fuper ter ram tuma terraarida 8C ficca imbibitur. Pruinauero uocatur qnconcrefcitatcj[congelatur. Fiuntautambofion nififerc na node 8C a uentis filente,propterea quod nihil attollitur nili coelo fereno, necjj uentis fpirantibus confidere poteft. Vnde ntq?pruina in montibus altioribus non gignitur.
Nebula autem nihil aliud ednifinubis in aquatn concretae superfluitas, proinde ferenos dies magis quam pluuios por^ tendit, quippe quj ueluti nubes infecunda & exhauda femme exifiit.
De nu'
ΙΝ Π. L ϊ B. G. PLINII
Dehubiumimaginibus»	Gap, LXf
\/ Arietates coloru figurarum^ in nubibus V cerni» prout admixius ignis fuperet aut Umeatur»
Deproprietatibus caeli inlocis,	Gap» LXII
13Raetereaquafdam,pprietatesc£li‘quibuidatn * locis e(Te»Rofcidasajftate Africae noftes. In Italia Locris dC in lacu Velino, nullo non die ap/ parerearqcius.Rhodi&Syracufis nunquam tan ta nubila obduci; ut non aliqua hora fol cernat, qualia aptius luis referentur locis ♦ Haccfintdi/ (Sa de aere»
Colores proprie gignunturex mixtione luminis cum cor poribusualde aut parum tranfparentibus, nam lux non fple<* det fine colore, ncqt rurfum color fine luce, itaq? necefle eft ut utriufcgfiatmixtura feu temperatura qufdam,fedproutmate ria in quahaeret color eft rara aut defa aut aliquo aliomodo af fe<3a, ita diuerfi colores producuntur. Itaetiapro diuerfitate materiae nubes aliter atcjalitercolorantur alumine folis. Vti Iis autem eft haec cognitio ad praefciendas tetnpeftates quae ut plurimum nubium naturamfequuntur«Humidaeenim nubes humedant aerem,ficcaeuero cxiccant,jidc£ maxime quando uentorum natura congruit,quando em nubes rarior 8C ual·1 de tranfparens fuerit ex uaporeuidelicet fubtiliore& parum condenfato, tum radius luminisinillamincidens facile pene tratinq? totum corpus aequabiliter diffunditur atq? fpargitur, fiCuelutailbo colore illam pingit. Si uero nubes autdenfaaut uaIdecraiTa fuerit,lioceft, quae multum terreftrium fumoru habuerit, tunc quiatumen ipfam penetrare non poteft ideo n» gro colore pingitur ·>quae nubes uelutuentorum materiaex ‘ftunt. Poftea fecundum uarios gradus raritatis & denfitatisa iij atcjalij colores mifcetur, Vt quando nubes continet humi
EE
dum fumofum coniunAim cum exiguo terrefiri adufto, tue illuftrata lumine apparet rubea,uel purpurea, 8C uoeatijr au> iora uel crepufculum* Si uero fuerit nubes rorida atc^iri gtit^ tuias diffplutatum uarrjs coloribus pingitur fecunda umjpra rum diuerfam mixtionem, pr^fertim quando nubes fuperior per nubem fubtilem inferiorem atc$ umbrofam confpicituri Eadem etiam eft caufTa aurorae autrubedinis uefpertinae,ut plurimum enim circa horizonrem congregantur multi furni atcj exhalationes, quasfol propter obliquum radium abft|< mere nequit,(umeri' ergo per illas confpe&um apparet rufum* Cur autem nubes rufae feretiftatcm uefperi fignificem,mane uero pluuias, caufa eft q> uefpertina rubedo magis eft in nub^ ficcata diurno eftu folisoin quam radius incidens no penetrat; ted repercu(Tus duplicatur*uel quia ifta nubes fertur atej diflbl uit in noftrohcmilpherio ♦ Mane uero rubet nubes quia eft a quofa quae facile in pluuiadiffokiitur,unde ut plurimum ma< tunnarubedoeftpraenuricupluuiaev
Ponranus optimis uerfibus complexus eft
fummam huius loci, cum inquit
Alba parum denfa eft,rarocjimmifta uapore Quam fol irrumpit radrjs & adintima trana* Nigrrgrauemtraxacdenla caligine furnum^
Non illam ut penetrent Nemeii lumina Phoebi;· Puniceam multus fubrjt calor, occupathumor Caeruleam, grauidamc|,imbri, longecj madentem*
Finis Secundae partis*
TERTiA PARS
!Ν II; ?t f Β. C. P L I N I I %t
Tertia PaRs
DE TERRA.
De natura terrae	Cap, LXIIf
Coquitur terra,cui uni rerum na tura partium weximia propter merita ,cognome indidim us materna ueneration/s.Sichominum illa,utcoe Ium dei ,quae nos nafeetttes excipit, naros alit, femclqj seditos fuftinet femper; nouiifime corti plexa gremio iam a reliqua natura abdica tos, tu maxime ut ma ter operiens , nullo magis facrame to,qUam quo nos quoque facros facit, etiamo/ numen ta ac titulos gerens,nomenq? prorogans noftruro ,8c memoriam extendens con tra brcul tatem aeui .Cuius numenultimuiam nullis pre/ camur iratigraue ,tanquam nefeiamus hancefle folam,qu£e nunquam irafeatur homini . Aquae fubcunt in imbres, rigefeuntin grandines, tu/ mefeunt in fluctus ,p r a?cip i tan t u r in torrentes t aer denfatur nubibus,furit procellis: A t haec be
nigna,mitis,indulgens,ufusq^ mortalium fem
per an cilia, q uae coa&a generat C quse fpon te fu ti ditC' quos odoresfaporescprquos fuccos Cquos tadfusi quos coldresC’quam bonafide creditum fornusredditC’ quaenoftri caufla alitCPeftifcra €nim animantia jUttalilpiritu habente eu?pam#
COMME NT.: I AC, MILICHU fieceiTe eft illi feminata excipere, Si' genita fuftine re. Sed in malis generantium noxa ^ftjlla ferpen tem homine] percuflfo non amplius recipit, pbe/ nascp etiam inertium nomine exigitiilla medicas fundit herbas,& femper homini parturit. Quin j&uenena, nofiri mifertam infticuiiTe credi po teft, ne in taedio uita? dirae famis mors, terram? ritisalienifllma,lentanos coOfumerettabe,ne lacerum carpus abrupta difpergerent,nelaquei torqueret poena prsepoftera,inclufo fpiritu ,cui quaereretur exitus,ne in profundo quaefita mor te ,fepulturapabulo fieret,neferricruciatusfciti deretcorpus.Itaefi:, mifertagenuit id, cuius fa/ cillimo hauftu ,illibato corpore	cum toto fan
guineextingueremur,nullo labore,fitientibus (imiles; qualiter defundos, non uolucris, non fera attingeret; terraq* feruaretur,qui fibijpfi pe riflct.Et ut ueru fateamur, terra nobis maloru re medium genuit,nos illud uitse fecimus uenenu* Nos enim &ferro, quo carere non poilumus, fimili modo utimur .Nec tam e quereremur me
rito,etiamfinialefict)caufa tuliilet.Aduerfus u/
nam quippe na tura? partem ingrati fum us , qua fi non ad delicias quafque , non ad contumelias feruiat homini. In maria iacitur, aut ut freta ad/ mittamus erodituraquis, ferro, ligno, igne, Ia·' pide,fruge, omnibus cruciatur horis, multocp
f
Ιΐντ α L i B. C. P L I N M. ; *f plus qt delicrjs,quam ut alimentis famuletur η© ftris .Et tamen quae fumma patitur atque extre/ m a cuce, tolerabilia uideautur 'Penetramus in uifcera jauri argentiqjuenas ,& aeris ac plumbi metalla fodientes, gemmas etiam & quofdam paruulos'quaerimus lapides, fcrobibus in pro fundam a&is» Vifcera ei usex trahimus, utdigi/ togeftetar gemma qua petimus» Quot manus atteruntur, ut unus niteat articulus C Si ullieffet inferi, iam profe&oillos auaritiae atq?luxuriae cuniculi refodiffent .Et miramur fi eadem ad no
xam genuitaliqua»Fergcnim credo cuftodiunt illam, arcentq? facrilegas manus ♦ Nonne inter ferpentes fodimus Si uenas auri tradamus cum ueneni radicibusi Placatiorctamen dea ob hoc
utimur,quodomneshiopulentiae exitus,adfce lera caedesq? & bella tendunt, quanqj fanguinc noftro irrigamus, infepultis oflibus tegimus * Quibus tamen uefutexprobrato furore tandem fpfa fe obducit,& fceleraquO^ mortalium oCeul tat .Inter crimina ingratianimi & hoc duxerim», quod naturam eius ignoramus^
Pofiqp naturam ccrli, ignis, &a« rts abfoluit, acceditad ter eam cuius & naturam 8C miraculaeodemodo ualde diligens eer&dode explicat;	.	,
Principio autem in hoc capite praefatur in hunc focum: coi ligitenim utilitates &L ufum quem praebet terra cundisanima «bus,eftq? rhetoricix eapingenerisdemonftratuii, q> contine* Φη* V^mo,otius haec.eft propo. Terra eftpar? mundi cua j	EE iij
:	eOMMBNf* IACV MiLlCHit'
ftis animantibus longe uttliflima, unde etiam ipfipropter exl mia merita cognomen maternaeuenerationis inaitum eft* ; Exponit hanc propo, collatione,ut enim-ccelum quia deosgi gnic acfouetdei mater uocattnyfic terrj* quiaeftanimalium & frugum altrix SCprocrcatrix rede nomen maternf ucnera donis inditum eft. Sequitur rado apietate Sd maternis officiis fumpta, illa nos alit,fuftinet,& reliqute omnibus maternis of
fid]s profequicur:amplificat hanc rationem auxefi, nullo rna>*
gts facramento quam quo nos quoq** facros facit ,-hoc’cft, poftrnortcm nos fuis officiis profequttur, homines enim coti diti in terra funt facri,magis ipfo tetrj numine,quam ullis aliis ceremonqs, ipfa em terra tanqj mater 8C altrix diuinum quid-» daeft& ucherandii: nutlo magis facrameto,ideft ceremonia·· Secunda ratio ab utilitatibus fumpta eft, colligitenimion-» ga congerie multiplices utilitates quas terra prybet eundis api mantibus fine aliquo incommodo aut nocumeto, id quod re liqua elementa non faciunt : femperenirr» habent aliquid con tundumquonocenc, ut ex aqua gignuntur, imbres, grandi nes, flu<Sus,inundariones.Exaere ueronubes,procell*,p.eftl lenitae 8Cc. Sequitur occupatio, quae continet confutatione de uenenis, poteft enimobijei illam pcftifcra uenena etia pro-» ducere SCc. Refpondet primo per tranflationem: ipfa non gi-» gnit uenena fed aer pcftilens qiiiipftus meatus fubingreditUf, ille praebet femen δί materiam Omnium uenenatorum anima jium, idcj probat a figno j ipfa enim no amplius recipit ferpea tem percudo homin e,fi poenas exigit' non ergo ipfa immittit ac producit. Subiungitconceffionem qtia uenenorum uin» a teg malitiam extenuat ab illorum utilitatibus: pertoefos uitaeli berat a magnis atxj horribilibus cruciatibus, ne fame, gladio, prfdpttiis, laqueo pereant. Subiungit iterum corredionem qua difccrnit in ter ufum 8C abufum, nos inquit nobis ifta peftt fera fecimus abufu, natura enim non produxit uenena ad exi tium animalium,fed ad falutem. Itaqjfi rede illis utimur funt falutaria, ficut ufus uenenorii in remediis, ut in Tyriacain u» tndadeo, & fere in omnibus falutinis medicamentis. StuerO illis abutimur funt peftes δί mors ipfa * Ferri ufus eft maxime utilis 8C neceffarius, at fi illo udistubulare homines feri um e-» -rit uenenum. Sic etiam Aurum, Ignis,Aqua Bi reliqujrcsbo «efiuntabuCu uenenum. In tine addit locum communem de ;i ^	'	-	tiominu
hominum Auaricia, 8C caftigatignauiam adolefcentff, quite tatis difcendioccationibus natura huius elemeti qd ob oculps i€mperucrfatur,>xquotot & tanta commoda percipimus, ignorant. ’ . -0 '·
Deformaterrse	Cap, LXllff,
C1 St aute figuraprima,dequaconfenfusiudi/ A-vcat, Orbem certe dicimus terrae, globumqj irerticibiTs includi fatemur* Neq?enim abfoluti orbis eft forma^in tanta montium excelfitate, ta tacamporum planicie: fed cuius amplexus,ficai/ piialinearumcoprehendanturambicUjfiguram abfoluti orbis efficiat, id quod rerum ipia natu/ rse cogit ratio,non eifdem caufis quas attulim us in ccelo.Nanq? in illocaua in fe eouexitas uergit & cardini fu o, h o c e ft, ter rg u n d tq? incub it. Hgc utfolida a£φ conferta, aifurgit intumefcenii fi/ milis, extraip protenditur. Mundus in cetram uergit, atterraexitacentro,immenfumeiusg!o 'bum in formamorbis affidua circa eam mundi uolubilitatecogente;	.
Prima fententiahuius loci eft, Terra eft figurae fphaericif.
Prima Demonftratio huius fententiteeft, Quia Πefiet alia figura,umbra reddercteam inEclipfi Luriae,
Secunda. Eadem Eclipfis Lunaecerniturdiflimilibusho/ min oriente & occidente. Conferatur nancjtempusiinius ; eclipfis computaturo »n qrfente^adtempus eiufdem computa , tum in occidente, reperiturorientale tempus maius occiden tali. ErgorteceiTfe eftfolemmagisillo tempore diftareameri diano orientalium qjoccidentaliii,cuius nulla alia potcfiaflig nari cauia,hifi tumor terrg,quiali]s citius producit folera alij» tardius&c, ' ^
Mls
' COMMENT. rAC/	«
Tertia» In omni fuperficie confyderanda eft 8C longttudaf «Claritudo, Longitudo terrae eft ab oriente in occidentem* Latitudo uerO per tranfuerfum» Terram autem efle rotundi fecundum longitudinem probatur ,quia ftellaenon eodemi tempore nec^oriunturneq? occidunt orientalibus S6ocdd2 talibusjfed illis ante, iftis uero deinde: ergo habet tumorem fecundum longitudinem, qui hanc apparentiarum diuerftta tem efficit. Secundum latum autem effe rotundam, patet es: diuerfa ateg diffimili eleuatione fteliae polaris in diuerfis locis.
Quarta. Idem probant fpacia dierum &no&ium, Nam ft terra eflet plana J iimul inciperent ac defineren t dies omnibus ubiq$: conftataucem citius orientalibus exoriri diem 8C tardi us occidentalibus. Ergo neceffeeft terram efle rotundam»
SI CAPITA LINEARVM COMPREHENDANT. 8Cc,
ldeft,Si imaginemur e centro terrae educilineas in extre-» mam terrae marginem, tum complexus feufuperficies his 1 is neis inclufa,figuram abfoluti 8C perfe<Si orbis reddit .idem ex
definitione fphxrf patet,qndicitur.SphjraeftfolidiiquoddS una fuperficie contentum ,in cuius medio fignum eft, a quo lineaeomnesadfuperficiemedudaefuntaequales. Quodin fine ait l Caua in fcconuexitas uergit: nihil aliud intelligit nifi ccelum difcedere a centro quia fit conuexum, terram uero ce tro incumbere quia fit folida. Hoc facile in telligi poteft ex ali*' qua camerata teftudineifeu arcu qui ingentia aedificiafuftine* propterea q> propter conuexitatem in fefe undicj uergit.
De Antipodibus an fint, 8C aqux rotuditate Cap. L XV»
TNgcshicpugnaliterarum,contraq? uufgi, cir
*cumfunditerraeundiq$homines,conuerfisq5
inter fe pedibus ftarc ,Secundis fimilem eflecas li uerticem, fimili modoex quacunq? parte me/ diam calcari ;illo quaerente cur non decidant co/
trafiti»
IN rn L ί B, α PLIN I I ■·? tra fiti, tanquam noti & ratio praefto fit, ut nos non decidere mirentur illi* interuenitfen tentia: quamiiis indocili probabilis turbte, inaequali globo , & fi fitfigura pinese nucis,nihilominus terra undiqjincoliVSed quid hoc refert , alio mi raculo exoriente.?pendereIpfam ac non cadere nobifcum ,ceu fpiritus uis m undo praefertim in dufi ,dubia fit: aut polTitcadere,natura repug/ nante,&quo cadat negate .Nam ficut ignium fe des non eftnifi in ignibus, aquarii ntfiin aquis, fpiritus nifiinfpiricu,ita terra» arcentibus cun/ dis ,ηίίί in fe locus non eft ♦ Globu tamen effici mirum eft, in tanta planicie maris camporumqj Gui fententiaeadeft Dicaearchus uir inprimis e/ ruditus,regum cura permenfus montes, ex qui bus altiffimum prodiditPelion ,Μ♦ ccl. paffi ra tione perpendiculi,nullam efleeam portionem uniuerfae rotunditatiscolliges.Mihi incerta hpc uidetconiedatio,haudignaro quofdam alpi5 Uertices,longo tradu, nec breuiore L. milibus paffuum affurgere.Sed uulgo maxima haec pug na eft, fi coadam in uerticem aquarum quoCp & guram credere cogatur
Atquinonaiiudin rerum natUra afpedu ma nifeftius .Nanqj&dependetes ubiqjguttie par
uis globantur orbibus: & pulueri illata frondi lanugini impolitae, abibluta rotunditate
C Ο Μ Μ E ΝΤ. ΓΑ C* MI LIC m I cernuntur.
Et in poculis repletis media maxime tument» Q,uae propter fubtilitatem hrumoris, mollitiacp inferefidentem, ratione facilius epuifu deprehe duntur.Idc^ etiam magis mirum, in poculis re
pletis,additohumoreminimocircufluerequod
iuperfit,contra euenire ponderibus additis ad uicenosiaepe denarios,fcilicet quia intus recep/ ta liquorem in uerticem attollat,at cumulo emiv nenteinfufadilabantur.
Eadem efteaufa, propter quam e nauibus ter ranon cernatur,e nauium malis confpicua,ae procul recedente nauigio, fi quid quod fulgeat religetur in mali cacumine,paulatim defeendere uidea tur,& poffremo occultetur,
Deniqj- oceanus,quem fatemur ultimum,qua/ nam alia figura cohaereret atq? no decideret ,nul Io ultra margine includente,
ipfum id ad miraculum redit quonam modo etiamfiglobetur,extremum non decidat mare. Contra quod ,ut fint plana maria,& qua uidea tur figura,no pofle id accidere ,magno fuogaa dio magnaqj gloria inuentores Graeci fubtihtate geometrica docent, Nanejj cum e fublinrri in in/ fenora aquae ferantur,bi iit haec natura earu con celia, nec quifquam dubitet in littore ullo accef/ ftiTeeas ,quolongiffimedeuexitas paffa fit ,pr©/
"	culduu*
I Ν Π. L I Β, α PL INU ε* caldubio apparere,quo quid humilius fit, pro pius centro effe tense ;omnes<^ lineas quse emit «anturex eoad proximas aquas, breuiores fieri, quam quae ad extremum marea primis aquis. Ergo totas,omniq? ex parte aquas uergere in cen irum: ideoq* non decidere, quoniam in interi/ ora nitamur.
Quod ita formafle artifex na tura credi debet: ut cumterra arida &C ficca coftare per fe ac fine hu more non poflec ,nec rarius ftare aqua nifi fuiii nente terra,mutuo implexu tungerenrur: hac finus pandente,illa uero per meate totam,intra, extra, fupra ,uenisut uinculis difcurrentibus, atqj etiam in fummis iugis erumpente rquo fpi/ ritu adta ,& terraepondere expreiTa, fiphonum modo emicat: tantumq? a periculo decidendi ab eft,ut-in fumma quaecp & altiffima exiliat. Qua ratione manifeftum efl:,quare tot fluminu quo/ tidiano acceflfumaria non crefcant .
Si terra eftfphaerica, ftatim quaeritur, an etiam fint Ami> podes,hoceft homines qui pedes fuos noftris pedibus ex di amecro obuerfos habent. At fi fiint, mirum eft quomodo co fiftam&non decidant*
Haec quaeftio de Antipodibus a multis prolixe eft agitata* fed quia facilis 8C expedita cft rcfponfio homini mediocriter in harum artium elementis exercitato, breniter fubijciarn me amfententiamu Si terra eftfphaerica,quemadmodum infupe riori capite probatum eft,rieceflario fequitur efle Antipodes*. «Quodautem non decidunt caufa eft, quia omne graeenam^ raliter tendit deoriuff*.* A autem decideren t caderentCuritim*
COMMENT· lAC* MIJLICKir i
tuxefiuerfus corium. Hac enim politionum differendae noi? fune refpedu noftri confy deranda? fed refpcdu coeli: in qua cucj *n* parte terrj aliquis exiffir,illic coeli? cftfurfum & terra deorfum. Vnde Plinius rede dicit, illos mirari nos non ded dere*
Quae aut terrae loca Antipodes inhabitenr,facfie intelli
gipot ex circumfcriptioe Meridianorum &Paralellorum in , iphaera :ilh\n. dicuntur Antipodes , qui & eundem meridia num &hori2ontem habent, diftant tamen inter fe ι$ο. gra^ dibus maximi in coelo circuli, Arcg hoc modo Hifpani habet Indos Antipodes 8Cc«.
Cur autem finguia terrae loca non habeamTuos Antipo des? caufa eil, quia maior pars terrae cft aquis opertanea ut ab hominibus habitari non poffit.
Sententiae qug hic recitantur a Plinio deforma pineae mx
cis oitem quomodo pendeat terra ac non cadat^alibi funt agi l
tatae,&omnino funt faciles. Quod autem terra fit in medio mundi ,demonftratur hoc modo, Semper fex figna oriuntur Si fex occidunt , id autem non flerer^fi terra propius ad alP quam coeli partem accederet, non enimilUc coeli medietas Ut deretur, Item,fiterra propior cffetalteripolonimynullurn fi' eretaequinodiium in horizonte obliqua , quia terra non dito retparitera tropicis, nec paribusfpacijs crefccreritacdecre/ fcerentdies,necefle eft igitur terram m medio efie. Ite ,fi terra· propius ad orientem aut occidentem accederet , noneflent paria fpacia abortu ad meridiem, 8C a meridie ad occafum* Qua aut ui terra pendeat quaeritur, Refpondet Plinius, Na/ tura non finit ipfam cadere: negauit enim illi loci? quo cade/ ret, hoc cft, quia terra efi grauis mouetur deorfum, ergo ne ceffeeft eam perpetuo manere in medio, alioqui moueretur furfum uerfusccdum.
SED VVLGO MAXIMA H&C PVGNA	^ r ,
Hoc eff,Credi aliquomodo poteft terrae figuraefie fphae
ricam ,ateandem quoq; aquarum efTe figuram difficulter ere
ditun Itacj ordine aliquas rationes colIigitvquffiusPr°^at a quam quoq^eiTe fphae ricam*
Prima. Parces fequuntur natura totius, Guttulae femper «saduntin orbem 3crgo tota aquaeftfphaerica*,	$	^
rN' r r. l i β. c. p l ( n \ r; «n
Secunda, ab isperientia^iqualnfufa poculisin medio’
Kpipertumer,nihil tamenimna0fop6culodelabit,er2oiua!
natiiraaqua q^proxime ad figuratm IpHacricam accedit» Cohi*
iiiatideargumcn*a flgnovSf.nv podusad uicends aliquod||
pe denarios in uas aqua plenum itiiedurn fuerit yleuat tantit aquam non illam effundit^ ergo aqua fua natura in tumoreni affurgit.
Tertia ab experientia,Turres aut figitaxn litto ribus collo
catae natiibusnoncernuntur,fedtantumexnauium malis,
Ergo aqua habet tumorem quiprohibec radium uifiuum ex «aut in littus refla linea excurrere, non pdteffautem illum ip fum ex maloexcliidere , propter altitudinem fuperamem aut sequan tem tu m o r em a q u ae.
Quarta eftdemonftra.exdefminone fphaeraeiumpta : fphg ra eft corpus unicafuperfirie contentura cuius medio lineae ad eius fuperfiueduflaefunt aequales, aquae corpus cohaeret una fuperficieundicj a cetro aequaliter diftans t ergo aqua eft fphg rica*. Minor probat, alioquienimdHaberetur atc£ diffluerem nullo ultro margineihcludeme ipiarn^
Onlnta cochiet demoftratidne quare extrema maria no de" cidant, fiquidem Hic eft proprius & naturalis motus aquae, ut nullo includente margine ipfam,delabaturatq? diffluat, at ex ^mum feu ultimum, hoc eft,non mediterraneum marefed illud qd uniueriam ambitterram nullis marginibus includi?,, ^gO quaeritur qubmodo Oceanus cofiftat quacuncg tandem* fitfigurav
puabusufiiurHypotHefiBusadHancqugftionem,quahjnr
prima eft , aqugfiia natura feruntur deorfum, quiaomnegra uemoueturdeorfum* Secundaeftaquasirt Iirtoribus acceflif fe longius intra terras, hoc efif,minus efle altas feti profundas quam earum deuexicas paciatur . Haec hypothefis etiam eft nota ex tertia ratione, ubidixit terram e nauibus non cerni q tamen ex nauium malisfit conticua* tam ergo ficcolligit: li neaedu^aea centro terrae ad extremum mare;funtlongiores q^duflae ad litto ra ex hypotyp* fecunda t SClemper omnes li
neae quaeex centro terrae emittuntur ad proximas aquas funt Breuiores quam ille quae inde a proximis ad extremum mare «mittunt utHf Gt eftbreuiflii H, F* longior, H*E. iterum \om
FF ίη
C Ο Μ Μ E ΝΤ. I AC* MILIC HU
Sjpr 8c ficconfequenter donec peruen tum fuerit ad H* D. t| «fiomnium longiffima, ergo Oceanusexomniparte uergit in fefe,5ifemper una linea inciibit alteri 8C perconfequens ena
funt contigui arcus:ergoeftfigurjfphjrice,noquidefuprater
rae centrum deferiptg propterunearum inaequalitatem ad eius fuperficiena, fed fuper proprium, quodhoc modo inuenituri ii fuper arcum conuexx fuperficiei aquae fciHcet C, F. E,
K.Lt D. A. deferibatur circulusperzi. terti),tunc per primam terttjfadlltme centrum tftius circuli iuuenitur ^d etiam erit centrii aquae, ut patee
injfigura ubi H. eft centrum terrae,	.
M. aquae.
JT	"'■]	/7%
f~~ Ή	t ■ v ' j
m rr. l r b* c. p lin i i,
Quomodo aqua fic terrae innexa.	Cap, LXVT
P St igitur in toEofuto globo tellus medio am/ ·■—'bitu preci ruSa circufluo mari. Necargumen tishoeinueftigandum yfed iam experimentis co gnituro»
Obijd poiTet,Si aqua eft fph frica .neceffe eft ea circumflue rc	tegere uniuerfam terra,queadmodum aer undiquac^ il
lam ambit* Refpondet Plinius, mediam tantum terram mari praecin&ameile, reliquum uero dimidium eminere extra un/* das uciuc pila aut globus aquis innatans*
De forma terrae enim entis extra aquas plane alia eft ratio, ti Ia enim nec£ integram necj? dimidiam fphaeram referr,inaequa liter enim extra aquas eminetpropter mare quod illam in di^ uerfis partibus interlabitur atq$ in uarias partes uelut frufta di uellit. Verum fi detota eww/tWincelligitur, quae extra Occanti eminet3aliquomodo re<fte dixit Plinius* Ptolemaeus enim ait cognitam efie terram in longitudinem ipatrj femifphf rae, in Ia titudinem uero non integraefemifphaeraefed tantum 79 * gra* duum, Eadem etiam eft fentemiaapud Strabonem 8C Ariftov de mundo*
Ex his fequimr nec aquam nec terram integrum fphaericti corpus conficere , tametfiutraq? fit rotunda ,fed ambae fimul iunefte,.efficere corpus perfefte rotundu & fphfricunu Quan tum enim aqua cedit tantum eleuatur terra inq? illius locum fe tngerir, &econtra. Demonftrationes fupra de rotunditate terrae addu<Sae pertinent ad integrum globumjyidelicet ex ter ra aex aqua*
De nauiga tio n e m aris 8C fluminum. Cap* L XVH
A Gadibuscolumniscp Herculis &Galliar5 ·*-* circuitu, totus hodie nauigat occidens.Sejt ientrfonalis uero oceanus, maiore ex partenaui gatuseft,aufpict)sdiuiaugufti Germaniam claf
COMMENT. I Ad MILIC Hil fe circumuc<fla ad Cimbrorum promontoriuni & indeimmenfo mari prafpe&o,autfamacpgni io, ad Scythicam plaga ,& h umore nimio rigen lia.Propter quod minime uerifimile efl illicma ria deficere,ubi uis humoris fuperet Juxta uero ab orxu exlndico marijfub eodem fidere pars to ta Uergens in Cafpium mare,pernauigataeft Ma cedonum armis, Seleuco atep Antiocho regnati tibus,qui& Seleucidaatcp Antiochidaab ipfis appellari uoluere. Circa Cafpium quoc^mul· ta oceani littora explorata,paruoq? breui us qua totushincautillincfeptentrioeremigatus.Vt ta men coieilurglocum ftc quocpno relinquat,in
gens argumentum paludis iVlseoticsCj fiueea illi us oee^rii finus eft, ut multos aduerto credidifle fiue angufto difcreti fitu reftagnatio. Alio latere Gadium,ab eodem occidente,magna pars meri dianifiniisambituMauritaniai nauigat hodie* Maiorem quidem eius partem,& orientis, ui<fl orise magni Alexandri luftrauere,ufqj irt Arabi cum finumjn quo res gerente C. Cadare Augu , ftifilio,Cignanauium ex Hifpanienfibusnaufra gtjs feruntur agnita. EtHanno Carthaginis po/ tentia florente, circumueftusfGadibus ad fine
Arabia:,nauigationem eam prodiditferipto * fi cut ad extera Europa: nofcenda mitfus eode tem poreHimilco. Praeterea Nepos Cor nelius au/
tordlj
toreil,Eudoxum qaedam fua a'tate,cum LathjB rum regem fugeret, Arabico finu egreffum, Ga' des ufcpperuetilum: mulroqjantceu Celius An tipater, uidiiTe fe qui nauigailct ex HiTpaniain Aethiopiam commerctj gracia. Idem Nepos de feptentrionaii circuitu tradit, Q. Metello Cele^ fi, C» Afranrj in eonfulatu collegae, fed tum Gai li<£ proconfuli,Indos a regeSoeuorum dono da tos,qui ex India commeret) caufanauigantes, te pedatibus elTentin Germaniam abrepti.Sicma ria circumfufa undicpdiuiduoglabo,partem or bis aufferunt nobis: nec inde huc, nec hinc illo peruio tradlu, Quae contemplatio apta detege/ dsemortalium uanitati,pofcere uidetur, ut tota Hoc quicquideft, in quo lingulis nihil fatis eft, ceufubiedum oculis,quantum fitoftendam.
Hoc caput continet expolitionem propofitionis praecede tis capitis uiddicet, tellurem medio ambitu praecindarrCdTe mari c rcumfluo. Exponit autem eam enumeratione partiff uniuert c terrae. Totus occidens mari alluitur, id quod con·* ftat ex creberrimis nauigationibus Gallicarum ateji Hifpanica rum gentium. Septentrio Augufti primum temporibus co-» gnituseft, no’enim exterarum gentium crebrae nauigadenes fderunim hocmari,propter alperitatem hominum,locorum Sc maris. Hodteuero littus feptentrionale celebre eft nauiga-' •Ionibus. Vocat hic Cimbrorii noftrorumuicinoRr qui haec littora inhabitant promontorium totam CherronefTum Cim bricam, quam hodie Holfaciefesinhabitant. Quod autaicPli nius: minime uerifimilejeft illic maria deficere, ubi uis humo ris fuperet, hoc cft, ubi ingens aquarii materia & propter loci naturam & frigora abundat, Rcde colligit Plinius,nam Occa

COMMHNT. IAC; MlLiCHti (
nue ad Boream longeeftmaximusatq: his noilris teporibus bene cognitus t ego aliquoties audiui ex nautis peritiflimis c| In iilo littore 6C nati Sc plurimum uerfati iunt fe nondii fciVell mites feu terminos huius maris ucrfus Borea, fed omnino fe Credere ipfura circuire uniuerfum mundum. A ccolunt autem illud plurimf 8ipotetiflimf gentes ut iunt Dani, Sueci,Nordi uegij,Gothi,FinlandijPruteni &!Rutheni,& fere fub ipfcrpo loardico Lapones. Littus ait: meridionale & oriccalefatis hc ne cognitum eft ex nauigationibus Alexandri magni,Cartha ginenfium 8C digyptiorum. Ergo ex fufficienti enumeratione omnium partium tota terra circitdata elimari, qd imprimis in hoc capite inftituit probare. Quod in fine ait,nec inde huc nechincilIoperuiotra<ftu,intcI!igitterram circumflui Ocea> no,qui unum hemifphoeriOab alio itadiuellitutnec^ nobis il luc, neq; iftis hucifit peruius traftus. Vide.Macrobium lib. z. fap»9* ibmnq Scipionis,
Quae portio terrae habitetur/	Gap. LXV I»!
TAm primum in dimidio computari uidetur, *tancjj nulla portio ipfi decidaturqceano: qui to to circumda tus medio, & omnes caeteras fun> densrecipiensqjaquasj&quicgdexitinnubes, ac fidera ipfa tot & tan tae magnitudinis pafcens; quo tandeamplitudinis fpatio credet habit^reC' improba & infinita debetefie ta uaftae molis pof fellio. Adde quod ex relido plus abftulit cglurn» Nam cum fint eius quincppartes, quas uocant zonas, infefto rigore & aeterno gelu premitom ne, quicqd eft fubiedu duabus extremis utrinq? circa amices, hunc qui feptentrio uocatur, eucg quiaduerfusilliauftrinusappellatur. Perpetuas
caligo utrobicft;&alieno molliorum ftderum af
peau»
1Ν Π. t IB. C. PLI N i i &
fpe$u,maligna acpruina tantu albicaslux . Me dia uero terrarum, qua folis orbita cft,exufta fla mis Si cremata, cominus uapore torretur, Circa duae tantum inter exuftam & rigentes, tempera/ tui: eaeqj ipfginter fe non peruise, propter incen dium fideris . Ita terrae tres partes abftulit cselnj Oceani rapina in incerto eft. Sed & relicla nobis una portio haud fcio an etiam in maiore damno fitJdemiiquidem occanus infufusin multos(tie dicemus) finus, adeo uicino acceflu interna ma/ rta allatrat, ut centum xv. milibus paiTuum Ara bicus finus diftet ab Aegyptio mari: Cafpius ue ro ccdxxv. milibus a Pontico. Idem interfufus intratper totmaria, qbus Africam,Europam, Afiarnqjdifpefcic.Quantum terrarum occupet, computetur etiam nunc menfura tot fluminum, tantarum paludum. Addant Si lacus & ftagria: iam elata in coelum, & ardua afpeclu quocp iuga jam fyluae Uallesq? praeruptae, & folirudines, & mille caufis deferta detrahantur. Ha? tot portio/ hes terra;, imo uero, ut plures tradidere, mundi punflus(neq? enim efl: aliud terra in uniucrfo) hscceft rna ceria gloria; no (tra;, h xc fedes: hic ho rt ores gerimus, hic exercem us imperia, hic opes cupimas,hictumuituaturhumanumgenus,hic inftauramus bella etiaciuilia, muiuiiep caedibus laxiorem facimus terranv, Et ut publicos gentiii
COMMENT. !AC; MIL!CHII furores tranfeam, hxcin qua conterminos pelli musjfurtocp uicinicefpttem noftro folo affochV mus, utquilatiflime rura metatus fuerit, ujtracf? fines exegerit accolas, quota terrarum parte gau deat ? uel cum ad menfuram auaritiae fuse pro pagauerit, quam tandem portionem eius defun <3us obtineat?
Ia hoc capite colligit rationes quibus ortenditualde exigui terrae partem habitari 5necg oinoutfmv continere integrum hemi fph$rium3fupra enim dixit medietatem terrae eminere exrraa quasralreramueroopertam efie aquis. Addit irtiloco hoc ca .put uelut corredionem, eminet quidem medietas terrae extra aqua$3uerum plurimum illi decedit aquis* quas oceanus fun-' dlt, atq? recipit * Praeterea edam magna pars exhalat in nehu' las 8C nubes,unde ifti plurimum crrant3qui dimidiam terram habitari exiftsmant, Praeterea cum tcrradiffeda fit in quincg: plagas, quas zonas nos.uocamusvquarumduae tantum fune habitabiies,exrrcmxenimduaepropterfummumfrigusfunc inhabitabiles* Media uero qua folts orbita crt propter calore* etiam habitari non potdh Ergo 8C hac ratione longe maxima pars decedit tcrrx,qux habitari non poteft*
. Zona appellatur cingulum 8i per metaphoram circulus* Sunt autem in fphxra quatuor paraleli5quiipfammqumc$ife eantparies>:Quia uero terra mmediouniuerfi exiftit, eodem itnodo a tq?i]fdcm circulis ipfam dreuferibi imaginamur, quo rum primus eft circulusardicus. Tantum ergofpatrjquancii eita polo mundiardico,hoceitab ea parte terrae ubi efteleua tio polito, graduum ufej; ad circulum ardicum, uel ubi efte leuatto 67« graduum uocatur Zonafeptenmonalis inhabita^ bilis infefto frigore 8C aeterno gelu · Sol enim propter nimii diftanriamab illis locis non poteft illa fua prxfentia fouere atej concalefacere Multi comendum effe fatis commodam habitationeminhislocisatcjedafubipfopolo, quorum fen^ tentnm non excuriemus hoc loco; nam no at bicrcr illos qui i primum hanc terrxfedionem fecerunt hoc uoluiiTe^ qrin iftis
Ioda*
IΝ■ ’ I lr 1*λΙ B»; q. P h-Λ N IT* jr
locis prorfus nulla effet habitatio ,fed iigniflcauerun t ifia loca efle afpera 8C inahiania# fint procul remota a fdle & mollio* fiderum afpeaibus: & pleruntg locorum natura ingenia ho-' minum referunt, propterea q? aer circundans nos cauffa qu?e dam fit temperamentorum. Sequuntur autem animi more s
utplurimum temperamenta corporum, quemadmodum cp piofedifputatGaie. in libello.cuitituluro fecit» Animi mores imitantur* De hac Z.onafic aitOuidius»	_
Si focum fpetSo·, focus effi inamabilis, 8C que*
Efle nihil toto trifiius orbe poteiL	^	_
Siue homines ,uixfunf homines hoc nomine digni Quancg fupifeuse plus feritatis habent, Item Omnia barbarie loca funt, uocifq? ferinae,
Omnia, quae poliunt, plena timore fonant*^
Ariffoteleslfe&ione 14. probfe. quaerit cauflam iftius ref„ cum inquit
-rr θϋδΛωΛβυ' τ&ί$ϋ Y&i raur o4<a<r, 01 £y
Acuar «ντώ’ ,8 4-νχους, & καψχτΟ'
Proxina zoina carinet fpatiumterrae qaod eft inter arfticti circulum 8C Tropicum cancri, δ£ efttemperata9fcd magis 8C minus pro ut accedit uelrecedic ab intemperatis uel calidis iidL frigidis*
Terua uocatur torrida feu intemperata propter calorem Si ardentes aerftus quos foiiUicexcitat quando eft uenicalis» De temj^erie^autem huius zonae etiam magnae funt contentio ©nes, quidam omnino negant efle intemperatam fed praecae» Wris lonW temperatiflimaro, fed idem puto efle iudiciu quod liiprade-extrema frigida diximus .&C idem uideturuelleArift, ^um ait, feri fuiit moribus & afpedu,qui nafcuntur in locis ex. «lienter frigidis ait t calidis«,
Quarta eff temperata inter Capricorni cfrculum & Antar Oticum . Quinta rurfus intemperata propter frigus ,interan tarAicumcirculum & pohimmundi Antar: Legantftudio fi deferiptionem zonarum apud Verg.«♦ Georg. Quincg tenent ccelum zonae, hem apud Oui, i,Meta. Vtcjduaedex tra ccelu Sic» Satis do&e de zonis feribit Albertusin libro de. tecorum natura,
GG ίη
eo Μ Μ ΕΝ Τ. !Ά& MlLlCHH
Mediam efle mundi terram*	Cap» LXI X
IVyTEdiam eflfe mundi totius haud dubrjs coti Iftat argumentis, fedclariiTimeacquino^ paribus horis. Na nifiin medio eflet,aequales df cs nocftesqj haberinon poffe deprehenderunt & dioptras, quae uel maximeid confirmant:<u aequinodiaii tempore ex eadem linea ortus occa fuscpcernatur, & folilitialis exortus per fuam li neam, brumahsqj occafus, Quae accidere nullo modo polTcnt ,nifi in centro fita eflet ♦
Propofiuo huius capitis3terrarftm medio mundi , monftratio.Prima. Si terra propior eflet alteri polorurii nui Ium fieret aequinodium in horizonte obliquo 3quia terjjano diftarec pariter a tropicis, & nullus horizo eam in duo aiquJl partiret praeter redu 3nec paribus fpatns crefcerd autdecrcff icerencdies, necefTeeftigitur terram in medio efle.
Secunda3fcmperiexfigna oriuntur,&:fexocc!dunt,idau rem non fieret ii terra propius ad aliquam coeli partem actae* deret, medietas enim coeh nufquam confpiceretur- ?
Tertia 3fi terra propius ad orientem aut occidentem accc* 4erec non eflenc pariafpatia ab ortu ad meridiem et a meridie ad occafum ♦ Item horizontes coelum in aequas partes feca£ titapparetm coniundiontbus ^oppofitionibus luminaris Item in Eclipfibus 3ergo terra eftin medk).
Quarta ^coelum undiqj aequaliter a t^rra diftat,crgo terra in medio»	Antecedens probatur per fielias firraamea
tt quae femper aequaliter a terra diftat.
Quinta ^Dioptrae hoc eft regulae quae inftrumentis adhibe
riiolecn idem oftendutu3ex eadem enim linea reda ortus SC
occafus cernitur temporeequlnodn jhoc eft, fi mane obferue tur foloriensperregulaminftrunienti-jtunccademregulaini
mota ex aduerfa partepundum occafus oftendet *ergo terra rede aequinodiaUeft fubieda ^ per confequens in medio munii*
pefidertnB
in i t 11 Br e r t r n i i.	&
. ’ ·· *■ ' .
De fideram onus iriaequaiitatej&dfe edi
pfi, & ubi, δί quare*	Cap. LXX
fTlResauce circuli fupradicilis zonis implexi, i J- inaequalitates temporum diftinguuni; SoL· fhtialis aparte figniferi excelfiilima nobis,adfep tentrionalemplagam Uerfus, eontraqj ad alium polum brumalis, ite medio ambitu figniferibtv bis incedens acquinotftialis *
Reliquorum/quas miramur, caufa m/pfius terra? figura eil, quam globo fimilem, & cutiie» aquas, qfdem intelligiturargumcntis ♦ Sic enim fi t haud dubie, ut nobis fepten trionalis plaga? ii deranun^occidant, contra meridianas nuhcfi oriantur: rurfusc^hase illis non cernantur, attol ientefscontra medios uifus terraru globo. Sep/ teniriones non cernit Troglodytice & confinis - Aegyptus:necCanopumItalia,&quem uocat Berenices crinem,item quem fub diuo Augufto eognominauere Casfaristhronon, iniignes ibi Hellas: adeoqj manifeilo adurgens fa fligi um car
uatur, ut Canopus quarta fere parte figni unius fupra terram eminere Alexandri» imuemibus uideaturteade a Rhodo terram quodammbdo ipfam flringere : in Ponto omnino non cernat, ubi maxime fublimis feptentrio, Idem a Rhodo abfeonditur, magifqj Alexandrig/ in Arabia no
■ -e omm ηήφ mα~ μil ichh- ·
Bembri m en fe prima uigilia occultus v fecunda fe oiledittin Meroc folftitio uefperi paulifper appa ret, paucifqj ante exortum Arduri diebus pari/ ler cum die cernitur.Nauigantiumhaec maxime curfusdeprehendunt,m alia aduerfo, in alia pro «io mari, fubitocp cofpicuis, atqj ut e freto emer gentibus, quae in anfradu pilae latuere,fiderib9* Neqj enimC utdixere aliqui) mundus hoc polo excelfiore feattollit: aut undicjt cernerentur haec fidera: tierum haeceadequibufcpproximis fubli miora creduntur,eademcp demerfa longinquis? utcp nunc fublimis in dciedu pofitis uidetur hic umcx: ficin illa terra» deu exi cate m tranlgreflts,
illa feattollunt,refidentibus quae hic cxcelfa fue/ rant, quod nifi infigura pilae accidere nopofler* Ideocp defedus folisaclunae uefpertfnos orien·/ tisincolgnofentiunt,necmatutinosadoccafum habitatesTmeridianos Uero fgpiuS.Nobili apud Arbela magni Alexandri uidoria ,luna defedf/ fe nodis fecunda hora prodita eftreademqjin Si cilia exoriens, Solis defedum, Vipfanio&Fon teio COSS.qui fuere ante paucos annos, fadu pridieCalcdas Maias Gampaniahoradieiinter leptimam SiodauamfenfittCorbuloduxin Ar rnenia inter horam dici decimam & undecimani prbdidit uifum, circuitu globi alia alrjs detegen/ te & occultante. Quod fi plana efTet terra, fundi
[omnia
I Ν II; L I B. e. Ρ L IΝ I f s} '\\j\ 'Omnia apparere cunctis, no<5ksqj non Fierent in aquales: necp alias cfj in medio ficis paria d uode cim horarum interualla cernerentur, q.u*e nunc in omnipartefimiliniodo congruunt»
Primus locus huiWcapitisefi de effe&ibusiftorum cifccu* lorum quos fupra dixitctrcumicriberezonasvnundqatq; hjc eft fen tentia ,difcrimtna temporum ,ac inaequalitates dierum ac noAium eoputantur etiam ex hi* tribuscirculis qui zona torridam ambiuncVDics enim femper nobis eft longiiTimus foleexifientein cancro, tunc emmaparte(igniferi nobis exe celiidima fol oritur,ita dies funt breuilfimi folein caprtcorno exiftente, tunc enim nobis ex parte figniferi deprefllffima ori tur. Semper autem aequales funtno<3ibus ,quado ad aequi no<3ia!emperuenit,qui per medium figniferi ambitum ince dic SC utriritj aequalia fpatia efficit . Deinde uero pro ,pporti one dies aut longiores aut breuiores exifiunr, pro ut ab aequi no&iali uelin Boream uel in auftrumfol difcedit jfte totus 1θ<* cus fupra eftexpofituseap .19 .fed utadolefcentes textum in-» celligantfubijdam Figura. Coeli circumferentia fit A, B. C.
D. fuper E. centro, D. B.aequinoittalis, F, H. Cancri G, K, Capricorni.Sit!ocusaIiquisfepten:rionalisin L. cu iushorizofitM. B. N.,patetiarnibleexifteteinF. omniii arcuum diurnorum F. O. maximum exiiteredicut omnium arcuum diurnorum G. P. breuiifimum -Vocataurem par tera figniferi nobis excelfiflimara F * ficut humillimam G.
'	;	;	'	t	·	. '	·	.....
HH
'CGMMBNT, fAC* MltlCHtl
Secundus locus cQntinetrepetmohem defcriptionis figts rae terrae3cuius hsec eft propofitiotterra una cum aquis effidut corpus perfede fphaericu Prima demofiratio ,ftellae po laris altitudo femper crefcitillis qui ab sequinodiali ucrfus fep tentrionem profidfcuntur, & alter polus femper magis mer gitur atqp fub horizontem deprimitur3 Ergo terra fefe ex me^ dio attollit atej habet tumore quifeinter confpedum noftrii oCftellse corpus interponit 8C prohibet coelum undiquaque aequaliter confpid ,id quod neceffe eiTetfieri fi figura terrae ef> let plana * Exponit hanc demonfirationem exemplis ,que^ admodum alter polus feptentrionalibus femper occultatur 8C alter femper confpidtur ,ita etiam ftellae uicinae polis eode mo do aut occultantur aut femper confpiduntur^ Textus ficle ' ■ ,	?	~ ~" ,	' "	'	gf dc^
1 Ν Π. L I Β. α Ρ L 1 Ν I i S*
gi debet Ncc Canopum Italia ,fed quam uocant Berenices crinem 8ic, Canopus fydus eft meridionale fatis notum ex Arato 8C picSuris. Manilius ait »
Idcirco terris non omnibus ortiniaRgna Confpicimus jnuf^ inuenies fulgere Canopum Donec Niliacas per pontum ueneris undas.
Coma uero Berenices fydus eft feptetrionale, 8C a Pto.uocat
‘Ολόκα.μ.Ο'	'it) τςλοχ.«μ.οΰ.
liulgo Thricha uocaf.Huiusfyderis metio eftapudCallima* HjH.0mvt$Xi4-iviv	βψνίκΗΐΓ
β°2ζυΧον} °v"r' S^ieitV» -zraaUv ϊ&ηκί ftiouripi.
Catullus ficuertit
Idem me ille Conon caelefti numine-uidit E Beronicseo uertice caefariem.
Anfra&um pilae uocat tumorem globi Iphaerictex terra& aqua,q.d.fiderkquae propter tumorem terrae confpicinon -poliunt ,illafubito comparentueiut ex freto emergentibus f-fto anfratftu pilae feuifto tumore fuperato. Gocludit bancpri -mam demoftrationem repetitione,neq; enim mundus hic po
10	excelfiorefeattollit SCc.Qualidicathfc fiunt non ratione cg
11	,coelum enim undicp aequaliter terrae imminet feu incumbit uelutfuo centro ,fed ratione terrae 8i horizotis ,ergo quo mi gtsin feptentrionem dilcellerimus tanto magis Si horizon in curtiaturuelnos fequitur. Semperemhic circulus unam me dietatem coeli oftenditSi alteram tegit, fed mutatur pro diuer fis locorum interuallisaut ficibus,igitur fcptentrionales diuer fum horizontem habent a meridionalibus,&per confeques fidera non eodem modo fupra horizontes cernuntur. Veru haec eadem quibufcjproximis fublimiora creduntur, eadeqs demerfa longinquis, ficetiam polusfeptentrionalis,SCuicini fidera nobis ualde fupra noftrum horizontem afcendunt,illis , uel parum uel omnino abfconduntur. Poetae loquuntur fecu
dum uulgi nidicium, &quemadmodum res incunitin ocu^ los, unde Virgilius ait
Mundus ut ai Scythiam Ryphaeofq; arduus arces Confurgit. -5Cct	v
Secunda demonftratio probat terram una cum aquis effe iph jricam feu rotundum fecundum longitudi nem. Superiqr
COMMEΝΓ. IAC* MILICHIT
enim probauitrotunditatem fecundumlatitudinem tantomt cuius haec eft fententia. Non eodem tempore ftellae oriuntur aut occidunt, nec$ etiam admeridianos perueniunt orientali
busatej occidentalibus,fed illis quidem ante,ilHsueroporrea'.
neceffe efiigitur hanc terraedimenfionem in medio fefe attolle re,undecitius ftellas producit orientalibus^ tardius oeciden talibus. Eodem etia modo de eciipftbus judicandum eft, una enim 8C eadem eclipfls computata fecundum orientales, ad te puseiufdeedipfis fecundi! occidentalescoputatureperitnia ior. Exempli gratia , Arbelis oppido A Hyriae ccnfpeAa eft e clipfis lunae hora fecuda no Ais, & eadem ecliplis in Sicilia co fpeAa efthora noAis prima: caufta eft q> Arbeft) duabus ho-' ris citius noAem habent quam Siculi,ficutenimilllrs citius fol
oritur quam occidentaIioribus,ita etiamnoAemcitiushabent quam illi propter terrae tumorem qui efl inter Atbelas & Sict liam, unde neceffe eft 8C tepus uariare. Tunc enim Affyrfjseft hora prima noAis quando fol;illtsoccidit,fedtunc non occi* dit Siculis propter caudam iam diAam, ergo illis nonduttt eft hora prima noAis, neqtnox omnino, featunc primu qn Sol inter medium tumore fuperauitid qdfit fpatio duarii ho rarum,diftant enim haecduo locain longitudinem fere jo.gra dibus, quodfpatium terrae fol duabus horis fere tranfit, Eo' dem etiam modo dc Eclipfi iudicandueft,quaein Campania fnterd/u inter’fepdmam 8C oAauam hora confpeAa eft, in Ar meniauero inter horam diei decimam 8C undedmam. Arme nia enim citius habet diem quia eftorientalior, Campa, uero quia eft occidentalior tardius, conftatautem citius orientalib. exoriri folem & tardius occidetalibusUmde cum in Armenia eft hora diei decima, in Campania primu eft oAaua. Dies em tardius illis coepit collatione ad Armenos : unde concludit Plinius, fi plana cfiet terra,fimul oia apparerent cunAis 8ic<-
Quae ratio diurnae lucis in terris*. Cap* LXXI
TDeo nec noxdiesc]} c|ua?uis eadem toro orbe fi *mul eft, oppofitu globinodlem autambitu di tmaftereme,Mulus hoccoenitum experimetv
&	tisJit
tis .In Africa Hifpaniaqj turrium Annibalis ;it* Afia ucro propterpiracicos terrores, fimiU ipe' cularumpraefidio excitato, in quis prsenunciae tiuos igne&fexta hora dieiaccenfos ,faepe copetv tum eft, tertia nodisa tergo ultimis utfos «Etui* dem Alexandri curfor Philonides,ex Sicyon^ Elinmille&ducentaftadia nouem diei confecit horis rindet^quamuis deciiui itinere, tertia n©; diis hora remenfus eft .Caufa, cp eunti cum (o/ le iter era t ,eundem remea ns obuium contrario pteruertebatoccurfu.Qua de caufa ad occafum nauigantes, quamuis breuifiimo die, uincunt fpatia nodurnae nauigationis , ut folem ipfunj» comitantes*	.
Tertia Demonftratioi a diuerfis fpatifs dierum ate^no^iu fiimpta eft, fi terra enim efFetplanafimulinctperet atqjdtfine |Bjt dies omnibus ubieg yntM emprohiberet quo minusfol oriens ex aequo per uniuerfam terram, fpargeret fuos radios* Qiiiauero non fimul fol toti terrae oritur,quemadmodum fu pra in fecundademonftrarione etiam diftum eft, fequitur tcr>* Mmeflefphaericam*
Exponithancdemonfirationemmultis experimentis jquf bus probat, non fimul cfl"e diem untuerfae terrae, compertum «ft inquit, quod ignes praenun ciatiui incenfi in fpeculis hor* dicrfexta,hoc eftjin meridie, confpeAi fint,a tergo ab orien<* talibushoranoAis tertia, ergo cumillisfuit meridies hisfuit npAis hora terpa- Textus hicmendofuseft, non enim fferi poteft, ut in tantadiftantia ignes, quamumuis de excelfo lqco confpiciant, tum propter hancipfam rotunditatem terrae qui hic probat, tum eriampropter radri uifiurimbecillitalem vir* go hic numerusm textu,uef eft merrdofus, uel a Plinio periit «urianuranfcriptus. Aliud experimentum, Phifonktes AJac
COMMEN T. 1 A α, ΜIL fC Η ii
andri magni curfor ex Sicyone ad Elin mille &fduceta fiadfo, lioc eft, io. miliaria Germanica nouem diei confecit floris, ita tamen ,uteunti adElin hora nona, uidelicet antefolisoccV 4'um iftieperuenerit: Rediens uero SicyOnem primGperuene rit nodis hora tertia, cum tamen pari celeritate utruntj iter em raenfus fit, huius rei caufa eftq> eunti cu foie iter erat, hoc eft, ίη eandem mundi partem ipfecurrebatinquam folmotu fuo ferebatur, ergo fol illi non tam cito potuit occidere, quam oc ciditaltero diequo Sicyone redrjc,illum enim contrario turfu prfuertebat. Ergo Solnon fimul toti terrae oritur nec£ occidit led illis citius aliis uero tardius, Hoc experimentum multis enodis falfum eft, longe enim excedit humanas uires tantum fpatq terreftris itineris conficere aliquem ut alloquatur uel ctta prjuertatfolis curfum. Illud quocjfalfum eft, differctiamlon gitudinumharu duarum urbium efle tanta, titilli fpauumtff um horarum refpondeat, hoc eftj +?. graduum, tot enim gra dus fpatium terreni itineris ez?, germanicorum miliariorum «ompleduntur. Supra autem dixit tantum efle mille 8C ducen ta ftadta, quibusferez i gradus magni circuli cceieftis refpon det qui faciunt differentiam temporis uixr. minutoru, Itacg uel in hoc exemplo numerus iterum eftdeprauatus, uel erro/* re aliquo in tranferibendo deceptus eft. Aliud experimentu denauigantibus, qdeft facile ,non auteeft firmum, propter rea celeritas nauigationum magis ex fluxu maris pendet,cj» isin occiduas partes pronior feraturquam ex motu folis.
Gnomicideeademre,& floros	.
logio primo	Cap* LXXl*
Afai^horofcopa no eide ubiqj Γιιηί ufui\ V in trecenis ftadqs ,ant utlogiffime inquin
: genis,mutaniibvrenietumbriSvSolisita^unjhf
£ci< qiemgnomone appellant) umbra ,in Ae/ gypto meridiano tempore,2equinodii die,pati loplufquadimidiam gnomonis menfuram ef> ficit ♦ In urbe Roma nona pars gnomonis deeil
■	°	umbrWf
■Μ
,. rH' · 1 i. ■ L· ι c. ’ P C I N r i;	'
umbra;, in oppido Ancona fupcrc(lquita m'ge > fima. In parte kalia; quae Venetia appellatur, ei$ dem horis umbra gnom oni par fit,
Quarta Demoriftratio,a diuerfitate umbrae gnomonis
lumpta eft, cuius haec ertfententia. Si terra eiTet plana,umbra ghomonis ubicj; aequalis exjftem. Gnomonum autem urii/ braeUariantur ,Ergo terra non eft plana. Maior probatur. Si enim terra effet plana, tum fol toti terrae aequaliter fupra ho rizontem attolleretur, & per confequens, umbrarum nulla diu er iit as exiitere pollet, quae tantum caufatur ex inaequalius iedione luminis in corpus opacum. Hanc autem inaequaleni proiesSiqnem efficit inaequalis altitudo folis meridiana fn di
brae meridianae altitudo folis cognofcitur, 8C ecomra, ex alti tudine folis umbra etiam, cuius rei plimmaea Perfpcdiuiftis proponuntur regulae. Nos unam atcg alteram adfcribemus adiiluftraridum textum»
--;	REGVL&
Quandocunqjaltitudo folis eit prsecife 4?. graduum , ttfl* Bra par eft gnomoni feu corpori :· nam idem eftfinus altitudi riis & fui complementi, Hoc eft ,fbl eft in medio quadrantis*
ex quo fequitur omnium umbroforum ad fuas umbras jqua lis ratio. Qiiando uero folis altitudo fuperat+y, gra. um/ brafit minor, quoniam finus eiufidem altitudinis folaris iupe rattuncfinum complementi eiufdem altitudinis. Cum ue> ro altitudo folis minor eft 4 i. gra, umbra longioreft , Vnde apud nosinhyemefemper umbrflogiores funtcorporibusi quia folisaltitudo hyeme nunquam eft 4y* graduum. Sed ira fignis Borealibus umbra aliquando eft minor, propter maio rem folis altitudinem. Hanc Demoftrationem exponit Pii «tus exemplis quaeordine tranabimus, continent enim utile donrinam, quomodo umbrafmetiatur exafte & motus cor porum coeleftium, 8C diftan tiam locorum terreftrium* Primum exemplum. Vafaq?horofcopanon ubim eidfe «unt ufui, trecentis ftadiis aut longtilime etiam quingentis mu fotibus femet umbris, hoc eft, quiain uaiis umbragnomo/'
€ Ο Μ ΜΕ Ν Τ. < ί AC* MI LIC Η H
his mutatur iuxta aequlnoiftialis circuli cleuatipnem ,uerun» hic circulus pro diuerfa eleuatiorie poli noneodem modo c lcuatur ,crganeceiTe iliorum quocp ufum mutari tranfiaca ad alium locum ubinoncft eadem elcuatiouel aequinoilialis uel polknos hocloco pro uafis horofcopis imeltigimus omnia uel lioroiogia uelinftrumcnta ad certam aliquam poli eleu*' «Ionem conftrmfta. Eleuaric enim poli efficit omnem uarie' ia,tem iri apparetwijs, unde tiecefle eftiriftrumenta non apta' ta eleuationipolari omnino nullam habere certitudine· At caufa iftius diuerfitatis nulla poteftalia aflignariniri tumor ter fx, qui in alrjs locis magis SCmalijs minus affingit ,pro fph* fseconuexitatc.
Secundum exemplum, Solis itacj umbilici,quem gno «nonem appellat,umbra, in Ajgypto meridiano tempore,* ejuino&n die.pauloplus qj dimidiam gnomonis umbra effi cit, hoc eft,gnomon ad umbram eft fere duplus: cuncj ume bra minor fit,uecelTe eft folis altitudinem tanto maiorem effe gradibus4r. quanto corpusfeugnomori excedit umbram» At excedit,umbram medietate dC paululum ultra, ergo folis altitudo meridianotemporcaequi no<Srj erirgraduii <*o. qui
f iubtraiSiatoto quadrante,'hoc-efta»o. gradibus, relinquut «leuationempoii so. graduum,qualis fereeftAlexandri*.
Inertium exemplum. In urbe Roma,nona pars gnomonis deeft umbrae, hoceft, Romae in aequinoftio umbra eft minor gnomoncunanona,hoceft, ratio gnomonis eft ad umbra ficut nouc ad o&o,crgo una,nona minor eftumbra fuo gno mone, per confequens neceiTe eft folis altitudinem latoma iorem die gradibus 4r. hoc eft etiam una nona, quam iiadie/ cero prodibunt ro. gradus akitudomcridiana,quos fi a t»o. fubtraxero,relinquetureleuatiopoligraduum4o»
Quartum exemplum, in oppido Anconafupereft quinta arigefimae, hoc eft , umbra minor eftgnomone una tricefima Quinta,ait ii gnomon fit a. partium, umbraerit »4. Ergo alti »udo folis meridiana maior erit4>. una tricefima quinta iftius «umeri,hoceft i. gra.	,hoc colledii fubtrahoaio. SC
relinquetur eleuatio poli Ancon*44. graduum ,
Quintum exemplum. In parte Itali* quae Venetia appel latur, eifdem horis umbra gnomoni par fit, hoceft, quia, uiti Jbra gnomoni par cficrgo meridiana folis altitudosquinoirij
teriiporc
m Π, L ΓΒ. C. P L l N l I ^
tempore erit4» horum,graduum coplcmentum uidel/ccr4'* eriteieuario poli, Vatetcoiequentiasquia ficut quadrans efli* polo ad iequino&iafem,ita edi quadrans efi azenith ad h.6 rizontem, Brgoilaequenoftniemporediilainua horizontis adfalisalticudinemeftgraduunMr* hoccitdimidmquadran dsillius, eritreliquum alterum dteidfum: lilia em fpatiafunr paria a polo ad aequinoctialem, $Ca zentth ad hor/zontem, Noscxpefuimus hocCaput wπλ&ηι tantum,ut fiudto-' fos multaremus ad fuauiffimam hs$t artium cognitionem. Si qui autem exactiorem 8C certiorem fupputationem requirit, illi legant doiiiffimas demonftrationes Verneri Nurenber/· geniis in Coramentartjs fuisfuper primum lib. Geographiae Ptolemaei Gap, i,
Vbietquandonullaeumbrae» Cap» LXXiH
C^Imiii modo traduntin Syene oppido, quod ■Meft fopraAlexandria quinqj milibus itadioru foIftiti| die medio nullam umbram iaciiputeuq?' eius experimentigratia fadum, totum illumina.' τί,Εχ quo appareretum folem illi loco fupra uer ticem die: quod 8i in indiafupra flumen Hypa/ fi n fieri tempore eodem Oneficritus fcripflt ,Co ffotq? in Berenice urbe Troglodytarum ,& inde ifadqs quatuor milibus dcccvxx» in eadem gen/ te Ptolemaide oppido , quod in margine rubri maris ad primos elephantorum oenatus condi/ tum eft,hoc idem aiitefolftitium xl v*diebus to tidemcp poftea fieri 5 & per eos xc, dies in meridi em umbras iaci Rurfus inMeroe infulajqugeft caputgentis Aethiopu,etquinqp milibus ftadio ^um aSyene in amne Nilo Habitat,bis anno ab/
ΟΟΜΜΕΝΤ, ί AC, MILICHfl fumi umbras > foleduodeuicefimam Tauri par/ tcm &quarramdedmam Leonis obtinente.dn IndtsegenteOretum, mons eft Maleus nomine iuxta quem umbrce a?ftate rnauilrum,hycme in feptentrionem iaciuntur. Quindecim tantu no/ «ftibus ibi apparetfeptentrio, In eadem India Pa tales celeberrimo portu,fol dexter orie, umbrae in meridiemcadunt.Septentrionem ibi Alexan dromoranteannotatum, prima tantum nodiis parte afpici. Oneficritus dux eius fcripfit, quib.
in locis Indiae umbrte non fint, feptentrioneno
confpiei, & ea loca appellari Afcta, nec horas di/ numerari ibi.
Commoratur adhuc in hoc capite in expofitione quartoe demonftrationis de diuerfitate urnbraru,cuius nulla alia cau^. fa reddi poteft niii terrae rotunditas quae non eode modo om nibus eam inhabitantibus producit lumen aut folem 5arcpait Simili modo tradunt in Syene oppido &c.textus eft facilis 3Ia titudo huius oppidi apud Ptolemaeum eft z*« grad. 8C mi rimqualem etiam maximam foli declinationem poni r,ergo fo le extftente in maxima declinatione eft illis uerticalts Si pereo fequens umbra perKi^ro^hoceftperpendicularfs prorjcitur. Nam hsrc eft prima	de umbris ,quod corpus opacuob
iedumlutninofo umbram proiicitdire(3ead partem oppofi^ tam3ErgpfoIe exoriente umbraefemperfuntuerfusocciden^ tem5&: e contra occidente fole.Meridianae uero uariant prop terobltquum curfum folisinzodiaco^uerOdehac re in£pb^ rafatiseftdidum* Meminit SC Lucanus, Vmbrasnufcgne'' itentehyeme^Hocaucem non tantum accidit in hoc oppi o uerum in omnibus reliquis huic paralelo fubie<ftisv ^ Sequitur in textu ♦ Coftatin Berenice urbe	hoc eit que
admodum Syenenuilam umbram meridianam habeun d,e folftuialjj tta Berenice nullam umbra meridia^^^
fN II. L I B, e. P L I N I I 9*'
^iebusante&poftfolftitiii: fol enim bis eft illis uert(calis,ft> cut patet ex lib-r,fphaerieCap.Quori!zeiiirth eft iter aequino <ftiale& tropicucancri , Sequti, 8C per eos nonaginta dies umbrasin meridiem iaci,id eft,inierim dum fol eft iliis fepten trionalis umbrae meridianaeipforum funt meridionales per 6'tseiv in principio capitis didam.Sed fol eft illis fepten trionalis 90,diebus ,bis enim 4i.faciunt 5o.De Meroe infula ideeftiudj cium,nifi quod aequino<fhali eft propior, habet enim latitu^ dinem tantum iff. graduum Sequitur ,In Indiae gente Ore tumj&c.hicmons habet latitudinem ^graduum ,ergo quan do fol eft in lignis meridionalibus,hoceftin hyeme habetum bras in fepten .perprimam iifi> ,& c contra in aeftate quado fol eft in lignis iepcentrionalibus habet umbras in meridiem, Sebis nullas,Confpicitur autem feptencrio perpetuo,nam altitudo poli eft maior qua fitdiftantia feptemrtonisa pole* Si autem uocatfeptentrionem conftellationem urfae maioris, tum tantu confpicitur fole in fignis meridionalibus exiftente* Sequitur ,In eadem India Pacales celeberrimo portu SCc,)
Id eft,quia haec urbs habet latitudinem meridianam, ergo fol Illis fere femper feptentrionalis oritur , idqj uocat dextrum, ficutfiniftrum uocat Lucanus meridianam partem, cum in quit, Ignotum nobis Arabes ueniftis in orbem,Mirati um bras nemorum non irefiniftras, Item Ouidius Neu te dexterior tortum declinetadanguem Neuefinifteriorpreffam rota ducatad aram Quod autem ait, Quibus in locis Indiae umbrae no ftnt SCc nifi intelligatur de diebus quibus fol pertranfit illorum uerri^ cem ,falfum eft ,ubicunq? enim corpus opacum inter lumen collocaf, necefle eft ut illud prorjciat umbram, Eade eft ratio de horis ,nili quod fortafle non numerat horas noftro more,
Vbibisannoumbrae, &ubiin con-»
trarium.	Cap. LXXIHJ
Λ T in totaTroglodytice umbras bis quadra -^J-gmtaquinc^ diebus in anno Eratofthenes in contrarium cadere prodidit,
Troglodyticafitaeftinter Tropicum Cancri & Aquato .
Ii q
C Ο Μ ΜΕΝ Τ. I A 'C* Μ I L ϊ C ΗII
fem, ergo plane habent fimilem rationem cum Eercnicis,de quibus in fupenore capite diAu eft f-.Habentaut fupra u cnice rl auri i? * gracL ergo fo! in ilio gradu .exiftens eft iliis uertica Iis5 poftea uero euptefolead folffitium habent umbras in me* ridiein donec reuertatur ad uirginisraedictate, qdacdditdie bus fere 90. quibus umbrae cadunt in partes nobis cotrarias, hoc eft ia meridiem -	.··■■■>
Vbi longiflimus dies 3 SC ubi
breuiflimus,	Cap, LXXV
. ·	■ ; - '. , vV
Clc f/t,utuanolucismcrem€nto,inMeroeion k-/giffimusdicsxi)thorasgquinodiaies,&o<flo partes unius horgcolligat, Alexandrigueroxiiij horas Jn Italia quindecim♦ In Britannia xvrj.ubi aeilate lucidae noctes haud dubie repromittunt id, quod cogit ratio credi; foliati) diebus accede te fole propius uertice mundi, anguffo lucis am bitu, fubiecte terra? continuos dies habere fenis tnenfibus, notftefq? e diuerfo ad brumam remo/ to. Quod fieri in infula Thule Pytheas Maffilie iis fcripfie, fex dierum nauigauone in feptentrio tiem a Britanniadiftantetquidam uero & m Μα
na,qua? didat a Camaloduno Britannigoppido·
drciterducentismilibus,affirmant»
• Hoc caput continet expolitionemTertiae demonftrationis
ce caufflg inaequalitatis dierum 8l no dium, Et exponit eam quemadmodum edam reliquas exemplis,.
Et ut Adolefcenteshac tradadonem incrementiatc^ decre
men ti dierum intelliganr, breuiter cauffam iftius rei exponam
«r libello de fphxra ut textus fiat aliquanto planior atqtaper cor, Sol qui cftautor lucis motufuo ita circumfertur, utfemg
dimidiam.
IN U LIB, C. PLINI I. 9*
dimidia telluris partem radrjs fuis illuminet, illam nide!icet a^uerfus folem porrigitur, δί reliqua medietas inierim manet „ obfcurai quia radi) adeam pertingere nequeunt, lfiud autem fpatium temporis quo fol in aliquo hemifphfrio fertur uocat dies artificialis, reliquum uocatur nox artificialis, Efi itac£ dies artificialis arcus paraleli, interceptus inter horizomem orti-# uumatq? occidentem, quem fol motu uniuerfi defcribit: reli quauero eiufdem paraleli pars nox uocacur. Quia uero in fphoera reda ifti arcus parafelorum femper in aequales partes fecantur ab horizonte redo,fit utiftic dies femper iint aequa-» les nodibus. In alrjs yero terrae partibus ιίϊί arcus inaequaliter*
abfdndumur, praeterq? incommunibus imerfedionibusarcj nodia!ts&eclipticae, ergo femper diesfuntinaequales nodi> _ bus nifi bis inanno,quum uidelicet foleft in principio figna»* rumsequtnodialium. Caufla autem iftiusdiuerfitatis efi inter fedio horizontis δί aequinodialis ad angulos inaequales feu imparesieodemetiammodofingulidierum naturalium para leli, quosfofultra citracj/iBquinodiale defcribit, ad angulos inaequales ab horizonte abicinduntur,ergo tempus quod rei pondet iftis arcubus,erit etiam inaequale,ita uidelicet ut major arcus maius tepus occupet & eceotra, & per confequens qii maior arcusiupra horizomem fuerit , dieserttlorrgior, fi mi-» nor,dies eritbreuior. Secundaratio, atq? praecipua inse qualitatis dierum atqt noffiutn,e(l inaequalis afceniioarcuutn eclipticae cii arcubus aequinodialis circuli , qui aequaliter a tc£ uniformiter in omni horizonte afeebdit. Verum haec rado fu pracap, xix, efi: fatis copiofe tradata,.
Primum exemplum Ρΐίηη , lnMeroelongjiflimus diesxif* horas 8C odo partes unius horae colligit: quia Haec infula ali*» quatulii ab jquatoredifcedit, ergo paraleli diurni icipiiit pati fifper uariaria nodurnis, diemc£ sliquantulii ultra n. horas «ducuntppter maiore arcu diurnu 9 nodurnutparalelusau tem per Merocn habet e!euationem*z,graduii & femis. Haec omnia fatis dode 8C copiofe exponuntur ab autor$ fpheroe iti finelib .5. Sequfti ubi aeftatefuddaenodes haud dubie repro roittumid &c.Confirmac alio exemplo,de illis uidelicet locis in quibus plane exigua uel prorfus nullaeft nox foleexiften» te in folftitioseftiuo l atq? sutilius reicaufam efle, q> folftictalt Jaus diebus accedentefole propius uenicem mundi ,angufio>
ΑΙΎ
CGMMfiNT. lACr MILIOHH
lucis ambitu, uel ut alii legiit fubicdo, fubie&ae terrae con tini* os dies haberi fenis menfibus ,hoceft, tempore folfticialiquS do uidelicetfol proxime ad mundi uerticem accedit,haberi dies continuos fenis menfibus angufto lucis ambitu fubiedo terrse,hoceft propter anguftum lucis ambitum fubiedum tef ris,hoc eft, quia circulus folis in quo fol fertur circa aeftiuutn folftitium omnino parummergitur fub horizonte, ita ut am' bitus lucis terris fubiedus fit anguillis atc$ exiguus. id quod hos in his regioibus fatis mantfefteexperimur, eft em nobis g exiguus ambitus lucis terris fubiedus, adeo ut no amplius di midia hora noftra nox folftitialis careat crepufculo: quato tna gis id accidit illis qui longius ad fepten triones rcceflerunt. Ad hortor aut adolofccntes, ut uberiore SC magis pcrfpicua ha^t rerum tqi&ationem petant ex libello de fphjra loan, de Sacro bufto. Confufe hanc rem tradit Plinius, non enim fenis menff bus diem habent, necj; qui Thylen neq?qui Monam inhabi-^ tant,no em funt fubieiti polo ardico, fed paralelo ardico,ubt dies longsffimus artificialis sequatur naturali: atc£ fi paululum ultra procelleris,hoceft,adealocaqfuntfinter polit mundi δί hos paralelos, tum dies artifi ♦ fuperat naturalem, idcj; tam diu donec polus fiat uerticalis, ubi dies artiti* erit fex rneniur, quemadmodum copiofe in fphxra didurn eftf
Item de horologio.	Cap*	LXXVfc
X TMbrarum hanc rationem,&quam uocant
gnomonicen, inuenit Anaximenes Milefi// us, Anaximandri (de quo diximus ) difcipulus primufe^ Horologium quod appellant icioteri' con,Lacedaemotle oftendit»
Quomodo dies obferuentur*	Cap*	LXXVftw
TPfutti diem alij aliter obferfirauere. Babylonq· “ inter duos folis exortus i Atheniefes inter du'
"	osoccafu*
IN U L l B, C. P U N I I, joo os occafus: Vmbrfa meridie in meridiem ♦ uuly gusomnealuceadtenebras. Sacerdotes Roma ni,&qui diemdiffiniere ciuilem,item Aegypti) & Hipparchus, a media notfieio media. Mino/ ra autem in rerualla eiie lucis inter ortus folisiu xtafolflicia cp iequinotftia apparet, quia pofitio Ogniferi circa media fui obliquior efUuxta ioifti dum uero retfrior,
Difcernicin hoc Capitedies naturales ab artificialibus> Sunt autem dies naturales inaequales fiue inchoentur ab hott zonte, fiue a meridiano. Ab horizonte uero dupliciter, tum propter inaequales afccnfionum arcus, tum etiam quia hori^ zon obliquus auget hanc inaequalitatem propter inaequales abfciifiones horum arcuum. In libello de fphaera hsec resco piofe exponitur, 8C copiofifT, in Epitome magnae compofi/ lionis lib. j,
MiNORA AVTEM INTER V ALLA LVClS 8Cc.
Hoc eft, Dies naturales continuiinter iefe coHati funt inaequales, ita ut alter altero uel breuior uel longior exiftit,ue rum hicexcefius maior eft circa aequ/nodia ^foiitiria, Quia, Inquit,pofitio figniferi circa mediafui obliquior eft,iuxta fol ftitium uero redior,hoceft, Zodiacus in medio fui,hoc eft, in feftioeuerna&autumnali minorem facit angulumadho rizoncem,& maiorem in folititfjs. Haec caufa non eft fufficies Continetem tantum unam caufam inaequalitatis dierum, u* delicet obliquitatem horizontis, reliquas duas praecipuas mittit,uidelicetinsequalem motum folisin Zodiaco, 8C inaequales afcenfiones fignorum, Verum de hac re legant ftudio (fualdc doAam tra<ftationem in propofitioe pcnuldma&ul dma lib, Epicom. in Almageft.
Differentiae gentium 3C ratio, Cap, LXXVIIf.
/',"X)ntexenda funt his cadeftibus nexa caulis,: ^--'Nanq? Aethiopas uidnifyderis uaporecoc
COMMfiNT, JAC, ΜΐΙΐΟΗΠ teri aduihsqiiefmiiksgigni,, barba Vespillo ui
r &	.^.»h,**-.g>	9	^ r
mifias crinibus. Truces nero ex cadi rigore has & illas mobilitates habentes. ipfocp crurum sr/ gumento, illis in fupera fuccum teuocari, natu ra uaporis, his in inferas partes depelli, humo re deciduo. Hicgraues feras,illic uarias effigies animalium prouenire, &C maxime alitum, &in multas figuras gigni uolucres. Corporum aute proceritatem utrobicp ,illicignium nifu,hichu moris alimeto.Medio uero terrae falubris utrin que mixtura,fertilis ad omnia tra<5lus, modicus corporum habitus. Magna dCin colore teperies Ritus molles,fenfus liquidus,ingenia foecuda, touufq? naturae capacia.iifdem imperia, quenu quam extimis gentibus fuerint: ficut ne illae qui dem his paruerint auulfa?,ac pro immanitate na tlirae urgentis illas folitariae,
Prsecipua cauiTa diferiminis atej? uarietatis morum,atep for marum in diuerfis gentibus cft, coeleftis; lumen efttaacoelefte diuerfimode tempera tatq? mifccrprimas qualitates' aeris,curi que caetera animalia inaere degant 8C hauriant aerem,non elt abfurdum etiam esetera corpora iumineccelefti affici cxperiemiacoftatdiffimilem efleluminum naturam, fons e 111 lumen eft calidum at<]?uiuifitutxi,1ttnae uero humidum* 1 em peratura autem caloris arqjhumoris eunda gignuntur # autem tamdiuerfaatc^uaria temperamenta gignatur, refpondent inclinationes animorum ad certas adiones oc itu dia, cauiTa cft dC uicinitas feu diftantia Tolis 8C iunse 5 item di-'
uerfus
m ϊϊ. L ί B; C: 'PLlNii «ot-uerfus ornis 8C occafus aflrorum. Sic enim inquit Hippo".
iiA®(?	·ηίμ®ξίά>ιu τάςμ-ίτ&βολΰδ’"uip	ίτίΐ
‘Γολ&ς β οΓ'ι/ΛΛβ', κχ&ότι iKXpp τοΰτία,μ ylrvi&iu, WfMt' Λ/vj &μ 2,'ίτΰΰ· οκοιοντί μ.ί^ ylm&tu.
Etalio loco praecipit Hippocratesdifcipuiisfuis, quos ad t> gnotas regiones dimifitad curandos homines, utinprimislo cifitum diligenter confiderent,quibus uentisiHuexpofitoe,SC qua parte lumen folis recipiant, ita futurum ait fi haec diligeh/· ter confideraucririt,u£ & mores hominum & peculiares horti locorum morbosexade intelligant atq?cognofcant. Verum de hacrealias fatis didum eft,
Ariftoteies in problematibus fetftiohe 14. cui titulus eft, ZJtftU tcgNetcotf·,exponit pieraqj quae hic dicuntur in textu * Medici dicuntquod/Ethiopum corpora nigrefeant propter aduftionem fanguinis, in illis enim locis mulieres calidifllmo» uteros gerunt, in quibus femen genitale aduritur. Vnde edi ipforum corpora lema arq? agilia funt propter ftedtatena* TRVGES VERO EX CffiLl RIGORE
Hoc eft ,quta frigus harum regionum confiringit at<$COil denfat corpora, neceile eft interiora mebra magis calere pro^ p ter prohibitam tranfpirationem * Calorem autem tnternu 8C
prseferttm cordis fequttur audacia & ferocia quemadmodum
exponit Ariftoteies in problemate ubi quaerit, quare habitati tes incalidis regionibus timidiores funt,contra in frigtdisau> daciores,	autem ait :has 8C illas mobilitates haben t,intef
ligit illos non multum ualere ingenio ,fed efle natura hebeti atm agreiti propter humorum fpiflttudinem,fpiritus enim no ©bedit motui & reieptioni formam animalium, un 8C opera dones animales redduntur hebetiores atef agrefltores, Arifto teles ait illos efle fimiles ualde ebriis ,nec effe anxios in quaeres do ac deliberando,fed audaces ac fpei plenos in faciendo pro
©ter internum calorem.
F MEDIO VERO TERR/E &c»)
Medici omnes idem conftanter affirmant quartum Clima propter temperiem caloris atq? frigoris efle temperadfltmutn, Not? funtfententiae Hippo, in libello de Aere,aquis Sc locis. Itera Aut, ia cap.de complexionibus,
, r .................. -	KK
COMME-NT. IAC* MILICHH
Dc motu terr*.	Cap	LXXtX-
TyAbyloniorum placita motus terra?,hiatufqj cactera omnia, uifyderumexiftimant f'ie/ ri ,fed illorum trium quibus fulmina affignan t: fieri autem,meantium cum foleaut congruenti/ um,&maximecircaquadrata mundi. Praeclara qua?dam effe & immortalis in eo (fi credimus ) diuinitas perhibetur, Anaximadro Milefio phy fico tquem ferunt Lacedetnonijspraedixiffe, ut urbem ac tetfla cuftodirent: inflare enim motu terrae :cum & urbs tota eorum corruit, & Tay/ geti montis magna pars ad formam puppis emi nens abrupta,cladem infuper eam ruina preflit* Perhibetur & Pherecydis Pythagora? dodioris alia.coniedatio ,fed etiliadiuina; Hauftu aqua? e p u teo p r a?fen fiffe,a c p ra?d ixiffe i b i terra; motu Quae fi uerafunt ,quantum a deo tandem nide/ ri poffunt tales diftare, dum uiuantiEthaec qui dem arbitrio cuiusq? exiftimanda relinquantur uentos in cauffa effe non dubium reor.NeCgeni unquam intremifcunt terra?, nifi fopito mari;ce loq? adeo tranquillo ,ut uolatus auium non pcn deant ,fubtrado omni fpiritu qui uehit: nec un/ quam nifi poft uetosconditos, fcilicetin aenas &cauernas eius occultu afflatu Ne<$ aliud eft in terra tremor ,quam in nube tonitruum. Nechi aiUs aliud, quam cum fulmen erumpit, inclufo
-	frxirL*.
IN H, L I B, G. PLtNli te* fpiritu ludfonte ad libertateexire nitente
Motus terrae,concaffio,agitatio uel tremor idemfunr. Fit autem terraem otus quando terra concutitur a ueh tis ficcfe
In eam inclufis,qui quando uirtutefua attolluntur atcj exitum
quaerunt nequiquam illis patet,propter obftru<$os terrae me atus,tum retro feruntur atcj in fele reuoluuntut,hac rixa fpiri cusreciprocantisfiueinterclufljfiue peranguftS eiifi mouei atq?concutitur terra.EflitacJ»· caufa effediua calor folis 8cut Plinius aitex Babyloniorum placitis,horum trium fiderfiqui bus euam fulmina ailtgnant, uidelicet Martis ,Iouis 8C Satur ni. Materialis,exhalatio feu uetus in terra fiue natus fiue ali5 deimmiifus.Conftatautem talesfpiritusin terra gigni, terra enim per fefe exifiit arida,imbribus uero humedata atcj calo re folis cocalefada,plurimo ipirituu extra intrac£ gignit. For malis cauflaeftipfa agitatio. Finalis caufa eft fignificatio alicu tus futuri euentus. Hic enim ait Plinius: Nunqua urbs Roma tremuit, ut non futuri euentuS alicuius idpraenuncium efler* Quaeret hic aliquis, qui fieri poilitquod tanta moles terrae poffitatam raro atqtleuicorpore uidelicet fpiritueoncuti .Re fpondet AriitoteIes,quod quemadmodum in noftris corpori bus flatus induit tam tremorum quam pulfuumcauff exiftut. Ita etiam in ipfa terra accidit,quando magna uis ipirituum co! leda ipfam fua ui mouentatcjconcutiunt .Terremotumde*»
fcribit Lucrc.lih.c
Praeterea uentus cum per loca fubcaua terrae Colledus parte ex unaprocumbit 8C urget Obnixus magnis fpelu neas uiribus altas Incumbittellus, quouentipronapremituis Tum fqpra terram quae funt extruda domo rura Ad coelumcfc magis quanto funt aeditaquaecj Inclinata minant, in eandem prodita partem &c.
Item Ouidius.
Vis fera uentorum caecis in dufa cauernis Expirarealiquo cupiens ,Sudataqj fruftra Liberiore frui caelo ,cum carcere rima Nulla foret toto nec peruia flatibus effet Extentam tumefecit humum ,ceu fpiritus ori®
Tendere ueficamfolet&c.
aOMMENTV IAC« MILfCHU
PRiECLARA QV/SDAM ESSE ET iMf^OR, &cf-Hiftoria extatapud Ckeronen libro i,de ctiufccuius h sec funtuerba.IYlultamedici,multa gubernatores, agricolae etja multa prefentiunt, fed nullam eorum diu<na»onem,neilIarn quidem qua ab Anaximandro phyiico moniti Lacedjmonq fiant, ut urbe SC teda linquerent, armatiqj in agro excubaret, quod terrjmotus inflaret,cum 8Curbs tota corruite & ex mo te Taygeto extrema motis quafi puppis auulfa eft. Ne Phere cydas quidem ille Pythagoree magifter portus diuinus habebi turquam phyficus, qui cum uidaffec hauftam aquadciugi pU teo jterremotus dixit initare
VENTOS IN CAVSA ESSE Sic. Adfcribam uerba Senecae, quae elegantiffime huc totum Io cum exponunt. Corpus,inquit, noftrum ianguine irrigatur & fpiritu, Habemus autem quaedam anguftiora animae re-' cep tacula,per quae nihil amplius quam meat,quaedam paten' tiora in quibus colligitur dC unde diuiditur in partes. Sic fe to' cum terrarum omnium corpus,& aquis quj uicemianguinis tenent,Siuehris quos nihil aliud quis quam animam uocaue ritperuiura eit.Haec duo alicubi concurrat,alicubi confiftiit Sed quemadmodum in corpore noftro dum bona ualetudo eft uenarumquocj; imperturbata mobilitas modu feruat, ubi aliquid aduerli eit tnicat crebrius,Si fufpiria ate^ anhelitus ,!a borantis ac feflt figna funt. ita terrae quoqjdum illis pofitio na tUraliseftinconcuflaemanent.Curn aliquid peccatur, tunc ue lutaegri corporis motus eit, fpiritu illo qui modeftius perflue batitto uchemetiusSiquaifarite uenas fuasiquifpiritus quii diu habet exitum fine miurialabitur ,fi offendit aliquid & inct dit quod uiam claudat,tunc oneratur primo infundente fe a + tergo fpiritu, deindeper aliquam rima maligne fugit ,& hoc acrius fertquo anguffius, id fine pugna non poteft fieri, nec pugna finemotutac fi nec rimam quidem per quam effluat in ucnit ,conglobatusillic furit, Si huc atqj illuc circumagitur a-*
liacjdeijcit, aliaq; intercidit Sic.
De terrae hiatibus	Gap. LXXX.
\7Arie itaq?quatitur, & mira gduntur opera, V alibi proftratis moenibus y alibi hiatu pro
' T r fundo
t Η Π L Γ Bi C. P L I R I J, j« r
futi do hauftis , alibi egefhs molib, alibi emiffis amnibus , nonnunquam etiam ignibus calidis uefontibus,alibi aduerfo fluminum ctiriiuPrae cedit uero comitatq? terribilis fonus,alias mur/ mur fimilis mugitibus, aut clamori humano,ar morumuepuliannumiragon,proqualitatema terite excipientis , formaep uelcauernaruuelcu/ niculi per quem meat,exilius graffante iri angu/ fio,eodem raucotn recuruis refultante,in duris fremente, in humidis flucluante & fiagnantib. item fremente contra folida Jtaque & fine motu fepe gditur fonus. Neefimplici modo quatitur unquam,fed tremit uibratcp, Hiatus uero alias remanet, oftendens quae forbuit, alias occultat orecompreiTotrurfuscj! ita induco folo,utnul
lanefiigia extenc, urbibus plEcrunqjdeuoratis, agrorum^ tradu haufto.Maritima autem max ame quatiuntur, Nec montofa tali malo carent; Exploratum eftmiHi Alpes Apcnnimimcp fepi us tremuifle,Etautumno ac uere terrae crebrius morietur,ficutfiuntfulmina. Ideo Galliae &Ac gyp tus minime quatiuntur, quoniam Hic aefta/
tiscaufaobftatjiliichyemis, Itemnocflufepius
; epinterdiu, Maximi autem motus exiftuntma tuttni uefpertinicp; fed propinqua luce crebri, fnterdiu autem circa meridiem fiunt, &folis!u/ naocg defeiflu^quoniam tempeftates tunefopiis/
- ’	V ■	KK . jfe
C Ο Μ ΜΕΝ Τ*' I A C* MILIC ΗII
tur» Prgcipuc ucro cum fequitur imbrem gftosi imbresue seilurn»
Hoc caput continet enumerationem fpecierum terrfmo tus, quarum prima Ruina uelcafus uocatur, Seneca inclina rionem uocar , quando in unam partem totus fe motus itn^ peliir» Ficautem quando multus δί copiofusfpiritus in unff aliquem locum magnauiincumbic, quem etiam cueriit,nifi '“Celeriter ex altera parteoccurratmotusquiindinatareftituatv Hac fpecie cerrsemotus Bafilea concufta corruit Anno Domi ni u*4* Meminit etiamLiuiushuius fpccieilib.2, teruaede ca, Tantus fuit ardor animorum, adeo intentus pugnae ani mus,ut eum terramiotum qui multarum urbium Italiae mag naspartes proftrauic,aueriic£curfu rapidos amnes, mare flu minibus inuexit, montes lapfu ingemi proruit,nemo pugna riumfmfcric&c*
Secunda fpedes Hiatus uocatur, quando terra profundo hiatu dehifeit, δ£ fit quando fpiritus magna ui erumpit extra terram, Ariftotcles ait hac fpecie Sipiium uocatum Phlcgrcu agrum 8C regionem Ligufticam euerfam effe*
Terna fpecies uocatur Agkatioprcmor uelfuccufiio*Ari fioteles pullum uocar, & fit quando terra aflhrgituelucintii/· tnefcens, atq^ iterum refider, Hac fpecie terraemoms tremuit Friburgum Brifgoicum patria mea Anno Domini i f ο o· Calendis Noucmbris.Erantautemduo horribilesmotus,al ter nodu fadus, qui iubleuabat teda in altum,δί rurfumde^ tnittebatjtta ut uelut alternis afiurgercntatcjrdtdercnt* Alter uero fequenudie circa uefperam,quiueriusfuitTonusquidS δί horribilis fibilus qj concuifio aut tremor»
Quarta fpecies , quando magna moles inftar motis extra terram egeritur, aut quado aliqua terrae pars fubfidet,ex qua flumina aut ignes erumpunt* Exponit hanefpedem Ad ftoteles cum inquit* Iam enim motus terrae quibufdam in cis faftus non ante defrjt q? uentus ille qui permouerat, fad* erupuoe in iocum terra fubiimiorem, apertae procellae inftar : id quod etiam circa Heracleam Ponti nuper accidit*
mn Tono in tubuli fpcciem,quo tandem dirupto, multum
tw π* l r β· c; pl i n i u i**	4
fpiritusprodrjt, qui fdn tiliam dneremqsfuftulit ,ac Liparen orum urbem, quae haud procul aberar, totam in cinerem re degit,Scribit Aibmus Magnus,NecaruilurneSueuiaeabfor ptuefle terr^motu^ut unodieperuntiimegrum miliare nufq; comparuerit* Ariftoreles fimplicitcr has ipccies diuiditln Tf^Aov-8C ^φόγμοψζ in tremorem j&puifuim
PRECEDIT VERO GOMf TAT VRQVE 8tc
Spiritus agitati in fubterraneis fpccubtis fooos efficmnain primisuero quandoferonturadiierfus folida csuaq? corprv ra fubterranea, adeo etiam ut non n unq? terra ueldt mugiqutti*
%dere uideatur* Sicut em ex dolio caufatur uox horribilis atcg difipna cum perflaiur uento, itaquoqp fpecus 8i cauernse fub terraneae uarios atc£ horribiles ionitus edunt, quando fpiricu: perflantur: ^dunrur aliquado fom fub terra fine concumone, idcj accidit quando uaporesnonfumfausmuhiucterramaut eleuare auctremefacere queant,
MARITIMA AVTEM MAXIME Q.V A TIVNTVR
Ratio eft, in locis maridmi$3mare terram ueluti quibufda BftulisfubingreditiiiamqjexcauaCjUbipofteafpmeus gignun tur qui fiIarncocudunt3 quemadmodum didu eft. Ariftoreles ait, ualidifllmos rerremotusfieri ubi mare fluidum eft ^ aut re^ gio fungofe, aut fubterraneis fpccubusabundanstquamobre ait circa Helleipontu, Achaiam, Siciliam 8C Euboeam, tellure uehementiflime quati3 propter mare, c|d uclut fiftulis quibuf damiftalocafubingreditur*
ET AVTVMNO AVT VERE)
Vt plurimum aequino<3ia!ibus temporibus terrjmotus Fk rifolene,proptereaquod illa tempora iuntflatuofifllmaprop ter eandem caufam quae fupra eft de uentis reddita* /Cftate SC in locis calidioribusiuntrariores motuspropter calorem qui poros terrae aperit, unde exhalat quicquid eft uentoruautfpi rituum colledum fub terra* Nec etiam hyeme fiuntpropter debilitatem caloris qui gignit ar^ producit fpiritus»Item pro pter eandem cauffara nodu ffpius quam interdiu, p ropterea quod calor diurnus diflfoiuit materiam, frigus nodurnum conftHngiteam*
EX SOLIS LVN&QV& DEFECTV.)
vO
'C O M M E NT. i A C* MI L t C Hll .
Verba Ariftotelis adfcribam, nam totum hoc caput tratv' fcripiit Plinius ex Ariftotcle.
TMT&sPi χ& -rL· ίκλίί'Ι&β' iyloTt τ«ς
γίΓνί&ΤΜΜτ&ίφίόν. όταν «Λ'Ζξλκσ'ίομί κ αντιφξ'®· I18*} H-hto /$v 5 ·2τά^·2ταν ά?3ϊAtAorros' δ1 φω<ί	&' άΤΡ 'TtO *
λίον 9tf(Aoy ίκ nV) aeg©'', κΛι Λ’ ί·Μμ.<χ^ίανά(^ο[) νπνψ-ι α yiv6 τοα,αντίδι sajic/yoi)τϊ) 7τν£υματ©''ίΐζΤηνγ^ο Όνιΐι&$ vrte '7αμΐχ·λίί4'ί&>ρ· dCc*
Signamotus futuri*	Cap. LXXXl
T\"T Auigames quocp fentiunt non dubia conie i- N dura, fine flatu intumefcentefludu fubito, aut quatiente itfti Jntremunt uero & in nauibus potita, aeque qua in aedifici) s, crepituq? pracmm dant*Quin8£uolucresnon impauidae (edent,: Eft 8C in caelo fignum, praecedite^ motu futuro, aut interdiu, aut paulo poft occafum fereno,ceu tenuis linea nubis in longum porredaefpatium# Eft 8ζ in puteis turbidioraqua, nec fine odoris taedio*
Hoc caput continet enumerationem fignorum motus futu ri, quae a medicis prognoftica dicunt. Primum eft commotio feu agitatio maris nuHisuentisfpirantibus 8C magna aeris tra quillitate exiftente. Cauda autem eft, quod fpiritosr qui eftcau
famotus iam tum efflare cotendit, quia uero mare nullum rei
piraculumautdifflationemilli praebet,imo magisomnesadi tus illi praecludit, tunc reuertitur in terram illamq? concutit*
Secundum fignum crepitus fiue fragores, fpiritus qui per anguftos fpecusfubterraneosimpellitur, priuftSerumpitdi-" tierfosfonosefficit. Perinde ateftuen tus in inteftinis agitatus rugitus excitare folet.
Tertium quando uolueres pauent, auiculae enim propter
raram
taram atcj; fubulem confti turionem corpor/s, facillime uel fe> uiifimasalterationeSaferisprffenriunt: quia uero iub tempus
terrgmotus aura turbatunpropter exhalantem Ipiritum jitaes
pauenn
Quartum eft,nubecula tenuis BC uelut linea nubis tn longS porreSa fparium. Arjftotelesaic, hoc fieri propter demigra/· tionemfpiritusfeuuaporis geit uelut maceria nubisin terra, quemadmodum etiamin mari dicunt, undam quandatn pra* currere tempeftatum praenunciara ,quam poetae maris filium, appellant*.
Quintum,aqua in puteis turbature tcjj eius odor inficitur: feribit Seneca fexcentarum ouium gregem motu terrae exani matumefie,proptereaquod muitapeftiferafubterra latent, *quae una cum fpiritu egrediuntur &uicinas aquas inficiunt*.
Auxilia contra motus futuros*	Cap, LXXXII
t^Icutin rjfdem eft rem edi u, quale & crebri fpe ^eusprazbent. Prseconceptum enim fpiritum exhalant, quod in certis notat oppidis, quaendi' nus quatiuntur, crebris ad eluuiem cuniculis ca uata. Multotf? funt tutiora in tjfdem iliis qusepe dent, ficut Neapoli in Italia intelligit; parte eius qua: folida eft, ad tales eafus obnoxia. T utiiTimi funt aedificiorum fornices, anguli quoq* parietu poftefq?alicernopulfu renitentes.Et latere terre no fadi parietes minore noxa quatiunt. Magna differentia eft & in ipfo genere motus, pluribus fiqUidem modis quatitur. TutiiTimum eft, cum uibratcrifpantesedificiomm crepitu cum in tumefeitaflurges,akernoqj motu refidetrinno xium Sc cum concurrentia te<fta contrario idu a
COMME ΝΓ. IAC» MILICHII rfetat, quoniam alter motus alteri renititur, Va dantis inclinatio, Sdfludus morequsedamuo/ lutatio infefta efhaut cum in unam partem totus ie motus impellit. Definuntautem tremores, cu lien tos emerfit: fin uero durauere,non ante qua draginta dies fifiuntur: plerunq? & tardius, ut potecuquidaannuo &bienifpatio durauerint, DESiNVNT AVTEM TREMORES)
Hoceft, tunc ceflat terra moueri,quando materiaquaemo tum excitauitrefolutione aliqua eft exhaufia atque euacuata* quemadmodum enim lampades aut faces in aere incenff cito deflagrant, cometae uero in longum tempus durant, tum,pp ter quantitatem tum etiam qualitatem materiae, eft enimlenu 8C fpiflaqux celeriter abfumi non poteft · Ita etiam motus fa^ di a fpiritibus durant pro qualitate et quanritate fpirituum, ite etiam pro diuerfitatelocl per quem meathic fpiritus ♦ Hietor tus locus exratcopiofiiflmeapud Arifto.tra<3atuslib*z, Mete orologicorum Gap, de Terraemotu; quem legantftudiofi*
portenta terrarum femduifa Gap* LXXXm
TC^Ctum eilfemel, quod equidem in Hetruf/ ■I- cx difciplinae uoluminibus inueni , ingens terraru portentu L, Martio, Sex Julio COSS* in agro M u ti n enfi. Na n qj m ο n tes d u ο ί π ter fe concurrerunt , crepitucp maximo aflultantes re cedentesqj,inter eos flamma fumoqj in coelum exeunte interdiu, (pedante e uia Aemylia mag naeqnitum Romanorum, familiarumqj & uia/ torum multitudine. Eo concurfu uiHa?onines*· lif^animalia permulta qua:intra fueram ,exani
aiatafuntg.
ϊΝ Π. L I Β. C. Ρ L IΝ 11 *β ί Bfl&tafunt,anno antefotialebellum:quod haud fdo an funeftius ipfi terra; Italig -fuerit	ciuilia*.
Non minus mirum oftentum & noftra cogno/ tric aetas, anno Neronis principis fupremo/icut in rebus eius expofuimus, pratis oleisq? interce dente uia publica in cotrariasfedes tranfgrefiis, in agro Marrucino, praedas Ve$i) Marcelli?/ quitis Romani ,res Neronis procurantis»
Tametfi horum prodigiorum nullae fatis firmj rationes aifi gnari poliunt, eduntur enim a natura uelut portenta SC prodi gia, tamen Aibertus Magnus fatis diligenter uerfatur in per ueftigationecauffarum naturalium horum portentorum, fi g autem requirunt illas, petant ex Alberto . Scribit Seneca, fe ui diffe aedificia didudis angulis moueri, iterumc^coponi, quae dam uero parum apta pofitu fuo,& a fabris negligentius lolii tiufcp compofita, terrjmotus agitatipneconfolidata efle.Itetn citatquendam qui affirmabat fe uidifiein balneo teffellas qui bus folum firatum erat alteram ab altera feparari, iterumqjco tnitti, dC aquam modo rccipiin commiiTuraspauimento rccc dente, modo compreflo bullire 8c elidi &c.
Miraeula terrxmotus	Cap* LXXXinl
Tjlunt fimul cum terrsemotu & inundationes i mads,eodem uidelicetfpirituinfuii,autrefi dentis finu recepti* Maximus terras memoria mortalium extitit motus, Tiberi) Csefaris prin/ cipatu, xi) * urbibus Afise una node proilratis* CreberrimusPunico bello,intra eundem annu fepties atq? quinquagies nunciatus Roma, Quo quidem anno ad Trafymenu lacu dimicantes,
COMMENT, IAC, MILICHII fflaximu motu ηεφ Poeni fenfere, nec Romanii nec uero fimplex malu auuiplo tih motu pericu 15 efl:,fed parant maius oftentu» Nuncp urbs Roma tremuit,utn6 futuri eucntus alicuiusid praenuntium effer,
Qui fiat φ aliquando inundationes particulares fequun' tur terraemotum, exponit Ariftotelescumait..Vbi autem in undatio fimul cum terraemotu accidiVpiritus ex aduerfo flati tes in caufa funt. Id uero fit, cu fpiritus qui terram quatit., ma re ab alto fpiritu delatum repellere nequit omni no, fedprtv pellendo ac in unum cotrahedo magnam uim maris colhguv Tunc enim hoc fpiritu euicfto ,uniuerfum a contrario fpiritu pulfum, erumpere acdiluuium facere necefleeib Jdquodcir caipfam quocj Achaiam accidit: Bxtranancfflabat Aufter,, intro Aquilo* Cum autem fa<$a fuit tranquillitas 3 8c uentus intro fluere coepir^una cum inundatione etiam terrae extitit* motus 5c c*
Quibus locis maria recefTerintv	Cap; LXXX\T
F^^dem nafcenttu caufa terrarum eft , cum ide JuLilie fpiritus attollendo potens folo,no ualuit erupere, Nafcunt enim nec fluminum tantu in uedu j/cu t Echinades infulae ab Acheloo amne congefiae,maiorqrpars Aegyptia Nilo,in qua a Pharo infula nodis Si diei eurfum fuifle Ho/ mero credina? :fed& receffu marisyficuc eide de Circerjs: Quod acddiffeSi i Ambracieportu de
cem milium paffuuminteruaUo,Si Athenienff' umquinq? milium ad Piraeum memoratur, Ec
Ephefi, ubi quondam aedeDianaealluebat, He rodoto quidem fi credimus, mare fuit fupra Me
■	■ phiffi u%
ΪΝ II, h l Β. C, Ρ L· INI U t*r phim ufqjad Aetbiopummontes: itemqjapfa nis Arabiae.lMare & circa Ilium, & tota Teuthra nia,quaqj campos intuIeritiVlcCander.
Rado infularum enafcentunn, Gap, LXXXVI
■^1 Afcuntur & alio modo terrae, ac repente in LN aliquo mari emergunt , uelut paria fecu fa/ dente natura, quaequehauferit hiatus,alio loco reddente*
Prima caufa nafcendum terrarum eff,'quando fpirfcusar tollendo foio potens, non uaiet erumpere,hoceltqnfpiricus inclufus terrae patens atque acris fuerir,adeo ut ipfam fuis ui ribusmaltumattollerepoflu rcunqr terra iUifortiterIu<3anti refiftic, tunc eam magno impetu extra fuum locum uiprotru dit. Vnde & in aquis fiunt nouaeinfulae, in continenti tumu U SCmontes, Scribit Seneca Thaeron & Theraeam infulas no ante in mari uifas, fua aetate multis fpedantibus natas ede. Secunda caufa eftalliiuio ,ftc enim inquit iNafcuntur em necfluminum tantum«nueftu, ficuc Echinadesab Acheloo amne conuedae. Harum Echinadum meminicThucydides libro fecundo belli Peloponeiiaci	Sicauteminquirv
yXittw 5 hs«·των vhotdv των ίχινά<Α>ν οίι ·ζτοΛλ«! κ«. τ’ Λΐ'τΐϋξϋoivi&cfcv3 τοάχίλώχ tcSv ίκζολων ον Ααν Λ7Γίχν&ΐ · ΐύ^τί \Liyxd ων ο ΤΓΰΤΑ^-Οζτνζο-χοϊχίι, iitflTcSv VHdZdVjXl HTTiiftoVTUl.·
Meminit etiam Guidius lib,odauo Metamorpho. &gyptumuocat Herodotus ffuuii donum, fic.n, inquiu tQ Μγϋττίίοΐιηί'ρικτντ&’τί γη,^ Αω^ον ΤΓοτχμ,ον. Alibi ait, maris finum fuifieubinunc^gyptuseft. item ‘	Ariftoteles eadem dedegyptofcribit.
m	<$Cip9l> Λ^«ίΟΤΛΤ8ς tfv T	οίιγοπ·'
Τί»ς.τον/τίον Η χώξΛ γ, φα/νέτω, ου (§. ΤΟ ΏΌΤΑμ-Ου
Locus Homen de Pharoinfulaextat libro Odyffeae.
LL iij
to MMENT. i Aα m; lIC Hti
Άς,$ι τηλΰκλνε® W werr· AiVt/Vls 7rjo?rcitjo/9i i Φ&ζον ^Ιτηκ.λήο%ν<η Tww &vSv 9 QojwTZ φχνημζ&ρ fl>cc$vpvnvt mcKp.
p	exponit Hunclocum cum inquit» Tantum enfn*
“,^0i^cr° fides eft, aberat a continenti Pharos, quantum na uls diurno curfu metiri plenis lata udis poteft,fed continenti admota eft* Turbidus enim defluens Nilus, multumcg fec3 hmum trahens, 8Ccum fubindeapponens prioribus tcrrisf %ypto annuo incremento femper ultra tulit 8Cc.
Tertia caufa eft,quando mare difceditab aliquo loco, tue necefleefl: illum cum continente coniungi. Quemadmodum Circeium oppidum Icalia^aliquando fuit infula imtncnfoma ri circumdata, poftea ucro dsfceffione maris terrae continenti coniunAumeft * Meminit Homerus Odyfleae k.
iiibv$$(fltsTss-iHV ττώα?3ΓΛ:Λ0€αΐΛν νϊ^βν*'ΓΜ7 7t^t ΤΓον'Γ©’' ίτνΖίζίτΟ*' i&($)&¥Od-πϋ* Adfcribam ex Anfto^pulcherrimafententiam, quaelegati ter&dodecauflas harum rerumeomplexuseiKSt quisipfi* us uerba requirit, extant in fine libri i ^ Meteorologicorum* Interiores telluris partes perinde ut animantium plantarum# corpora iuuentutematej feneAutem habent» Proinde aliqua loca ad aliquod tempus aquofa permanent, deinde exiccani atcjfenefcimt, alia ucro loca reuiuifcunt & ex aliqua parte quofa redduntur, fed cum loca aridiora fiuntv fontes ut deleS cur necefie efttqu^cum accidunt,amnes primum e magnis put filii fiunt, deinde tandem marcfcunc :atq$ hoc modo terra 3C arefdcSC fit fterilior. Verum quia terra maximum corpus eft, ha?alceracioncs 8C mutationes non fiunt fubito, quemadmo/ dum in noftris corporibus,uerum longo temporet incremem tum enim paulatim longo tempore fieri affoIet,ita ut omnino memoriam hominpm effugiat. Sicuc& in /®gypto acciditote nimlocusiftetota^regi0 quae fluminis tantuminueflu nata eitffemp aridior effici uidet, at,poterea quod paulatim arefee tibus paludibus picina loca incoli coepere, temporis longius do mitiu oblitcrauic. Antiquitus em tota/Egyptus urbe quam
TlKkmocancconiUbat., id quod SC Homerus declarat,qui
nonadeo
r N t Γ, L I B. C.f PLIN I u f*
non adeo multo, ut ita dixerim,pofleiuimodi mutationes flo ruit, nam loci illius mentionem facit? tanqj nec dum, aut omni no,aut certe tanta exiftente Memphi. Praeterea loca quseina·' refcuntfiuntdeteriora,id quod Graeciae, Si circa Argtuorum & Mycenorum regionem uftiuenir. Etenim Troianistepo ribus,Argiuorum regio quod paluflriseflet pauculos alere potuit, CotraMycenoru ager pulchre habebat, ideocjhono ratior habebat. Nucaut e diuerio accidit propter caufas,qua» diximus: nam haeciterilis fada eft,att|!admodum inaruit: illi us quaetunc erant fterilia quod aquis eflent obruta, nunc ferti iia funt effe&a. Qyod igitur in illo loco qui paruus eft accidit, · hoc idem etiam circa loca magna regionefcj; integras accidere cenfeamus oportet.
Strabo, infinelib.t.multas rarioes huius rei collegit, quas requiran t ftudioii apud ipfum autorem. De portu Ambratio 8C Pyreaeo uide Strabonem 8c Pliniu infra. Teuthrattiauero uacatur pars Troadis mediterranea,
Quce,& quibus temporibus
enatae funt, Cap, LXXXVIl
/""'tLarac iam pridem infula;,Delos Bc Rhodos V—/memoriae produntur enatae, Poftea mino res,ultra Melon»Anaphe, inter Lemnu&Hel* kfpontum ,Nea: inter Lebedum & Teon, Alo nennter Cydadas olympiadis cxxxv.anno quas» to,Thera &C Therafia, Inter eafdem poft annos cxxx.Hiera, eadeqj Automate,Btab ca duobus fiaditjs poft annos ex. in noftro seuo ,M. Iunio Syllano, &L,Balbo COSS, sdyiq, Iduslulij* Thia*
Quas terras interrupe
finttuiuria·. Cap* LSOCXVHI
ΌΟΜΜΕΝΤ. I AC* MlLlCHIf
Λ Ntc nos, Si iuxta Italiam , inter Aeolias^ Λ iniulas, item iuxta Certam emerfite mari M. D. pafluum, unacum caiidisfontibus,alte ra olympiadis exiit)* ano tertio in Thuicofinu» flagrans hax uiolento cum flatu* Proditurq? me moriaj magna circa illam multitudine pifeium fluitante, cofeftim expiraiie quibus ex his cibus fuifletj Sic&Pithecufasin Capano iinu ferunt ortas*Mox in his montem Epopon, cum repeti te flamma ex eo emicuiflet, campeftri aequatum planitie .In eadem 8ioppidum hauftum proftm do ;alioq? motu terra» ftagnum emerfiflej&alio prouolutis montibus infulam extitifle Procby tam.Nancp&hoc modo infulas rerum natura fecit. AuellitSiciliam Italiae,Cyprum Syriae,Eu bceam Boeotiae,Euboeae Atalantem 8i Macrin, Besbycum Bichynia?,Leucofiam Sirenum pro/ montorio*
Quae infulae continens ti adiundae*	Cap* LXXXiX
O Vrfus abftulit infulas mari, iunxitq? terris
^^Antiflam Lesbo,Zephyri5 Halicarnaflo,
Ethufam Mindo, Dromifco & Pernen Mileto, Narthecufam Partheniopromontono.Hyban da quodam infulaloniae cc* n unc a mari abeft fla drjSjSyriten Ephefus in mediterranea habet,De
rafidas
IN II, L IB, C, P L I N I j a6jl
faluias &Sophonia uidmei Magnziia, Epidaii rus & Oricum infula? efle deflerunt,
QuKterras motu mari permutatae,	Capi XC
TN totum abftuiit terras,primum omnium ubi i Atlanticum mare eft, fi Platoni credimus, im/ menfo fpatio, Mox interno,qug sidemus hodie merfam Acarnania Ambratio Anu, Achaia Co rinthio,Europam Afiamcp Propontide & Pon to, Ad hoc perrupit mare Leucada. Antirrhiu* Jhieiiefpontum.Bofphoros duos.
De Delo lege Plinium Iib.4. Cap,iz,quiaitab Ariftote*» k ita appellata efle quoniam repete apparuit enata, De Ana phe Strabo lib. to.De There & Therea uide Senecam lib, vi* Sic feribit PlMib,iin * Thera cum primum emerfit Califte dida eft, ex ea auulfa poftea Thcrafia,atcg in ter duas enata mox Au tornate, eadem Hiera ,8c innoftroaeuo Thia iuxta cande Hie<» ramnataeft 8Cc. Vide Strabonem.
De Statina notus eft ucrficulus Stattj Aerariae lacus modicos, S tattnafts renatae»
Dc Sicilia notus eft locus Virgtlij
ttxc loca ui quondam $C uafta percufla ruina (Tan tum aeui longinqua ualet mutare uetuftas}
DiiTilniTe ferunt, cum protinus utradfe tellus Vna foret, uenit ingenti ui pontus oC ingens Hcfperium Siculo latusabfctdit,aruac£&iirbes Littore didutftasangufto interluitaeftu &Tc.
Exempla reliqua lege apud Strabo* lib, i. Otii,Meta.Si Senecamlib, vi. natu, quaeftt.
Quae terrae ipfe fe forbuerunt Cap,	XC f
A Tt^utfinus6ciagnapraeteream, ipfafeco /~\dens terra deuorauit Cy borum aitiffimum
MM
41Ψ
COMMENT. I AC* MILICHII
mantent, cum oppido Gurite, Sipylum in Mag nefiar&prius in eodem loco clarifliimam urbem quseTan talis uocabat.Galanis &Garnales urbi um in Phccnice agros cum ip.fis, Phegium Ae' thiopia>iugum excelfiiiiimum ,tancpnon infida graflarenturSdittora.
Seneca horum exemplorum cauflas exponit cuminqf» Meminimus enim terris interno motu diuu!fis,loca difieda el campos in ter η iit: quando enim fpiritus magna ui in uacuum terrarum locum penitus applicuit, coepitqj rixari 8C de exitu cogitare, lateraipfa inter quae latet fsepius percutit, fupraqus urbeshnterdum litae funt. Harcnonnunqjadeo concutiunt uiquidquidfuperfiru&umeft corruat: ferunt Offam Olym-r f>o coha*fifle, fed terrarum motu recefliffe.
Quae urbes hauifoefint a mari»	Cap. !XCij
ItJYrrham&i AntilTam circa Maeotin pontus A abftulit, Elicem di Bura in iinu Corin thio quarum inalto ueftigiaapparent, ExinfuIa.Cca amplius triginta milia paiTuum abrupta fubito, cum plurimis mortalium rapuit* Et in Siciliadiat midia Tyndarida urbem, ac quicquid ab Italia deeft. Similiter in Bccotia&EleuHna.
De Hcli fisf BUri, noti funt uerficuli Ouidn Si queris Helim Si Burim Achaidas urbes Inuenicsfubaquisv& adhuc oftenderenautae Inclinata folenc, cum moenibus oppida merfis*
De miraculis terrarum	Gap* XGlU
TV/rOtus enim terra; fileantur, &quicquideft
AY lubi faltem buifa urbiu extat; fi(«ul ut terra
toir*
ΙΝ !!♦ L ί Β, C* Ρ L f Ν ί |
tufracula potius dicamus,quam fcclcra hatorse Et Hercule nonccdeftia enarratu difficiliora fue rint* Metalloru opulentia tam uaria,tam diues, tam fcecunda,tot feculis fuboriens:cum tantum quotidieorbe toto populent ignes, ruina*,nato fragia, bella, fraudes, tantum uero luxuria & tot mortales con terantigemmarum pi&ura ta muL· tiplex, lapidum tam difcolores macula?, interqj eos candor alicuius, prseter lucem omnia exciti dens:medicatorum fontium uis; igniumtotlo cis emicantium, perpetua tot feculis incediatfpi/ ritus letales alibi,aiitfcrobibus emiifi,aut ipfolo dfitu mortiferi, alibi oolucribus tantum, utSo rade uicino urbi tradu:alibi praeter hominem cseteris animantibusmonnunquam&hominf, ut in Sinueflano agro & Puteolano: fpiracula UOcant,ali) Charoneas fcrobes,mortiferum fpi ritum exhalantes.item in Hirpinis Aniandi,ad Mephitis aedem locum,quem qui intrauere mo riuntur.Sirmli modo Hierapoii iri ABa, matris magnae tantum facerdotiinnoxium, AJibi fati/ dici fpecus ,qhorum exhalatione temulenti futto ra prsecinunf, utDeIphis,nobiiiffimo oraculo* Quibus in rebus quid poffitaliud cau fac afferre mortalium quifpiam, quam diffiife per omne
tuturae fubinde aliteratq? aliter ntime erupes?··
"r '	'	" ; 'f.	. - JAtA if ■

, C Ο Μ Μ Ε Ν Ί\ I A C, ΜI LIC Η ϊ!
Orditur hoc capu t a Reie<ftione,hibil amplius’ ditam d? motibus terrj, ne uidear ex propofiro uelie commorari tn hia locis,qui magis naturae afperitatem quam tilius clementia a,tcf beneficia erga nos continent. Subiungit rationem a difficili, quae eftamplificatacollatione rerum cadeffium cumterrtftri' bus miraculis.Exponit autem illam exemplis,quorum primi* eft Metalla, fecundum gemmae, tertium fontes medicati, ho* eft, in quibus peculiaris aliqua Sc fere diuina uisirieft ^ficutin Vngaria funt fontes in quibus liquefit ferrum. Quartum furit Incendia ueluteft /Ethneincedium: 8c hicin Mifnia funt moti tes qui alunt fere perpetuum incendium. Quintum funtfpiri tus foetidi exhalantes ex fpecubus,uel etiam noxqarqjpeftife rij necantes quicquid afflatu fuo contigerint ut eft SoraAe,qa ad Soraden fons eft,qui foleexorieteexudat feruenti fimilis, 6C aues quae guftant iubfto extinguuntur. Vide Pli> lib. jt, ca* e. Item Mephite δί Anfandi ualles in Hirpinis populis Api* Uae.LegePontan.um m Meteoris»
De terris femper trementibus* Cap. XCllS
/'“''iVaedam uero terras ad ingrefTus tremunt, ^-4ficut in Gabknfi agro, non procul urbeRp tna,iugera ferine ducenta,equitati«um curfuifk militer in Reatino,
■	, t 'f ■ ■	. ; l‘i : : r. ·'	. i ,j . ‘ ·
De Infulisfemperffuduantibus, Cap» XCV
Vaedam Infulaefemper fludluant, ficutln*
^-4gro Caecubo,&eodem Rea tino,Mutienft»
Statonienfidn Vadimonis lacu,&adGutiliasa^ quasopaca fylua,quaenunc|}dkac nociu eode locouifiturjln Lydia quae uocantur Calaming
non Uentisfolum, fedetia contis quolibeat ime
paifa: mukorum ciuiumMithridatico bello fa'
'	-	....... Ius* Sun*
!Ν Π L I E. C. P LINI Ϊ. lus.SuntSc in Nymphaeo parug (i&uares didae, quoniam in fymphoniae fantu ad iflus modula tiumpedum mouent. In Tarquinienfi lacu ma/ gno Italiae duae nemora circumferunt, nunettv quetram figuram aedentes nuncrotundam coni plexu,uentis impdlentibus,quadratam ηιιηφ»
De infulis trementibus 8C fluduantibus extatualde fefti* mus atq? elegans locus apud Senecam lib, tertio ■> 8C quia ho< rum Capitum expolitionem continet, adferibam. Quia,iit quit, fi aqua grautor eft, leuiorem rem quam ipfa eft feret, 8C tan to fupra fc extollet, quanto eritleuior. At fi aquae, δί ey us rei quam contra penfabis,par pondus erit,nec peffum ibit meeextabit, fed aequabitur aquae dL natabit quidem, fed pe* ne merfaac nulla eminens parte: hoc eft cur quaedam tigna fupra aquam pene tota efferantur,quaedam admediumiub merfafint,quaedam ad aequilibrium aquae, quaedam defee» dant. Nanacj; cum utriuscp rei ponduspareft, neutra res al* teri cedit, grauiora defcendunt, leuiora geftan tur. Graue au tem 8i leue non eftaeftimationenoftra, fed comparatione ei* us quo achi debet. Itacj ubi aqua grauior eft homine autfa* 3to7non finit id quo non uincitur mergi. Sic euenit ut in qpi fcufdam ftagnis ne lapides quidem peffum eant: de folidis QC duris loquor. Sun t enim multi pumicofi 8C leues, ex quibus quae confiant Infulae in Lydia natant. Theophraftus eft au* tor ipfe.ad Cu tiliam natare infula uado. Et alia in Vadimonis facuuchirur. Etaliainlacu Statonienfi. CutiliarumInfula,& arbores habet,8Cherbas nutrit, cum aqua fuftinetur,&iit hanc ateg illam partem non tantum uento impellitur ,(edau fa tnic unquam illi per diem 8c nodem ftaiio eft in uno loco, adeo mouetur leut flatu. Huius rei duplex
eft caufa, aquae grauitas medicatae & ob hoc pohderofae , Sf ipfius infulae materia ye dtbilis, quae non eft corporis foiidi&c,
j -V	■ ;	MM iq
■ C Ο Μ Μ E Ν Τ, ΓΑCr MlL JCHII
Quibus in terris non pluatt& aceruat* terrarum miracula,SCeaccerogt
elementorum	Cap* XCV1
/^Elebre fanumhabet ueneris Paphos * in cO' ^->iusquandam arcam non imphjit.Itelin Nea oppido Troadis circa fimulacrum Minerug, In eodem & rclida facrificia non putrefcunt * 1 uxta Harpafa oppidum Afiae, cautes ftat horrenda, uno digito mobilis : cade fi toto corpore impel/ latur,refiftens. In T auroru peninfuia in ciuitate Parafino terra eft, qua fanantur omnia uulnera# A t circa Affon Troadis lapis nafcitur,quo coti fumuntur omnia corpora: Sarcophagus uocat*. Duo iunt montes iaxta flumen Indu* alteri natu ra eft ut ferrum omne teneat, alteri ut refpuat*. Itaqjfi fint clauiin calceamento , ueftigia auelli inaltero non pofle, in altero ftftt. Locris&Cro tone peftilentiam nunqj fuiffe,nec ullo terraemo tu laboratum, annotatu eft ♦ InLycia uero fenv peraterriemotu xl.diesferenos eue.Inagro Ar danofrumentumfatunon nafeit. AdarasMur/ tias in Veiete, & apud T ufculanum, &in fylua Ciminia loca funt in quibus interra depatftano extrahuntur Jn Cruftumino natum fccnum ibi
noxium, extrafalub re eft*
Quaraitone
IN It t I B. C. P L I N I f, t-a;
Qua ratione seftus maris accedant. re cedant: & ubi i]dem extra rationem. Cap, XCVH
P T deaquarum natura complura dida funt; Lvfcd teftus maris accedere & reciprocare, ma/ ximemirum:piuribus quidem modis, uerucau fa in fole lunaqj.Bis inter duos exortus tunaeaf/ fluunt,bisq?remeant, uicenis quaternisqj fem> perhoris.BtprimuattolIente fe cum ea mundo intumefeentes , mox a meridiano caeli faftigio uergentein occafumrefidentcs : rurfusCpab oc cafufu bter cceli ima & meridiana contraria acce dente, inundantes: hinc donec iterum exoriat, ier fobentes. Nec unquam eodem tempore quo pridie reflui, u t 'auditante fidere, trahenteqs fecu auido hauftu maria,& afiidue aliunde quam pri die exorientetparibus tamen ihteruallis recipro ci,feniscp femper horis non cuiufc^ diei aut tid/ dis autlodjed arquinodiafib ideoqj inacqua> fes uulgarium horarii fpatio utcunqj pluresiti «as aut diei aut nodis illarum metifura? cadunt, &£cquinodio tantum pares ubic£, Ingensargu mentum plenum qj lucis ac uicis etiam diurnae* fcebetes efle 4 qui negent fubtermeare fidera, ac rurfus eadem refurgere, fimilecj terris, imo ue/ ro uniuerfe natura» exinde faciem,in ijfdemor^ tus occafuiCp operib us ; no aliter fub terra mani/ Feftofidens cur fu alicuccftedu, quam cum prae ter oculos n citros firauu\Mulriplexetisnmum
-* COMMENT» IAGt MILlCHK
lunaris differentia, primumq> feptenis diebui* Quippe modicinoua ad diuidaam seftus, pleni oreab ea exundant,plenaqj maxime feruent.In/' de mitefcunt. Pares ad feptimam primis,Iterucp ilio latere diuidua augentur» In coitu folis pares Plane eadem aquilonia,& a terris longius rece/ dente mitiores,quam cu in auftros digreffa,pro piorenifuuim fua exercet» Per osflonos quocp annos ad principia motus 6C paria incremeta ce/ «efimo lunas reuocantur ambitu,augente ea cuti <3afolis annuis caulis, duobus asquino&rjs ma/ ximc tumentes,&autumnali amplius quam uec no»Inanes uero bruma *8Cmagis folftitio ♦ Nec tamen in ipfis,quos dixi,temporii articulis, fed paucis poft diebus ficuti neq$ in plena aut nouif fima, fed poftearnecftatim utlunam mundus o/ ftendat occultetue,au t media plaga declinet, ue/ rum duabus fere horis sequinocflialibus ferius, tardiore femper ad terras omnium quas gerunt in ccdo effe&u cadente,quam uifu, ficuti fulgu/ ris 8c tonitrus & fulminum» Omnes autaeftus in Oceanomaipra integuntfpatia inundantq?, quam in reliquo mariffiue quia totu in uniuCrfi tate animofius efl qj in parte,fiue quia magnitu ,do aperta fyderis uim laxe graffantis efficacius fentit,eandem anguffijs arcentibus.Qua de cati fk nec lacus,nec amnes fimiliter mouent♦ Odo/
IN tf. t IB. C. P L IN ii «, genis cubilis fupra Britannia intumefcereaeft* Pytheas Maflilienfts a utor eft. interiora autem maria terris clauduntur ut portu, Quibufda tax men in locis fpauofior laxitas ditioni[paret:utpo te cum plura exempla fint, in traqutllo mari,nui locp uelorum impulfu, tertio die ex Italia prouc tftorum V ticam,seftu feruente, Circa littora aut magis epin alto deprehendunt hi motus: quoni am & in corpore extrema pulfum uenarii, id di rpiritus magis fenti unt. In plerifqj tamen aeftuax rijs, propter difpares fideru in quoq> tradu exx ortus, diuerfi exiftunt azftus, tempore non ratio nedifeordes* ficui in Svrtibus* Etquorundam tamen priuata natura eft, uelut Taurominitan* Euripifajpius,8dn Euboea fepties dieac no<fte reciprocantis. Aeftusidem triduo mmenfccoti fiftit/eptima, oftaua,nonaqj luna.Gadibus, c| eft delubro Herculis proximus,fons inclufusad putei modum ·, alias fimul cum oceano augetur minuiturc^j alias uero utrum qj contrarrjs temx poribus.Eodein loco alter, Oceani motibus cor» fentitJn ripa Baetis oppidum eft,cuius putei cre Icente aeftu minuuntur ,augefcunt decedente* medlijstemporum immobilesiEadem natura in Hifpali oppido Uni puteo, caeleris uulgaris ,Ee P ontus femper extra meat in Propontidem, tff *rurfusPontum nunquam refluo mari.


COMME NT\ IAC, MIUCHll
fifturnuocamusmotum maris quo fluit afc£f$fluit,ue^ quo exundat ,atqmirfumexada periodo refidet· Atej tatri ' Sifimagna extent uolumina maximorum hominum de cati' ftsxftuum confcripta^tamenondum puto exade omnes cai| fas dTedeprchenfas. Vnde rede Lucanus dixit*
Qua littus dubium,quod terra fretumque Vcndicatalternisuicifauscumfunditur ingens	. 4
Oceanus, uelcum refugisdefludibusauften;	J
Ventus ab extremo pdagusfic axe uolutet,	\,f
Deftituatqrierens, an fydere mota fecundo Thetyosundauagaelunaribusseituathoris,
Flammiger an Titan ,ut alentes hauriat undas Eligat 0ceanum,fluduscjadfydera tollat*
Quaerite quos agitat m undi labor , at mihi femper Tu quaecuncjmouestam crebros caufameatus Vt fuperi u oluere, lates 8Ccm
Nos tamen, ut fementia Plintj intclligi poffit,·breuiter caufas ordine perfiringeraus.
Gauffe effirientesaeftus primae acprincipafes fumcode' fies,hoc eftmotus corporum ccelcftium,illorum praefertim quae aliquam cognationem cum humoribus habent, quem' admodum eft Luna,quae cietatcjmouet uirtutefua omnes ? humores , tum in animalium corporibus, tum etiam aliarum rerum, id quod experientia fatis teftatui\ Omnes enim hu' mores 8C membra h umida in noftris corporibus in Lunf mti rationibus motum aliquem & alteranonem fentiunt, Sicett' am humor in uegetabilibus atejinfedis augetur atcjdecrefcit ratione luminis acmotus Lunae, quemadmodumdodfeex> ponit Ptolemaeus lib. z, Gap·i z* quadripartitum
Itacj caufaeffcdiua prima eft motus Lunac/edqucmaq modum Luna uarias uidflitudinestum in curfu tum etiam in luminefuofuftiner,ita qtioq? aefluum reciprocatio efi di>
uerfa,necj femper adftatum temporis articulumrccurrtt0i<ecl
uariatur primo exuariatione luminis Lunae. Secundo exal'
pedibus & influentiis ut uocat,quas aB alrjs aftris recipit Lu' na*Vt quado Luna Venere aut aliam ftellamde natura Ve> neris idoneo afpedu refpicit, aut quando efi inh umidis man fiOnibus, tum a cceflus praeter folitum augentur* Econtra* quando Martemreipiett.dcefi infiecis manfioniDus,aefia$
— ---------- minuuntur
intnuumur. Tertio rationeafccnftonis Agnorum. Quando enim raoueturin fignis redarum afcenfionum,seftus longius durant, propter longius tempus quod afcenfionibus horum jfignorum refponden Et econtra in Agnis obliquarum afeea^ fionum seftusfuntbreuiores, propter contrariam canflamV J Quarto dominium Lunseindiuerfisaquaepartibus. Quem admodum enim de terra dicitur,q> in diuerfis partibus magis uni planetae quam alteri fit fubieda, ita etiam de aquis iudica dum eft. Quinto ratio radi]. Aut enim eft reihis aut reflexa tis. Maiore autcimii redi radi] quam obliqui trahunt JNlotatt dum tamen eft, radium non confyderari ratione luminis, afi oqui enim in coniundioe nulli prorfus fluxus exifterem, fed ratione uirtutis, ut quemadmodum Magnes ferrum fua uisv
*	cute trahit; ita Luna quoque uirtute aquas mouet* Cerriffi^ mum fignum eft aeftus a Luna cieri,quod motu Lun^exafte fupputato, 8C obferuatis circumftantrjs quasiam dixi, haud difficile eft pro quolibet climate aerum tempus initrj atc£ du^
^rationis cuiuflibetaccefliis uel receffus inueftigare*
CauiTa materialis, quam docendi cauffauocemus, efficiet*
•	rem propinquam, eft uapor qui aquas uel condenfat uel rario res reddit, uel eft ilia ipfa aquar u m craffiries uel raritas. Aqua enim crafla 8C compada minus apta eft ad motum quam rara uel fubtilis. Ego ipfe usdi Oceanum feptentrionalem, qui eft
dentem uerfus tantaui aeftus agitant ficq$ tn tumefeit ut retro a gat flumina per ingentia fpatia. ■Hamburgum ab Oceanodi> flatzo. fere miliaribus, tame Albis iftic inftar marinis atftibus agitat,tantaui eu repellunt marini fludus. Ergo necefle eft di uerfamefle natura huius quam illius maris,cum tamen exigti um fpatiumterrj inter ambo fit interieAurn* Differunt ergo ■tuc citus tantum quo ad cauflatn materiale 8ί no efficientem,. A riftoteles ait plurimam uentorum materiam fub aquis exifte re,qu? cum cupit egredi neq? patet illi uta, ttlcuiprorruditma tria: quadouero tota egrefla eft,tunc aquae iterum ad luam na turalem locum redeunt. Verum non eftdubium illosipfos ue ■tbs cieri a cauflaaliquaiflelefti, alioqui non fic fiatis recurreret 'teporibus: de materia plura diceda fumin expofitione textus» " formali#	ipfaagUaH© qua modo in hanemun
..;Π	- ■ NN ‘j
GOMMENT. IAC, MILICHU
di partem fluunt, modo uero in diuerfam recurruntaquav
Finalis, Ifte motus purgat aquas fient uentusaerem.
PLVRlBVS QVIDEM MODIS ACCIDiT.
Defcribit efficientem cau flaro oeftuum, de qua iupradtV Aum eft, exponit autem hac cauflam ratione fumpta ab expe rientiafeu figno,Bis inquit, inter duos exortus lunae affluunt bifqj remeat &c. hoc eft, lingulis diebus naturalibus bis affitf iintatq? refluum maria, affluunt enim femper luna afeenden' te horizontem ortiuum,idcp tantifper donec peruencrit ad an. gulummedt) coeli. Tunc enim iterum refluunt, donec occk dat. Tuncenim iterum affluunt,& dicunteflecauflam,quod, luna ta efficaciter uiresfuas in oppofitugradu immittat, uthic gradusηδ aliter atq?filunain ipfo corporaliterexifieretcoci cet maria: occidete aut luna ex aduerfo ontgrad^oppofitus. NEC VNQVAM EODEM TEMPORE)
Exponitcauflam curaeftus non recurrant fiatis tempori bus,atcj ait id fieri uirtute lunae quae feroper aliunde quam pri die exoritur, ratione motus proprii in (uq circulo eccentrico*
. Ponamus bodieconiundana effe lunam cum fole, tunemane una cum fole fubuehttur. Sequenti autem dk^non cum Sole afeendet, fed fcquetur illum una fere hora ,propter ce^ lerforem ipfius curfumin iuo circulo. Ergo ifto die pofi folia ortum exortes tardiorem efficiet ex orientisangulo acceffum feu aeftum. Q^autem ait,paribusinteruallis reciproci, inteU ligitseftus retinere fuam periodam inccptionisScdurationis, tametfi luna nec eodem modo , nec etiam loco oriatur t femjg enim fexhoris ihtindantatq? iterum fex refident maria. Veru horis noncuiufq; diei aut nodis aut loci,fed a-quinodialibus, fcilicet diebus, tunc enim horae inaequales feu planetarum av· quantur horis aequalibus δί aequinodialibus» Inaequales en* horae fecantfingulos diesinu. aequales partes, eodemmodo Sc nodes.Cum uero dierum fpatia fint diifimilia,fequitur qqj horas effe inaequales & diffimiles. fikjuinodiales uero horae, quia defcribuntur regulari atq?aequabiliafcenfione Aquino»' flialis circuli,qui femg &in omni horizonte uniformiter at<$ aequabiliter afeendit, femper funt cquales atq? regulares.Quia
uero inaequales horae aequantur aequinoaialibus in die aequi
nodiali, propter pares afcenfiones utriufq: circuli & Zodiaci ate^® quino dialis, ideo ait Plinius, (eloqui de illis horisquse
tantum
m 11, l r b» c . p l i n i u m
•iantiim in^qufno&iali die funt xquales,alioquifcmper in*** quales coilaurad uulgarium horarum fpatia latcj; haec eftcatr Ia cur aliquando· seftus fiant breurores, aliquado uero longio res, quia horae quae ipfosmeiiunf, aliquandofumbreuiorcf, aliquando uero longiores,
INGENS ARGVMENTVM PLENVMQVE Exponit cauflamcurlunain occafumoueat maria, cum ta inen angulus occidentis nullo modo tamefficaces utres habe at atqj orien tis, Refpondet fimpliciter, n ecj motumnecjlocu mutare illius uires,fed lunam iuxta retinere illas ubicunq? tan dem moueatur, atc£tam efficaciter fuas uires exercere,quado in altero hcmifphaerio exiftit, qjquando nobis pernox eff.
Sic efttexcus coftruendus, Ingens argumentum plenumqjlu cjsaeuicisjetiamdiurnae, hocefi, iftereciprocus & ftatus eur' ifusaquarum,ingenseftargumentum lunam etiam diurnam, hoc eft, abfentem &>xiftemem in inferiori hemifphgrio,tu«2 acuicem,hoceft,uires fuas exercere inhrs inferioribus corpo ribus: Ingens etiam argumentum eft, illos hebetes e(Te,qui ne gatttfubtermearefyderaacrurfuseadem refurgere, hoeeft, qtifdicuntfyderain occafu uirtutem fuam amittere,necjtatn efficaceseffedus retinere, quam quando funt fupra terram* Sequitur: fimilemcp terris exinde facie retinet infra atq? fupra, hoc eft,quemadmodum terra ubiq; fuas uires gignendi att^ produeendrretinec ita luna quoc£ ubicuq; tandem fuerit fuas uires effundit, no aliter, inqurt, fub terra manifefto fideris cur fu aliouecffeftu, quamciiprseteroculos noftrosferatur, hoc C0L coiHern effe<Sus in utroq? hemifphjerib retiner;
MVLTIPLEX ETIAMNVM LVNARIS) Exponit hocloco ctrcumftantiasqitf seftuum uices uariat#' Prima eft luminis differenda, aeftus enim intendunf atcjtre imittuneprout mufto aut exigup lumine lucetluna, Sunt ita^j a:flusmodiciaddiuiduamtuna,hoceilT,u%adpritnamquitr tam: a prima uero quarta pleniores exundant ufef ad oppoli tiortem, circa quammaximeferuentmatia, & rurfumiifdein, decreftun t gradibus^
Secunda eft latitudinum ratio. Non enim efi dubium,quiit luna lepcentrionalis auget acceffus in littoribus feptentriona libus, Sc econtra in meridianis , Plinius tamen hic cum latitur dinibusaugiuna rationes coniungit, quemadmodum fupra ■	NN tij
€OMWBNT, I&α MlLICHtl
tiiamin cap, j<r, feefl»	Tertia circumdantis a motu iuSse
'fn fuo dcfferemefumptacdi in quo quando luna centum^ uolutiones confecit, hoeeft, poftoftonos annos, tura «ftu* iterum ad fua principia redeunt. Hanc circumdandam parti/' culari ter non uniuerfaliter intelligo,quando enim eflconiun *to ueloppo. lune Si folis in ftgno aliquo aqueo,tunc ejdftui
& uberiores &fxuioresxftus,fed primum poftotflonos an*'’, «os iterum redit ad coniuntSionem ciufdem figni 8C gradus, ergotunexftusiterum redeuntad fua principia. Exempli gra iia.CoiuntSio folis 8C Iunx fuit in principio aquarrj anno dii* «no. poftea iterum redijt in principium aquari] Anno in*. SC ficconfequenter.
Quarta circumfla»a motu folis fumptaeft, tument enina maria maxime in xquinoflrjs. Sicut enim uernumomnes his mores ciet atq? mouet, ita'etiam autumnale quia fua natura efl 'Hatuofum, ingentioresxftus excitat,
IN PLER1SQVE TAMEN /ESTVARlIS &c/ _
Hoc eft,xftus non coniennunt in omnibus locis ad eadem snomentaaut articulos temporum,propter dtfpares fyderum in unoquocj terrxtraftu exortus. Vocat xftuaria locain qui feus xftus fiunt,hoc efl,in quibus mare fluit atq refluit, fic ena inquit infra Iib, *. Natura uadofi maris xftuarrjs tenui alueo ' Incurfantibus 8Cc, Quod autem ait,tempore hon rationedif' cordes,mtelIigit, eandem cauflamuel efFe&rieem uel motrice ubk$ exiftere, uerum tum pro fubieifiamateria ,tum etiam ,ρ diuerfitate ortus fiderum differre tempore, hoc efl .quod ali Cubi citius alicubi tardius aliquando crebrius fluant, In Syrti bus uero diuerfum quiddam accidit, tum propteranguftiam loci undiquacp conclufi, tum etiam propter naturam arenale quibus hxc locaabundant, Defcriptionem Syrtium, & Euri
• pi legantfludiofiapudPoroponium Melam, Plinium &C Sora bonon.
Miracula maris Cap XCVIII /'ΛΜαύ plenilunio maria purgantur, qfteeda tempore. Circa Meffana 8ζ Mylas fioioliiBila e^puutitur iniittus pat^ameta; un>
Ί.	defabuU
*
m· fκ L. t e?« c; p L, i N;i n. «w. ■'
ife fabula folis bones ibi (tabulari, His addit C u t
fi
n ihil quod equidem nouerim praeteream ) Ari, fiotdes,nullum animal nifi scitu recedente εχρΰ rare* Gbferuatum id multum in Gallico oceanot & dun taxat in homine compertum*
■Quae poiefiaslunae, 8C terres
na ,&marina Cap^ XCl%
/^\Vo Uera com'e<ftatio exiltit,haud fruftra’ V^fpiricus fidus lunas exiftimari,HocelTe qd terras faturet,accedensq? corpora impleat, abfce dens inaniatjdcocum incremento eius augeri conchilia,&maxime fpirku fentire quibus fan/ guis nonfk,Sed &fanguinehominem etiam cU lumine eius augeri ac minui: frondes quo<^ ac pabula ( u t fuo loco dicetur Xentire,in omnia ea dem penetrante uU
Qux fq!i$3& quare falfum mare»	Cap.C-
TTaq? folis ardore fifccaf liquor: & hoc eiTema> I fculu fidus accepimus, torres cuntfaforbefqj* Sic mari late paten ti faporetn incoqui falis, aut quia exhaufto inde dulci tenuiq?, quod facillime trahat u is ignea, omneafperius craffiusq? linqua turddeofummam aequorum aquam dulciorem profunda,Hanc efle ueriorem caufam afperifa^ poris,quam quod mare terra;ludor fit aeternus^.
©Ο Μ Λ Η Ν Τ* I A C 3Wt10 iucquw plurimum *χ arido mifceatunlli uapdf re»aut quia terrae natura medicatas aquas imkfa at.Eft in exemplis> Dionyiio Sicilia? tyranno cu pulfus eft ea poteutia»aceidifteprodigium* ut u / no die in portu dukefeeretmare*
Cum aqua fua natura fit infipida,mirari aliquis pollet qui »e marina fit falfa, PWrtdpio autem exponenda eft in geni te caufa faifedinis in ottini liquore. Deinde de marisialiedp he dicem us* Fit autem falfedc) eX commiftione uel cralfi uel terreftris ,uelcrudi uapotis cum humido. QuicqUid enim in animalium Corporibus incohcodum uel crudum exiftit, il* tud aut falfum aut amarum eft, qu emadmodum funt omnia fedimenta, 8C praecipue illud quod perucficam detjcit, QuiC quid enim in animalium corporibus incottcodum relinqui tur . illud fit excrementum, in rebus trero exuftis fit cinis, uC rum utrumc^ eft falfum*
Sic etiam caufa faifedinis maris effeAiua eft calorfolis, qui txtrahitafummo mari id quod,dulce inerat,a fundo uero eX halationem crafiam 8C terreftrem, quae a fole adufta, iterum tum uaporeuelpluuiadelabitur, & commifcetur aquis mar* nis, unae pofteamare fit falfum.
Caufa materialis , eft huiufmndi exhalatio, quae hoc mo' do fublata atc£ exiccata 8t ambufta mare inficit. Naturaliter enim omnia adufta acredinem quandim continent,qua hu' mores inficiuntur. QuCmadmodumcitteres irt aquam fparfj Illam falfam reddunt. Et Colera Cum humiditate aquofa «V corporibus commixta, urinamfalfam efficit.	_	;
Formalis, eft illa uelut percolatio naporum exiccatorutrt ci»m aqua, perinde att^fi per cineres fit percolata .	!
. Finalis,necomputrefcant. Reliquj enim aquae motu pr$e feruantur a putredine. Marina uero fale &c.
Quod autem falfedo maris ab aduftis uaporibus genere tur, tali figno oftendi poteft, fi enim uafculum occlufuro cera in mare immifiumfuerit , tum aqua tenuis pura & dulcisper ;i ceram dclabicur QC uelut percolatur,per quam uapores fpiifio
irescora^
ffl commifTi aquistraniire non poterant, ergo cum aqua m» rina fineiftts uaporibusfit dulcis/equitur falfedinem gigni ab huiufrtiodt' aduftis atcjfficeis uapoiibu*.
Item cnam ejcpcricmiaqftendit, Auftralcs aquae fumfal fiores eseteris, propter calorem huius uenti qui mulram & co piofam exhalatione educit in his locis, quae torrefafla triagis inficit maria in his locis quam in caeieris. Item in autumno m* re magis lallum exiftitquam rcliquisanni temporibus, prop leraduftiones quaeplurimaeaeitate faSaelunt.
T errio probatur aienfu,aqua marina fpilBor etgrauior elt fluuia tili aqua, ergo illa habet permixtos craffos tiapores, quibus ifta caret. Antecedens probatur, quia hauigia aequo rerum pondereprefla in amnibus fere merguntur,in martuc ro ad nauigandu per opportune fe habent. Item oua in aqua ueh ementer falfa i nnataqt, quae alloqui in p ura 6C dulci mer^ geremur.
Item de natura lunae.	Capi Cl
U Contrarioferuntlunse fcemincumacmolle J-^fidusatepnodurnum (oluerehumorem, SC tr|here non auferre.Idmanifeftuni€fle,quod fe rairuitioccifa corpora in tabem uifu Πιο refolua t» romnoc^ iopitis torporem contradam in caput
tieuocet:gtaciem refundat,cudacpbumifico fpiV rica iaxet.ita penfari naturaeuices,iemperc^ fuf' ficere,alrjs fiderum elementa cogetibus, alrjs ue/ ro fundentibus JSed in dulcibus aquis Iunx ali/ mentum effe,ficut in marinis folis*
Vbialtiffimummare. Cap, Gif
LtiiTimum mare xv.ftadtorumFabianus
tradit» Alii in Ponto ex aduerfo Coraxori*
: S	·	1	OO
COM ΜΕ NT. I AC* M ILICHi! gentis (uocantBatheaponti)treeentisfereacoti linenti ftadijs immenfam altitudinem maris tra/,
duntjUadis nunquam repertis»
··>.■« ·
Hoc caput continet collationem uirium Lunae &Γ Solis# Fumptam ex occafione praecedentium capitum de aeftu 8i ma risfalfedine. Luna enim ciet aeftus quia potentia eft fidus fce> mineum ,aqueii, quod ut calorisminus ita plurimum humty_ ris habet, Sol uero propter calorem inficit maria quia eftmaf culinumfidus.quod habetuim adiua,itaq etiam diebus prae dlqui funt calidiores 8C ad agendum ualentiores»
ET TRAHERE NON AVFhRRE.
Hoceft, quia lunatft humida & domtnat notfH, neceflo eft & nodes ualde humidasexiftere, fiquidem illa plurimum
humoris hoc tempore foluit, que quidem propter cognatio^
nem trahere poteft, uerum propter caloris defedum non pot abfumere , quemadmodum Sol interdiuibitt.
FERARVM OCCISA CORPORA &c. -f Probat aliquOtftgnis, lunam efficacem effe in humorib* colligendis Sc fpargendis »-· Carnes enim contatftj radiis lunae ftatim putrefeutu, putredo autem tantuto fitabhumido alie* no refoiuto iamnatiuo calore& nanuoHumore, morsaute ficut inquit Ariftoteles, eft quali quaedam putrefadio
&V AiSkm®^oiovr*4'/v'r7v<x<lit'.*	,
Quia calorem natiuum exdnguit,quo exrintSo relinquitur frigus 8c humtdum alienum,quodutrunq; luna fuis radi]s atf getwergo etiam putrefa<3tonem auget,
SOMNOQVE SOPITIS TORPOREM, Hoceft,quandoradiilunaecontingunt apertu caput doi mientis hominis, tum illud replent multis noxiis humoribus*; Scribunt etiam medici homines fac pe correptos efle A pople·* xia uel paralyfi ex hume&atioe cerebri ex radiis lunarib. Itacg nulla res perinde laedit caput,atq? aperto capite ftareadlunarf Cerebrum enim fua natura humtdum eft, luna uero natiuun» humorem uiciat & cogit illum in innaruralem humorem turr* quantitate umy etiam qualitate degenerare , undepoftea exi*
Glackia
m ϊι t1% c. pLtmtt :m
GLACIEM REE VND AT* '
Certum eft ,in.pleni(unlo non efle nodurna frigora tarti Smeatia quam alio tempore, propter lumen lunae,quod eft aif quomodo etiam calidum*
Miracula aquarum,fontium^
&C fluminum» Cap.
% yf Irabilias idfaciuntaqua’ dulces, iuxtama* IVlre utfiftulis emicantes» Nam nec aquarum! natura a miraculis ceflat.Dulces mari inuehunt^ leuiores haiid dubie.ldeo & marin^tjoarum o® cura grauior,magis inueda fuftinent. Quedami uero δί dulces inter fefupermeatalias* Ve in Fu/
ctno lacu inUedus amnis, in Lario Addua, i® Verbano Ticinus,in Benaco Mincius,in Seui® tio,Ollius,tn Lemano Rhodanus,hic tras alpes, fuperiores in italia multorum milium tranfitu» hofpitales fuas tantum,Oedargiores quam in tu lereaquas euehentes. Proditum boc&mOro® teamneSyriai,multis<qpalqs» Quidam ueroodf ornaris ipfa fubeunt uada ,'ficut Aredhufafons Syracufanus,in quo redduntur iada in Alphe nm»quipei Olympiam fluens,Peloponnefiaco lictori infunditur.Subeuntterras % ruriulqjrdl· duntur,Lycus in Afia,ErainusinArgoiica,Ti grisinMefopotamia. Etquxin Aefcuiapq fon/ te Athenis immerfa funt, in Phalerico reddune pt in Atinate campo fluui«s merfasppoft xx»M*
cp M MJEN T. I AC* M ILI CHII paiT.exit. Et in Aquileienfi Timauus . Nihil in Afphalute Iudseselaeu, quibitume gignit, mer gi potem nec in Armenia maioris Arethuia : is, quidenitrofus pifces alit. In Salentino iuxta op/ pidum Manduriam lacus ad 'margines plenus, neqj exhauldisaquisminuitur5necp infulis auge tur. in Cicotiumflunuue, & inPiceno lacU lino lignum deiedum , lapideo cortice obducit; & in Surio Colchidis- flu m in e,adeo ut lapidem plerunqj durans adhac in tegat cortex . Similiter in flumineSilari ultra Surrentum, non uirgulta modo immeria,uerum&folia lapidefcunt, alias falubri potu eiusaquseJn exitu paludis Rea ting» faxum crefcit. Etin rubromariolete, uirentefcp frutices enafcuntur .Sed di fontium plurimoru tiatara,mir^edferuoreiId<^etiarniniugisalpi> um , ipfoc^ in mari, inter Italiam	Aenariam,'
ut in Baianofinu: & i Liri fluuioj multifc^ alrjs* Nam dulcis hauftusinimaripVurimislocisjiitad Chelidonias infulas& Aradum,& in Gaditano oceanovPatauinoram aquiscalidis herbas uiren tcs innafcuntur, Pifanorum ranae: ad Vetuloni os in Hetruria non procula mari, pifces. InGafi nate fluuius appellatur Scatebra frigidus, abun da n ti or aefta te, In eo u t in A readiai S tymphali, cnarcunturaquatiles mufculi. In Dodonelouis fons cu fit gelidus, &immerfasfaccs extinguat,
fiexdnfise.
m n v i b. c* p t in ir* ,?*
ffcxtin<fl3Badiwoue3ntur,accedict idem meridie
femper deficit,qua de caufa Anapauomenon up
carit„ Mox increfcens ad medium nodisexube/ rat;abeorurfusfeniim-deficic ♦ inlliyrrjsfupr* fontem frigiduexpanfasueftesaccenduftt* loms Hammonisfonsinterdia frfgidus,nodibus fer wetJn T roglody tis fonsfolisappellatur dulds, <k circa meridiemaxime frigidus; moxpaulatfm tepefeens, ad nodis media feruore 8C arnaritudi ne infeiiatur ^ Padi fons medf)'s diebus giiiuis ue Iu t interquiefeens femper aret* In Tenedo infula fons , femper a tertia n odis hora in fextaabaefhV po foliiitio exudat* Et in Delo infula Inopus fos· eodem quoNilusmodo, aepariter cu eo decref citaugeturc^. ContraTimauum amnem infula, parua in mari eftcufontibuscalidis^qui paritet· cflm «di»mariscrefcunt minuf turcp.In agro Pi
tinaretransApeninumfluuiusNouanusoibus
fofftittjs torrens^ bruma iiccatur* InFalifco om/ nisaqua potata candidos bouesfacit: in Boeotia amnis Melasoues nigrasrOephifus ex eodem li| cu^pfluens, albas; rurfusnigras Penius*ruffafqi iuxtaIlium Xanthus, unde &iiotnenamni. in Ponto fluuius Aftacesirrigatcampos, inquib* paftgnigroladeequsegentem alunt, In Reatino fons NeminigeappellatuSjaiio atqplio Ipco exo* litur, annonae mutationem fignificam; Brundt 1	' OO |tj ■
, eOMMfiNT* iACr MlLlGHR
frf in portu fons,incorruptas praeftat aquas nattl garmbus.Lynceftis aqua,quguocatur Acidula,’ uint modo temulentos facit, I te in Paphlagonia,* & iii agro Galeno» in Andro infula templo libe/ ri patris fontem nonis Ianuarijs fenrg uinifapo/ re fluere Mutianus ter G O S» credit: Diotecno/ iia uocat. IuxtaNonacrim ArcadiseStyx, neco/ dqre differens, nec colore, epota ilico necat ♦ It£ In Berofo Taurorum colle tres fontes, finereme dio, fine dolore mortiferi ♦ In Garrinenfi Hifpa/ tiix agro duo fontes iuxta fluunt,alter omnia ref puens, alter abforbens» In eadem gente alius,att rei coloris omnes offendit pifces, nihil ektra illS aquam caeteris differentes, InCorrtenfi iukta La rium lacum, fons largus, horis fingtilis femper intumefcitacrefidet»IrtCydohiainfulaante Lef bon fons calidus,nere tantum fluit.Lacus Sinna usin Afiacircumnafcenteabfynthio infici! ♦ Co lophone in Apollinis Clarr} fpecu lacuna eft, cti ius potu mira redduntur oracula, bibentiu bre/1 uiqreuita» Amnes retro fluere & noftra uidiixs, tasaNeronis principis annis fupremis,ficut in re bus eiUs retulimus. lam omnes fontes aeffate cf? bye me gelidiores effe, quem fallit? Sicut illa per tnira naturae opera, aes &plumbu in maffa mei^ gi,dilatata fluitare* Eiufdemqj ponderis alia fide’ rc,«l«inuehis Qa?rais squa&cilms mouenV
Thyrrcuoe
ϊΗ ii, L I Β, CV P ii Ν ΓΓ. IThyrreurn lapidem quamuis grandem innatae re, eundemq? comminutum mergi*Recentiaca
dauera ad uadum labi, in tumefcentta attolli» Ina
nia uafa haud facilius cp plena extrahi. Plautas fa linis aquas utiliores eflfe, cp reliquas j nec fieriTa> lemniftadmixtisdulcibus.Marinas tardius ge/ lare, celerius accendi» Hyenie mare calidius efle» - autumnofalfius.Omneoleo tranquillari. Etob id urinantes orefpargere , quoniam mitiget na/ turamafperamJucemc^deportet.Niuesmalco mari non cadere. Cum omnis aqua deorfum fe/ ratur,exi!ire fontes,atqj etiam in Aetnse radici/ ->■ bus flagrantis in tantum,ut quinquagena SCcen tena milia paff, harenas flamat^ glob us eruget*
. Caufaprineipaiisgerierationis fluuforum efilocinatura, ubi uel propter lpecus 8C cauernas fubterraneas, uel propter foli raritatem multus fiCcoptofus fpirttus generatur, qui qua proxime ad uaporis naturam accedit. Deinde uero frigore loci in aquam cogitur, qua; ekda, fons 8C origo fluuiorum appellatur. Abfurdum autem plane fuerit fi quis exiftimer, non poffe propter eandem caufam in terrae uifceribus genera * ri aquam, propter quam fupra terram in aere generatur, Quaeretaliquis.quareergo perennis & perpetuafcaturt# go eft fontium fub terra ,& non in aere. Refpondeo. Aerfu y>. pra terram non confiilit eodem modo, fed fertur atefeontu* nue agitatur uel ufntis,uelradijs corporum coelefiium. Vn/ ' tfe&magnaimeruallairabribus fiunt: frigus uero fub terra perpetuo aequale 8C uniforme exiftit, ideo etiam fluminum «ftpcrennis 8c perpetuus curfus.
Quodautem flumina gignuntur ex aere >n fubterranet» ! ipecubus^nqmeft,quoqq«c quidem uniucria Krrafuffic* .. ’v~ " ■ ^ “ ' ..........................
COMMBNTV IAC» MiLlCHlt
ferad continendam aquam quae perpetuo curfu cx uno tati> tu n Rumine dciabuur,quanto minus illam quae ex tot maxtV* tnis per orbem tertarum iparfis undiqt*a«$delabitur. Veruni boc modo fit,ui quando ttrta fluit interim uero alia gignituri
Curautcmplaeriqjamnesexmontibus effluant,caufa eft q?montanaatcgeduaioca tanquam fpongia quaedam incum bi-atia humilibus, paululum quidem, fed multis ex partibus effuniJuntdfibllantaquam, Artftoteles diligenter ufriatur in explicationehuiusioci, ex quo ftudioii uberiorem tra&a* tionem requirant,
Caufa itaqi efficiens fluminum, eftfrigus circumflans θέ cogens uaporcm in aquam.
Materialis eft aeir feu uapor.
Formalis, liquefatftio uaporis in aquam;	i
Finalis, rigare atcjhumedare terram,	s
Μ IR A B I L Γ V S ID FAClVNT&c.
Hoc eft, magnum hoc aquarum miraculum exifltt, quoti aquor iuxta mare fcaturien tes in plerifqj locis funt dulces, cS tamen ipfum mare uicinum fit falfum. Caufa autem eft, quia aqua marina colata per anguftos terrae meatus abrjcit quioe quid inerat crafliorum uaporum, uridepoftea dulcis exiftlr* VideAriftotelemfeftione zif Proble. 1«. 8C zuSCzr*
DVLC ES M ARI IN«* VEHVNTVR Sic.
Hancrotam fentenriam excripfit Plinius ex Ariftotefe,etl iusiixceftfententia. Mare dulcis aliquid humoris nfe coft tinet, qui, quia eft leutor* fupernatae, falfum uero, quqniant grauiuseft,in imum defertur. Vnde etiamfequitur,q>rha^ nnaeaquW, quarum natura grauioreft,magis inueAaiufti-* nent quam reliquae, quarum natura rarior atque tenuior eX tftit Sic.
Sequuntur ordine plurima exempta de mirkcuiis fluuio> rum, quae quia excantpaflim, nihil eft necefle omnia adferibe re. Caufa autem, cur dulces ititer fe fupermeent alias, faci lisefl taliae erttth alrjsleuibres funt. Sic Rhenus fupermeatf* quas Lacus B riga παπί, quia cdtitirtesUiiiom aquas quar*
lacus,
JN ii Li B* C. PL iNii »*r
■tecus* De Arerhufa 8c fcyco * lege Ouidiuto itt Mewmoii De Brafinodtat Seneca hos uerfus.
Hic modo cum bibitur cacido modo gurgite lapfus Redditur Argolicis ingens Eraflnus in undis. Phalericus, uteftapud Paufaniam in Atticis, fuit portus 8£ nauale Athenienfium, priufc| Pyrcaeurn a Themiftocle fuit sedificatum; Vnde 8c Athenienfes etiam f&Ufuj· didi furit.
De Afphaltttelege Plinium, Solinum, Cornelium TaciV tum. Quod uero in rubro mari Oleae uirentesin frutices ena> fcuntur,caulTa eftfpifiitudo aquarum , quemadmodum iti his noftris aquis inriafcitur quoddam nucum genus, caftanc is non admodum difiimile, nifi q> eft mollius.
SED ET FONTI VM PLVR1 MORVM NATVRA &c.
De Thermarum caufis hic dicendum eft. Sunt aut Ther^ tnae fontes, quae iuxtahyemeaKjarftateferucntiffimas aquas continent. Caufa autem eft, quia illic aqua per fubtcrraneo*
■ meatus labitur ?ubi eft plurimum fulphuris, quod incenfunt etiam aquas praeteriabentes calefacit, Incenduntur autem mi ner* fulphuris fub terra, uel ex nimia terrei uaporisagitatto ne δίmotu, quemadmodum ignis in nubibusincenditur,ucl quia circumflans frigus cogit calorem loci in unum, illumcjp condenfat > qui incedit materiam iftie exiftentem facile tnfian» jnabilem 8fc.	.	, ,.-f t
Dodonei fontis caufam exponitPontanus cum inquiri: Caufa quidem uel certa fubeft,nam frigora nodis Intus alunt ignes <>nGde& uaporaeftuat intus» Vndefluuntcalidinpdispertemporariui. .	-
Luce autem cum Sol terraspbpulatur, St ardens	·
Exhalat uis> tum ucnae recreantur hian tes.	‘	1
Vndereditgelidusfuaperueftigia torrens»
1AM OMNES FONTES ASTATE QVAM*	·
, Caufa cur fontes jeftate frigidioresfint quam liyeme,eifc, quiaradtj folaresaeftatefununteniiores, itacjfuperficiem ter^· tx magis concalefaciunt,unde 8C frigus per An tiperiftafin ajd ‘Interiora cogitur.Ciirtfautera terra fua natura fit fngt&btiecp 'propter circumflantem calorem frigus exhalare poteft.necei/
-	-	PP.
COMMENTV IAC* MIUCBIl
ff .eft,§C fomes,& fpecus,& quicquid cftfubterraneorum mea hmm acftate plus frigoris quam hyemecontinere.Econtra ue
ro hyeme accidit, quia enim omne frigus ad exteriora educit 6C calor ad interiora fugies fe refeondit, necefle eft ut loca fub -terranea caleant. idem plane accidit animalium corporibus, ^Ccetiim inquit Hippocrates^
ώκοιλΙχιχ&μΜν&/χςβ Ηξ&§ΐξμ·ό-ΓΛ·ηϋ(γ\/ο·&3ι<&ι ΰτΓ'
K«l ftaJC^OTOTi/.iV ΤΛντΗΟΊν ΟύξΗϋΊ <C^ ΤΛ TtgOS'οίξ^ΟΤΛΤ$ΚίΙ&
Λτίβν; & ^ 2>' ίρφυγ>ν9ίξ[ΐ*οτςλίΐον iyftt
BS ET PLVMBVM ΐΝ
MASSA MERGI,	s
‘ '' ·
Ratio eft ,quiamaffa in unum aliquem exiguum aquselo/ cum incurobitillumcj occupat,quem fuo ponderefacileeuiti 'cerepoteft.LaminauerO multum aqug occupat, neq; tamgra tti onere in unum aliquem locum incumbit,itac$ facile aquail Jam fuftinercpoteft.	‘
Praeterea fsepe accidit, quod lapis Sc lignum eiufdem pon deris in aquam demiffa, non tamenjftmul merguntur. Item (x pe duo ligna eiufdem ponderis proieiffa in aquam,aliud mer gitur,aliucbfupernatat. Caufaa utem eft uarietas corporum, alia enim funtporofa,& habent multum aerei fed tamen bene -continuati hiimidi. In alijs autem omnino parum efthumidi & minimum aeris,& illa cito merguntur,	'
MARINAS TARDI/
VSGELARE
'■· / .	^ .
Ratio eit,quiaaqua marina cotinet multas aduftas partes u lut cineres,quae ipfam etiam falfam reddun t,ill j aut partes non facile externo frigore affici poftunt: flumina uero facilius co n ftringuntur quam mare, quia minor eft aquarum moles, Sc partes leuiores funtqusc facilius coeunt. Vinum etiam non fa cflegeluconfiringitur ,quia multii interni caloris habet. Qui ' aurem fiat quod mare oleo tranquillum reddatur, non puto alia cfle cautam, nift quia oleum habet partes magis porofae SC leueSjUnde prohibet uel plagam uelidurafieri in flutSibus,
ΪΜ ii. L I Β. C. Ρ L IΝ 11 ιζ*
’	Ignium & aquarum iun&t mira
cula, & de maltha.	Cap, C1IH
|Άαΐφ&ignium j quod e fi naturae quartum ilementum,reddamus aliqua miracula. Scdpri mum exaquis.fn Gomagenes urbe Samofatafbi gnum eft)emittenslimum(maUham uocant)fla grantemTeum quidatrigitfolidi, adhaeret. prae> terea tactus fequitur fugientes.Sicdefenderemti ros oppugnante Lucullo, flagrabatq? miles atv «iis fuis: Aquis etiam accenditur.Terra tantum reftingui docuere experimenta*
De naphtha,5	Cap. CV,
Cimilis eft natura naphthae i ita appellat circa ^✓Babyloniam, 8c in Auftagenis Parthiaepro flues, bituminisliquidimodo. Huic magna co/. gnatio ignium,tranfiliuntq^ protinus in eam un decunqj uifam. Ita ferunt a Medea pellicem cre>· matam, ροΑφ facrificatura ad aras:aae%at«c$ rona ignerapta.
DefemperardentibusIotiV;	Cap. CV|
t 7Brum in montium miraculis, ardet Aetna V nodibus femper, tantoq?aeuoignium ma' teriaefufficit, niualishybernis temporibus,ege/
5	dumcB cinetl, pruinis operiens ♦ Nec in illo tr.n
“	' re ij

'COMME ΝΓ. IAC* MILICHII tum natura faeuit, exuftionem terris denunciast Flagrat in Phafelide mons Chimaera^ quidem immortali diebus ac nodibus flamma ♦ Ignenj eius accendi aqua, extingui uero terra autfocno, Gnidius Ctefias tradit. lia dem in Lycia HephaS ftr) montes, taeda flammante tadi, flagrantaded ‘ ut lapides quocp riuorum 8c harenae in ipfis a^s ardeant: aliturqj ignis ille pluuqs.Baculo fi quis exqsaccenfotraxeritfulcos,riuosignium fequi narrant. Flagrat in BadrisCophanti nodibus lifertex. Flagrat in Medis&Ceftia gente cofinid Perfidis:Sufis quidem ad turrim albam,e xv. ca minis, maximo eorum,& interdiq. Campus Ba bylOnig flagrat,quadam uelutipifcina iugerima gnitudine. Item Aethiopuiuxta Hefperiumon tem,dellarum modo campi nodu nitent. Simi liter in Megaiopolitanorum agro, tarnetfiinter nus fit ille iucundus, frondecpdenfifuprafe ne/ moris non adurens, & iuxta gclidu fontem ferri per ardens .Nymphaei crater dira Apolloniatis fuis portendit, ut Theopompus tradidit. Auge tur imbribus, egeritep bitumen, temperandum fonte illoinguftabili, aliasomni bituminediluti us.Sed quis haec miretur f in medio marjHiera infula iuxta Italiam cuipfo mari arfit per aliquot dies focialibello,donec legatio fenatus piatur* Maximo tamen ardet incendio Theon ochemgu »	diftum,
ίΝ Π, L I Β. C. Ρ lf INU. ,ζ* di<flam,Aethiopum itigum; correntefqj folisat doribas flammas egerit. Totlocis tot incendiis rerum natura terras cremat.
Ignium per fc miracula	Cap, CVil
T)Raeterea cu fi t h uius uni us clemen ti ratio fbe> * eunda,fecpiprepariatjS^minimiscrefcatfcin tiliis, quid fore putandum eil in totrogis terras? Quae eft illa natura, quae uoracitatein toto mun do auidiiTirnam fine damno fui pafeit?Addant ή s fidera innumera, ingenfqjfol. Addantur hu mani ignes, & lapidum quoqj infiti naturae, at' trita interfeligna,iam nubium & origines fuimi num.Excedit profedoomnia miracula, ullum diem fuifle quo non cuncfla conflagrarent i cum fpecula quoqj concaua aduerfa Tolis radqs facili/ Os etiam accendan tur, ψ ullas alius ignis. Quid «^innumerabiles parui, fed naturales fcaten tC'In Nymphgo exit e petra flamma qug piuufjs accen ditur. Exit &ad aquas Scantias. Haec quidem in ualida cumtranfit, nec longe in alia durans ma/ teria.Viretaecernohuncfontem igneum contex ens fraxinus, Exit in Mutinenfi agro flatis Vul/, cano diebus. Reperitur apud autores , fubiedis Ariciae aruis, fi carbo deciderit, ardere terram, in agro Sabino & Sidicino undum flagrare lapi dem. In Salentino oppido Egnatia, impofito \u
ΓΛΓΛ
'r ''tJOMMffNT. TAC, M.ILICH1I ^noinfaxum quoddaibifacrum,prociuus flanS mam exiftere♦ In LaciniaeIunonis ara fub dio fi/ ta, cinerem immobile efle, perflantibus undiq* procellis , Quin & repentinos ignes exiftcre, 82 fn aquis, &C in corporibus etiam humanis ♦ Tra fymenum lacum arfifle cotu: Seruio T ullio dor/ mienti in pueritia,ex capite flammam emicuifle: L, Martio in HifpanmnteremprisScipionibus condonanti, & milites ad ultionem exhortan ti, srfiflefimili modo, Valerius Antias narrat, Ph* ra ηιοχδί difl:in(flius, Nuncenim quadam ηιίχ/ tura rerumomnium exhibentur miracula, Ve/ rum egrefla mens interpretationem naturg, fefli natlegentium animos per totum orbem , ueluti tnanu ducere.
Inhis poftremisquaiuorcapitibus,PHniusuelutunofafce Ignium naturam & miracula complebitur,non quidem ut in fphxrafua exiftit,fupra enim ignem cura coelo 8c ftellis conii» Ki't,fed quemadmodum in terra excitetur,& ad uarios ulusfo ueatur.
Naphtha cft uocabulum Perficu, 8C fignifleat fluxum fetf •liquorem Bituminis ualde tenacis ,non ualdc diflirttilis a/ murex olei, quod fi commifceturcum fulphure, nulla ratio/ ne nec arteextingui p o teft. Memini t Plu tarch u s inuita AleiC andri cum inquit.
iBxfJfjLxot	t) 7JVjou"fcy Ικ.Ρ<χτάνοις,«β-·7ΐ^
VCTtiy^d αννίχωοτ «vaCptfOfce^ai/, 'TW yx<f9x Aifi-vac {οντΟ* &t^Ch^>sOv ττάήωηπηγίΰμ«t-Θ', οβ* ταΛΑ« «<rpiA-
τφ^ο-ίοικψ.οϋταί'ί <\ίτπχ9:«(Τ7Γfyr & 7rv§
• i ‘a	'	·	<}0ίγ&ρ
H	Τι!νφλο}& j Λ*ά.ΰΤΗΟ’ τχβ' ZJtfiit t> φί^β*
ΜύγΗβ’^ &'νμ.ίΤΛίϋ τΜΖλ&κΐΰ'&ίξιχ rvyiioccuoi.	'
Generationis ucro ignis ίη terrae meatibus hae fune caufaev Materialis eftterrafulphureacomixtaun&uofobitumini,3d; fiCignerncirorecipereillumcj longo tepore alere potefi. cf fetSiua uero eft fictus uapor agitatus in fubterraneis fpecubus qui quando egredi non potefi,propter obftrudionem terrae meatuum, tunc illa continua agitatione rncalefcit at($ incendi s tur, Ariftotelesait caufam ignium in terra ,effeinCenfioriem fi>mmscoIItfi,difcerptoprius in exigua frufia aere» Qui aut nat quodhjc incendia tot feculis durent quemadmodum /Eth nae autVefUurj,cum irerifimile fit m a teria m, quae alimen·* tum praebet igni abfum j, non exiftimo aliam caufam e fle -,· ni* ftquiafubinde noua regeneratur materia. Confiat emaquS pluuialem in haec locaiUabentem continuo in natura fulphu* ris 8C naphthjcSuertfiEtea eft natura fulphuris,ut celerrime In locis mineralibus regeneraturiad extremum uero quando omnis materia abfumpta efi, atej minerae fulphuris praeeifg funt,tilnc ignis cttam extinguir» In Germania ad Zuiccautam mons quidamlongo tempore arfit, atej hodie quidem ex ilio monte euehuntur carbones nati ilticquibus fabri atqj reliqui artifices in alendoigneplurimum utunf, DedStbria noti funi tierficuii Vergilrj lib. tertio £nci.
Tum procul e fludu Trinacria cernitur/Ethna	'
Et gemitum ingentem pelagi, pulfataqtfaxa	1
Audimus longe, fracftascjad iittorauoces. Exaltantcguada, atqjaeftu mifcenturarenae 5 t EtClaudiani in lib.ude raptu Proferpinae. "
De Chimaera notus efi uerficulus Homeri» πςό&ίλίίύν ,W«&6 ο φάκων,	χμ&ΐζχ.
De Hephaeffrjs montibus in Ly cia,ficinquit Epift. e». In Lycia regio nonfihna eft Ephjfiion Incoli uocant, foratum pluribqslp^sfolum, qdfineuHonalcentiudamno ignis in* noxius"circuit:Iftaita$ regio eft 8C herbida , nil flammis adu rcntibuSjfed tatum ui remtfla 8C languida refulgentibus Sic.
In poftremo Capite agitat quaefiionem ,qui fiat, quod non uniueria rerum machina deflagret, cum tamen tot igni* «mfeminaper yniucrfaranawrara fpariafint,prxfcrtim cum
COMMENTY t AC. MlLiC H«
tiuiusquocg elementi natura tam fit foecunda, ieqiipfe pariat, 6c minimis crefeat fdntillis.Refpondet, ignis in loco fuo natu rali exiftens, tametii fitcalidiflimus propter perpetuit motit quo rapitur atc£ circumagitur a fphaeris. ctdeftibus.tamfinfe rto/anon adurere poteft propter eius motum qui furfumeft* Defccndereenim nequit propter fummam leuitatem quaeil^ lumfubindeieuat atej rapit furfum.EtflcutaqUanonpoteft ignem qui fupra eft exttnguere. ipfaenim fuo naturali motu deorfum fertur, fic etiam ignis in fuo loco exiftens, non po/ teft ea qua? infra funt adurere ,*Nec£ etiam poteft exiftens cx' trafuum locum naturalem, tum quialatet uelut denfis reruna umbris abfeonditus atq;te<ftus,tum etiam quia tantum quaC* dam Homogenias materias fequitur,quae cum ipfo mag ✓ nam cognationem habent, atq; durat tatifper donec haec ma teria funecerit, poftearurfumextinguitur.
Infumma,haeceft fententia Plinp: ignis tantum agitincog natam materiam,in quam 8i penetrare poteft 8i extrahere ma teriam cremabilem, quam ubicalorefuo abfumpfit rurfut» extinguitur, Quiauero maior orbis pars ηδ eft talis materia, fequitur ignem non poflein illum fua ui ferri acc£ uelut fuum nutrimentumabfufnere.Quoduero exlapidibus ferro >8Crt liquisduriscorporibus ignis excutitur,no fit quod ignis illis inlitadu, alioquienim &pro natura ignis calerent. Verum quia omnis motus eftcalefaftiuus, qui fi a duro agente indu rum patiens fertur inflammatatep ignem excitat. Quemad<* modum fupra etiam in tradatione fulguris 8C fulmf» nisdidumeft. Nullus enim ignis adu ineft nubiv> bus jfedcollifione corporum excitatur. Ex hisfatis fententia Plintj intelligi poteft.
Reliqua exempla quae citantur ex tant apud Strabonem ,& irt alijs locis apud Plinium, unde petanf,
, Terrae ' '
■	' ·- · * >·' ·'	.1* ' « - i - w: ·*■’ * "■ ί v’*:'' Μ' }
*·■ ■ · .. ■ .- ■■·/. .	-iit-.-·
ΪΝ Π» L Ιβ* C» P L I N M «*r
j '··	_	;;	-	’	:*
Terra? uniuerfaemenfura, lon>*
gitudo 8C latitudo.	Cap. CVll!
ΠΑrs noftra terrarum, de qua memoro,ambi X enti(utditfium eft) oceano uelutinnatans, longiffime ab ortu ad occafum patet, hoc eft, ab India ad Herculis columnas Gadibus (aeratas, Oiftuagies quiquies cetena feptuagintao&o» /YL pail.uc Artemidoro placet autori.Vt uero Ifido ro, nonagies octies centena &decem&focfto M*i Artemidor9 adrjcitamplius, a Gadibus circuitu facri ^pmofttorrj ad ^pmomoriu Artabru, qlon giftime frons^peurrit Hifpanigotftingeta M ♦ no nagintaunum.Id menfurg,duplicicurrituia» A Gange amne oftjocp eius, quo feineou oceanij effundit, per Indiam Parthyenemcpad lYIyrian/; drum urbem Syrice, in Ifticofinupofitam,tjuiti quagies bis centena, quindecim IVh pali* Inae^i sima nauigationeCyprum infulam, PataraLy^ eice,Rhodum, Aftypalaeam, in Carpathio mari infulas, Laconica; Taenarum,Lilybaeum Sici/ liae, Calarim Sardiniae, tricies quater cetena, qti quaginta M. Deinde Gades quatuordecies cen/ tena &Cquinquaginta M, paif. Quae menfura iu niuerfa ab eoo mari efficit ocftogies quinquies ce tepa, Ixxviij ,$i» pafT. Alia uiaquae certior, i tine re terreno maxime patei^Gange ad Euphratem -	- QQ.
A‘7%
COMMBM-Γ, f AC, MILICHI! amnem quinqoagies centena M. paiL &χχί»Γη de CappadocigMazaca cc.M.xliitj. Inde p Phry giam, Caria, Ephefum cccc. M. paff. xcvirj. Ab Epheio per Aegeum pe}agus Delu ducenta M» iilhmum ducenta duodecim iVl,Deinde terra & Laconico mari & Corinthiaco finu Patras Pelo ponneii ducentaduo M. quingenti: Leucadem lxxxvi, milia quingenti: Corcyra totidem: Aero ceraunia centu trigintadtio milia quingenti.Bru difiurn Ixxx, fex milia quingenti:Romam ccc,mi Jialx. Ad Alpes uf^Calcincomacutn uicum dx yir]. Per Galliam ad Pyrenaeos montes Illibe rim quingenta quinquagintafex M ♦ Adoceanu Si HiTpanise oram trecenta trigintaduo Μ. Tra/ iedlu Gadis feptem milia quingenti ♦ Quas men/ fura Artemidori ratioe efficit oduagieffexies ce tena oclogintaquinq?, Latitudo aut terreea me/ ridianoiitu ad feptentrionem, dimidioferemi/ flor colligitur „ quinquagies quater centena fexa ginta duo milia * Quo palam fit, quantu &hinc uapor abftulerit, & illinc rigor* Necpenim deef fe arbitror terris, aut non cile globi formam:fed inhabitabilia utrinqp incompertaefie.Haec men fura currita lictore Aethiopici occani,qua modo habitatur,adMeroen dl. IVI. Inde Aiexandria duodecies centena milia quinquaginta» Rho/ dum quingenta oiloginta tria. Gnidum cilo* ginta quatuor quingenti t Conuiginti quincjr
milia* Samum c* milia. Chium Ixxxiirj♦ nii lia* Mitylenen Ixv. milia. Tenedonxxviij.miv lia* Sigaeum promontorium xtj. milia, quingeti tr. OsPonticccxtj * milia quingenti ♦ Carambifi promontorium ccd. Os Maeotidis cccxrj. milia quingenti* Oftium Tanais cclxv.M.qui curfus eompendrjs maris breuior fieri poteft Ixxxix.Ma Ab oftio Tanais nihil modicum diligentiffimi a utor es fecere * Artemidorus ulteriora incoper/ taexiftimauitjCum circa Tanaim Sarmatarugea tes degere fateretur ad feptentrioes uerfas. Ifido rus adiecitxq. Μ, l. ufq? ad Thulen, quaeconie dura diuinationis eft. Ego non minore quamfp xime dido fpatio»Sarmatarum fines nofci intel ligo. Etalioquin quantum effe debet, quod in* numerabiles gentes fubinde fedem mutantes ca piat* Vnde ulteriorem menfuram inhabitabilis plagae»multo effe maiorem arbitror ♦ Nam&a Germania immenfas infulas non pridem coper/ tas, cognitum habeo.Delongitudineaclautudi he haec fune, quae digna memoratu pu tem. Vni udfum autem hunccircuitum Eratofthenes,iri omnium quidem literarum fubtilitate,& in hac utiqj praeter ceteros folers, quem eundis proba fiuideOjducentorum quinquagintaduorum mi liumftadium prodidit. Qusemenfura Romana computatione efficit trecenties quindecies cente aia milia paft Improbum aufummsru m ita fub>
COMMBNT, I AC, ΜILIC Η Π tili argumentatione comprehenfum, ut pudeat non credere* Hipparchus & in coarguendoeo, &m reliqua omni diiigetia mirus j adrjcit ftadio rum paulo minus xsv . milia,
•	'	‘ · .	-	,;t v'
Hic orditur locum de Cofmographia, quem ifti trada^O' ni demundo adiunxit uelut appendicem 3 ur prodiret aliqui to plenior atqperfedior*
Frincipioautexponit quomodo tmiuerfse terraemenfura deprehenia fit ex peregrinationibus potentiflimorum regum atqalbarum etiam gentium,qui iit/rei ftuduerut5unde poftre πιο raenfuram totiusambitus colligit* Eftqhoc argumentu a ferifu uel experientia fumptum, quod in hac tradationc plu rimum ualetatqeftcertiflimurn* Veru quia partes terrae non dum experientia funt nobis fatis cognitae, praefertim illae quae funt ad mundi latera, non uideo quomodo haec res aliter ex plicari poific, quam infpedione SC dimenfione circulorum cceleftium*
Intereftaufem inter menfuram totiusorBis	intermen>
furam habitabiiisatqccgnitaeterrx,haec enim exade pefegrl
nationibus cognofciturvillauero tantunrex dimenfionibus coeleffium circulorum 5de qua in poftrema parte huius capi' tisdiduruseit
Prior icaqhuius capitis locus5mteIiigipoteilexinfpedio^ hetabuterumPtolemaet f Item ex Strabone qui planeeundetTr numerum continet* Ptolemaeus non longe a Plinio diiTemjf; qui feribie terram efle cognitam in longitudinem fpatio fe' mifphaerae,hoccft,graduum iso;quod fere continetzso o mtiiaria Germanica*. Sed a fepte trione uerfus auftrumfpa' tio 7*9* graduum,hoceft *z$o* miliaribus Germanicis. ^Ariftoteies in libello de mundo ait, noftri orbis latitudine eik paulominus quadraginta milium ftadiorum, longitudo nem uero feptuagies mille.
Alter locuscontinet dimenfionem totius orbis, &ficfn^
^ jit7bratouhenestn omnium quidemliterarumfubtilitate<!5£ k, lacuticft praeter caeteros iokrs^quem cudis probari uidebl
ducenti
IN ll t I B. CV ;.P L I N ΓI.
tTucemorum quinquaginta duorum milium fiadium prodtV frit 8Cc. Vi autem Erarofthenis fentenria tntcfiigi poifit,prm cipiodifcendumcft,q>hanc totam fupputationem addimen iionem parrium circuli cadeffis·, cui in terra certa fpatia refpo dent, retulit. Cognito enim itineris alicuius fimili fpatto ad partem aliquam maximi in coelo circuli 5 facile deinde uniucf Ise terrae ambitus colligi potelt. A tqui ab Eratofthene depree ihenfum eft,uni gradul cceiefti refpondere in terra feptingenta ftadia. Vndeper Regulam quatuor proportionum, facillime ambitus tmiuerfa terra colligi poteft. Ratio enim 70 o. ftadi orum ad gradum unum in coelo ,eftficut ratio totius ambi' tusterraad maximum in coelo circulum,hoc eft,ad juo, gra dus. Habeo autem i.-jm tres numeros cognitos ,ducendo zvs go tertium in fecundum , & produdum diuidendoperpri" mum > prodibit quartus incognitus, qui quantitatem quali tam continet. Collocemur itaq; numeri ad Regulam hoc mo do 1. 700. jco» fada operatione prodibGtzyzooo.hoc eft, ducenta quinquaginta duo milia ftadiorum. Eodem pia ne modo eft faciendum quando ambitum rerraein paiTibus cognitum hab.ere uoIo.Gonftat autem, quododo ftadia mil lepaffibus conftant: ftadiorum enim numerus ad numerum mille pafluumodoplus eft,itacg uni gradui magni circuli eoe leftis refpondent srro o. pallus, fiat fecundum Regulam, SC prodibunt 315000 ο o. hoc eft trecenties quindecies cen tena milia paffyum. Idem erit fi in Germanicis miliaribus am IMtus terrae perueftigetur,fi tantum obferuetur , uni gradu»· refponderequindecim miliaria Germanica communia,
Harmoniaca mundi ratior	Cap* ClX
-'■A, LiaDibnyfodorofidesenimfubtra^ Ll ham exemplum uanitatis Grjecse maximu^ Melius hicfuit, geometrica (cientia nobilis ♦ Se/ tieSadiem obrjtin patria » Funus duxere ei pro pinqu^ ad quas pertinebathsereditas t Eiecum fecutis diebus iufta peragerent, inuenifledieunti • . ;	~ Q.Q.
C Ο Μ Μ E NT, f AC» MI t (C Η! I ih fepuichro epiftolam, Dionyfodori tioie ad fijt peros fcriptamPeruenifle eum a fepulchro ad ita fimam terram: eiTecpco ftadiorum quadraginta duo milia .Nec defuere geometrae, qui interpre tarentur fignificareepiftolam a medio terrarum orbe miflam, quo deorfum ab fummolongiffi' mum eiTct fpatium, & idem pila; medium. Bx c| confecuta computatio eft, ut circuitu effe ducetv ta quinquagintaquincp milia ftadia pronucia^ rent. Harmoniaca ratio , quae cogit rerutn naturam ftbi ipfam congruere,addit huicmenfurg ftadia feptem milia, terramq? nonagefima fextam milefimam totius mundi
partem facit*
HOc Caput continet utilem do&rinam de alia quadani ratione perueitigandae quantitatis terreni ambitus♦ Quem> admodum enim in fuperiori Capite collegit terrae ambitum ex proportione partic ulae circuli caclcftis ad limile in terra fpa^ dum, ita in jioc capite idem colligitex, proportione femidia/ metri ad totam circumferentiarrt^qiiaeeftexinuentionc Archi medis fubfextuplafefquiquartadecima, hoceft, circum ferejt da cotinctfemidiametrumfexiesatcj unam quartamdecima, boc eft, femidiameter per^ ♦ multiplicata cum quartadecima riufdem parte circumferentiam circuli totam conftituit. Qui* uero Pliniusfemidiametrum notam feribit ex lirerisHeliodo* ri a terrae centro perlatis, uidclicet4ZOOO, ftadiorum, quae multiplicata per fient z > zo oo» ftadia quem numerum fu* pra quocp dixit terraeambitum continere ♦ Neglexit autem W hac fupputatione pr jcifioopn3quia quartamdeemiam noni'
adiecit. idem facilius fieri poteft exintegra diametro: circumi ferentia enim fe habet ad ipfaro diametrum ueluti zz. adr.dia tneterautem continet exhypotheii' Hoo o. ponatur ad regu iamftcut7,ad zz, ita 4000. ad circumferentiam,& proua: niunt 2 <r 4 ο o o.maior uidelicet numerus quam Plini], propter adietftam quartamdecimam. Si uero praeci feuolueris prouenirepriorem numerum,collo caad regulam tantum proportionem fub triplam,utficutfehabet7. ad zi. itas+ooo» ad circumferentiam,& prsecife proueni ent zjzooo. Eadem ratione poteft fciri diameter ex cognita etreufere na, quemadmodum eft exenv * ,	pium apud autoremfphse
rse in libro primo»
FINIS.
Libri Secundi Plinsj»
■fe
•es*
%
H A G A N © A 1 EX OFFICI HA PE T R I B RV BA CH I l*
Anttt Demini M. d. xxxy,
Mcnfe Auguflo*
·\,- ■	,' * I
Γ Λ
Μ':


Τ
ν ->	i; ν-:	;	-	·	·	"·■, γ
i. i ■> η ' .,	■	\ : ..
■ i; : '· ; ··: '■ V	.
.C :·	' .
jyjf.	(/
'-4—
CWinii SecunDi iliber Septimus naturalis hiftotfe
Seoifum imptefiTus t emendatus perqul Diligenter*
IOACHIMVS VAD1ANVS POETA A CAES* L.aa^catusjAdpkfGctibusGantQribus Viennae Pannonii, publico Carfareg Maieftatis ftipS dio Uteris opera dantibus,difcipulis fuis/
Bene agere»
r^aj AtiPlinn Secundi, librS naturalis hiftoriat Septimude fl(@ΗΚΗ hofriinepaulo emendatiorem faftum/eorfum imprimi \mmpropterea curauimus,vt exploratum vobis efset,veftri$ precibus penes me locum efse.Nec quicq» inftitutae dili-* gentiae vefirj plus comodum poteratis petere,qj vt tam infignem feriptore in vtilifsima fui operis parte vobis profiterer:Prima m<$ philofophis ratio (vt Plato exiftimat) a proprij.i.humanae naturae cognitione proficifcitur,quis enim re<fle de externis iudicet, qui fe' ipfum,quis,fl£ vnde fit,ignoratiS apienter igitur agUnt, quicuq? in rerum veritate inquirenda a fe ipfis initio (ummunr, vt in his qug extra eos funt addifcendis eo exa&ius deligere queat,quod fuj na turj plus congrua elTe animaduerterint:Pr$terea Si natura in ho> minis efformatioe maieftas,S£ altiifimus nofter iter omnia anima' lia gradus,hanc fibi,vt cognofcantur,diligentia prgeipue vendicat, nec temere de animalibus feripturus Plinius ab homine eft orfus, cum eius gratia(vt ipfe a(Terit)natura cunila genuifse videat: De huius vero natura,miro quodam ordine ita dilTerit, vt primum ea quj ad origine pertinet,mox etiam que homine vt propria qusda fequi folent;vt de fortuna,infortunio, foelicitate, honore SC gloria vartjfqj euentis,decp ipfa qujfolius quoqj hominis eft, libere ali-' quid excogitandi^ inueniendi virtute,floridifsima breuitate com pleftatun Quj intelligere vobis 8£ ftudiofis omnibus non vtilefolS eft ve^e etia necefsariu, Vienns Nonis Aprilibus Anno.M-D *X v,
Prohcctnium.
| Vndus 8L in eo Terra:,Gentes,Maria^nfulf,lnflgncs vr bes,adhuc modii fe habent. Animantiu in code natura nullius prope partis contemplatione minor eft. Siquide j cum ofa exequi humanus nequeat animus principium
iore tribuetur homini,cuius caufa videtur eunda alia genuifle natura, magna 8C fama mercede contra tanta fua numera,vt no fit fatis {ftima/ re parens melior homini an triftior nouerca fueritt Ante oia vnu anima-' tium cundo^,aliena,alienis velat opibus:c®teris varie tegumeta tribuit teftas,cortices,coria,fpinas,villos,fetas,pilos,pluma, pennas, fquamas, vellera,Truncos etiam arborefqj cortice interdii gemino a frigoribus 62 calofe tutata ςίΐ. Homin? tanti! nudu 6£ in nuda humo natali die abtjcit ad vagitas ftatim 6f ploratu,, nulluqp tot animaliu aliud ad lachrymas. & has protinus vitg principio. At Hercule rifus prgcox illi & celerrimus jMtt(^BadragdSm5 diem nulli datur. Ab'hoc lucis rudimento/quod n* feras quidem inter nos genitas vincula exeipiunt/& omnium membrogt ~ nexus,atq infoeliciter natu i acet manibus pedibufq deuindis flens Atii c mal/cjteris imperatu^:# a fupplictfs vita aufpicatunvna tantu ob cui' pam quia natum eft.Heu demetia ab tjs inittjs exiftimantiu ad fuperbia fe genitos.Prima roboris fpes primuqj temporis munus quadrupedi fi>* milem facit.Quando homini incefsusfqndo voxequado firmu cibis osf quamdiu palpitans vertex c1 Summj inter eunda animalia imbecillitatis indiciu. Iam morbi tot atq medicin® tot/contra mala excogitat®.*& hae quoq fubinde nouitatibus vid®:c®tera fentire natura fua/Alia pernici-' tatem vfurpareialiaprjpetes volatus*.alia vires: alia nare. Homine feire nihil fine dodrina:non fari/non ingredi: non vefei :breuitcrq non aliud natur® fponte q flere.Itaq multi extitere qui non nafei optimu cenferet.
Λ q
'ri\ I
fi£ quidem innumerabilibus modis/ae per fingula membra vni ambitio
Vni auaritia.Vni immenfa viuedi cupido. Vni fuperftitio. Vni fepultura* (uraratqj etia poftfe defuturorNulli vita fragilior. Nulli re* omniu li/
bido maior.Nulli pauor cofufior.Nulli rabies acrior,Deniqs cgtera ani-' * tnantia in fuo genere probe degunt,Congregari videmus 8i liare contra diflimilia.Leonu feritas inter fe non dimicat. Serpentu morfus non petit ferpentes.Ne maris quide belug ac pifces nifi in diuerfa genera fsuiunt. At hercule homini plurima ex homine funt mala.
y * v
Gentium mirabiles figura.	CA. f,
v..,
T de vniuerfitate quide generis humani magna exparte in re
latione gentiu diximus.Neqj.n.ritus morefqj nuc traftamus·
^ *Y	.....	. Ι/Κ*
Innumeri funt totide pene quot funt hominu coetus,Qusd atn t ·#;


tamen non obmittenda ducotijiaximecp longius a mari degentiu.Iri qui bus prodigiofa aliq 8C incredibilia multis vifam iri haud dubito. Quis enim Aethiopas anteq cerneret crediditfaut cui non miraculo efl cupri tnum in noticia venit/Quam multa fieri non poiTe priufqifint fa&a iudi' eant.Natur* vero re* vis atqj maieilas in omnibus mometis fide caret;
I ι?*Λ V'
fi quis modo partes eius ac non tota copleftat animo. Ne pauones aut Tygrium Pantherarucp maculas 8C tot animaliu piaturas cSmemorem; v , η
\
l· ;
paruudi&ujfed immenfum jilimationettot gentiu fermonesjtot linguf/ tanta loquedi varietas,vt externus alieno pene non fit hominis vice. Iatn in facie vultucp noftro cum fint,x. aut paulo plura membra nullas duas in totmilibus hominu idiferetas effigies exiftere.Quod ars nulla in pati
«is numero proflet affe&ando, Nec tamen ego in plerifcp eo* obilringa

~	,	>· V ’·3
fidem mea: potiufcp ad auctores relegabo>qui de dubtfs rogent dibus; Modo ne fit faftidio gr£Cos fequi tanto maiore eorum diligetia/vel cura vetuitiore.
De Scythis & alia* diuerfitate gentiu. CA.B.

vefcerent indicauimus.Id ipfum incredibilefortaiTe/ni cogite mus in medio orbe terra?* ac Sicilia Si Italia fuifife getes hui* tnonftri cyclopas Si leftrigoas,& nuperrime tras alpes hoiem immolari gentiu eara more folitu^quod paulo a madendo abeft. Sed Si iuxta eos qui funt ad feptetrione verfi haud ,pcul ab ipfo aquilonis exortu fpecuqf eius dicto^quc locum Gefglitron appellat produtur arimafpi,quos dixi·' mus vno oculo in fronte media infignestquibus ailldue bellum eile circa metalla cum Gryphis feratjt volucri genere quale vulgo traditurreruete ex cuniculis autjj mira cupiditate/8i feris cuftodietibus Si Arimafpis ra pietibusrmultifed maxime illuftres Herodotus Si Arifteas Proconefius feribunt/uper alios aut Antropophagos Scythas in quada coualle mag nalmai montis regio eft,quj vocatur Abarimon, in quafilueftres vi/ uunt homines auerfis poft crura plantis eximie velocitatis,pafsimcu feris vagantes.Hos in alio non fpirare qlo, ideoep ad finitimos reges ηδ pertrahi.Neqj ad Alexandru magni! pertraftos Beton irine?* eius meri' for prodidit.Priores Antropophagos quos ad Septetrione eile diximus x.dieijz itinerefupra Boryfthene amne ofilbus humano?* capitii bibere. Cutibufq? cu capillo pro Mantelibus ante pectora vti Iflgonus Nicenfis. Idem in Albania gigni quofda glauca oculor acie pueritia ftatim canos qui noftu plufq? interdiu cernat.Idem itinere die?*.x.fupra Boryfthenem fauromatas tertio die cibu capere femper, Crates Pergamenus in Helle * j* fpoto circa Pariu gerius hominu fuifse tradit,quos Ophiogenes vocat ferpentu ictus contadu kuarefolitos:Simanuimpofita venenaextrahe re corpori.Varro etia nunc efsepaucos ibhquo?* faliuj contra idtus fer> pentu medeatur Similis 8i in Africa gens Pfylterum fuit vt Agatharchi des feribit a Pfyllo rege dida cuius fepulch?* in parte fyrtiu maio?* eft. Ho?* corpori ingenitu fuit virus exitiale ferpentjbus, ex cuius odore fb l-pirent eas.Mos vero liberos genitos protinus obtjciendi faraifsimis ca je»
isoqs gcntrc paaiciua coniugu expen e a i/ non pt o iugi^t i b usacJuiicf itio fanguine natos ferpentibus.Hfc gens ipfa quide prope intercptione fub/ lata efl aNafamonibus,qui nue tenent has fedes.Genus tamen hominQ ex tjs qui profugerant.aut cum pugnatu eft abfuerantihodie remanet in paucis.Simile βί in Italia Marfo^ gente durat,quos a Cyrces filio ortos ferunt,8C ideo inefse ijs vim naturale eam. Et tame omnibus hominibus contra ferpentes ineft venenu Ferunto; ictas faliua vt feruetis aque con**
f - * '	*	Jh%'f
tadu fugere. Quod fi in fauces penetrauerit,etia mori.Idq; maxie hCa' n» ieiuni oris.Supra Nafamoas cofinefqp illis Miclias Androgynos efse ytriufq; natur? inter ie vicib9 cociites Calliphatcs tradit, Ariftotiles adi) cit dextra mamma fjs virilem,l?ua muliebr? efse.In eadem Africa fami lias quafda effafeinantiu Ifigonus & Memphodorus tradunt Quarum laudatione intereant probata; arefeant arbores-cmoriant infantes.Efse eiufdem generis in triballis 6i illyrtjs adtjcit ifigonus,qui vifu quocp effa
i
|
i
|
fcmennjntmmantqj quos diutius intueatuniratis prfeipue oculis^quod eorii malu facilius fentirepuberes.Notabilius efse ,q> pupillas binas in oculis fingulis habeant. Huius generis foeminas in Scythia qu? vocant Bithi? ,pdit ApollSidcs.Philarchus Sd in poto Thibioijt genus; multofqj alios eiufdem natur?,quo^ notas tradit in oculo altero gemina pupilla* in altero equi effigie.Eofdem prteterea non pofse mergi: nec vefte quidi 4egr auatos.Haud difsimile tjs genus Pharmacum in aethiopia prodidit Damon Quo^fudor tabe cotrailis corporibus afferat. Foeminas qdi omnes vbiqj vifu nocere; qus duplices pupillas habeant Cicero quocp apud nos au&or eft, Adeo natur?/ cum fera§£ more vefcedi humanis cor poribus in homine rabie genoifset; gignere in toto corpore 6C quorunda
oculis quocj venena placuitme quid vfq mali efset quod in homine non cfset.Haud procul vrbe Roma in falifcotjt agro famili?funt pauc?quae vocant Hirpi?;qu? facrificio annuo quod fit ad monte Sorafte Apollini fuper ambufta ligni firue ambulantes non adur untur. Et ob id perpetuo
RnatuTconMco militljomniucp alfo^i munera Pacatione habet* duorifr dam corpori parces nafcunt ad aliqua mirabiles.Sicut Pyrrho regi pol/ lex in dextro pede cuius tacfiu lyenofis medebatur, Hunc cremari cum reli quo corpore non potuifse tradunt.Condituqj loculo in templo.Prfd/ pueIndia Aethiopuqj tractus miraculis fcatet.Maxima in India gignun tur animalia Jndicio funt canes grandiores cgteris.Arbores quid? tant<e proceritatis tradunt vt fagittis fuperari nequeat.Hjc facit vbertas folii temperies cxli^aqua^ abundantia(fi libeat credcre)vt fub vna ficu tur/ tny condant equitu.Arundines vero tantf procer itatis,vt lingula inter/ nodia alueo nauigabili tertios interdii homines ferat. Multos ibi quina cubita confiat longitudine excedere.Non exfpuere.Non capitistnS den'
r* ‘fl·'
tiatn aut oculor vllo dolore affici/ raro alia^ corporis partiu, tam mo*' deratofolis vapore diirarhPhilofophos eo^ qs gymnofophiftas vocat
^4, fV
ab exortu ad occafum perftare contuetes fole immobilibus oculis Fov
r	^	\fry7At j\»t{·
dentibus harenis toto die alternis pedibus infidere^ In monte cui nomen eil Milo homines efse auerfis plantis odionos digytos in fingulispedib9
'	'■"'j-h'
habentes/audtor eft Megafihenes .In multis aut motibus genus hominui capitibus caninis ferai& pellib? velati ?pro voce latratu edere, vnguibus armatu venatu δί aucupio vefci.Horum fupra.cxx.mil.fuifse produnt.
Gtefias fcribit in quada gente Indij forminas femel in vita parere, geni/ tofcpconfeftira canefcere.Itemhominu genus qui monofceli vocarentur fingulis cruribus tnirj pernicitatis ad faltu. Epfdeque friopodas vocari qui in maiore jftti humi iacentes refupini/vmbrafe pcdu protegant.N5 >- *■	;
longe eos a troglodytis abefse. Rurfufcp ab tjs occidente verfus quofda fineceruice,oculos in humeris habentes.Sunt & Satyri fubfolanis indo rum montibus cartadulotj» dicitur regio,pernicifsimu animal tanq qua drupedes tam refie currentes humana effigie/vt propter velocitate nifl fenes aut cgri non capiant.Choramnsoru gente vocat Tauron filueftrf fine voce,ftrjdoris horrendi,hirtis corporibus,ocu!is glaucis, dentibos
V •'»^•■'>'/7 i;
'-yrtC* <7Yl ■
'eaninis^Eudoxusin merTdiahiisTncUa: viris plantas ette cubitales.fccmi' nis adeo paruas yt ftruthopodes appellentur .Megafthenes gente inter nomadas indos nariu loco foramina tantum habente,anguiii modo lori pedetvocari fcyritas*Ad extremos fines Indis ab Oriente circa fontem Gangis Aftomojje gente fine ore corpore toto hirta veftiri frondiu lanu gine,halitu tantu viuente & odore que naribus trahant.Nullu illis cibu nullumq?potum Tantum radicu florumcp varios odores filueftriu ma' lorumiquj fecu portat longiore itinereme defit olfatus. Grauiore paulo odore haud difficulter exanimari. Super hos extrema in parte montiu Spithamsi Pygmjinarrantur: ternas Spithamas longitudine hoc eft ternos Dodrates non excedentes.Salubri cslo:femper<p vernanteimon·' tibus ab aquilone oppofitistquos a Gruibus infefiari Homerus quoqt prodiditFama eft infidentes Arietu Capraruqj dorfis armatos fagittis veris tempore vniuerfo agmine ad mare defeendere fli oua pullo fc|5 eaijt alitu confumere,ternis eam expeditione menfibus confici *, aliter futuris gregibus non refifti.Cafas εοιμ luto pennifqi 8C ουοιμ putaminibus com* ftrui.Ariftotelcs in cauernis viuere pygmjos tradit Cartcra de his vt reli qui.Cirnios Indo^ genus Ifigonus tradit annis centenis quadragenis vi uere.Item sthiopas macrobios <3i Seras exiftimat*.8iqui Athon monte incolant.Hos quide quia viperinis carnibus alant: ita<$ nec capiti nec veftibus εοιμ noxia corpori inefse animalia. Onefcritus/quibus in locis Indis vmbrs non fint corpora hominu cubitoquinum Si bino^ pal·* morum exiftere:6£ viuere annos .cxxx. nec fenefcerefed vt medio tilori;CratesPergamenus Indos qui centeos annos excedat gymneftas appellat,non pauci macrobios.Ctefias gentem extjs qu* appellat pan dorj in conuallibus fita annos duceos viuere,in iuuenta candido capillo qui in fene&utenigrefcat.Cotra alios quadragenos no excedere annos iundos macrobijs/quorji foemine femel pariant.Idqi Si Agatharchides tradit,Frjterea locuftis eog ali f Si efse pernices, Mandorum nomen ijs
Tradit.Pr«tm;a lacu ih's eos afi,&.efse'phice$, Mandojt nome iis dedit Clytarchus SiMegafthenes.trececofqj cor· uicos annuerar· 4 6 4 Foeniinas feptio Statis anno parere,ftnefta qdragefimo ano ac* cidere.Arcemidorus in Taprobana infula logtfsima uita fmeul* io corporis tegore traduci; Viros Indofy quoida cu feris coire,mi xioscjSi feniiferos efse partus.In Calingis eiufde Indiae gete qui quenes cocipere foeminas,oftauu uitaeannn no excedere; £t ali*
■bi cauda uillofa hoies n.ifci pernicitatis eximite. Alios aurib9 to> tos cotegi.Oritas ab Indis Arabisfluui9difterminat,itnullualm cibii nouere q pifetu, quos unguibus difseftos fole toreanr, ateg ita pane ex iis facmr,iit refert Clitarchus.Troglodytas fuper Ae* thiopia ueiociores efse equis Pergamen9 Crates. Ice AethiopaS oftona cubitalogituduie excedere. Syfbotss uocari gente eam Nomadtl aethiopn fecundA flutfte Aftapti ad fe pretrione u er gea tem.Ges MeiiifmmQp'appellata abeftab oceano dieru itinere* xx.Animaliu quae Cynocephalos uocamus lafteuiuur, quoR ar* menta pafcitmanbusintercptis,pterqfoboIiscaufa,in;Airicae;fo litudinibus honiinn{pedes obuite fubihde fiunt,mometoq? eoi nefcunt.Hscat(j talia ex hoim giie ludibria fibi, nobis miracula ingeniola fecittUtura.Et fingula qde q facit idies aut ,ppe horas qs enuerare ualeatf Ad detegenda eius potentia fatis fluter ,pdi gia pofuifse geres.Hic ad cofefsa in homine pauca.
, C DeprSSiigiofis_parcubas.	Ca. IIF*
| Ergjnuspllllafci cetetii cftOraciojff Giifitibtuq? exeplo*
4ia e plebe hoftiaeduOftnares totide faernihas eiiixa,fame qfe* cuta eftportedif haiTd dutne.Reperif&iii fretofon$& biiios ter enixa,maioreqj parte ex omni eius uixifsepartliC'& ia Aegve' pto feptenos utero finrul gigniiurorefl: Trogust Gi|tTui1tue& utaciti% fexLts,quos Herniophtoditas uocariiuSjOli Ahdrb^yiios
b
uocat'os,& I» pdtgiis liabitos^nflc ucro, in deliciis. Popdus mn*
, gniis in ornamecis Theatri mirabiles fama poftuc effigies ob id diligerius magnore artificii ilVg^cnns elaboratas, inter cjuas legif Eutice a.xx.liberis rogo illata Trallis enixa triginta parrus.AIci-' pe Elephantii,qq id iter	& ferpenre pepeiit inter
initia Marfici belli ^nciUa.Muttiformes pUvrib9 modis inter m0 ftru.parcus ^ui^Clalidius Gtefat feribit Hippocetauru in TheE Talianatu eode die in ter i iis e. Et i&s^prfiicipatu eius alia pii illi ex Aegypto in meile uidim9.Eft inter exep&iii uteri! ^uiiuTreuer fus infans Sagunti quo aiino ab Hanibale deleta eft.
CDe mutatioe fexus & geminis partubus. ^Ca.iilf.
X fcemmis mutari in mares no eft fabuTofiim.l!nrem>
~4 mus in annalibus Licinio Crafso. C.Caisio Longino
conf.Cafuii pueri!	uirginefub paretibus,iuC' (^'J*
J ^	i..* L. f.. 1 * jfΛ..t·Λ Γ ·/«<ι< ^	ηλπιιο ιλeiI /<r.·' ^
μη tuiwiii il	nnuoiuv ,\^uiv/!uv ruviinuw	».·»
Ή ’ ~'-'>etia,mox barba Si uirilitate .puenifs^uxorcij duxifse.Eiufde for tis &Smynixpueruafe iiifiim.rpfe^n Africa nidi mutatu in re nuptiari! die.L.Gofsiciu ciue Tifdritanu. Editis geminis rariyA
efseaut puerperae aut^ferppHo prxtercg alteri uita.Si uero^ujtri
iiCt. ffvnc	iint· ιγ^ι,,ι'ι,ί i•λ,'ι’λ,λ ..i'..Λ.	Popmtn^^ C^ieill
r _	. . . r	e*‘Jtyy	.	J///n7W
υΓφ fexus editi init gemini rariore utnqg ialute. Fcrrmnas gx%>r«U
.	·	.. /'V* r	f <?****£*\Y> r* -a 5^4	*
#* /il %» 4 I «	··"%“* Λ I* ΛΓ I 1	/S /tl ΛΜ^ f I λ «^1 Λ 2 /»/it M A V I ^ <e / Π i? i* /1 111 fl I 1 Γ II 111
f
^ > V14V*	0VliJUI> ICIilVIsW	--- V ^
celerius ii niares.ficuti celerius ieneicere.Saepi9 itero moueri ma resin utero,& in dextra Tere parte,m feua faunmas conltat.
C De hoie gen erado,& paricdi tepore β illuftria exenv m—_	pia a menfibus. vii.ad.xi. Ca. V.
«teris aiantibus ftatutfi & pariedi & partus egeredi tV Pus *·Ηοιτιο toto anno &incerto gignif fpacio.Ali9fe ptio mefe,alius oftauo,& ufq; ad initia decimi undecimt$.Afi fe primu mefem haud unq tiitalis eft.Septio no ni fi pridie poftero ue plenilunii die aut interlunio cocepti nafcuff.Trailatitm in Ae^ gyptoe &oftauo gigni.Ia qde..Si inltalia talespart9ee uitales,
Herdiciiacpoilea Poponii atqjOrfiti clarifsimoji ciuiu coiunx ex
re'--

iis qtuor partus enixa femg ieptimo mefrc genuit. SuilluRuffn undecimo Corobulonefeprto utruqj cofule. Et poftea Cefonia Caii principis coiugeoftauo.ln quo menfiu ufiero genitis intra
Ait
·$ V- -ί v ;·<*> \
»sn	.''h
ff
quadragefimu dic maximus labor grauidis. Quarto aut &oftax ^ uo mele loetales in iis abortus,Mafurius autor eft.L.Papyriii p»to Z·^ . refecudo hreredelege agete bonojf pofsefsionc ptra eu ctedifse ^ cii mater partu fed.xiiii.mefibus diceret tuhfse,quouia nullii cer tum tcpus pariendi ftatutu uideref.

CDe coceptibus & figna lex9 in grauidis gtinetia ah partu.C.Vi
M Conceptd decimo die dolores capitis,oculoje ucrtigtV ^	w
/	in <ri K1 c ι·ρ/4Γι/4-ιμ*λ fl-exm/trKi ιή/4ΐ ^t-χΛν f\ijM
%

nes tenebra^ faftidiu in cibis,redudatio ftomachi indi 4	^ ces funt hominis inchoati.Medior color mare ferenti &
facilior partus.Motus in utero qdragefimodie. Cotraria omnia (^> ^"Ζ?; S?  -a
in altero fexu.ingeftabile onus;Cruru & inguiu leuis tutnor.Pri mus autnonagefimo die motus.Sed plurimii langoris in utro^
j|;	ditos quoq; infantes pcipuelnfeftat. Adeo% ineefsus arqs omne	;	‘
K^^iquicqd dici pot in grauida refert,utfalfioribus cibis ute carente
f	„ jO	_	. j zj&lxfUv*
C Pe conceptu hominu & generatione. Ga. VIL ί fleret a tq; etia pudet arililnante q fic friuoia animalium

Wf*f
fuperbifsimi origo. C ύ p l er u qj a b o r t u s, caufafiac odoc^;'· ^ f f a Lucernarii extinftu.His principiis naicuntur tyranni,
Carnifex his animus.Tu qui corporis uiribus fidis.Tu qui forem
nat munera amplexaris,&te ne alumini quidat/mis exiftimas, fed piftum. Tu fuius "femper in ui&oria mens. Tu qui te deum
* A	f*}	--ΓΧ>Τ W τΐτ-y-yf	'fi	A
credis aliquo fuccefsu tumens, ranti tamen perne potuuti. At
qui eeiam-hodie minoris po tes, quantulo ferpenciOM5'dtOM€

€*
3
‘t> ii
n—

Aut etia ut Anacreon poeta'acino tuis: pafs;e,Vc Fabius fenatot
praetor in laftis haufto uno pilo ftragulatus.ls de mu pfe&o-mta
*:·**"(* yt

atqualaeepenfitabit,q femper fragilitatis htianae memor fuerit.
Ϊ ) 6 7V
h>: 6 /\ Γκ*η*
x>	/\ rKf^r
jkifo it .γψ
jp·^
CDeAgrippis* i Ca.VIiT.
I N pedes pcedere nafcente cotranatura cit E quo argm
&1 meto eos appellauere Agrippas ut aegre parros. QuahV	,	,.
ter.M.Agnppa feriat genitu unico jpp-eioeltcitatis exem ;	,- ,j
pio in omnibus adhuc modum genitis. Quanq is quoq? aduerfa V"* ' i pedum ualitudine.Mifera iuuenta exercito aeuo inter arma ho^ itesqj & ad mortem bbnoxioaccefsu, infelici terris fti/peomni, fed per ut-rasqj Agrippinas maxime,quaeCaifi &Domitiu Nero> nem principes genuere totide faces generis huani. Praeterea bre
\hv*
uitate aeui quipejgciirnottdiio raptus tinno in rormetis adulteri' - — - (> op> c0iugis,foceri9 prtegraiii feruitio^Iuii^f priepo.fteri ortus au^
ci *+■**-
guriu exiftimaf.Nerone quOi^pauIoahteprincipe &toto pfinelv	v
patu fuo hofte generis humani pedibus genitu pargs ei9 fcrihit ^ *
»
#	^	**	. ft
Agrippina/iru rilturae capite hoiem gigni mos e,pedib9 e&eni/f ^
CMonftrofi partus excifi utero.	Ca.iX.
| Vfpicatius enefta parente gignunf.Sicut Scipio Africa^ j nus prior natus.Primusq? Caefar a csefo matris utero di f itus.Qua de caufa & Gsefones appeilati.Simili modo na tus & Manlius qui Carthagine cum exercitu intrauir.
CQuifint Vopifei.	Ca. X.
j Opifcnm appellant utifl e geminis,qui recenti utero na | fceretur alio ilitefempro abortu* Naqj maxima &'fi ra^
^ ra circa hoc miracula exiftun t.<; :	, r:, I ή
C Exempla n umero fae fob o Ii s.	Ca.Xlv: π : :
i Rtetet muliere pauca aialia coitu noueregrauida. Vnu qde omnino aut altem fugfoetat.Extat in monumentis etia medicope,& qbus talia confedtari curaefuit,«no
ortu duo puerperia egelta.Sed ubi paulula teporis inter duos cq
ceptds intercefsit,nterqi eft perfeflus^t in Hercule & Iphiclo fr% tre cius, apparuit.Et in ea qux gemino'partu alterumarito fimi [cm,akeru adultero genuit,Ite Proeonefia ancilla qux ciufdem dici coitu altem domino fimile altem ,pcuraton eius. Et in alia qua: unii iuito partu,quincjj meiium altem edidit.Rurlus in alia quae ieprem nienfm edito .puerperio-infecutis melibus geminos enixa dl.iam illa unlgata eftuarieJEx integris truncos gigni, ex truncis integros eadeqj parte trm1cqs.Sig.n2 qutedaneuds® & ci
juxaa neuosq$,
catrices etia regnari. Quarto partu Dacoji origin^notSln bra; chio reddit. C Exempla fimilitudinum. Ca.XiL
^N Lepidoy gente tres intermifs^ordine obdudonieb ^brana oculo genitos accepimus.Similes qde^lfGsaiiai. e/geln^i^quoq.! altem patri/ a Iter ή matri. Annoqj poft geiiuu maiori fimile fiufse ut geminu.Quaftam fibi fi miles femopn-ere,qua^a uiro,quaTia nulli,quafda figmina patri,mav /ieni fibf.indubitam exeplu eftNicei nobilis poetx Bizantii ge> niti,qui adulterio Aethiopis nata matre nil a exteris colore diffe rentejpfe m auu degenerauitAethiope.Simiiitudinii c^jein me te repuiario e,& in qua credanf’ mukajortuita^qilereJuj'fus,au> dims^naemoriq^hauilx imaginesfijib ip^epeepim^ogitatio etiitm*iiibet auimo iubito trafuoIas effingere fimilitudinein aut mifcere exiftimalMdeoq} plures in hole q in exteris omnib9 aimalibus difFeretix,qm uelocitas cogitationu animiq; celeritas & ingenii u a r i e ta smi|lti for,ip qs notas imprimit,cii exteris aiaiv tibus imobiles fint animi,& umiles oibus fiugulisqj in fuo cuirg ^cnefe· Antiocho regi Spixeplebe nomie Artemon in tmfimb %T^S ffih»ut Laodice coiunx regia necato ia Antiocho munus p eu ί	comendationis regnicg fuccefsionis gegeric.Magno Popeio Vir-
bius quida e plebe & Publicius etia feruitute liberatus indifere/ ta ,ppe ipecie fuere fimiles,illud os probu redderes, ipfumq? bo> noieoi eximia: frontis.Qualis caufa patri quogj dus iMenogenh
b ni
Coci fui cognothe inipofutt Strabonis a fpecie ocutojr nome ha/ betis uitiu imitata.Et Scipioni in feruo Serapione uiftimariine/ gociatoris uili mancipio.Eiufde familia: Scipioni poft eii cogno men Salutio Mimiusdedit.Sicut Spinter Secfidanus.R.e£iariufqj Paphplius collegio Lentuli & Metelli cofulfi.In quo perq iniot" tu ne fortuitu hocquoqs fuit.Duof* finiul cofulu in fcoena imagi/ nes cerni.Ediuerfo.L, Plancus orator hpftrioni Rubrio cogno/ me impofuic.Rurius Curioni patri Burbuleius.lceq; Mefsale ceti forio Solino Menogenes ginde hpftriones. Surx qde pcon iulis ctiariduinloquedo cotraftiore linguae & fermonis tumultum ηό imagine modo pifcator quida in Sicilia reddidit.Cafsio Seue ro celebri oratori armetarii Mirmillonis obieda fimilitudo eft· Toranius.M.Antonio ia triuuiro eximios forma pueros altcru iu AfiagenicCi, Alteru trafalpes ut geminos uendidit, tanta uni/ tas erar.Poftq deinde fermone pueru derefta fraude a furente in crepitus Anconio eft,inter alia magnitudine precii requirere (na ducentis erat mercatus feftertiisjrefpodit uerfutus ingenii man/ go ob id ipm fetati uendidifse qm no efset mira fimilitudo in ul lis eode utero editis.Diu.erfaru quide gentiu natales tamcocor/ di figura reperiri fug omne eisc taxatione, adcoqj tepeftiua ad/ miratione intulit,ut ille proferiptor animus mero & cotumeli* furens ηό aliud incenfu magis & in fortuna fua duceret.
C Quae fit generandi ratio.	Ca. ΧΠΙ.
: St quaeda priuatim difsociatio corpoit·, & iter fe fterilis. At ubi cii aliis iuxere gignut.Sicut Auguftus &Liuia.Ite l!alii alixq; foeminas rantu generat,aut mares.Pleruq? sL·
m
m*
qprnant.SicutGracchoj: mater duodecies,& Agrippina Germani cinouics.Aliis fterilis eft iuueta. Aliis fcmel in uita daf giglicrt* Quaeda ηό perferut partus.Quales fiquando medicina & cura ui/ cere,fccmina fere gignut.Diuus Auguftus in reliqua exeplof ta/ citate neptis fua: nepote uidit genitu quo excefsit anno.M.Sylla
Μ
nus,qui cu Afra obtineret poff confuTatu Ncrotis principis Tuo* cefsione ueneno eius intereptus eft.Q.Metellus Aacedonicus efi iex liberos relinqueret undecim nepotes reliquit.\Iurus uero ge nerosq; & oes qui fepatris appellatione falutaret. ;xvii. In aftis diui Augufti tepo^inuenif.xii.cofulatu.eius que. L. SyllacoUe,' gaad.iii.Idus Aprilis gefsit Crifpinu Hylariu ex ingenua plebe Fefulana cu liberis nouc,in quo nuero filiae duae fuertit, nepotis ibus.xxvii.pronepotibus.xxix.nepcibus.ix.praealta popa cu onv nibus his in Capitolio immolafse.
C frem de eodem multiplicius. Ca. ΧΓΙΙ!.
- Vlierpoit quinquagefimu annu poftno gignit,ma^ iorcg pars.qdragefimo .pfluuiu genitale fiftit. Naia utris Mafinifsa rege poit oftogintafex annos gene^ ra se filiii,que Metyma thnii appcllauerit darii eft.Caronc Cefcv rifi oftogefimo exa fto e filia Salonii clientis fui.Qua de cauia a^ lioje eius liberote ,ppago Liciniani iunt cognominati, hi Salonis ani,ex qbus Vticefis fuit.Nuperetia L.Volufio Sarurnino in ut' bis praefedura extindto notu ell Cornelia e Scipionii gere Vola frum Saturniu quifuit conful poft. Ixii.annu gcnuifsc. Et ufqj ad Ixxv.apud ignobiles uulgaris repentur generatio.
C De meftruis mulierum.	Ca.XV.
Olu aut animal meltruale mulier eft.fn unius uero quas appellarunt molas,Ea eft caro informis inanimalem idunt & aciem refpues mouef,fiftic<$ menfes & ur par^ tus,ahas loe talis,alias una lenefces,aliquado aluo citatior exctV dens.Simile quida & utris in uencre gignitur quod uocat Scyron Sicut Oppidio Capitoni praetorio uiro. Sed nihil facile reperif mulierii profluuio magis monfttificu,Acefcuntiuperuentu mu-' fta.Sterilefcu t taftae fruges.Moriunf infica. Exurunf hortoji ger mina.& fruftus arborum quibus infidere decidunt. Speculorum .fulgor afpe&u ipfo hebetaf.Ades ferri praeftringif ebOfiscg nitor
jCL

jodorq> dirus dea.Ec in rabie agqnfguftato co canes,atq? infima vbiii ueneno m>rfus infigi f. Quin & bucuminu fequax afioqn'8t lenta natura n lacu judex q uoeafi Afphalrires cerro tepore anni fuguaas nequitfibi auelli,ad oem.ptaitu adhaerespterq filoq<f •tale airus infecerit.Etia formicis animali minimo mefse fenfum £iusferutj,abiiciqj guftatas fruges,nec poftea repeti. Et hoc tale .camucg oibus tricenis diebus maiu in muliere exiftit,& trimeftt* fpacio lai'g!9.Qujbufda uero fxpius mefe,ficut aliqbus nuq. Sed talcsno gignuc.Qahxc eft generando homini marcria germu his e maribus coaguli modo hoc in fefe glomerate. Qd’ deinde teporeipfo an i m a fi, co r p o ra t u r q}. E r g o c ή grauidis fluxit, inuali' di autno ureales partus edunfi,aut faniofi ut autor eft. Nigidius. \>n	:	C item de ratioiiepamm» Ca. XVI; ! '
•	T Dem lac foemina; no corrupi alenti partti, fi cx rode uiro
•	i	rutius cocepentaibitraf.Incipiere aut hoc ftatu aucdefi/
J. nente coceptus facillietradunfi. Faeciiditatis in foeminis
progatiua accepimus in udis medicamine oculis faliua infici.Gae ieru editis pnmores feptimo meie gigni deces, priufq in fupera fere parte hauddubiu ell.Septimo eoide decidere anno aliosqs fuffiCKQubida & cu deribus nafci,ficur.M.Curiu,q obiddentat* cognominatus eft.Et Cn.Papyriu Carbone jiclaros uiros.In foe/ minis ea res inauipicati fuit exempli regu teporibus, cii ita nati efset Valeria exitio ciuitati in qua delata eiset fticuru refpofo V rufpicu uaticinate. Sefsapia etiailla tepeftate florentifsima des portata eft uerid.co exitio cofecuto. Quafda cocreto genitali gi> gni infaufto omine Cornelia Gracchoia mater indicio eft.Aliqui
uice dentiucotinuoofsegignunfi.SicutiPrufiie regis Bithynioj!
filius fuperna parte oris.Dentes aut tantu inuidi funt ignibus,
nec ccemanfi cii reliquo corpore.Idc Hamis indomiti tabe cauafi
pituitaue,Candore tiahuc quoda medicamine. Vfu atteruntur,
uiukoqj
in aliquibus deficiSt.Nec cibo tantu & alimentis necefsarfj. Quippe vo» cis fermonifq? regimen primores tenent concentu quoda excipientes iM Iingufiferiemq? ftruflurjtatcp magnitudine mutilantes m°lientes ve aut hebetantes verba.Et cum defluxere explanatione omne adirnetes. Quin SC Auguriu in hac efle creditur p arte.Triceni bini viris attribuunt, ex/ cepta Turdulo^ gete.Quibus plures fuere longiora promitti vitf putat fpatia.Fotminis minor numerus. Quibus in dextra parte gemini fupne a canibus cognominati,fortun^blandimeta pollicent.Sicut in Agrippi»
r	■ f f ■
na Domittj Neronis matre,contra’ in ljua. Homine priufep genito dente; cremari mos gentiu no eft.Sed mox plura de hoc,cu membratim hyfto/ ria decurret.Rififle eode die quo genitus eflet vnum accepimus homine Zoroaftren.Eide .cerebra ita palpitafle vt impofita repelleret manu,futu, ra> prjfagio fciftig.In trimatu fuo cuiqj dimidia efle menfura flatur jcer/ XUGi eft.In plenum aut cunfto mortaliu generi minore indies fieri pro» pemodu obferuat.Raroflp patribus proceriores/cofumente vbertatcm feminu exuftione,in cuius vices nuc vergat juum, in creta terramotu ru/
pto monte inuentueft corpus flans.xlvi.cubito^, quod alij Orionis ,altf: Edonis fuifle tradut.Horeflis corpus oraculi iufiu refofsum fepte cubi/ ΐόψ. fuifle monumetis tradit .Iam vero ante annos prope mille vates ille; Homerus nocefsauit minora corpora mortaliu cp prifca coqueri. Neuij Pollionis amplitudine annales no tradut.Sed qui a populi concuriupena intereptus eflet prodigi) vicehabitum.Procerifsimu homine £tas noftta diuo Glaudio principe Gabbatam nomine ex Arabia aduecrum nouem pedum Si totide vnda^. vidit.Fuere fub Diuo Auguflo femipede additoi, quorum corpora/eius miraculi gr atia in condi torio Salufliano^ afscr/
uabanthorto^.Pufloni Si Secundilla? erant nomina . Eqde prjfide m#· mus homo duos pedes Si palmum Gonopas nomine in delittjslulif nep· tiseius fuit.Et mulier Andromeda liberta Iuli^Auguflg.Munthm maxj,, mum Si,M.Tullm equites Romanos binum^ubitQrum,fuifee auflor eftj
Vatfd.Et ipfi vidim® in loculis affertiatos, Sefquipedales gigni quofdS logiores in trimatu impletes vitj curfum haud ignotu efhiuenimus i mu humetis Salamini Eutimenisfiliu i tria eubita trienioadoIeuifsedcefsU tardUm:fenfuhebete:& iampubere faftu voce robufta: abfumptu-coiv tra&ione membro^ fubita trienio circuma&o.Ipfi nos pridem vidimus eadem ferme omnia pr|ter pubertate in filio Corneli) Taciti equitis Ro. belgicj Gallia' rationes procuratis.Edapelos Gr|ci vocat eos. In Latino no habet nome.	Infignia corporu.	C A. XVII.
Vodfit hominu fpatiu a vefligio ad vertice,id efsefparfis ma nibus inter logifsittios digitos obferuatu eft. fieuti vires qui' bufda dextra parte maiores:quibufda fquas vtracp: aliqbus leua manu prf cipuas.Nec id vnqua in foeminis.Mares pr|ftar e pondere Et defunAa viuentibus corpora omniu animaliu.Et dormientia vigilans tibus. Virore cadauera fupina fluitare. FceminarG prona: velut pudori defun^arum parcente natura
Exempla variarum figurarum.	CA XVIII.
Oneretis quofdam ofsibus ac fine medullis viuere accepimus Signu eorum efie nec fitim fentire:nec fudore emittere: quan$ Si voluntate fciamus fitim vifta.Equitecp Ro. Iulium Viatore c Vocontio^ gente foederata in pupillaribus annis aqua: fubter cutem fufj morbo prohibitu httore a tnedicis^natura fecifse confuctudine: atep fenefta caruifse potu.Nec non Si altj multa fibi imper auere.
Diuerforum morum exempla.	CA. XIX»
| Erunt Crafiumauu Crafsi in Parthis interepti nunqp rififse Agelaflum vocatum. Sicuti nec flefse multos. SocratS rS>»*ik/yi daru fapientia eode femper vifum vultutnec aut hylarimagis aut turbato.Extt hic animi tenor aliquado inrigore quenda toruitateqs natur| dura 81 inftexibilem:affe<flufcp humanos adimit:quales apathes gr^ci vocant.Multos eius generis experti, quodq» miram fit auitore»
maxima;fapientie Diogenecynicum.Pyrrhone.Heraclitum.Timonem»'
Hunc quidem etiam in totius odium generis humani euedum. Sed hac parua natur^ infignia in multis variacognofcutur» Vt in Antonia Drufl nunqp expuifse.In Pomponio coiulari poetanunqj rudaiTe.Quibus natu concreta funtofsa: qui funt rari admodum:cornei vocaritur.
De fortitudine Si velocitate» CA.XX.
Orpore vefco efseied eximtjs yiribus.Tritanu in gladiatorio
ludo Sannitiu armatura celebre: filiumqp eius militem magni
Pompetj:.SC redos Si tranfuerfos cancellatim toto corpore ha
buiflenemosinbrachrjs etia manibufcp auctor eft V arro/prodigiofa yi
rium elatione. Atqt etiam hoftem ab eo ex prouocatione diraicantehv
ermi dextra vno digyto fuperatu:& poftremo correptu in caftra tranf>
latum. A. Iunius Valens meruit in prjtorio Diui Augufti Centurio vehi-"
cula cum culeis onufta donec exinanirent fuftinere folitus. Carpenta cos
prehenfa vna manu retinere obnoxius contranitetibus iumentis.Et alia
mirifica facere:qua;infculp.tamonumeto cius fpeclant. Ideo.M.Varro
Ruticellus inquit Hercules appellatus:mulu fuu tollebat.Fufius Saluius
duo centenaria pondera pedibusitotidc manibiis: Stducenari a duobus
humeris contra fcalas ferebat Nos quoqj vidimus Athanatu nominet
prodigiofa oftentationis quinquagenario thorace plumbeo indutu Co'
turnifcp quingentos pondo calciatS per fcoena ingredi. Crotoniata Mi>
Ionem athleta cu coftitifset nemo veftigio educebat. Malu tenenti nemo
digitu corrigebat.Cucurrifse mille centu.lx.ftadia: ab Athenis Lacede^
mone biduo Philippide magnii erat:donec C. Aniftius curfor lacedemo
nius et Philonides Alexadri magni a Sytione Helyn vno di e.mibccctj .fla ,
dia cucurrerunt.Nuncquideincirco.quofda.clx.paf. tolerare ncnigno
ramus.NupercpFonteio 8i Vipfano cof.annos.ix,genitu puerum a me<
ridie ad vefperum.lxx.M.p.cucurrifse. Cuius rei admiratio ita demunt
folida peruenietifl quis cogitet nofte ac die longifsimum iter vehiculis
" 'c i)
4 U
tribus Tyberium Neronem emenfum feftinantem ad Drufum fratrem ggrotantem in Germania/in eo fuerunt ducenta mil.paf.
Dcvifu.
CA.XXI.
Culorum acies vel maxime fide excedentia inuenit exempla#* In nuce inclufam Iliada Homeri carmen in membrana fcriptu tradidit Cicero, Idem fuifse qui peruideret .c.xxxv.mil. paf. Huic & nomen.M. Varro reddidit Strabone vbcatu,Solitum aut punico bello a Lilybeo SiciliepromotOrio excuntc claflc Carthaginis portu ctia numerum nauium dicere.Callicrates ex ebore formicas 81 alia taparua fecit animalia: vt partes eo^ a cgteris cerni non pofsent.Myrmecides qui dam in eodem genere inclaruit.a quo quadrigam ex eademateria qua·' tnufca integeret alis fabricata:& naue qua apicula pennis abfconderetV De Auditu.	CA.XXII,
mm
B
Vditus vnum exemplii habet mirabile. Proeliu quo Sybaris’ I deleta eibeo die quo geftu erat auditu olytnpiar. Nam cymbri | cx viclorig Caftorefq; romani qui Perfica victoriam ipfo die quo contigit nunciauere vifus & auditus 8C numinum fuereprg fagi a.
Exempla patientia·.	GA.XXMI.
Atientia corporis vt eft crebra fors calamitatu innumera do cumenta pepcrit.Clarifsimu in foeminis Leang meretricis exe pium: qug torta non indicauit Harmodium 6£ Aridogitoncm tyrannicidas.In viris AnaxarchideS qui fimili de caufa cum torquere? prjcifam dentibus linguam / vnamqj fpem indici), in tyranos expuit.
Memoris exempla.	CA.XXUII.
Bmoria nccefsarium maxime vite bonum cui precipua fuerit haud facile didhi eft:ta multis gloria eius adeptis . Cyrus rex omnibus in exercitu fuo militibus nomina reddidit.L. Scipio populo Ro.Cyneas Pyrrhi regis legatus fenatui & equeftri ordini rornf poiterodieφ aduenerat,Mithridatesduai^ Si.xx.gentiSrex totideling
uis ia r a dixit:pro contione fingulas fine interprete affatus. Carmadas quidam in graecia quae quis exegerit volumina in bibliothecis legentis A l 'f modo r epfentauit. Ars poftremo eius rei fafta Si inuenta eft a Simonide melico/ cofumata a Metrodoro Scepfio.ut nihil no tjfdem verbis redde retur auditu.Nec aliud eft aeque fragile inhomine/morbo5i Sieafus i]a<· iurias/atcp etia metus fentiens alias particulatim: alias vniuerfa.litus la pide oblitus eft litteras tm.Ex prgalto tecfto lapius matris 8i affiniu pro-* pinquoru coepit obliuionem. Alius aegrotus feruo^t etia. Sui vero nomi-' nis oblitus MefsalaCoruinus orator.itaqj fepe deficere tentat Si medi" tatur vel quieto corpore Si valido. Sono quoq? ferpente computat:vtina nis mens quaerat vbi fit loci,	Laus.C.Iultf CjfariS. CA.XX^.
Nimi vigore prgftantifsimu arbitrior C.Cefarem dictatorem Nec virtutem conftantiamcp nunc comemoromec fublimitate omnium capacem qu£ caelo continenturifed propriu vigorem celeritatecp quodam igne volucrem. Scribere Si legere fitnul dt&are Si audire folitum accepimus.Epiftolas vero tantar^ rept quaternas pariter librari] s di<ftare:aut fi nihil aliud ageret:feptenas.Idefignis collatis qn" quagies dimicauit.Solus.M.Marcellum tranfgreffus qui vndequadra gies dimicauerari Nam praeter ciuiles vieftorias vndecies centu 8i nona" gintaduo milia hominu occifa praelrjs ab eo/ non quide in gloria pofuc" rim.T antam etiam coacfta humani generis iniuria.Quod ita effeconfef" fus eft ipfetbellopi ciuiliu ftrage non prodendo Vt iuftius Pompeio mag no tribuat toftingentas quadraginta fex naues piratis ademifse.Caefari propiu Si peculiare fuitprjter ia fupradifta clementig infignetqua vfq? ad poenitentia omnes fuperauit.Ide magnanimitatis perhibuit exemplu <ui comparari non pofsit aliud,Specftacula enim edita effufafep opes aut operu magni Acentia in hac parte enumerare luxurig fauctis eft. Illa fuit vera Si incoparabilis inuifti animi fublimitas. Captis apud pharfalia -Pompetj magni fcrintjs epiftolarum iterumq? apud tapfum Scipionis ea
optima concremafle fide: atqj non Icgifsc.
Laus Pompctj magni.	CA.XXVh
Erum ad decus impertj Ro.nonfolutn ad viri vnius pertinet vi&oriam.Pomperj magni titulos omnes triumphofq; hoc in loco nuncupare: fquato non modo Alexandri magni rerum fulgoreded etia Herculis prope adhiberi patris. Igitur Sicilia recupera taynde primum Syllanus in reipublica? caufa exoriens aufpicatus cft· Africa vero totafubada 8C in'ditione redacta. Magniqj nomine fpolio inde capto eques romanus id quod antea nemo/curru triumphali reuee ius eft: & ftatim ad folis oecafum tranfgrefsus excitatis in pyreneo tro·' pheis oppida oiUngenta.lxxvi. abalpibus ad fines Hifpanig vlterioris in ditione redacla viiftoria’ fuf afcripfit:&maiore animo Sertoriu domi» it.belloq* ciuili quod omnia cocutiebat externa^extincto iteru triiiphales currus equesRo.induxit.Toties imperator anteqs miles, poftea ad tota maria &i deinde folis ortus mifsus hos retulit patrif titulos more facris certaminibus vincentm.Ncqj enim ipfi coronantur: fed patrias fuasco ronant.Hos ergo honores vrbi tribuit in delubro Minerus quod extna hubijs dicabat.Cn.Pcmpeius magnus imperator bcllo.xxy.anno^ con feftofufis fugatis occifis in deditione acceptis hominum centies vicies femel oAuagintatribus milibus.Deprefsis aut captis nauibp.d .cccxlvi* Oppidis caftellis mille quingentis.xxxvitj.in fidereceptis.Terris a mco^ tis lacu ad rubrum mare fubaebs votum merito Miuerue. Hoc efi; bre^ uiariu eius ab oriente. Triumphi vero que duxit ad.it) ,kalen. octob.M. Mefsala.M.Pifone.conf.prefatio ha c fuit. Cum oram maritima a prte/ donibusliberafset:6i imperiu maris populo Ro.refiituifsenex afia:pon to:armenia:paphlagonia,cappadocia^c!licia/yria/cythisdudajsiJalbac' nis hiberia infula,creta, baftcrnis ? Si fuper ha>c de regibus Mithridate atep Tigrane triumphauit,Summa fummafk in illo gloria fuit: vt ipfein ^contione dixitteam de rebus fuis difsereret:Afiam vltimaprcumciarum
ο
Vf/Λ,
aecepifse:eadeqj media patria; reddidifse. Si quis ecofratlo fimifi modo velit percenfere Caefaris res qui maior illo apparuititotum profero ter/' rarum orbem enumeret: quod infinitum efse conueniet*	-f
Latis Catonis primi.	CA.XXVH.	i
y Acteris virtutum generibus varie 8i multi fuere proflantes, Cato primus portif gctis tres fummas in homine res pnefti*
■ tiffe exiftimatus eft:optimus oratormptimus imgafor: optf mus fenator.Que mihi omnia etia fi non prius attamen clarius fuifseiii Scipione Aemiliano videantur. Dempto prnerea plurimoru odio:quo Cato laborauit.Itaqj fit propriu Catonis quater & quadragies caufam dixifse-.nec quetiqj fjpius poftuIatum:&femper abfolutum.
Item de fortitudine.	CA.XXVI1I.
Ortitudo in quo maxime extiterit immenfo qusftionis eft, Vtiqj fi recipiatur poetica fabuIofitas.Q.Ennius.T,Ceciliu l Teucrum fratrem^ eius prcdpue miratus propter eos fexu annalem adiecit.L. Sicinius Dentatus:qui tribunus plebis fuit.Sp.Tra-' peio.A. Thermo coni. haud multo poft exactos reges innumerofifilma fuffragia habet/centies vicies proeliatus: octies exprouocatioe viOor. xlv.cicatricibus aduerfo corpore infignis/nulla in tergo. Itefpolia cccpit xxxiiq.Donatus haftis puris duodeuiginti.Phaleris.xxv, Torquibus tri
bus θί.ΐχχχ. Armillis.c.lx.Coronis.xxxvi.Ciuicis.xiiq. Aureis oflo.Mu ralibus tribus.Obfidionali vna.Fifco eris.x.Captiuis.xx.milibus.Impe ratores noue ipfius maxime opera triuphantesfecutus. Proterea quod optimum in operibus eius reor vno ex ducibus, T.RomoIo ex confulatu ad populum conuido male adi imperij rei militaris. Haud minora foret Manlrj Capitolini decoratni pCrdidififet illa exitu vice ante.xxij . annos bina coeperat fpolia.primus omnium eques coronam mitrale acceperat vi.ciuicas.xxxvtj.dona.xxxiq. cicatrices aduerfo corpore exceperat.P, geruilium magiftrom equitu feruauerat ipfe / vulneratas humerum as
4 ii
femur.Super omnia capitoliO fummacj rem in eo folus a gallis feruaue rat:fi non regno fuo feruaflet.Veru funt in his quide virtutis opera mag na fed maiora fortuna? ,M, Sergio vt equide arbitrior nemo quencp ho^ minumiureprartulerinlicet pronepos Catilina gratia nomini derogarit. Secundo ftipendio dextra manu perdidit. Stipedtjs duobus ter & vicies vulneratus efhob id neutra manu neutro pede fatis vtilis. Vno tantu fer uo/plurimispofteafiipendijs debilis miles .Bis ab Hannibale captus. Necp en<m cum quolibet hofte res fuit . Bis vinculor^ eius profugus.xx. menfibus nullo non die in cathenis aut compedibus cuftoditus. Siniftra
manu fola quater pugnauit:duobus equis inftdente eofuffbifis.Dextra
fibi fecit ferream,eaq; religata proeliatus,Cremonam obfidione exemit, Placentia tutatus eft.Duodena caftra hoftiu in galli accepit.Qua? omnia ex oratione eius apparent habita cum in prftorio facris arceretur a coU legfjs vt debilis.Quos hic coronarii aceruos conftru&urus hoftemura'' torEtenimplurimu refert in quf cuiufqj virtus tempora inciderit. Quas trebia ticinufq? aut tranfimenus ciuicas coronas dederet' Qua· cannis co rona meritafvnde fugifse virtutis fummu opus fuit.Qteri profecto vic' toreshominu fuere.Sergius vicit etia fortuna. Ingenio^? gloriar quis pof fit agere deledtu per tot difciplinai^ genera δί tanta reru operuq? variem tatem.nifi forte Homero vate Grjco nullu feliciore extitiffe couenit, fiue operis fortuna, fiue materia jfHmetur.
Diuerfglaudes plurimo^.	CA.XX1X.
Taqs Alexander magnus(etenl infignibus iudicijs optime ci/ ttacp inuidia fuperba cenfura peragetur ) inter fpolia D arij perfarum regis vnguentorum ferinio capto/ quod erat auro gemifqt ac margaritis prjciofum varios eius vfus amicis demonftran* tibus: quando tedebat vnguenti bellatore & militia fordidmimmo Her cule inquit libror Homeri cuftodia? detur t vtprjciofifsimu huani animfo opus qs maxie diuiti opeferuaret ,Ide Pindari vatis farnilif penatibqfqt,, ·
iufsitparchcumThebas raperetlAriftoteJisphifofophi patria condidicj tantfq? rerum claritati tam benignu teftirtioniu mifcuit. Archilochi poe' tie interfectores Apollo arguit delphis. Sophoclem tragici cothurni pri> cipem defunau fepelire Liber pater iufsit obfidetibus moenia lacedftno
nijs.Lyfandro eo^ rege in quiete farpius admonito vt pateretur humari delitias fuas Requifiuit rex qui fupremu die Athenis obtjflet: nec diffi-' culter ex tjs quae deus Tigni ficaiTet intellexit:pacem<$ funeri dedit*
De Platone.Ennio: Virgilio.M. Varrone 8£.M.Cicerone. CA.XXX· Latoni fapientiac antiftiti Dionyfius tyrannus alias fauitij fu* perbi$q$ natus vittata naue mifit obuia. Ipfe quadrigis albis egrediente in littore excepit. Viginti talentis vna oratione Ifo' crates vendidit. Aefchines Atheniefis futnmus orator cum accuTatione; qua fuerat vfus rhodilegiiTettlegit 8i defenfione Dcmofthenis:ob quam in illud depullus fuerat exdiu.MirantibufqVtu magis fuifse miraturos; dixit:fi ipfum orante audiuifsent:in calamitate tcftis ingens faftus ini·*
tnici.Thucydide imperatore Athenienfes in exiliu egere/ ταμ conditore
reuocauere:eloquentia mirati, cuius virtute damnauerant.Magnum SC. Menandro in comico focco teflimoniu regu Aegypti 8C Macedonia con* tigit claiTe δί per legatos petito.Maius ex ipfo /regia fortuna prjlata lit teraru confcientia.Perhibuerc SC Romani proceres etiam externis teitix
thonia.Cn.Pompeiusconfe&o mithridatico bello intraturus Pofidontf. fapientia profefsi5e clari domu fores percuti de more a liflore vefuit fiC >, fifccs lictorios ianu£fubmifit:is cui feories occidefcp fubmi ferat. Cato
tenforius in illa nobili triu fapi enti e procer u ab Athenis legatioe audito. Carneade,φ primu legatos eos cenfuit dimittedos,quoniaillo viro ar> gumentate quid veri efset haud facile difccrni pofset.Quanta moru co' mutatioilllefemp alioqui exitiali appellans nomine vniuerfos ex Jtalia pellefidos cenfuit grateosv At pronepos eius vticenfis Cato vnu ex tribu' natu nlilitu Philofophufaiteru ek Cypria legatioe deportauit. Eadem®
linguam ex duobus Catoriibus in illo abiecifletin hoc importaflememo rabile eft. Sed 8i noftroijj gloria pcrccnfcamus.Prior Africanus.QjEnnii ftatttl fepulchro fuo imponi iufsit.,cIarScp illud nomen immo yerofpoliU; ex tertia orbis parte raptu incinere fupremo cu poet£ titulo legi. Diuus
ftuguftus carmina Virgilij cremari contra teftamenti eius verecundiam vetuit.Maiufqt ita vati teftimoniu contigit:q> fi ipfe fua carmina proba-' uifsct.MvVarronis in Bibliotheca qu£ prima in orbe ab Afinio Pollioftc demanUbtjs publicata Rom| Si vnius viuentis pofita imago eft: haud minorc(vt equidereor)gloria principe oratore Si ciueex illa ingenioru quj tunc fuit multitudine vni hanc corona dante:qj cum eidem magnus Pompeius Pyratico ex bello nauale deditJnnuerabilia deinde funt exem pia Romana fi perfequi libeat:cum plUres vna gens in quocuncp genere eximios tukrit;qj cetera terrf.Sed quo Si te.M.Tulli piaculo taceafqu<? ve maxie excellente infigni pr jdice: quo potius qj vniuerfi populi Si illius gStis amplifsimo teftimonio:Si tota vita tua ad confulatu tantu opibus ele&isiTe dicente legem agraria hoc eft alimeta fua abdicauerut tribus. Tefuadente Rofcio theatralis feditionis auctori leges ignotterut,not$/ tafq? fedes ignominia diferimine aquo animo tuIerunt.Te orante .pferi^ ptorum liberos honores petere puduit/Tuu Catilina fuit ingeniu«Tu»M, Antoniu .pfcripfifti.Salueprimus omniu parens patris appellate1. Pri'! . mus iri tog<a triumphudingujcp laurea merite: Si facunde litterarumla'! tinarum parens aeque n di&ator Cffar hoftis quondS tuus de te fcripfit omnium triumphorjj lauream adepte maiorem. Quanto pilus eft ingenti Romani terminos in tantum promouifse φ imperij.
Demorum honeftate.	CA.XXXI·
Eli quis animi bonis prjftkere Si apud ceteros mortales fapie tia, ob id Cati/Corculi apud Romanos cognominati. Apud Grfcos Socrates oraculo Apollinis Phytii pradatus cunctis· De auftofitate.	,CA. XXXB»
Vrfus mortales oraculo^foeiecate dedere Chiloni L a cedar-» monio tria prareepta eius Delphis cofecrando aureis litteris
)] qua?funt hjc.NofTe fe quen<$p& nihilnimiu cupere.Comitecp
I _______ IM	" ■ ·
aeris alieni atq> litis efse miferia.Quin 8C funus eius cu vidore filio olytn pic expiraffet gaudio tota Graecia profecuta cft.
De diuinitate.	CA. XXXIII»
luinitas & qujda calitu focietas nobilifTma ex fceminis in Sy' billa fuit. Ex viris in Melampode apud Gr?cos/apud Roma' nos'in Martio»	DeNafica.	'CA.XXXIIII.
Ir optimus femel a codito juo iudicatus eft Scipio Nafica a ia rato fenatu.Ide in toga cadida bis repulfa notatus a populo» -in fumma/ei in patria mori no licuit·No Hercule magis cp ex<* tra vincula illi fapietilTimo ab Apolline iudicato Socrati.
De pudicitia.	CA.XXXV.
Vdiciflima focmina femel matrona^ fentetia iudicata eftSul pitia Paterculi filiarvxor Fulutj Flacci eleda ex centu prjcipu is,qua fimulacru Veneris ex Sybillinis libris dedicaret.Iteru religionis experimeto Claudia / induda Romam deorum matre.
De pietate.	CA. XXXVI.
letatis exepla infinita quide toto orbe extitere,fed Romae vftu cuicoparari eunda ηδ poffint.Humilis in plebe 8C ideo igno' bilis puerpera fupplicfj caufa carcere iclufam matre cu impe traiiTet aditS aianitorefemg excufla ne quid inferret cibi, depfehefa eft vberiBus Alis alens eam. Quo miraculo matri falus donata filtepietate eft. Ambec^ perpetuis alimentis.Ht locus ille eidem cofecratus eft dej.C.
Quinto.M. Attilio cOnf.teplo pietatisextrudoin illius carceris fede. vbi nue Marcelli theatfu cft.Graccho^ pater anguibus apprehefisi domo cu refpoderetur ipfum viduru alterius fexuinterepto.immo vero inquit meum necate.C0rhelia.n»iuueriis eft,Si parere adhuc pot:hoc erat vxori
d tj
m
parcere,& reipublicas c0fulere,idq(j moxconfecutu eft. M.LepidusAp u/ leiae vxoris caritate poft repudiuobit. P.RutiJius morbo leui impeditus nuntiata fratris repulfa in confutatus petitione ilico expirauit .Publius Catienus Philotimus patronu adeo dilexit vt hjres omnibus bonis indi' tutus in rogum eius fe jaceret.
De artium plurimam excellentia: aftrologia, gramatica,geometria. , CA. XXX VR,
Ariaru artiu fcientia innumerabiles enituere,quos tn attingi par fit florem hoimlibatibus. Aftrologia Berofus cui ob diui nas prjdiAioes Athenicfes publico in Gymnafio ftatuainau-' ratalingua ftatuerc.Gramatica Appollodorus,cui amphyAioes Gr$ci£ honorem habuere.Hippocrates medicina polles,qui veniente ablllyrijs peftilentiaprjdixit,& difcipulos ad auxiliandu circa vrbes dimifit. Cui ob meritu honores rllos quos Herculi decreuit Grfcia. Eande fcientia in Theobroto Ptoicmcus rex Megalefibus facris donauit/cetitS taletis fer/ uato Antiocho rege.Magna & Critobulo fama eft extraAa Philippi re/ gis oculo fagittaJ& citra deformitate oris curata orbitate luminis.Sum «ia aut Afclepiades Pr ufienfis codita nouafeAafpretis legatis S£ polii/ citatiSibus Mithridatis regis,repta ratione qua vjnu jgris medct/clato c funere hole Si coferuato,fed maxime fpofione faAa cum fortuna ne me dicus crederet,fi vntp inualidus vllo modo fuiflet ipfe,Si victor fuprema infeneAa lapfu fealaru exanimatus eft.Grade & Archimedi Geometri/ c£ ac machinalis fcientij teftimoniu.M.Marcclli contigit interdicto cum Syracufe caperent.ne violaret vnus,riifi fefellifletimperiu militaris ίπκ prudentia.Laudatus Ctefiphon Gnofius ede Ephefie Diana: admirabi/ liter fabricata.Philonathenis armamctario mille nauiu. Ctefibius pneu matica ratione & Hydraulicis organis repertis.Dirtocrates metatus A/ lexandro codcnfe iri Aegypto' Alexandria; Idem hic imperator edixit ne quis ipfum alius § Appelles pingeret,φ Pyrgoteles fcUlperet^Lifippu*

I..:
€x,ar€ duceret,Qaj,artes pluribus inclaruere cxenjplis.
Item mira opera artificis.	CA. XXXVIII.
Riftidis Thebani pictoris vna tabula centu taletis rex Atta> Ilus licitatus eft.Ocfingcntis emit duas Cf far di&ator. Medea I Si AiaceTimomachi/inteplo Veneris genitricis dicaturas. Candaules r ex/B ularchi pifturam magnetu exitf) haud mediocris pari repedit auro.Rhodu πδ incedit rex Demetrius vrbiii expugnator cogno Clinatus ne tabpla Protogenis cremaret a parte ea muri locata. Praxite ies marmore nobilitatus eft,gni diacp Venere prfcipue vefano amore cu' iufdamiuuenis inflgni:& Nicomedis fftimatione regis grandi Griidipflt aere alieno permutare eam conati.Phidie Iupiter olympius quotidie tefti moniu perhibet.Mf tori Capitolinus Si Diana ephefia> quibus fuere co' fecrata artis eius vafa.	De feruitqs.	CA. XXXIX. ;
Raeciuholsin feruitio geniti maximu ad hanc die quod equi> dem c5perierim fuit gramaticj artis Daphnidis Cn.Pifaure'
Ce vendete,Si.M.Scauro principe duitatis.itf.mil.d.cc. fefter Φ licete.ExceiTerc hoc in noftro ?uo nec modice HiftriSes , fed libertate fua mercati.Quippe cuiam apud maiores Rofcius hiftrio.iij.tnil.d.an' niam mercaire prodacytiifi fi quis in hoc loco defiderat Armeniaci belli paulo ante,ppter Tyridate gefti difpenfatorc que Nero.iif.cxxx. manu' mifit.Sed hocpr?ciu belU ηδ hoisfuit.Tam Hercule φ libidinis no for^ / nif Paroiietcmi Spadonis S,eiano.iij,m>!.d. mercantea Sutorio prifeo.. Qua quide iniuria lucri fecit ille mercatus in lu&u duitatis quonia argu cre nulli vacabat.	Depraftantiagentia. .·, /: CA. XL.
pqtiu in,toto orbe preftantiillt|ia vna oiui vir tute haud dubie Romana extitit.Fodkitas cui peipua fuerit homini no eft hu·' mani iudicr),cii profperitate ipfam alius alio modo 8i fuopte ingenio quifq? terminet. Si veru facere iudicium volumus ac repudiata
omni fortuna ambitione decernere; niort^uium nemo eft foefix. Abunde
d itj


igitur atcp indulgenter fortuna deciditur eu co qtu iure dici non in fodi x potcft.quippc vt alia ηδ fit:certe nciacefcat fortua metus eft. Quo femel recepto folida fcelicitas rion eft.Quid q> nemo mortaliu oibus horis fa' pit: vtinamcpfalfum hoc STnon a vate cfcftum qi plurimi iudicft . Vana mortalitas:8£ ad circufcribeda feipfam igeniofa: coputar more Thra> ci*. gentis;qug calculos colore diftinctos pro experimento cuiufqj diei in vrnam coditrac fupremo diefeparatos dinumerat:atep ita de vnoquocp pronunciat.Quid q> ifte calculi candore illo laudatus dies origine mali habuitiQuamultos accepta afflixere imperiaiQuamultos bona perdi> dere:& vltimis merfere fupplicijsrifta nftnfy botla:ft cui iter illa hora in gaudio fuit.Ita eft,<pfe<fto alius de alio fodicat dies: & tame fupmus de oibus.Ideoqi nullis credendu eft.Quid q> bona malis paria ηδ funt etia
m
pari numerotNcc ljtitia vllo minimo moerore pefanda.Heu vana 6C ini' prudens diligetia.Numerus dieru computatur vbi quaeritur pondus.
De foelicitate foeminj.	CA.XLI.
Na foeminaru in omni auo Lampido Lacedemonia refertur, quj regis fili a,regis vxor, regis mater fuit.Vna Berenice.quae filia foror mater Olympionica^. Vna familia Curionu in qua tres codnua ferie oratores extiterut.Vna Fabio^,fo qua tres cotinui pri cipes fenatus.M.Fabius Ambuftus.Fabius Rutilanus filius. Q. Fabius Gurgesnepos.	Varia cxcpla fortunar.	CA. XLIF.
Aetera exempla fortunj variantis innumera funt.Etenim q&f facit magna gaudia nifi ex malisiaut quj mala immcnfa nift ex ingentibus gaudtjs.
De bis profcriptis.L.Sylla. Q.Metello. CA. XLiU. Eruauitprofcriptu a Sylla.M. Fiduftiu fenatoreahnis.xxxvi» Sed iteru ^feriptus fugftes Sylla: vixit vfcp ad Antoniu.Con' ftat nulla alia de caufa ab eo proferiptu φ quia ^pferiptus fo'
KSI
if$et.Trmphare.P. Ventidiu deParthis voluit quide folS, fed eundeih b
triuphoAfculano.Cn.Pompetj Strabonisduxitpueru. QuanqpMaflu* j i ? rius auftor eft bis in triupho ductu. Cicero Mulione Caftrenfem fuffra^ ganeu fuifse.Plurimi iuuenta inopem in caliga militari tolerafse. Fuit fil Balbus Cornelius maior conful.fed accufatus atep de iure virgaru in eO diem in exiliu mifsus. Primus externo^ at<p etia in occeano genitorum vfus illo honore que maiores latio quocp negaueriit. Eft Si.L.Fuluiusin ter infignta exepla Tufculanoj^ rebellantiu conTul_,eode quoq? honorecS trafiiTet exornatus cSfeftim a populo Ro. qui folus eode anno quo fuerat hoftis Romae triuphauit ex tjs,quo9t coful fuerat. Vnus hominu ad hoc arui foelicisfibicognome afteruauit.L.Sylla ciuilinepe fanguin? ac pa/ tri{ oppugnatione adoptatus,&quibufda foclicitatis induftus argumf/ tis,q> .pfcriberetot milia ciuiu ac trucidare potuiftet. O parita interpta> tio 8C futuro tge infelix.Num melioris fortis tue fuere pereuntes,quotjt miferemur hodieicu Sylla nemo no oderit. Age nu exitus vitar eius oim proferipto^i ab illo calamitate crudelior fuitierodente feipfo corpore & fuppliciafibi gignente,quod diffimulauit vt etiamfupremo fomno eius quo imortalis quodamodo eft,credamus ab vno illo inuidia gloria victa Hoc tame nepe felicitati fug deferte confertus eft q> capitoliu no dedica' uifset!Q.Metellus ineaoratioc qua habuit in fupremis laudibus patris fui.L.Metelli pont.bis c0fulis,di<ftatoris/magiftri equitu Quindedrnui' ri agris dandis.qui primus Elephatos primo Punico bello duxit iti triu> V phOjferiptu reliquitDece maximas res optimafep in quibufqj queredis fapientes artate exigeret, cofumaiTe eum. Voluifsc.n.primariu bellatore efle.Optimu oratore.Fortiinmu imperatore,Aufpiciofuo maximas res
geri.Maximo honore vti.SammafapietiaeiTe.Summufenatore haberi Pecunia magna bono modo inuenire.Multos liberos relinquere, 8C clari! fimum in ciuitate efse.Hjc cotigifse ei;nec vili ali) poft Romam condita, Longu eft refellere 8i fuperuacuu,abunde vno cafu refutante, SiquidHs Metellus orbam luminibus exegit fene&a/amifsis incedio cum Palladi»
raperet ex aede Vcilc memorabili eaufa/ed cufui mi fero. Qw o fit vtiiv felix quid? dici non debeat,felix tamt’ efsenS pofsit.Tribuif ei Po.Ro. quod nuncp vili alfi ab condito auo vt quoties in fenatum iret, curruvc'’ heretur ad curiain.magnum SC fublime/fed pro oculis datum.
De altero Metello.	CA. XLIIII.
Vius quoq-> Q^Metelli qui illa depatre dixerat filius int’ rara felicitatis humane exempla numeratur . Nam pter honores’ amplifsimos cognomeq? Macedonia a quattuor filtjs illatus eft rogo:viio ptore: tribus cofularibus:duobus triuphalibus:vho ceforio’ qu£ fingula quotp paucis coti gere. In ipfo tn floro dignitatis fuc ab Ca* tinio Labeone cui cognomen fuit Macerioni: tribuno plebis:que e fetiatu cenfor eiecerat reuertes e capo meridiano tepore vacuo foro SC capitolio ad Tarpem raptus vt prjcipitaret couolante quide ta numerofa illa co horte quj patre eu appellabat.Sed vt necefse erat t fubito tarde SC taq? in exequias cu refiftendi facroep fanftii repelledi ius no efset: virtutis fug opera & ccnfura periturus:jgre tribuno qui intercederet reperto a lim» ne ipfo mortis reuocatus alieno beneficio poitea vixit. Bonis inde etiam confecratis a danatu fuo tanqi parum efset faucium intortarEbexpref' Πφ per aures fanginis poena exafta efse. Equide SC Africani Aemilianl «nirriicu fuifseinter calamitates duxeri ipfo teflre Macedonico. Siquide liberis dixit.Ite filtj celebrate exequiastnunqp ciuis maioris funus vide^ bitis.Et hoc dicebat ia balearicis SC creticis diadematis ia Macedonie? ipfe.Veru vt illafola iniuria gftimettquis huciure felice dixerit pericli' tatu ad libidine innimiciinec Africano faltem perire, quos hoftes vicifle tanti fuitiaut quos non honores currufcp illa fua violentia fortua retroi egit per media vrbeccnfore trafto. Etenim fola hac moricdi r atio fuerat' trafto jn capitolifi illo in quod triuphans ipfe deo^ exuutjs ne eaptiuos'· quidefic traxerat.Maius hoc fcelus felicitate cofecuta fa&u eft/periclP' tato Macedonico vel (unus tantu ac tale perdere,in quo a tritiphalibus
|
liberis portaret irirogum/velut exequrjs quoqs triuphans. Nulla	j^'.
fedofolid afcelici tas,qua cotumelia vlla vitg rupit,nedum tanta. Quod fopereft ncfcio maior gloria: an indignationi dolor accedat, inter tot Me telios tam (celerata Catini) audacia femper fuifse inultam.
Dediuo Auguilo.	CA. XLV.
N Diuo quocp Augufto que vniuerfa mortalitas iri hac cefu·' ra nucupat, fi diligeter aftiment cuda magna fortis humane reperirent volumina.Repulfa in magifterio equitu apud auiL·· culum,8C contra voluntate eius prolatus Lcpidus.Profcriptionis inuidia in collega.Collegiumin triuuiratu pefsimojj: ciuiu,nec jqua faltWpor' tione/ed prsgraui Antonio. Philippenfi proelio morbo, fuga, & triduo in palude latcbrj a?groti.Et vt fatetur Agrippa & Moccenas aqua fubter. cutem fufa.Turgidalatera.Naufragia Sicula.Et alia ibi quoqj in fpelu ca occultatio.Iam in nauali fuga vrgetehoftium manu preces Proculeiq mortis admotae.Cura Perufina: cotentionis. Sollicitudo Martis Adiacf.^ Panonicicp befli.Ruina: pontis.Tot feditiones militu.Tot ancipites mor*' bi eorporis*Sufpeda Marcelli vota.Pudenda Agrippe ablegatio. Toti^ es petita infidtjs vita_,Incufatj libero^ mortes,ludufq? no tantu orbitate triftes. Adulteriu filij.Et confilia patridde pala fada. Cotumeliofus pri> uigni Neronis fecefsus, Aliud neptis adulterium.Iunda deinde tot mala* Inopia ftipendtj.Rebellio illyrici.Seruitioru deledus. luuetutis penuria. Pedilentia vrbis.Fames fitifqj Itali?,Deftinatio expirandi. Et quadridui inedia maior pars mortis in corpus recepta. iuxta harc variana clades,
& maieftatis eius foeda fugillatjo. Abdicatio pofthumi Agrippa: poft ad opdonem· Defideri um poft relegatione. Inde fufpicio in Fabium, archa' norum<5 proditionem.Hinc vxoris & Tyberij cogitatioes fuprema eius cura.Infumma deus illecodumcp nefeio adeptus magis an meritus hx* redehoftis fui filio excefsit.
Quos beatifsimos dtj iudicauerut.
CA.XLVI. ' e
	
m	
Vbeunt in hac reputatione Delphica oracula velut ad caftiga dam hominu vanitate a deo emifsa.Duo funt hcec.Phedifi ίζλ 'idfsimu qui pro patria ,pxime occUbuifset.Iteru a Gige rege tuc ampkisimo terraru confultu Aglaum Pfophidiu efse fodiciore. Se'' nior hic in anguftifsimo Archadis/paruu fed annuis victibus large fuf^ fidens pr^diu colebat nucp ex eo egreffus atcp vt e vite genere maifeftu eft,minima cupidine minimu in vita mali expertus.
Quem viuente vt deutfl coli iufserunt.	C A. XLVII.
Onfecratus eft viuus fentienfq? oraculi eiufdem iufsu S£ louis deoijifummi aftipulatu Euthymus Pyela femper olimpie au' dor 8ί femel vidus,Patria ei Locri in Italia, ibi imagiem eius efse:& olympiaz altera eadem die tactam fulmine. Callimachum vt nihil aliud miratum video,ad eumcp iufsifse facrificari,quod 8i vino fadita' tum 8i mortuo,nihilq? adeo mirum aliud cp hocplacuifse dijs.
Defpactjs vitalongifsimis.	CA. XLVIII.
5 E fpacio atq$ longinquitate vit% hominu no loco^t modo ficus, verum exepla ac fua cuiqj fors nafcedi incertu fecere.Hefiod? qui primus de hoc aliqua prodidit(fabulofe vt reor multa de hominu.$uo referes)cornici nouenoftras attribuit aetates. Quadruplu cius ceruis id triplicatu coruis.Et reliqua fabulofius in phoenice ac nyra phis. Anacreon poeta Argantonio tartefio^ regi.cl.tribuit annos.Cyni*' r3> cyprio^,annos amplius. Aegimio ducetos. Theopopus Epimenidi Gnofio.clvq. Hellanicus quofda in gtholia Epio^t gentis ducetos explere. Cui aftipulatur Damiatcs memorans Pidoreu ex tjs prarcipuu corpore viribufep etiam trecetis vixifse.Ephodorus arcadu reges trecetis annis. Alexander 8C Cornelius Dandonem queda in Illyrico quingeeis vixifse. Xenophon Impetrim Plutinio^ infula rege oclingcntis,atqj vt parce me' titus fiiiu eius fexcetis.Qu? o!a infeitia tempo§j accidet ut'. Annu enim ynu determinabat^ alte^ hyeme.Alij quadripartitis tgibus
ficut areades,quo§i anni Trimeftres fuerc.Quidalung fcnio vt Aegyptff j , / Itacp apud eos aliqui 8C fingula milia anno^> vixifse produnt. Sed vt ad eonfefsa tranfeamus. Argantoniu gaditanum odtoginta annis regnafse prope certu eft.Putant quadrageflmo cccpifse.Maxinifsa.lx.annis reg> nafse indubitati! eft.Gorgia ficulu centu ocio vixifse.Fabius Maxi<* tnus fexaginta tribus annis augur fuit.M.Perpena & nuper.L. Volufi? Saturninus omniu quos inconfulatufentetia rogauerat fupftites fuere. Perpenna fepte reliquit ex tjs quos cenfor legerat. Vixit annos nonagita^ ocld.Qua in re & illud adnotarefuccurrittvnu omnino qnqueniu fuifse quo fenator nullus moriret .C5 Flaccus & Albinus cenfor es luftru con>v didere vfq> ad proximos cenfores ab anno vrbis qngentefimo feptuage fimonono.M. Valerius Coruinus centu annos imp!euit.Cuius int’ primu & fextu confulatu.xlvi.anni fuere. Ide fella curruli femel ac vicies feditt quoties nemo alius. Aequauit eius vita fpaciu Metellus Pontifex. Et ex fcemrnis Liuia Rutili) nonaginta fepte annos excefsit, Statilia Claudia principe ex nobili domo nonagitanoue.Terentia Ciceronis.cvt)'.Glodia Ofelli.cxv.Hac quide etia enixa quindecies-Luceia mima centii annis in fcfna pronuciauit.Valeria Copiola Emboliaria reducia eft in fcgna.Gn..
Pompeio.Q.Sulpitio conf.ludis profaluteDiui Augufti votiuis annum centefimu quartu agens.Quae produdta fuerat tyrocinio. a.M.Pompeio;, aedili plebis.C.Mario.Cn.Carboneconf.ante annos nenagintaunu. Et a 'tnagno Pompeio magni theatri dedicatione anus pro miraculo redudta. Sammula quo<£ centu dece annis vixifse auctor eft Afconius Pedianus. Minus miror Stephanione qui primus togatus faltare inftituit vtriufqj fecularibus ludis faltafse:Et Diui Augufti 8C quos Claudius C?far con< fulatufuo quarto fecit:qndo fexagintatres non amplius anni interfuere tjtqj & poftea diu vixerit.in Tmoli motis cacuine quod vocat Tempfin. cl.annis viuere Matianus audior eft.Totide annos item cenfum Claudi) Gafaris cefura.T.Fulloniu bononiefetmidqp collatis cenfibus quos ante
e n
ctetiilerat:vitjq? argumetis(etenim id cura? principi erat) verti apparuit. De varietate nafcendi.	CA.XL VIIII.
Ofcere videtur locus ipfe fyderalis fcientijfentctia.Epigencs, :xxtj,annos impleri negauit pofse.B erofus excedi centu fepte iecem.Durat & ea ratio qua Petofyris ac Necepfis tradide·' runr,& trimorio appellat a triu figno^ portfoneiq pofse in Italif .tyailu cxxvi.annos vice cotingere apparet.Negauere illi queq nonagita partii cxortiua menfura quod Anaphoras vocat tranfgredi;& hasipfasincidi-occu.rfu maleficio^ fydc^naut etia radi js cap folifcp. Rurfus Aefculapfj fentetiafecuti:qui ftatura vitf fpatia a ftellis accepi dieit.Sed quantu pii mum tribuat incertu efhRara aut efse djcui logiora tepora^qSdoquidi momentis hora^ infignibus lung/die^ ve fepte at<Jl,xxiiij. quaefloite ac : die obferuat ingens turba nafcat:Scanfili,annoi}j lege occidua: qua cli·' Blacteras appellatmon fere ita genitis qnquagefimuquartQ annu exce' dentibus.Primu ergo artis ipfius incoftantia declarat φ incerta res fit; Accedut experimeta & exepla recetifsimi cenfus, que intra quadrienniu imperatores Cgfares Vefpefiani pater filiufqi cenfores egerut. Nccfnnt oia vafaria excutieda.Medig tantu partis inter Apenninu monte paducp ponemus excpla.Ccntij viginti natos annos parnij tres edidere. Brixelli vnti.cxxv.Parmg duos.cxxx.Placetiaj vnu.cxxxi.,Fauetie vna mulierem» cxxxij.Bononk.L.Terentw Marci filiii. Arimini vero.M,. Apomu.G.Si;
L.Tertula.cxxxvtj.Citra placentia in collibus oppidii eft Velleiaciu,irt quo.cx.natos annos fex detulere. Quattuor cetenos vicenos. Vnii.cl.M^ Mutius. M. filius Galerius fodix ac ne pluribus moremur inre confefsa in regione Italig octaua centenu annosi cenfi funt hoies.liit).Centenu de^ num hoies.lvif.Centenu vicenu quinu hoies duo. Cententi tricenu hoies quattuor.Centenu tricenu quinu aut feptenu totide.Centenu quadrage num hoies tres.Alia mortalitatis coftantia. Homerus cade noAe natos Hectorem Si Polydaraata tradit tam diuerfv fortis viros, C.Mario* G»·,·
Carbone.iii.cOnf.ad.v.Ka len.Iunias.M.Celias Rtjffds 8iCornelius Li ciniusCaluUs eadem die geniti funt,oratores quide amboifed tamedip pari euentu.Hoc etiamtjfdem horis nafcentibus/in foto mudo quotidie ei2enit,pariterq5 domini ac ferui gignuntunreges & inopes.
In morbis varia exempla.	CA. L.
Vblius Cornelius Ruffus qui eonful cu Manio Curio fuit dor rniens oculotfc Vifum amifit,cu id fibi acciderefomniarct. E di uerfo Phsreus iam tum deploratus a medicis vomica? mor^ bo,cum morte in acie qujreret vulnerato pectore medicina inuenit ex ho fte.CKFabius Maximus conf.apud flumenIfaram proelio comiiTo aduer jus Allobrogu regem Arucrnoriiqj gentes ad.vi.Idus Auguftas. cxxx. perducliiii cgfts febri quartana liberatus e It in acie.Incertu ac fragile ni/ mirum eft hoc munus natura quiequid datur nobis. Malignum vero Si breue in tjs etia qbus largiffime cotingitivniuerfum vticp acui tepus intii entibus. Quid q> arftimatione noflurna? quietis dimidio quifq? fpacio vite fugviuitfPars gquarnortifitnilis exigitur aut pccn*,nifi cotingit quies. Nec reputant infantif anni qui fenfu carentmec feneAg in poena viuacis Tot periculo^ genera: tot morbi,tot mcctus,tot cur? toties iuocata mor te vtnullu frequetius fit votu. Natura vero nihil hofbus breuitatevits prjflitit melius. Hebefcunt fenfus.Membra torquent.Promorii vifusiau ditusuncefFus^dentcs etia ac ciboj^ inftrumeta,Si tame rita hoc tempus annumerat.Ergo pro miraculo Si id folitariu reperir exemplum. Xeno/ philiim muficii centu Si quinqi annis vixifle fine vllo corporis incomodo At Hercule reliquis oibus per fingulas membro^ partes qualiter nullis alijs aialibus,certis pefrifer calor remeat horis,aut rigor,neqj horis mS fed Si diebus noctibufcp trinis qdrinis ue etia toto anno. Atcp etia mor/ bus eft aliquis per fapientiS mori. Morbis.n.quocp quafda leges natura impofuit. Quadrini circuitus f ebrem nunqi bruma nunq) hybernis me/
fibusincipere,Quofdapoftfexagefimuvitgfpacmmno accedere.Alios
« ii)
w
pubertate deponi,a fcxminis prjcipue. Senes minime fentire peftilentia. Naqj vniuerfis getibus ingruut morbi,& generarim modo feruitijs, nw procerum ordini aliofcp per gradus.Qua in re obferuatu in meridianis partibus ad occafum folis peililentia femper ire.Nec vncp fere aliter fieri nifi hyeme,nec vt ternos excedat menfes.
Defignis mortis,	CA. LI.
Amfigna lcctalia in furoris morbo rifum.Sapietis vero egri^ tudine fimbria^ curam & (tragula* vellis plicaturas. A fom' no mouentiii negledii profundi humoris e corpore effluuiii, in oculoi^ quidem 8C nariu afpeftu indubitata maxime, etia fupino adi'' duo cubitu.Venaru ingquali aut formicate percuiTu. Et alia quocp Hip' pocrati principi medicina obferuata funt.Et cu innumerabilia fint mor^ tis figna/alutis fecuritatifqj nulla funt. Quippe cu cenforius Cato ad fi' lium de valitudinis quocp obferuatione vt ex oraculo aliquo prodiderit fenile iuuentapramaturj mortis effe fignu.Morbo^ vero tam ifinita eft multitudo vtPherecides Syrus copia ferpcntiuex corpe eius erupente expirauerit.Quibufdappetua febris eil vt.C.Mcecenati.Eidc trienio fu/ premo nullo hor? morneto contigit fomnus.Antipater Sydonius poeta oibus annis vno die natali tantu corripiebat febre. & eo cofumptus eil fatis longa fenecfta. De his qui elati reuixerut.	CA. LIJ.
Viola cofularis in rogo reuixit.Et quonia fubueniri no potue^ ratpr^ualete flamma viuus crematus eft. Similis caufa in.L. Lamia pretorio viro traditur.Nam Celiu Tuberone prffura funflum a rogo relatu Meflala Ruffus Si plericp tradut. Hec eft coditio mortaliu.Adhas 8i huiufimodi occafioes fortun? gignimur: vti de hole ne forte morti quide debeat credi.Reperimus inter exempla Hcnnotintj Clazomentj atam relicto corpore errare folita,vagacp e loginquo multa annuciare,qu£ nifi a pfenti nofei no poftent,corpore interim femianimi, doneccremato eo inimici qui Catarid j vocabant remeanti anima velat
vagina ademerint Ariftei etia vifam euolante ex ore inprocSnefo eorui /f ψζ effigie magna quae fequit fabulofitate,qua equide & in Gnofio Epime' nide fimili modo accipio.Pueru ?ftu & itinere feffum in fpecu fepteSi qn quaginta dormiffe annis , reru facie mutationecp mirant? velut poftero eXperre&u die.Hincpari numero die^fenio ingruete^vt tam? infeptima & quinquagefimuatqj centefimu vitae duraret annu«Fceminaru fexus huicmalo videtur maxime oportunus couerfione vuluj: que fi corrigat fpiritus reftituic.Huc gtinet nobile illud apud Grseos volume Heracli/ dis fepte diebus foemin? exanimis ad vita reuocatg,Varro quoq* auctor eft viginti viris agros diuidetibus Capu? quenda qui efferret feretro do mum remcaffepedibus.Hoc ide Aquini accidifse.Romf quoq$ Corfidiu matertera fu? maritum funere locato reuixifse,& locatore funeris ab eo elatu. Adiecit miracula que tota indicaffe coucniat. E duobus fratribus equeftris ordinis Corfidio maiori accidifse vt videret expirafle, apertor qs teftameto recitatu herede minore funeri inftituifse. Interim eu qui vi'' debatur extinftus plaudedo concinuiffe myfteria, &narrafle a fratre fe venfTe.Comendatam fibi filia ab eo. Demonftratfi praeterea quo in loco defodiflet auriinullo confcio,&: rogafse vt tfs funeribus quae coparaffee efferret.Hoc eo narrate fratris domeffici prope annuciauere exanimatu ίΐΐΰ, δί auruvbi dixerat repertu efi.Plena preterea vita eft his vaticinas, fed no cofercnda,cum f?pius falfa fint. Sicut ingenti exeplo docebimus.
Bello Siculo Gabienus Cgfaris claffium fortifsimus captus a Sex.Potn* peio iufsu eius incifa ceruice & vix coh?rete iacuit in littore totadie.De' inde cum aduefperauifset,cu gemitu precibufq? cogregata multitudine pettjt vtiPopeius ad fe veniret,aut alique ex caris mitteret.Se aut ab in/ feris remifsem,haberecp quod nutiaret.Mifit plures Popeius ex amicis, qbus Gabtenus dixit.Inferis dtjs placerePopeff caufasSipartes pias. Proinde euentu futuru que ©ptaret^hoc fe nudare iufsum, ArgumentS foreyeritatis φ oaftis tiPdatis ,ptinus expiraturiis efset.Idcpita eoenii
ϊ’οΛ fepultura quoqj vifoijt excpla iunt,niff qi niatiitar opera ηδ ^digiofa cofedtamur.	De mortibus repetinis.	GA. LIII.
N primis aut miraculo funtatq5 frequenter mortes repctinf. bfcrc eft fumma vita· fodi citas; qua efsc naturale docebimus. Plurimas prodidit Verrius.Nos cum deledu modu feruabi·' mus. Gaudio obiereprater Chilone de quo diximus Sophocles & Dio' nyfius Sicilia tyranus vterqj accepto Tragice victorig nuneio. Mater ptf gna illa CannTi filio incolumi vifo cotra falfum nuntiu.Pudore Diodo' rus fapiethe Dialetics profefsor luforia qufftione no protinus ad intere rogationes Stilbonis difsoluta.Nullis euidetibus caufis obiere du calci/ antur matutino duo Cadar es Prjtor SC pratura populi Ro. functus dicta toris Cgfaris pater Hiepifis exanimatus.,ille Romg.QTabius maximus incofulatufuo pridieKalen.Ianua.In cuius locu.M.Orellius paucifsima rumhorariieonfulatup et tjt.Item.C. Vulcatius Gurges Senator. Ornes adeo fani atep tepeftiui vt de egrediendo cogitaret. Q_. Aemilius Lepi' dus iam egrediens incufso pollice limini cubiculi, C. Aufidius cu egref' fusinfenatuiretoffenfopedcincomitio.Legatusquocp qui Rhodioru caufam in fenatu rn^gna cu admira tione orauerat, in limine curiae proti' nus expirauit/progredi volens.Cn.Bebius Pamphilus profectura & ipfe fundus cii a puero quafifset horas. A.Popeius in capitolio cu deos falu' tafset.M.Iuuentius Thalna conf.cufacnfjcaret.C.Seruilius Panfacuni itaret in foro ad taberna hora diei fecuda,in,P. Panfam fratre innixus. Bebius Iudex dum vadimoniu differri iubet. M.Teretius Corax du U' bellas feribit in foro.Nec ηδ θ£ proximo anno du cofulari viro in aurem dicit eques Romanus ante Apolline eboreu qui eft in foro Augufti. Sug oes.C.Iulius medicus dum inungit fpecillu per oeulu trahes. A.Manlius Torquatus cofularis cum in cccna placenta appeteret. L.Dutius medie-
cus Valla dum mulfi potione haurit. Ap.Saufeius cu a balneo reaerfus inuJfmiibibiiret#ouuqiforberet. P« Quintius Scapula cii ap^d^4uili2
Gallu ccenaret.Decimus Saufeius feriba eu domi fuspraderet. Corne lius Gallus prartorius S£.Q.Hetcrius eques Ro. in Venere obiere. Et qs noftra adnotauit gtas duos gqueftris ordinis in eode Patomio Mythico tu forma prgcellete.Operofiifima tfi fecuritas mortis in.M.Ofilio Hyla ro ab antiqs tradit comoedia^ hiftrione.cu populo admodu placuifset natali die fuotconuiuiuqj haberet edita ccena calida potione in pultario popofcit:fimulqj perfona eius diei accepta intues corona e capite fuo in . ea traftulit;tali habitu rigens nullo fentiete:donec accubantiu proximus tepefeere potione ammoneret.Hgc foelicia exepla.At cotra miferiaru in> numera.L.Domitius clarifsimg getis apud Mafsilia vicius,Corfini cap/* tus ab eode Cgfare veneno poto propter tediu vitg ,ροίΐφ biberat, omni opere vt viueret annixus eft. Inuenit in adis Fcclicis Rufsati Aurigar iam igne illato in rogu eius vnu e fauetibus iecifse fefe. Friuolu dictu ne hoc glori? artificis daretur:aduerfis ftudtjs copia odoipt corruptu crimina' tibus.Cum ante non multo,M.Lepidus nobilifsima? ftirpis que euenti an xietate diximus mortuu fiam® vi e rogo eieftus recondi propter ardore nonpotuifset:iuxtafarmentisalijs nudus crematus eft.
De fepultura.	CA. LII1I.
Pfum cremare apud Romanos ηό fuit veteris inftituti. Terra codebant. At poftqs loginquis bellis obrutos erui cognouere, tunc inftitutu.Et tu multifarie prifeos feruauere ritus.Sicut in Cornelia domo nemo ante Sylla di&atore tradit efsecrematus.Idqt eu voluifse veritu talionem/eruto.C. Mari) cadauere .Sepultus intelligitur quoquo modo conditus:humatus vero humo conteclus.
De animayel de manibus vel derefurreclione verba gentilium inania. CA.LV.
Oft fepultura ali? atqj alie maniu ambages. Gibus a fupma
die cade qug ante primu, Nec magis a morte fenfus vllus aut
corpori aut animg φ ante natale, Eade.n.vanjias in futurum
efia (e propagat,& in mortis quocp tepora ipfa fibi vita mentitur, Alias immortalitate anima^alias traffiguratione^alias fenfum inferis dando? &Cmanes coledo^deucp facicdo^qui iam etia horno e(Te defierit, Ceu v!lo modo fpiradi ratio hoi a ceteris aialibus diftet,Autno diuturniora in vi at multareperiantPqbus nemo fimile diuinat immortalitate ♦ Qiiod aut corpus anima*profequit materiacVbi cogitatio illifquomo vifus < audi' tusCaut qui tangitrqui vfus eius Caut quod fine his bonfLQee deide fe' desequantaue multitudo tot ffculis animat^ velut vrnbra^cPueriliu ifia delirameto^, Auideqp nunq* defioere mortalitatis comenta funt, Similis δί de afseruadis corporibus horninu ac reuiuifeendis promifsa a Demo crito vanitas:qui no reuixitipfc,Quc (malu)ifta demetia eft iterari vita morte*Que genitis quies vn$ fi in fublimi fenfus animg manete inter in✓ feros vmbr^Perdit profefiro ifia dulcedo credulitafqf* precipuu natura: bonu morte:ac duplicat obitus/ί dolere etia poft futuri jftimatione eue^ nit,Eteni fi dulce viuereteui poteft eflfe yixiflecAt qu ato facilius certiuf# Gbi quencp credere: ac fpecimefecuritatis antegeitali fumere exgimeto.
Qnx quis inuenerit in vita,	CA,LVI,
Onfentaneu videtur priufq* digrediamur a natura horninu indicare que cuiafcj fcientia a quoqp inuTta funt, Emere ac v? dere influit Liber pater Jde diadema regu infigne SC triuphu inuenit*Ceres frumeta cu antea glande vefcerentunEade molere SC con> ficerein attica Italia SC Sicilia:ob id dea iudicata ♦ Eadem prima leges dedit: Vrt ait) putauere Rhadamanthus,Litteras femg arbitror aflyrias fuifse,Sed ali) apud Aegyptos a Mercurio vt Gellius, Alij apud fyros re pertas volunt, Vtiqj in gr$da attulifseephoenice Cadmu fexdecimnu^ mero ,A,B,C.D,E,G.I,L.M.N.O,P,R,S.T.V, Quibus troiano bello Palamede adiecifse quattuor hac figura e ξ φ χ totide poft eu Simoide melicu j Η K ^vQua^ olm vis in noflris recognofcit, Ariftpteles dec£ SI octoprifcas fuiiTe^^/ ^ J ΚΛ.ρ- V 0 7Υξ σ rv XEt duas ab Epichare
itio additas δ Χφ a Palamede mauult.Antidides in Aegypto imienifs* quedam noie Menona tradit quindeci annis ante Phoroneu antiquifsi/ mu grecij regemdd monumetis approbare conatur. E diuerfo Epigenes apud Babylonios fcptingentoi^ viginti annoj^ obferuationes fyderum coctilibus laterculis infer jptas doceqgrauis auctor in primis.Qui mini/ mum Berofus &. Critodemus/quadringeto^ oftoginca annojji. Ex quo apparet jternus littera^ vfus.In latiu eas attulerunt pelafgi. Laterarias domos conflituerut primi Euryalos & Hyberbios fratres Athenistantea fpecus erant pro domibus.Gelio Doxius Celtj filius lutei aedifici) inuen-tor placet,exeplo fumpto ab hirundinu nidis. Oppidu Cecrops a fe ap-pellauit cecropia:que nunc eft arx Athenis. Aliqui argos a Phoroneo re ge ahte coditii volunt.Quida & ficyone. Aegypti) multo ante apud ipfos Diofpolin.T egulas inuenit Cinyra Agriopf filius,& metalla <jris.vtriic(? in infula cypro.Item forcipe,marcMunr,veifle,incude.Pureos Danaus ex Aegypto adueetus in grecia qua vocabatur argos,Lapidicinas Cadm? thebis.aut vt theophraftus in Phoenice. Trafon muros.Turres vt Arifto teles Cyclopes :Phoenices vt Theophrafius. Aegypti) textilia.Infecerela nasfardibusLydi.Fufos i lanificio Clofter filius Arachnj.Linu & retia Arachnf. Fullonia arte Nitias megarefis.Sutrina Boetius .Medicinam Aegypti) apud ipfos volunt reperta. Alii per Arabu Babylonis 6C ApoL· linis filiu.Hjrbaria 6C medicametaria a Chiroe Saturni & Phillirg filio. Aes conflare &teperare Ariftoteles Lydu Scytemmonftrafse.Thep/ phraftus D eia Phryge putat. Aeraria fabrica alii Chalybas: alii Cyclo/ pas.Ferrum Hefiodusin Creta eos qui vocati funt Dactyli Id^i. Argentum inuenit Erichtonius Atheniefis,vt ali) Ceacus. Auri metalla 8C cofla turam cadmus Phoenix ad Pangeum monte. Vt ali) Thoas & Eaclis in Panchaia aut Sol Occeani filius:cui Gellius medicina· quoqj inuentior.e ex meile aflignat.Plumbu ex Cafsiteride infula primus apportayit Mi-dacritus.Fabrica ferrea inuenere Cyclopes.Figulinas chorebus Atheni-
cnfis.In tfs otbem Anacharfis Scythes,vt altj Hyperbeos Corinthius.Fa brica materiaria Dedalus,& in ea ferram,afciam, perpediculu, terebra, glutino, LythocolIa,Normaafornice aut & libellam 8C tornum 8£ clauetfi Theodorus SamiusrMenfuras 8C p5dera Phidon Argiuus,autPaleme/ des vt maluit Gellius.Igne e Silice pyrodes Cilicis filius. At eunde affer/ uare in ferula Prometheus, Vehiculu cu quattuor rotis Phryges.Merca/ turas Poeni.culturas vitiu Si arboru Eumolphus Atheniefis. Vinii aqua mifceri Staphilus Sitheni filius.Oleum Si Trapetas Ariftcus Atheniefis Idem Mella.Bouem Si aratrum Briges Atheniefis, vt altj Triptolemus* Regia duitate Aegypti),populare Attici,poft Thefeum tyrannu primus fuit Phalaris agrigeti.Seruitiu inuenere Lacedemonij.Iudiciu capitis in Ariopago pritnu adii eft.proeliu Afr i cotra Aegyptios primi fecere fu/ ftibus quos vocat Phalangas,clipeos inuenerut Proetus Si Acritus inter fe bellanteSjfiue Chalchus Athamatis filius.Lorica Mydias Mefsenius· Galeam,gladiSjhaftamLacedfmonij.Ocreas Si criftas Cares. Arcu Si fagitta Scythem Iouis filiu.Altj fagittas Perfen Perfei filiu inuenifse. La/ ceas stolas.I aculucu amento ferunt inuenifse Aetolum Martis filium· Haftas velitares Tyrrhenu pilumqj.Penthefilea Amazone fecurim.Pife/ um venabula.Et in tormetis Scorpione Cretas.Catapulta Syros. Phoe/ nicas baliftam 8i funda. Aenea tubam Pifeum Tyrrhenum. Teftudines Artemone Clazomeniu.Equu qui nunc aries appellat in muralibus ma/ chinis Epeum ad Troia.Equo vehi Bellorophonte.Frarnos 8i ftrata equo rumPeletroniu.Pugnare ex quo Thefsalos,qui centauri appellati funt, habitates feeundu Pelium montem.Bigas primum iunxit Phrygu natio· Quadrigas Erichtonius.Ordine exercitus, figni dationem, Thefseras* vigilias inuenit Palcmedes Troianobello.Speculare fignificatione eode bello Sino.lnducias Lycaon.FccderaThefeus.Auguria ex auib9 Caras a quoCaria appellata. Adiecit ex canteris aialibus Orpheus. Arufpiciu Delphus.Ignifpicia Amphiaraus, Aufpicia auium Tyrefias Thebanus·
Interpretatione oftento^ '8t fomniorjc Afnphyflyon.Aftroldgra Atlas Ll biae filius,vt altj Aegypti),vt altj Afsyirtj.Sphera in ea Milefius Anaxitna ■ ' 5 der. Vento^ ratione Aeolus Hellenis filius. Mufica Amphion. Fiftulam Pan.Monaulu Mercurius.Obliqua tibia Mydas in Phrygia. Geminas tibias Marfias.In eade gente Lydios modulos Amphion. Dorios Tha> myras thrax.Phrygios Marfias phryx. Cithara Amphion, vt altj Or<* pheus,vt altj Linus.Septe cordis additis Terpander.Oetaua Simonides* addidit.Nona Timotheus.Cithara fine voce cecinit Thamyras prius Cum catu Amphion,vt altj Linus.Cithara edita carmina copofuit T er/* pander.Cum tibtjs canere voce Troezenus Dardanus inftituit.Saltatio nem armatam Curetes docuere. Pyrrhycen Pyrrhus, vtrancp in Creta. Verfum Heroicu Pythio oraculo debemus.De poematu origine magna qucftio eft.Ante Troianu bellu probant fuifse.Profaica orationem con-* derePhereddes Syrius inftituit tpe Cyri regis.HyftoriaCadmus Mile-* fius.Ludos gymnicos in Arcadia Lycaon.Funebres Acaftus in Iolcho, poft eum Thefeus irt Ifthmo.Hercules Olympie Athletica.Pythus pilam luforia.Gyges Lydius pictura in Aegypto.In Grarcia vero Pyrrhus De·' dali cognatus vt Ariftoteli placet: vt Theophrafto Polignotus Atheni enfis.Naue primus in Grjcia ex Aegypto Danaus aduexit, Ante ratibus nauigabat inuentis in mari rubro inter infulas a rege Erythra. Reperis untur qui Myfos & Troianos priores excogitafte in Hellefponto putent cu tranftret aduerfus Thracas.Etia nue in Britanico occeano vitiles corio circufutg fiunr.In Nilo ex Papyro & fcyrpo & arundine. Longa naue lafonem primu nauigaiTe Philoftephanus auctor eft.Egefias Parrhalutn CtefiasSamyram.SaphanusSemiramin.Arthimachus Aegaeone Bi> remen Damafthenes Erythreos feciiTe.Triremen Thucydides Amocleti Corinthiu.Quadrireme Ariftoteles Carthaginefes. Quinquereme infti-* tutt Nefichthon Salajtninius.Sex ordinu Zenazoras Syracufius. Ab ea
ad Decireme Nefigito,Alexandru magnu ferut inftituiffe ad duodecim
f hj

ordines.Philoftephanus Ptolemeu Sotcrcm ad quindecim. Demetrium Antigoni ad.xxx.Ptolemju Philadelphu ad.xl.Ptolemeu Philopatorem jfjui Triphon cognominatus eft ad.l.Oneranam Hippus Tyrius inuenit. lembum Cyrenefes.Cymba phcenices.Celocem rhodi. Certr am Cyprif Syderu obferuatione in nauigado Phccnices.Rhemu Topae.latitudinem eius platea·. Vela Icarus.Ma!u & antcna Dedalus.Hipagu falamintf,auc pendes Athcniefjs.Tedas longas Tafif, antea ex prora tantu & puppi pugnabat. Roftra addidit Pifcus.Tyrrheni anchoram. Eupalamius ea' deni bidente,Anacharfis Harpagonas.Et manus perides Atheniefis,atn minicula gubernadi Typhis.Claflfe princeps depugnauit Minos, animal
occidit primus Hiperbis Martis filius. Prometheus bouem.
In quo primus gentiu confenfus.	CA. LVIi.
Entium confenfus tacitus primus omniu confpirauit vt lonu litteris vterentur.
De litteris antiquis.	CA. LVIII.
Etcres Grccas fuiffe eafde pene qucnuclatine inditio erit Del phica tabula antiq eris,qua: eft hodie in palatio dono princi' pum Minerua? dicata in Bibliotheca cum infcriptione tali· ν^νσ'/κς^Γκσ τ'/σκμ-ενον oceHpctica «μ-εοΗκεν.
Quando prima tonforesRcmg.	CA.LIX.
Equens gentiu confenfus in tonforibus fuit/ed Romanis tar' dior.In Italia ex Sicilia venere poft Roma condita anno qua<* $1 dringetefimo quinqgefimo quarto,adduccteP.TicinioMena - vt audor eft Varro ante intonfi fuere, primus omniu radi quotidie infiix* -tuit Africanus. Seques Diuus Augufius cultris fempcr vfus eft.
Quando primum horologia.	CA. LX.
Ertius confenfus fuit in hora^ obferuatione iam hac ratione mm aecedens.Quado & a quo in grjda reperta diximus in fecun'
• do yoIumine.Serius etia hoc Roma: contigit.Duoded tabulis
ortus tantum & occafus nominatur; poti aliquot annos adiecttis eft Si meridies aflenfu contuiΰ id pronuncianre cum curio inter roftra Si Grj/ coftafin profpexifset tale fole.A coluna Aenea ad carcere inclinato fyde* re fuprema pronunciauit.Sed hoc ferenis tantij diebus vfcp ad primutn punicu beliii.princeps Romanis Solariu horologium ftatuifse ante.xtj, annos q? cum pyrrhobeliatu/eft ad edem. Quirini.L.Papyrius Curfor cum eandem dedicaret a patre fuo votam/a FabioVeftali proditur.Scd necp fadi horologtj ratione vel artificis fignificat,nec vnde traflatum ell, aut apud que fcriptuidinuenerit.M. Varro primum ftatutu in publico fecundu roftra in coluna tradit bello Punico primo a.M. Valerio MeiTV *a confule Catina capta in Sicilia.Deportatu inde pol. xxx.annos cji de Papyriano horologio tradit anno vrbis quadringetefimo feptuagefimo feptimo.Nec cogruebat ad horas eius lines,paruerut tame ei annis vrn* decim,donec.Q1MartiusPhilippus qui cu, L.Paulo fuit cenfor diligens tius ordinatum iuxta pofuit.Idqj munus inter cenforia opera gratiiiime eff acceptum.Etianum tamen nubilo incerte fuere horre vfcp ad proxi> mumluftru.Tunc Scipio N a fica collega lanati primus aqua diuifit ho' ras aeque nodiu ac dierum.Idq? horologiu fub tecto dicauit anno vrbis d.lxxxv.Tara diu Po.Ro.indifcreta lux fuit.
FINIS,
In Calce monendus eft ledor,ne ca.Pli.LV.huius libri,ledo & intel ledo,fide aliqua dedat,Inuolutus enim Epicureo^ erroribus Autor,ea fenfit qus nec veritas,nec religio noftra fuftinet.
IOannes SingreniusCalcographusimpreflit Viennj fumma diligentia 8C impenfis fuis. Decimo/ odauo Kalendas Matf. Anno ♦
M.CCCCC.XV.
.
...
. ..



i

■ r ’ ; *	'	*
• !> ·, ·. ■ ■
0ΐ·	’. ' · *
I
. . / , ,	. >
I
- -
4
. ο
’ 'Λ-.
’	-...........'	·-■ ' : ■ * ■	: Ύ/Η ■ ' . ..
■ V·! i ' ';·	'"o
}


CAII PLINII SECVNDI NATVRALIS HIS*
toriae. De animalibusterreftribus3ElephantO]^ comcn datio38£ de fenfu eorum,	Cap. I.
.D reliqua trafeamus aialia3& primu terre* Iftria, Maximu eft elephas3/pximuq? huanis feiifib9, Quippe itelle&us illis Termonis pa* trrj.Et in primis obedietia officioruq?, q di# I dicere memoria. Amoris &gfix uoluptas, imoueroqetiain hoie rara qabitaSjprudetia/xqtas. Reli* gio quocp fydei^folifqj ac Iunx ueneratio. Aucftoresfunt in Mauritanipfaltibusad quenda amne,cui nome eft anu lo,nitefceceIuna noua greges eoi^ defcedere.ibicp fepuri* fi cantes foleniter aqua circufpergi 3 atcp itafalutato fydere in iyluasreuerti3uitulor?2fatigatos prae fe ferentes. Alienae quoqjregionisintelleftucreduntmaria traiituri3 no ante nauesc6fcendere3cjinuitari redoris iureiuradodereditu, V ificp funt fefst xgritudine3quado & illasmoles infeftant morbi,per hcrbasfupiniincxlu iacetes3ueluti tellure pciV busalligata.Naquod ad docilitateattinegregeadorat-ge*
nua fubmitmgcoronasporriguqlndicis Arabici minores,
qs appellat Nothos,	βΕ Quado prirnu iuefH. Cap.lL
TD Omxiufti primuifubiere curru Pop. Magni africo triupho.Qftprius India uida trifiphante Liberopre mcmorat.Procilius negat potuifle Popei trifipho iunilos ingrediportaGermaniciexfaris muere gladiatorio qfda incoditosmotusediderefaltantiumo.Vulgare erat p au* ras arma iacere no auferctibus uc tis 3 atep inter Te gladiator rioscogreiTusedere3autlafciuienre pernicitate colludere. Poftea S£ per funes incedere. Ledicas etia ferentes citerni
fingulas^puerpasimitaces^plenifc^hoimtriclinijsaccubib
tu,ier£per le&ositalibratisueftigrjs,nequispotantiumat* ϋ. tingeretur. $j~ De docilitate eorum. Cap. III. 1 ; /^Ertu eft unu tardiorisingeni) in accipiedis quae trade# ^^bant,frpius cafhgatu uerberibus ea de illa medi tante noftu repertu. Mirum maxime & aduerfisquidefunibus fubire.Sed regredi magis utriq?,pnis, Mutianus ter colui auftor efta, lique ex his &literaru dueftus grgcai^t didicif* fe/olitucp pferibere eius li ngu£ uerbis.Ipeego hgc fcripfi,
SC fpolia celtica dicaui .Iteqj fe uidente putcolis, cu ad u ecfti de naue egredi congerent, territos fpacio procul pontis a continete ponecfH, utfefelogincjtatisteftimationefalleret, auerfos retrorfus iiTe, Praeda ipfi in fe expetenda fciutfola efle in armis fuis, q Iuba cornua appellat. Herodotustato antiquior &Γ cofuetudo melius dentes. Qua obrem deci# duos cafu aliquo,u el fene&a defodiunt, hoc folu ebur eft. Cauterum8c inqsquoqjquod corpus intexit uilitasoflea. Quancpnuper ofta ena in laminasiecari cccpere penuria.
Etem rara amplimdo iam dentiu,practerqj ex India reperit Caeteruinnoftro orbe ceftere luxuriae. Dentium cadore intelligitiuuenta. Circa hos belli curafuma, alterius mu# eroni parcut,nefit pnelrjs hebes, alterius ogario ufu fodiut radices, impellit moles. Circuu enticjj a uenatibus primos conftituiit,qbusfunt minimi,ne tanri praeliu putet.Poftea fefti impa&os arbori frangunt,praedacpfe redimunt.
De clxmentia eorum, & q> pericula fuaintelligant,& de Tigridis truculentia.	Cap.	.1111.
A/Tiruin plgriicp animaliu fcire quare petant, fed &C per ^ ' *-cun<5taqdcaucant.Elephashomieobuioforteinfo litudine, 8>C fi'm pii citer ob errate claemes, placidufcp etiam demoftrareuia tradit. Ide ueftigiohoisaiaduerfopriufq?
A ή
homine intermifccre infidiaru m etu, fubfiTtere ab olfata, drcufpecftarej iras proflare, nec calcare, fed erutu p>ximo tradere.Illu fequetinundofift ufq? ad extremu tuncagme drcuagh&reuerthacieq^ dirigi. Adeooim Odoridurare uirus illud maiore ex parte3nenudoruquidepedu, Sic 8C tigris eria feris caeteris truculenta, atcp ipfa elephanti quoq? ipernes ueftigia. Homie uifo trafterre dicit protinuscatu* l°s. Quo na mo agnito? Vbi ante cofpecto illo que timet? Etem talesfyluas minimefrequetari certu eft. Sane mirant ipam ueftigrj raritate.Sed unde fciunttimedos efle ? lino uero cur3uel faeptus confpe&u paueat, tanto uiribus m ag* nitudine uelocitate praeftantiores?Nimimhacc eft natura reru, hacc potentia eius feuiiTimas feraru maximafq? qua: nunq uidiiTentquod debeat timere5 ftatim intelligere cur (it ttmendu. |[jDe intelle<ftu &memoria eoru. Ca .V» TJ1 Lephanti gregatim femper ingrediunt. Ducitagmen J—'maximus natu3coget aetate (pximus3 amne tranfituri minimos prcemittut, nemaioru ingreiTu atterete alueum crefcat gurgitis altitudo. Antipaf au<ftor eft duos Antio* cho regi in bellicis ufibus celebres etia cognoibus fuiiTe. Etem nouereea. Certe Cato cu imperator^ noia annalib9 deicriberegeu qui forti (Time praeliatus eflfet in punica acie Sutrii tradidituocatu altero dentemutilato, Antiocho ua* dii flumis experieti renuit Aiax., alioqn dux agminisfemg T um pmunciatu eiusfore principatu qtrafiftet., aufumcp Patroclii.Obidphaleris argenteis quo maxiegau det, reliqomi primatu donauit. lllequi notabat inedia morte ignominiaeptulit. Mirus naq? pudor eft, uicftufq? uocem fugit uicforis. T erra ac uerbenas porrigit. Pudorenunqj nifi in abdito coeunt. Mas quinquenis, fccmina decennis*
Initur aut biennio quiuis,utferunt cuiuftg anni diebus,nee amplius. SextopfimduntamnenSantereducesadagme* Nec adulteria noucre, nui 1 au e propter fceminas inter fe praelia, exteris aialibus pnicialia, nec quia defit illis amoris uis.Namcp tradit unus amaiTequanda in aegypto corollas uendente, Acne quis uulgariter eledta putet,miretur grata Ariftophani, celeberrimoin artegramatica. Alius Mena* drum Syracufanu incipietisiuuetx in exercitu Ptolemaei, defidenu eius quoties no uideret inedia teftatus. Et ungue* taria quanda deledta iubatradit, Oim amoris fuere argu* meta gaudiua cofpedtu, blandiciecp incoditae, ftipes quas populus dediiTetferuat£,& infinum efFufae, necmiru effe amore quibus fitmemoria. Idem nanCp tradit agnitum in feneAa multos poft annos qui reefior in iuuenta fuiffet.lde diuinationequandaiufticiae. Cti Bochusrex.xxx. elephas tis toti de, i n quos fieuire infhtuerat ftipiti bus alligatos obi ieciiTet,(pcurfantibus inter eos qui laceiTeret, non potuiiTe effici,ut crudelitatis alienae minifterio fungeretur, ^JQuandoprimuin Italia, Cap. .VI,
"p Lephates Italia primii uidit Pyrrhi regis bello, Si bo* ues iucas appellauit in lucanis uifos anno urbis qdrin* gentefimo feptuagefimo fecudo. Roma aute in triumpho fepte annis ad fuperiore numeru additis. Eadem plurimos anno qutngetefimo fecudo uidtoria.L. Metelli potificisin Sicilia de pccnis captos, cxlrj .fuere traueAi ratibus, qs do* lioru cofertis ordinibusimpofuerat. Verius eospugnaffe in cyrco, iterfeftofip iacuFtradit penuria coGifj. Qm necp ali placuiffet,necp donari regibus.L. Pifo indudlos dumi taxat in circu,atq? ur conteptus eoru increfceret ab oparrjs haftas praepilatas habetibus,per circutotum adtos.Nec
quid deinderjsfa&um fitau&ores explicat, quino putant
interfe&os. f^Pugntccoru. Gap* .VH* /^Lara eft unius e Romanis dimicatio aduerfus ele* ^-/phantu.Cum Hanibal captiuos nros dimicare inter fe coegiffet.Nacp unii qui fuperat obiecit elephato, & illum dimitti pa<flus,ii inter emiflTet.Solus ergo in harena cogrcfc fus magno pcenom dolore cofecit. Hanibal cufama eius dimicandis contemptu allatum beluisintelligeret, equites mifitquiabeunteinterficerent.Promufcide eorufacilime amputari Pyrrhi prglioru experimetispatuit.Romaepugc naflfe Feneftella traditprimu oim in cyrco Claudrj pulchri sedilitatecuruli M. Antonio, A. Pofthumo conf.anour* bisfexcentefimo quinqgefimo qnto. Item poft annos ,xx. iuculoruaedilitate curuli aduerfus tauros. Pompei quocp altero confulatu dedicatioctempli Veneris ui&ricispug* nauerein cyrco.xx. aut ut quidam tradut ,χνή. Getulis ex aduerfo iaculatibusmirabili unius dimicatioe,quipedibus cofoiTisrcpfitgenibusin catteruas, arrepta fcuta iaciensin fublime,q decidctiauolubilitate ipe&atibus uoluptati erat in orbe circumara, uelut arte no furore belua: iacerentur MagnuSi in altero miraculu fuit uno icflu occifo.Pilu fub oculo adaftu in uitalia capitis uenerat. V niuerfi eruptione
tetauercnofineuexatioepopKcircudantisclauftrisferreis»
Quadecaufacxfar dicfbtor poftea filefpecflaculu editur5* Euripidisharena circudedit, qs Nero pricepsfuftuliteqti loca addens. Sed Popeiani amiiTafugp fpe mifericordiam uulgi inenarrabili habitu qupretes fupplicauere quadii fefe lametatione coplorantes, tanto populi dolore, ut obi itus imgatoris acmuniiicetig honori fuo exqfitp fles utiiu crf9 co furgeretdirafqj Popeioqs illemoxluit poenas impcareri
Pugnauere,& cefari di&atoritertio cofulatu eius. xx. eo* tra pedites quingctos. Itera totidem turriti cumfexagenis ^pugnatoribus eode,quo prioresnumero peditu, Si pari equitum e diuerfo dimicante. Poftea fingulisprincipibus Claudio & Neroni in confummatione gladiatorii, ipfius animalis tanta narrat clemetia cotra miniisualida, utingre ge pecudu concurretia m anu dimoueat, neqd obterat im pru dens. Nec nifi laceiTiti noceat, ideoq? gregarim femg ambulent. Minime exolbusfoliuagi. Equitatu circuuecK infirmos aut felTos uulneratofue inmediu agmerecipiut,
ac uelut imperio autratioe per uices fubeun^Capti celerri m e mirificantur h ord ei fu cco.
Quomodo capiantur. Cap. «VIII. /'""'lApiunt autc in India unu ex domitis agente retflore, ^-^quidephenfum folitariu abaduue a grege uerberat feru. Quo fatigato tranfcedit in eum ,necfecusacpriorem regit. Africa fou eis capit, in qs deerrate aliquo protinus c£* teri congerat ramos, moles deuoluut,aggeres eonflruut, omicp ui conant extrahere. Antea domita di gratia gregis equitatu cogebatin conualle manufacila, Si longo tra&u fallace.Cuiusinclufosripisfoflifcjjfamedoniabat.Argu* mentii eratramushoieporrigete cl emet er acceptus. Nuc dentiu caufa. Pedes eoi^iaculanteralioquin molliffimos. Troglodytg cotermini a:thiopiae,q hoc folo uenatu alunt arbores^pinquasitinericoru confcendut, Indetotiusag* minis nouiffmu ipeculati extremasin clunes defiliut. Le* uaapprehendit cauda. Pedes ftipant infiniftro focmore. Ita pedens altera poplite dextra cjdit,ac pacuta bipeni boc crure tardato ^fugies alterius poplitis neruosferit, cu<fta pcelcri gnicitate peragens. Alq tuciore genere 3fed magis
fallaci intetosingentes arcus defigunt humi longius.Hos pcipui utribus iuuenes cocinent. AI17 conixi pari conatu tendut,acptereuntibus fagittaru uenabula infigunt, mox fangufs ueftigrjs fequunt.Eiephantorii generis fceminac. multo pauidiores. Quomododomant.Cap. .IX* TA Ornantur autrabidt fame 8>C' u er b er ib9, el eph .%s alrjs ' admotis qui tumultuante cathenis coerceat. Alias cir* ca coitus maxie efferant, Si ftabul a Indour detibus ifernut Quapropf arcent eos coitu,fceminaruq? penuria feparat, quae haud alio mo cp armentor$2 habet domiti militant, turres armator^ in hoftes feriat, magnacp ex parte orientis bella conficiut. Proftemfit acies proterat armatos. Iidem minimo fuis ftridore terrentur, uulneratiqj dC territi retro femper cedunt,haud minore partiu fuarfi pernicie. Indicu Afri pauenqnec cotueri audet, 8>C maior Indicis magnitu* doeft. C De partu eoru 8C reliqua natura. Gap, .X* TAEccm annisgeftarein utero uulgus exiftimat.Arifto ^—A e! es biennio,nec amplius cpfingulos femel gign ere, plurefcp uiuere ducetis annis, 8C quofdam trecetts. luueta eorufexagefimo incipit.Gaudet amnib9maxime. Et circa fluuiosuagant cualioquinnare qapter magnitudine cor* poris non poffint, Iidem frigoris impatietes Maximu hoc malu,inflationeqj,8£ ^pfiuuiii alui, nec aliamorboruge* nera fentiut.Olei potutaelaqu£ corpi eoru inhccferat dcc i* dere inuenio. A i udore aut facilius ad hxrefcere. Et terram edirfefjstabiftcu effinifi firpius madant. Deuorat aute lapides Truncos qui de gratiifimo in cibatu habct.Palmas excelfiores frote qafternut Ac ita i acent iu a ITu nui t fr u (fitu. Mandat ore,fpirant & bibar, odoranrip haud improprie appellata manu, Animaliu maxie oderemore, & fi pabula
in praTepio
in prscfcpiopoficu attingi ab co uidere,faftidiut. Cruciae ^ | tu in potu maximi? fcntiut haufta hirudine, qua fanguifui ga uulgo cocpiiTe appellari aduerto. Hsccubiinipfoahc canaiile fixit3intolerando afficit dolore, Durifsimu dorfo tergus. Vetr es molles.Setarunullu tegumentu,nein cau^ da quidepncfi cliii abigedo tediomufcaru. Nacpid&tata uaftitas fentitiSed cancellata cutis & inuitas id genus aiahV ura odore. Ergo cu exteti recepere examina arefiatis in ru* gas repete cacellis coprehenfas enecat. Hocfis pro cauda, pro iuba,pro uillo di, Deribus ingens pi’£ciu, & deoi^fe mulacrislaudariisima ex fis materia. Inuenitluxuria comi mendatione,&aliam expetit in callo manus uimfaporis, haud alia de caufa credo cp quia ipm ebur fibimadere uiV det. Magnitudo dentiu indet quide in teplis prycipua.Sed tame in extremis Africa: qua confinisa:thiopiic eft ,poftiu uice in domicilfispbere. Sepefqj ea fis &C pecoruftabulis palos elephantom dentibus fieri Polibyus tradit au<flore Gaulufa Regulo.	Vbi nafcant, &Γ dedifcors
diaeoruSvdraconu.	Cap. .XI.
Lephantesfert Africa ultra Syrticas folitudines.&Tin ^mauritania.Ferut gthiopes & troglodytae, ut di&u eft Sed m axi os India bellatefcp cu ijsppetua difeordia dracon nes tatae magnitudinis.ut 8C lpos circuflexu facili ambiant, nexucp nodi perftringat. Comoritura dimicatio uiftufq* corruens complexum eliditpondere»
HLDeiolertiaanimalai, Cap.	,χΐϊ.
7V/Tiraanimaliu profe cuicpprtecipuafolertia eft, utfis ^-^unafcandcncli in tanta altitudine difficultas , Draco *ter ad pabula fpeculat. Ab excelfa fe arbore ifi cit.Sic dleiinpare fibi liu-Litii cotrane^us, Itaqj arbori?autruptu
b
attritu quxrit. Cauethoc dracones ob id cp gr ei fu s pr im u alligant cauda.Refoluut illi nodos manu. At hi in ipa nare caput condut,pariter cp fpiritu prxcludut, SC molliiTimas lancinat partes, lide obuq dephenfi in aduerfos erigunt fe, oculofcp maxie petunt. Itafit ut plgrumcp cxci acfame8C moeroris tabe confe&i reperiant. Qua quis alia tantae dif* cordix aufam attulerit, nili natur x fpeitaculu fibi ac paria componetis, Eft 8i alia dimicationis huius fama. Elephatis frigidifsimu eiTe fanguine, ob id xftu torrente prxcipue adraconibus expeti. Quaobrem in amnes merfosinfidiari bibetibus,ar&atifq? illigata manuin aure morfum defiges re.Quonia is tantu locus defendi ηδ poffit manu.Dracoes efletantos,uttotumfanguine capiant. Itaq? elephantos ab rjsebibi ,ficcatofcp c5cidere,8£ draconesinebriatos opprri micomoricp.	fH. De Draconibus. Cap. .XIII.
Enerat dracoes xthiopia Indicisparesuicenucubito* ru.Id modo rhiru unde criftatos Iuba credid erit.Afa* chxi uocant£thiopes,apud quosmaxienafcant.Narratur in maritimis eoru qternos quinofq? inter fe Cratiu modo implexos erecfhs capitibus'uelificantes ( ad meliora pabula Atabix)uehi flueftibus.
CL De ferperibus maximis & Bois. Cap. .XIIIIv IV/T Egafthenes feribit in India ferpetesin/anta magnis d-» d-tudine adoleicere,ut folidoshauriat ceruos taurof» Cp* Metrodorus circa Rhindacu amne in ponto, ut iupen? uolantes quisaltepnicitercp alites hauftu raptas abforbeat Nota eft in puni cis bellis ad flumeBagrada a Regulo im* peratore baliftistormentifq? ,ut oppidu aliqd expugnata ferpens c.xx.pedu longitudinis. Pellis eius maxillxcp ufq> ad be[lu Numantinu durauere Romx in teplo. Faciuthis
fide in Italia appellata; boae in tanta magnitudine exeuntes4 8 C ut diuo Claudio pricipeoccifae in uaticano folidusinaluo ipecflatus fit infans. Alunt primo bubuli ladiis iucco, unde nomen traxere. Caeteroru animaliu quae modoconuedla undicp kalia; congere faepius, form as nihil attinet fcrupui lofe referre* CL De Scythicis animalibus &fepte$ trionalibus.	Cap.	.XV.
"O Auciilima Scythia gignitinopia frucRmi. Pauca com ■f termina illi Germania. Infignia tame boum feram ge^ nera,iubatosbifontes, excelleticp, &ui Sc uelocitateuros, qbus imperitu uulgus bubaloru nome ίροηή,εΰ id gignat Africa uituli potius ceraiue quada ff.tudi ne.Septetrio fert SC equoru greges feroru/icut aiinoru Afia Si Africa.Prae terea Alcen ni proceritatis auriu & ceruicis diftinguat, iu<s mento filem. Item natam in Scardinauiainfula,necuncp uifam in hoc orbe, multis tii narrata Machlin haud diflL mile illis,SxT nullo fufFraginu flexu. Ideoq? no cubante, le<J accliue arbori in fomno, cacp incifa ad infidias capi. Alias uelocitatis memorata; Labru ei fiupius praegrandae, ob id retrograditinpafcedo,nein prioratendes inuoluat.Trai dutin Paeonia feram, quae Bonafus uocet equina iuba,cg? teraTauro fimile, cornibusitain fc inflexis ut no iincutilia pugna;. Quapropter fuga fibi auxiliari, reddente ea fimu interdu, Si trium iugeru longitudine.cuius contacflusfe* quetes,ut ignis aliquis comburat. Miru pardos pantheras leones & fimilia condito in corporis uaginasunguiumu* crotic ne refigant hebetenturcp ingredi,auerfifcp falculis currere, nec ni fi appetendo praetendere.
ϋ. De Leonibus, Gap.	.X\7I.
B ij
T Boni pcipuagenerofitas, tuc άί colla armofcpucftiut 'iubg.Id em aetate cocingit e leone conceptis.Quos5^0 pardigenerauerefpinfigni hoc caret.SiH modo fceminac* Magnarjslibido coitus,8£ ob hoc maribus ira. Africahgc maxie fpe&at inopia aquarii ad paucos amnes cogrcgan* tibusfeferis. IdeomPtiformesibi animaliuptus, uariefoe* minis cuiufcp generis mares autui aut uoluptate mifcete; Vn etia uulgare graecie diAu fempaliqd noui Africa ab ferre.Odore pardi coitum fentitin adulteraleo,totacp ui confurgitin pcena.Idcirco aut culpa flumine abluitur, aut longius comitat. Semel aute edi partu lacerato unguium acie utero in enixu uulgu credidifle uideo. Ariftoteles di* uerfatradiquir que in rjs magna fecuturus in parte prcfan* du reor, Alexadro Magnorege inflamato cupidine ai ali# um naturas nofcendi,delegatae]? comentatione Ariftote* li fumo in omi fcientia uiro,aliqd milia hoim in totius Aii? gr^ciecp tracflu parere iufla,oim qs uenatusaucupia plica? tufcp alebant. Quibufcp uiuaria,armeta,aluearia,pifctnae, auiaria,in cura erant, ne quid ufcp gentiu ignoraret ab eo. Quos percontado.L.ferme uolumina illa pr^clara de aia? libus codidit. Quae ame collecfla in anflu cum rjs que igno rauerat, quacfo ut legetesboni confulant inuniuetfisreru naturae opibus,medioqj clariflimi regu oim defiderio cu? ra noftra breuiter peregrinates. Is ergo tradit laeena primo fcetu parere, v. catulos, ac per annos fingulos uno minus, ab uno fterilefcere. Informefq? minimaicp carnes magni? tudine muftelaru efle initio. Semeftres uix ingredi polTe, necnifi bimeftrcs moueri. In europa aut inter Achelou tm &Neftu amnes leones efle, fed loge uirib9 pftantioresijs quos africa aut fyria gignat. Leonu duo genera copacflile
& br eue crifpiorib9 iubis. Hospauidiores effe c| logofim* plicicp uillo, eos contcptores uulneru. Vrina mares crure lublato reddere ut canes. Graue odore, necminushalitu. Raros in potu. Vefci alternis diebus. A faturitate interim triduo cibis carere. Qup poiTintinmandedo (olida deuo* rare,nec capiet e aluo coiectisinfaucesunguib9extraheres ut fi fugiendo fit no in fatietate abeat. Vita rjslonga docet argumeto tp pleri cp dentibus defe&i reperiant. Polibyus Aemiliai comes in feneftahoiem appeti abqs refert. Qm ad pfequedas feras uir es riofuppetat. Tucobfidere africx urbes,eaq? de ea crucifixos uidiile fe cu Scipio ne q a exteri metu poeng fiPis abfterreret eade noxa.Leoni tantu ex feris clemetia in fuppl ices ^pftratis pcit: Si ubi (xuit in uirospri* ufc| in fccminas fremit,ifantes no nifi m agna fatu e, Credit libya intelle&u fpuentrc ad eos pcu. Captiua certe getuliaa reduce audiui mltoruinfyluisimpetua fe mitigatuallocjo aufxfedicere focmina qafuga infirma iupplice aialisoim generofiiTi m i, exteri fcp impantis,indigna efusgfiapdam, Varia circa hxc opio ex ingenio cuiuicp uel cafu m ulceri alloquii s feras. Quippe ia ferpetes extrahi cantu, cogicp in pccna. Verufalfumuefituita decreuerit. Leonu ani index cauda,ficut Si equor$2 aures. Nacp&has notas generofiG (imocuicp natura tribuit.Immotaergoplacido clemesbla dienticpfifis, qd rarii eft. Crebrior.n.iracudia eius. Inprr* cipioterra uerberatjncremeto terga ceu quoda incitante* toflagellat. Vis fuma inpe&ore.Ex οί trulnerefiue ungue impreiTo fiue deteater^pfluit (anguis. Iidem fatiati innoxrj funt.Generofitasmaxieipiculis deprehendit, ηδίη illotm mocp fpernens qrla diu fe terrore folo tuet, autuelutcogi teilat,Cogitur cp no tancj periefo coadus/ed tanq ametia
B ii)
iratus. Illa nobilior animi fignifi catio qualibet magna canu δί uenantiu urgente ui conteptim reftitafcp cedit in capis, &C ubi uideri pot. Idem ubi uirgulta fyluafcp penetratierit acerrimo curfufert,uelut deputas abfconfioe turpitudine, Du fequit,infilitfaltu,quo in fuga non utit. Vulnerat9 ob^ feruatione mira percultore nouit, Si in quanta libet mulnV tudine appetit.Eum uero qui txla qui de miferit, fed tn no uulnerauerit correptu raptatu mcp fternit, nec uulnerat» Cii pro catulis foeta dimicat, oculoru aciem traditur defi* gere in terra, ne uenabula expauefcat, Cacteru dolis car ent dC fufpitione. Neclimisintuetur oculis, afpiciqj fimili mo noltit,Creditu eft a morientehumu morderi, lachrymacp loeto dari, Atcp hoc tale tancp fxuu animal rotaru orbes circuacH,currufq$ inanes, Si gallinaceoru crifty cantufcp etia magisterrent,fed maxie ignes. Aegritudine faftidrj tm fentit,in qua medet ei contumelia, in rabiem agete anne* xaru lafciuia fimiaru.Guftatus deinde fanguisin remedio eft. Leonu fimul pugna pluriu romaeprinceps dedit, Qj Sceuola. P.filius in curuli xdilitate.Centfi autem iubatoru primus oim.L, Sylla, qui poftea ditftator fuit in praetura* Poft euPom.Magn9in circo, dc. ac in i)s iubatoru. cccxv ♦ Cacfar di&ator.cccc. Capere eos ardui erat quonda operis foueifcp maxime. Pricipatu Claudrj cafus ratione docuit pudenda pene talis ferx nomie, paftoris Getuli fago cotra ingruetis impetu obiefto. Quod fpeftaculu in harenap* tinus tranflatu eft, uix credibili modo torpefcete tanta illa feritate,cpuisleuiiniectu opto capite, itautdeuinciatur no repugnas. Videlicetols uis conftatinoculis Quominus miru f t a Lifnnacho Alexadri iuflu Gf iclufo ftrangul atu leone, Iugofubdiditeos Primufqj romx ad curru iunxit.
M. Antonius SC qui de ciuilibello, cum dimicatu eiTetiti vj pharfaliciscapisnofine ofteto quoda tepore illo genero* fosfpiritusiugiifubireqadigiofignificate.Na q> itauedus eft cu Mimacythcride fupramoftra etia illam calamitatu fuit.Primusauthoim leone manu traAare aufus3& often# deremanfuefatflu Hano e clariftimis pccnoru tradit. Da# natufep illo argumeto, qm nihil no piuafurusuir tam arti# fidsingenrj uidebat, & male credi libertas ei cui intantum ceffiiTet etia feritas. Siit uero Si fortuita eoi^ qcp clemetia: exepla,Metorfyracufanus in fyrialeone obuiofuppliciter uolutate attonituspauore3eu refugienti undiqj fera oppo# neret fefe,& ueftigia lamberet,adulanti filis aniaduertitin pede eius tumore uulnufcp.Si extradto furculo liberauit crucitatu.Pi&ura cafum huc teftat Oraculis. SiUmoHel# pis famius natioe in Africa delatus natie, iuxta littus coipe# <floleone hiatu minaci arbore fuga petit, Libero patre in# uocato,quonia tum peipuus uotoru locus eft, cu fpei null9 eft.Sed necp profugieti cu potuiffet/era inftiterat.Sc pro# eubensad arbore hiatu quoterrueratmiferatione qrebat. Osmoriuualidioreadheferatdetibus/cruciabatcpinedia Tu pene in ipfis eius taclis fufpecflante ac u elut mutispeib® orante.du fortuitu fidens no eft cotrafera.Multcq? diuti9 miraculo cpmetu ceflatu eft, Digreffiis tande euellitprp# benti, Si qmaxime opus eft accomodanti. Tradutq? qdiu nauis ea in littorc ftetit retulifle gratia uenatus aggerando. Qua de caufa Libero patre templu in Samo. Helpisiacra uit, qd ab eo facftu graaci «τ-ωτ^ός Νίώξ ? Δ/ovvVou appella# uer e.Miremur poftea ueftigia hoim intelligi a feris,cu etia auxilia ab uno animaliu fperet,Cur em no ad alia iere *i aut unde medicas manus hois fciunt ? nififorte uis maloru etia
feras oia experiri cogit?	De Pantheris.Cap. XVII
Λ Equememorandu S>C de Panthera tradit Demetrius '^^•phyfieus. lacetemin media uia hoisdefiderio repete appuiiTepatri cuiufda P hilini s aiTeftatori s faplic, illupa* uore ccepifTe cgredi.Fera uero circuuoiutari no dubie bla dientem fefe coflicftante merore, qui etiain pantherainteb ligi poii et.Fccta erat,catulis ,peul in fouea delapfis. Primu ergo mirationifuit no ex pauefcere. Proximu ei cura inte* dere/ecurufq? qua trahebat uefte unguiu leni inie&u, ut caufam doloris intellexit J imulq^faiutis fuymcrcede, exe* mit catulos,eacp cft rjsqalcquete ufqj extra folitudines de* dinftuslxta atq? geftiete,utfacile apperet gratia referre,δ£ nihil inuice imputare, quod etiain hole rara eft. Haecfide etia Democrito afferat, qui Thoante in Achaia feruatu a dracone narrat. Eum nutrierat puer dilcftu admodu, pa? ucnfcpferpentisnatura, & magnitudine metuens in foli tu <= dines tulerat.In quib9 drcuuentolatronu infidus agnitoq; uocefubuenit. Nam que de ifantibus feraru lacte nutritis cum eiTentexpofiti produnt, ficutde coditoribus noftris alupamagnitudini fatora accepta ferriarquiuscpferarum naturg arbitror,Pathera Sc Tigris maculam uarietat^^ppe folac beftianzfpeclant. Cseterisunus aefuus cuiufcp gene* ris color eft.Leonfi tantu in Syria niger.Patherisin cadtdo breues maculam oculi. Ferunt odore eam mire follicitari qdrupedes cudas,fed capitis toruitate terreri. Quaobrem occftatoeoreliqs dulcedie inuitatas corriptut, Sfitqut tra* dutin armo qs fimile lunse effemacula crefcente in orbes, & cauante parimp co nua.Nuc uariasSC Pardos,q mares funt appellat in eo orni genere crebemo in Africa Syriaqj. Quida ab rjs patheras folo candore difccrnut, nec adhuc
alia differens
alia differentia inueni. Senatufconfuliu fuituet,,iieliceret J ,f) Africanas in Italia aduehere. Cotra ha?c tulit ad populum Cn. Aufidius tribunus plebis, permifitcp Circeniiu gratia im portare. Primus aut Sca urus aedilitate fua. cl. uniuerfas mifit, Deinde Pompeius Magnusquadringentas decem. Diuus Auguftusquadringetasuiginti.Ide.Q.Tuberone Fabio Maximo conf.iiij. nonas Mar| theatri Marcelli dc* dicationeTigrinprimusoim Romg oftenditincaueama fuefafta. Diuusuero Claudius fimul quattuor.
De Tigridis natura,&Γ cam elis, & Camelopardali, Si quo primu uifa Romae.	Cap.	XVIH.
^Tplgrin hyrcani &C Indiferutaial uelocitaris tremedae, 8C 1 maxie cognit£ dum capit. Totuseius fcetus qui femg nuerofus eft ab iniidiaterapit equo qmaxime pernid,atq* in recente fubinde tranffert. Atubi uacuu cubilereppent fccta,maribuseincurano eft (obolis, fert praeceps odore ueftigas.Raptor appropinquate fremitu abqcitunu ex ca* tulis.Tollitilla morfu,8£podere euam ocior a&aremeat, item confcquit 8C fubin, donec in naue regreffo irrita feri tasfguitinlittore. Camellos inter armf tapafdt oriens, qns duo generabadxiteSiarabiae differut,q> illi binahht tube ya in dorfo,hi fingula,8i m peftore alterum, cui incubant. Dentiufupiore ordine,ut boues carent in utroqj genere. Oesautiumetoi^ in rjsterris dorfofungunt, atcpeteqtatu in plqs. V elocitas inter equos. Sed fua cuiqj mefura,hcuti uires. Nec ultra affuetu^pceditfpacium, necplusinftituo onere recipit. Odiu aduerius equos genit naturale. Sitim & quatriduo toferant.implent cum b< b endi oc cafio eft 8C in pratteriruSi infuturii, obturbata coculcatione prius aq, aliter potu nogaudet, Viuut quinquagenis annis,quida
jmnquagems annis,gut
centenis,V tcucp rabiem, Si ipfi fentiut. Caftradi gen9 etia fcxminas,qugbelloprgparentinuentij eft.Fortiores itafiut coitu negatOiHoru aliqua fimilitudoin duo tranffert ani# malia.Nabim sethiopes uocant collo fimile equo, pedib9 cruribusboui,camelo capite,albismaculisrutilu colore diftinguetibus. Vnde appellata camelopardalis.Di&ato# risCiefariscircefibusludis primu uifa roinae. Ex eo iubiri cernit afpecfhi magis cp feritate cofpicua. Quare etia ouis fere nome inuenit.	efDeChao&Cepho.Cap. XIX,
T)Ompei Magni primu Ludi oftenderunt Chau, que galli Rhaphiu uocabat,effigie lupi, Pardoru maculis. Idem exaethiopia quasuocat Cephos, quarupedes pofteri ores pedibus humanis 8c cruribus, priores manibusfuere fimiles,hoc animal poftea Roma non uidit.
^ De Rhinocerote. Gap.	XX.
Tlfde ludis 8i rhinoceros unius in nare cornu qualis faepe J- uifus Alter hicgenirus hofhs elephato, cornu ad faxa li# mato prscpat fe pugnae. 1 n dimicatione aluu maxie petens, quafcit eifemolliore.Longitudo ei par. Crura multo bre uiora.Color buxeus.	DeLyncibus,& Sphingib9
& Crocutis, Cercopithecis, Indicis bubus, Leucrocutis
cale,Tauris aethiopi£,manticora,monocerote,Catoblepa,
Bafilifco.	Cap.	XXI.
T Ύneas uulgo frequetesSi fphingasfufco pilo, mamis 'in pecore gemis gthiopia generat, m ultacp al ia m on# ftrofifia.Pcnatoseqsoi cornibus armatos, quos Pegafos uocat.Crocutas uelut ex canelupocp coceptos oia detibus frngentes, (p tin ufqj d euorata coficientesuentre. Cercopi# ihecos nigris capitibus,pilo afinino,Si difsimiles ceteris uo ce,Indicos boues unicornes tricornefqj.Leucrocuta pni#
ciofifsima fera afini feremagnitudie,cruribus ceruiniscoi# MQ Io cau da pecftore ί eonis,capite melium,biiulca ungula,ore ad nares ufcp reidiTb,dentiu locis ofTegpetuo.Hacferani htianas uoces tradut imitari* Apud eos8C q uocatEalema gnitudine equi fluuialis,cauda elephati,colore nigra uel fui ua.Maxillas apri,maiora cubitalibus cornua habesmobi# lia,q alterna in pugna {iih't,uariatq$ infefta aut obliqua,ut# cucp ratio moftrauit.Sed atrocifsimos habet tauros fylue# ftresmaioresaggreftib?,uelocitateanteoes,colorefuluos, oculis ceruleis,pilo in cotrariu j^fo,rictu ad aures dehifce# te.Iuxta Cornua mobiliaT ergoris duriciafilicis,oe reipues uuln9. Ferasoesuenant. Ipino aliter cp foueis captiferitate ig intereut. Apcf eofde nafci Ctefias fcribit,qua manti cora appellat triplici d entiu ordie pecffctnati coeuti .Faci e Sc auri# culis bois,ocfisglaucis,colore fanguieo,corpeleoius,cau# da fcorpioismofpiculainfigente, Vocis ut fi mifceatfiftu lac 5C turba; concetuSjUclocitatismagnae, huani corgisuel pcipue appetentedn India 8cboues folidisungulis, unicor nes,& fera nomie axin,limuli pelle, plurtb9 cadidioribufcp maculisfacram Liberi patris, Orfeilndi iimiascandentes toto corpe uenant. Aiperrima aut fera monocerote, reliq corpe eqfifem,capite ceruo pedib9 elephato, cauda apro» mugitu graui,unicorno nigro mediafronte cubitorii duu eminete. Hac fera uiua negat capi, Apcf hefgiossethiopes fos eft,nigris ut plericp exiftim auere nili caput,utargume# ta qugdixim9gfuadet. luxta huefera appellat Catoblepas modica alioqn, caeterifcp menbris iners, caput olpgrauc aegreferenSjid deiedufpin terra. Alias internetiohuam generisomibus qui oculos eiusuidere cofeftim expiratib9*
Eade 8c baflitfci ferpetis eft uis. Cyrenaica huc generat jp*
C ή
Oirida.xij. no amplius digitoi^magnitudi e.Candida in ca pitemacula ut quod.T diademate infigni. Sibilooesfugat ferpetes,NeC flexu multiplici, nec utreliquae corpus ipel Iit, fedcelfus 8<Cere<fl:usin medio incedens. Necat frutices no conta<flas modo, ueru S>C afflatas exurit herbas,rupit faxa. ΤΓalis uis malo eft. Creditu quonda ex equo occifo hafta, Si per ea fubeute ui no equite mofed equti qep abiumpcu. Huic tali moilro fecpe em ene&u cocupiuere reges uidere muftelarum uirus exitio eft:, adeo naturj nihil placuit effe iine pari. Interficiunt eos cauernis facile cognitis fola tabe. Necant illi fimul odore moriuturqj,&natur£ pugna coiv fidunt.	®[ De Lupis.	Cap.	XXII.
CEdinltaliaqqj credit luporfiuiflis eftnoxius. Voceq? ^hoi que priores cotem plent adim ere ad prefensdnertes ho.sguofqj Africa & oegyptus gignut, afgos truccfcp fri# gidior plaga. Horni es in lupos uenfrurfumcp reftitui (ibi fulfum dTe cofidcnter exiftimare debero9, aut credere ©ia quy fabulofa tot feculis ceperimus. Vnde tamc ifta uulgo infixafitfama intantuut in malcdi&is uerfipelles habeant, indicabit.Euantes inter aud:oresgricdie no ipretus tradit arcadas icribere ex gete Antaei cuiufda fortefamilia eleAu ad flagnu quodda regionis eius duri,uefh’tucp in qrcu fu# fpefotranare,atq? abire in deferta,tranffigurariq? in luptf, £>C cu ceteris eiufdegeneriscogregari per annos, ix. Quo intcporefi hoie feabftinucrit, reuerti ad ideftagnu, &C cii tranauerit effigie recipe ad prifhnii habitu addito noue an# noru ienio. Addit qq? Fabius eande recipe ucfte. .Mirum eftqjprocedatgraecacredul tas. Nullu tam impudesme# daciii elt ut tefte careat. Icaq; Copas qui olympionica feri# pfte narrat. Demarchu Parrhafiu in facrificio qcf Arcades
lomiyceo humanaetta cum hoffia faciebant,?molatipueri ^ exta deguflaiTe, Si inlupu fe conuertiffe. Eunde .x. anno r eftitutuathleti C£ reftitifle in pugilatu, ui&oreqj iiicftoria blypiareuerfu. Qtu Si catide hui9 aialis credit uulgo leiie amatoriii uirus exiguo inuillo, euqrq capiat abrjcere. Nec ide pollere,η fi uiueri direptu. Dies qbus coeant toto anno no ampli0.xp. Eunde in fame uefei terra. Interauguriaad dextera comeantiu peifo itinere fi pleno id ore fecerit, nui* lu oim pftantius.Sut in eo genere qui Ceruarfi uocant,qle e Galliain Pompei Magni h arena (pedatu diximus. Huic quauis in fame mandeti fi refpexit obliuione cibi furrepere aiuntjdigreflTumcp quaerere aliud.
|P De ferpentibus. Cap.	XXIII.
Vod ad ferpentes attinet uulgatu eft colores eare plaerafc^ terras habere inqs occultent. Innueraefle genera.Ceraftis corpe eminere cornicula fepe qdrigemia quorfi motu reliquo corpe occultato follicitet ad fcaues. Geminu caput amphefiben£,hoc eft & ad caput Si ad cau dam tancp paru eiTet uno ore fundi uenenu. Alrjs fquama dTe,alqs pichiras,Oibus exitiale uirus. Iaculu ex arborura mis uibrari.Nec pedib9 pauedas tm ferpetes, fed & miflili uolaretormeto. Colla afpidu intuefeere nullo i&us rem e* dio,pterq fi cofeftim partes cotacfiac amputent. V nus huic tam pcih'ueroaiaKfenfus,uel potius afFe&uscit.Coniuga ferme uagant,nec nifi cu copare uita eft.Itacp alterutra int* empta incredibilisalteri ultioiscura. Perfequititerfectorc, unucpeuinquatolibet populi agmine noticia quadainfe* ftat. Perrupit oes difficultates. Permeatfpacia,nec nifiam* nib9 arcet,autpcelerifuga. No efi: faterireru natura largi9 mala an remedia genuerit, Iam primuhebetesoculoshuic
C it)
mato dedit,eofcp no in fronte aut ex: aducrfo cernere, fed in temporibus ita excitatur,fed faepius auditu cp uifu.
U~ De Ichneumone»	Cap.	XXIIII»
T TAbet dein interneciuu bellu cuichneumone. Notu X JLeft aial hac gfia maxie in eade natu tegypto. Mergit felimofxpius ,ficcatcj? fole. Mox ubi plurib9 eode mo fe corrj s,loricauit in dimicatione pergit,in ea cauda attollens i&us irritos auerfus excipit, donec obliq capite fpeculatus inuadat in fauces. Nec hoc cotentus aliud haudmitius de* bellat animal.
fT De Crocodilo Hippopotamo. Cap. XXV» ip^Rocodilu habet Nilus qdrupesmalu, 8Cterrapariter ^-'ac flumine infeftu. Vnuhoc animal terreftrae lingug udi caret. Vnu fupiore mobili maxilla iprimitmoriu, alias terribile pedlinatim ftipatefe dentiuferie.Magnitudie ex# ceditplgraqj duodeuiginti cubita.Parit oua quata anferes eacp extra eulocu tranfleres fp in cubat, p diuinat/oequa* da ad quefumo ainflu eo anno egreffums efl: Nilus.Nec aliud aial ex mtori origie in maiore crefcit magnitudine» Et unguibus hic armatus eft contra oesi&uscuteinui<ifa» Dies in terra agit, notffes aqua tpis utrucp roe. Huc fatura cibo pifciu, 8C femp efculeto ore in littore fono datu parua auis^quae trochilos ibi uocatur rex auiu in Italia, inuitat ad
fiiandu pabuli fui gratia,os primu eius adfultim repurgans mox detes 8C intus fauces quoqj ad hac fcabedi dulcedine cp maxiehiates.In qua uoluptatefomno pilum coipicatus ichneumon per eafde fauces ut taclualiqd imiflum erodit aluu.Similis crocodilo, fed minor etia ichneumone efl: in Nilo natusfdncos,cotra uenena pcipuuantidotu. Item ad inflamandum uirora uenere.Vera in crocodilo maior erat
pcftis,cp ut uno efTet eius hofte liattira cotentaJtaqj Sidet ^ f phiniimeates Nilo am dorfo tanqad hucufum cultellata ineft pena abigetes eospda,ac uelutin fuo tantu amnereg* nates,alioqnipares uiribusipi atftu interimunt.Callent ciri in hoc cucfta aialia/ciutcp ηδιηδ fu a οδιτ^3, ueru SC ho* ftiu aduerfa.Noi utfua txla3 norut occafioes, pt efq? difli* denriiribellis.Inuetre mollis eft, tenuifq? cutis crocodilo» ideo fe ut territi imergut delphini/ubeittefqj aluri illa fecat fpina. Quin SC gens hoim eft huic beluae aduerfainipfo nilo. Tentyritte ab infula in qua habitat appellata. Mefura eoru pua/ed pfentia animi in hoctm uifu mira. Terribilis hgc contra fugaces belua eft,fugax cδtra infequentes. h ed aduerfii irefoli hi audet.Quin ena flumini innatat,dorfoqj cqtantiu nwimpofitihianribusrefupio capite ad morfum addita in osclaua dextraacleua tcnctes excrea eius utrinqj ut frenis in terra agut caprinos, ac uoce etia fola territos eo gut euomere receria corpa ad fepulmra.ltacp ei uni infulae crocodili ηδ adnatat. Olfatuq? ciusgenerishoim ,utpfyl# loru ferpetesfugant. Hebetes oculoshocaial dicit habere in aq,extra acerrimi uifus. Quattuorq? mcfes hyemis ine* diafp tranfmittcreinfpecu. Quidahocuniiquadiuuiuat crefcere arbitrant. Viuttautlongotcmpcre.Maioraltitui dinein eode Nilo belua hippopotamus editur. Vngulis binis quales bubus,dorfo equi,& iuba,& hinitu, roftrore fimo,cauda torta, & dentibus aproru aduncis, fed minus noxqs.T ergoris ad fcuta galeafcp ipenetrabilis,pterqua fi humore madeat.Depafcitfegetes, deftmatione ante utfe* rut determinatas in dic , Sc ex agro fercribis ueftigrjsneqj reuertenainfidicc comparent, fE Qui primus Romg hippopotamii SC Crocodilos ofte*
dtt, Si medicina: ab ai aiibus repertae. Gap. XXVI
farnus in quada mededi parte etia magifter exi ftit, affidua naq? fatietate obefus exit in liet9, recetes arundinu cpfluras pfpeculatus,atq$ ubi acutiffimu uidet ftipite imprimes cor py uena quanda in crure uulnerat.atcp ita ^pfluuio fangui s morbidu alias corp9 exonerat,8C plagalimo ruri9 obducit IU Quae aialia,qs herbas oftenderut cerui, lacerti,hirudo nes,teftudtnes,muftela,ciconia,aper, anguis, draco, patv thera,elephas,urii, cerui, palubes, colubcc, grues, coruus.
Gap.	XXV1L
Qlmile quida &C uolucris in eade aegypto moftrauit, quae ^uocat ibis, roftri aducitate per eam parte fe perlues qua reddi ciboru onera maxlefalubre eft, Nec hsec fola mPtis aialibusreperta funt uiui futura 8C homini. Didanuiher# ba extrahendis fagitris cerui monftrauere percuiTi eo tplo paftucp eius herbae dedo, lidem peuifi a phalangio, qdP eft aranei genus, aut aliquo fimili cacros ededo fibi medet, Eft&adlerpentiinduspcipua,quafe Lacerti quoties cu his conferuere pugna uulneratirefouent. Chelidoniauifui faluberrima hirudines moftrauere uexatis pulloRt oculis illamedetes.Teftudo cunilae qua bubula uocat paftuui* res cotra ferpetes refouet. Muftela ruta in muriuuenatu cu rjs dimicatioe c6ferta.Ciconia origano.Edera apri in mor* bis fibimedet,8c cacrosu exedo maxie mari eiecftos. An* guishibernofitu mebrana corpis obduda fccnicPi fucco impedimentu illud exuit,nicidufep uernat. Exuit aut a capi te prim{i,nec celeriusqjuno die ac node replicas, ut extra fiatmenbranaeqcE fuerat intus, Ide hiberna latebra uifu
obfcurato
obfcuratomarathro herba? fefe affricans ocfosinuadit ac 4®)% refouet.Si uero fquame obtorpuere, fpinis iunipt fe fcabi t, Draco ucr na naufea iylucftrislacffucefuccorcitringit. Pa theras p carnes fricatas aconito (uenenu id eff) barbari up# nant. Occupatillico fauces earfi angor. Quare pardalian# ches id uenenu appellauere qui da. At fera corra hpc excre metis hominis fibi rnedet, & alias ta auida eon>,uta pafto# ribus ex induftria in aliq uafe fufpcfa altius cp ut qat faltu cotingere,iaculiido ea petedo defatigata poftremo expiret alioqnuiuacitatis adeolentp, ut ciecffisinteraneis diupug# net. Elephas chamaeleSte cocolori fiode deuorato occur# rit oleaftrohuicuenenofuo. Vrfi cu Madragorp mala de# guftauere formicas labunt. Ceruus herbas cynareuenena rispabu1isrefidit.Palubes,graculac,merulae,perdices,lau# ri folio annuu faftidiu purgant.Colubae, turtures, & galli# nacei herba quocat helxine. Anates,anferes,cicterecp aqti cx herba fiderite. Gfru es,8£ iimil es iuncopaluftri.Coruus occifo champleonteq etia ui&ori nocet lauro infeffu uirus extinguit. Prognoftica animaliu. Gap. XXVIII,
/1 lliaprerea utpote cu plurimis anlalibus eade natura IV JL reru cceli quoqj obferuatoe,& uenton? et hymbriu tempeftatu pfagia alqs alia dederit,quodgfequi imenfum eff,icquefcilicetcpreliqua cu fingulishominu focietate.Si quideSCpericulaprecmonecnofibris modo extiicp circa quod magna mortaliu portio haeret, fed alia quada figni# ficatione.Ruinisiminentibusmufculi praemigrat. Aranei cuttelisprimi cadunt. Auguria qdeartem periculisfecere. Apud romanos facerdotu collegiu uel maxie foleneeff.
In Thracia locis rigcubus,&uulpcsaial alicqnfolertiau# ditu,amnes Gclatoslacufq? nonnifi ad paftus iturae redi#
tur^q* tranfeunt. Obferuatum eam aure ad glaciem appo Cita coni edare craflitudinem gelu*	|f(J Ciuitates &C ge
tes a minutis animalibus deletae*	Cap* XXIX»
TVT Ec minus clara exitrj documetafuntetia excontenen A ^ dtsaialibus.M.Varro auctor eft a cuniculis fuftoflu inhifpania oppidu, a talpis in theflalia,ab ranis duitate in gallia pulfam,ab locuftis in africa.Ex gyaro cycladu infula incolas a muribus fugatos.In Italia amyclas a herpetibus de letas. Citra cynamulgos aethiopas late deferta regio eft a fcorpioibus dC folpugis gete fublata, 6C a fcolopedrisaba* dos otrerietes auctor eft Theophraftus, Sed ad reliqua ferarugenera tranfeamus *	® De hyena, & crocuta,
& manticora,& fibris, 8£ lutris* Cap*	XXX.
T Γ Ύ enis utracp efle natura, & alternis annis efle mare, ·*- -Aalternisfceminafieri. Parerefinemareuulgus credit. Ariftoteles negat Collu 5>Ciuba counuitate fpine porrigit, flediqj nifi cirdrada totius corpis nequit. Multa praeterea mira tradunt. Sed maxiefermone humanu inter paftoru ftabiilaaffimuIare,nomeq? alicuius addifeer e, que euoca* tu foras laceret. Ite uomitione hois imitari ad follicitados canes,qs iuuadut. Ab unoanimali fepulchraerui inqfitio* ne corporu.Fcemina raro capi. O culis mille efle uarietates oculorucp mutationes.Prgtereaumbraeiuscotadu canes obtumefcere.Etquibufda magicis artibusjomeaial qcF ter luftraueritin ueftigio haerere. Huius generis coitu leaena aethiopica parit Crocuta,fimiliter uoces imitante hoim pe* coruqj. Acies ei ppetuain utracp parte oris, nullis gmgiuis detecotinuo,qui ne cotrariooccurfo hebetet, capfaue mo includit. Hoim fermones imitari,& manti cora in sethiopia audor eft Iuba, Hy enae pfimae gignuntur in Africa, quae
Sialmoru fylueftriu multitudine fundit. Maresin eogne fingfts fceminaru gregibus iperitant.Timent libi dis gmu# los}& ideo grauidas cuftodiut. Morfucp natos maresca# ftrant.Cotragrauidg latebras petut.& parerefurto cupiut gaudetqj copia libidinis.Eafdeptesfibi ipfi pontici ampu# tat fi bri piculo urgete.,ob hoc fe peti gnari. Caftoreu id uo catmedici.Aliasaialhorredimorfus.Arboresiuxtaflumi nautferro cxdit, hoisparte coprehenfa non antecp frada cocrepuerint offa morfu refoluit. Cauda pifciurjs, extera fpecies lutrxa Vtriicp aqticu.Vtriq^ molliorpluma pilus» ranis SCuitulismarinis,8£ftellioibus.Cap. XXXI* T) Anscqqjrubetg quam 8>C in terra 8C in hiiore eft uita, ■tvplurimisrefert^medicainibus deponere ea qtidie ac reiumere a paftu dicunt, uenena tantu fibi referuantes. Si# milis 8C uitulo marino uidus in mari ac terra. Similefibro ingeniu.Euomitfel fuu ad mFta medicameta utile. Item coagulii ad comitiales morbos. Ob ea Ce peti prudes.The ophraftus audor eft, angues eo modo 8C ftellionesfene# dute exuere,eamqj ^ptinusdeuorare, peipientes comitiali morboremedia.Eode peftiferos ferut ingrgeia, innocuos efte in Sicilia.	|£De Cernis. Gap. XXXII.
/“^Eruis qqj eft fua malignitas qq placidiflimo animaliu ’^-dirgenteui canu ultro confugiutad hoies. Et in pariem do femitas minus cauent,huanisueftigqstritas ycp qux fe# cretp aeferis opportu n £. C6 ceptu s eai^ poft arduri fydus, Odonismcfibus ferut partus, 8c interdia gemios. A eon* ceptu fepant fe. At mares relidi rabie libidisfyuiut. Fodiut fcrobes.Tuc roftra coru nigrefeut, donec aliq abluat hym bres. Focminx aut an partu purgantherbaquadaq Scfelis diciqfaciliore ita utentes utero. A gtu duas habet herbas q
Di)

AfOsSd Sefelts appellat» Pafte redeut ad foctu. Illosimbui ladtis prio nolut fucco quacii q? de caufa. Editosgtus cxert cet curfUjS^ fugam meditari docent. Ad prgrupta ducunt faltucp demoftrant.lam mares folud defideriolibidisauii' de pectit pabula, Vbi fe prppingues fenfere latebras qrunt, fatetes incomodn podiis,8d aliasfg in fuga acquicfcCit, ffa* tefcprefpiciut.Cu _ppe uentu eft, rurfus fugae pfi dia repe* tetes.Hocfit inteftini dolore tam infirmi,ut icffcu leui rupat intus. Fugiut aut latratu canu audito aura femp fecuda, ut ueftigia cuipfis abeant. Mulcent fiftula paftorali 8C cantu Cii erexereaures,acerrimiaudit9, cu remifere, furdi. Cee* teru aial fimplex,& o?m reru miraculo ftupens, in cantu ut equo aut bucula accedeteAppius homine iuxta uenante no cernut,aut fi cernat,arcu ipmfagittafcp mirent.Maria tra* nant gregatim nates porredto ordine & capita imponet es praecedentiu clunibus,uicibufcp ad terga redeuntes. Hoc maxime notat a cilicia Cypra trarjcietibus. Necuidettras, fedin odore earunatant.Cornuamareshabet/oIicp aialiu oibus annis ftatuto ueris tpe amittut. Ideofubipfa diecp maxie inuia petut. Latet amittis uelut inermes. Sed Sdipii bono fuo inuidetes. Dextrumcornu negant inueniri, ceu medicameto aliq praedito. Idcpmirabiliusfatendueit, cu & in uiuarfjs mutent oibus annis. Defodi ab η sputant. Ac cenfisaututrillibet odore ferpentes fugant, & comitiales morbi dephendunt.Indiciaqqj aetatis inillisgerutfingulis annisadqcietibusramosufcp ad fexenes. Ab eo tporcfifia reuiuifcut.Necpotptasdifcerni.Sed detibusfenedta decla rat, Autem paucosautnulloshabent, necin cornibus imis ramos,alioquinantefronteprominere 1 editos junioribus. Non decidunt caftratis cornua,nec nafcunt. Erupunt aute
renafcetibustubcribus primoaridg cutis fiHa. Eadeteneris ^ f icrcfcut ferulis arudineasin paniculas molli plumata laniis gine.Qjdiucaretqsno&ibusprocediitadpabulaJncrei* cetiafolisuaporedurat,adarbore fubide cxperietes. Vbi placuerit robur,in apta prodeunt. Capti iam ilmtederain cornibusuiridate ex attritu arboru, utin aliqligno teneris diiexperiunt innata. Fiut aliquando excadido colore, qle fuiiTetradit. Q.Sertorrj cerua,quaefTefatidica Hifpanise getibus pfuaferat, Et rjs eft cu ferpete pugna. Inu eftigatea* u er nas, nariumcj? fpiritu extrahutrenitetes. Ideo fingulare abigedis ferpenribus odor adufto cornu ceruino. Contra m orfus uero peipuu rem ediu ex coagulo hinnuli in utero occifi. Vita ceruis in confeflo longa,poft.c.annosaliqbus capris cu tprqbus aureis,qs Alexander Magnus addiderat adopertis iam cute in m agna ob efitate. Febriu morbos no fentithocanial. Quin& medet huic timori. Quafda nos principesfceminasfcimusoibus diebus matutinis carne ea deguilare folitas,& longo £uo caruiflefebribus. Quod ita demu exiftimantfi uulnere uno interierit ff[ DeTragelapho,& chamgleonte,& reliquis colore mu tantibus.	Cap.	XXXIII.
"O St eade fpecie barba tantti 8c armoru uillo diftans,que J-^tragelaphon uocat,no alibi c| iuxta phafn amne nafces Ceruos Africa ^ppemodu fola no gignit. At chamgl conte 8C ipa quacp frequ entiore India. Figura & magnitudo erat lacerti,niil crura effent retfta SC excelfiora. Latera uetri ίΰ* gunt ut pifcib9,&fpina fPi modo.Eminet rofhu,utinguo fithaud abf fefuilloCaudaplongain tenuitate delines,Si implicas fe uiperinis orbibus. V ngues adunci. Motus tar* dior utteftudini.Corpusafperu,ut crocodilo.Oculi in re#
ceftu cauo,tenui difcrimine pgrandes, SC corpori cocolo# res.Nunq eos ogiri,nec pupillae motu/ed totius oculi uer fatioecircuafpicit.Ipfe celfus hianti femg ore. Solus aialiu nec cibo noc potu femper alitur, nec alio cp aeris alim ento. CircaCapriftcosferus,innoxius aliocjn. Et coloris natura mirabilior.Mutat naqj eu fubide,8£ oculis	cauda & to#
tocorge.Redditcpfemg quecuncp ^pxim e attingit pr^ter rubru cadidumqj. Defutifto pallor eft. Caro in capite SC maxillis & ad comiffura cauda: admodu exigua. Nec ahV cubi toto corpore. Sanguis in corde& circa oculos tantu. Vi fcer a fi ne fpl ene.Hy b erni s m enftbus latet ut 1 acer ta.
breuitate cruru diiTife,uelox faltu. V enatu uiues,innocuu bomini.Habituno colore mutat, Per hyemes hirti,aeftate nudi.Tharado magnitudo qugboui. Caput maius ceruio nec abfimile.Cornuaramofa,ungulabifida ,uillus magni tudine urforfr,Sed cu libuit fui colorisefte,afinofimilis eft Tergori tanta duritia, ut Thoraces ex eo faciant. Colore omniu arborufruticu, florum JocoruCp redditmetuesin quibuslatet.ldeoqj rarocapit. Miru eiTet habitu corpore tam multiplicem dari mirabilius &uillo. CDeHyftrice. Cap.	XXXV.
YTYftrices generat India Si Africa fpina contectas, ac erinaceorii genere,fed hy ftrici logiores aculei, & cu intendit cute miftiles.Oraurgentiufigit canu,& paulolo# giusiaculat.Hybernis autfe menfibus condit. Qux natu# ra multis 8c omnia urfis.
ICDeTharadooi Lycaone oiThoe. Cap. XXXlllh A/TVtat colores Scytharu Tharandus, nec aliud exfjs ^ ’ -*-cj pilo u eftiunt, nifi in Indis lycaon, cui iubata tradit ceruix.NamThoesluporuid gen9 eft lacerius logitudie,
De urfis fartibus eoru, Gap.	XXX Vb 4%
U Orum coitus hyemis initio,necuulgari qdrupedum J-^more/ed ambobus cubatibuscopiexifcp.Deiii. fecei* fus infpecusfepatim, inqbus pariut .xxx. die,ac plurimu quinos.Hi fut cadida informifcp caro, paulo muribusmai or3fineoculis,fine pilo.Vnguestm ^minet.Haclabendo paulatim figurat, Nec quicq rarius hoies cp pariente uide* reurfam. Ideo mares qdragenis diebus latent, Fcemintc qternis menfibus. Specus fi no habuere ramoru fruticuqj cogerie aedificatipenetrabileshymbribus., mollicp fronde coftratos. Primis diebus bis feptenistam grauifomnop* mungut ne uulneribu s quide excitari queat.Tuc miru im* moduueterno pinguefcut. Illi funt adipes medicaminibus aptfcotraq? defluuiu capillitenaces. Ab ijs diebusrefidut ac priora pedu fu(ftu uiuut. Fcetus rigetes apprimedo pe*
(flori foueqno alio incubitu q oua uolucres. Mirum dicflu credit Theophraftus perid tpscoadlas qcpurforu carnes fi aiTeruenturincrefcere.Cibi tue nulla argumeta,nec nifi huorisminimu inaluo inueniri.Sanguisexiguascircacor datantii guttas, reliq corpori nihil ineiTe, Procedut uere, fed mares ppingues. Cui9 rei caufa no ^pmpta eft. Quippe nec fomno quide faginatis praeter quatuordecim dies ut diximus.Exeutes herba quanda Aron noie laxadis intcft is alioquin cretis deuorat, circa fur cui os d entiii prydom antes ora.OcPi eorii hebetant crebro. Quamaximefauoscauia expetut, utcouulneratu ab apibus osleuet fanguie graue* dineiila.InualidiiTimuuidbcapugqcfleoifortiinmu.Ideo urgete ui prpcipitaturi fe exaliq rupe manibus eo opto ia* ciunt, ac farpe in harena colaphis inflidis examinat. Gere* bro ueneficiu effe Hifpanisc credut, occiforuq? in {peda*
culis capita cremat teftato,qih potu in urfina rabiem agat, ingrediunt&Cbipedes. Arbore auerfi diripiut.Taurosex orecornibufqj earu pedibus oibusfufpefi poderefatigat. nec alteri animaliu in maleficia ftultitiafolertior. Annalib9 notatue.M.Pifone.M.MeiTalacof.ad.xiir)Xaleri.O&o. Domitiu Acnobarbu aedilem currule urfosnumidicos.c. 8C totidem uenatores acthiopas in cyrco dedifTe. Miror adieifiunuidicosfuifTejCuinAfricaurfos no gigni coftet.
€E De muribus ponticis, 3C alpinis,& herinaceis. Gap.	XXXVII.
/^Onduthyeme6ip0ticimures,hi dutaxatalbt Quoi^ ^-'palatu in guftu fagaciiTimu auftores quo nam modo intellexerint miror. Condunt 8>C alpini, qbus magnitudo media eft. Sed hi pabulo ante in fpecus couetflo, cu quida narret alternosmare ac fcemina fup ie copi exo fafce herbc fupinos cauda mordicus apphenfa inuicem detrahere ad fpecu.ldeocp illotempe detrito eiTe dotfo. Sunt his pares 8C in aegypto. Similiter refi det in clunes, Sc binis pedibus gradiunt,prioribufq? ut manibus utunt, Pracparathyemi δ£ herinacei cibos, ac uolutatifupraiacentia,pomaaffixa ipinis unu non amplius tenetes, ore portant in cauas arbo^ res.Iide mutatione aquilois in auftru codentes fe in cubilae praefagiut.Vbi u ero fenfere, u enante contradto ore pedi* bufqj acparte omni inferiore;, qua raram 8>C innocua habet lanugine,couoluunt in forma pilae,ne qd copraehedijaoP iit praeter aculeos.In defgationeuero urina ex fereddutta* bifica,tergori fuofpinifcp noxia, propter hoc fe capi gnari Quaobrem exinanita prius urina uenari ars clt. Bt tu pty^ cipua dos tergoris. Alias corrupta fragilis putribus fpinis atqj decidtiis,etiafi uiuac fubtratflus fuga. Obid ηδ mu in
nouiifima
nGuiiriniarpemaiefidoillopfundic. QuippeSdpfiodere infitu ueneficiuita parcetes (ibi, terminucp fupremu operi# eces,ut ferrne ance captiuitas occupet. Calidg poftea aiper# fu refoluit pila, apphenfuftp pede altero e pofteriorib9 fuf# pendio ac fame necat. Aliter no eft occidere 8>C tergori par cere.lpfum aial no uerent plyricp dicere uitac hoim fu per# uacuu efTe.Si no flnt illi aculei, fruftra uelleru molliciesin pecude mortalibusdata.Hac cute expoliuturucftes. Ma# gnum fraus SC ibi lucrti monopoliu inuenit. De nulla re crebrioribus fenatufconfulris nulloqj non principeadito qucerimondsprouincialibus. |^DeLeontophono, Lynce,Melibus,& fcyuris.	Cap. XXXVIII,
Λ TRinx & e duobus alqsaialibusratiomira eft leonto# V phonon accipimus uo cari paruu, nec aliubi nafcens cp ubi leo gignit. Quo guftato tanta illa uis eft ut exteris qdrupedu imperitas illico expiret.Ergo corp9 eius aduftu afpergut aliis carnibus poletp mo infidiantesferx,necatqp ctia cinere,ta cotraria eft peftis. Haud imerito igit odit leo, uifuqp frangit,8C citra morfum exaiat.llle cotra urinaijpar# git prudes,hanc qqp leoni exitiale.Lyncu humor ita reddi tus,ubi gignuntglaciagarefdtue in gemas carbuculisfifes dCigneo colore fulgetes.Lyncuriu uocatas,atcp ob id fuc# do a plyrifqj ita gnerari fpdito. Nouere hoc fciutqp lynces & inuidetesurina terra operiut eocp celeri9 folidat. Illa alia folertia in metu melibus, fufflata cute diftinde idtus hoim 8C morfus canu arcet.Prxuidet tepeftate 8C fcyuri, obtu# rstifcp q fpiraturus eft uetus cauernis, ex alia parte aperiut fores,detectis iphs uillofior cauda pro tegumeto eft.Ergo inhyemes alijs^puifum pabulu alijs pro cibofcmnus, ffiE Deuipera,cocleis,& lacertis, Cap, X XXIX*
E
OErpentiuuipera fola terra dicit condi. Caeterx arbora ^aut faxoru cauis. Et alias uel annua fame edurat algore modo depto.Omiafeceifustemgeueneno orba dormiut Simili modo 5i coclex.lllx quide i teru Si xftatibus adhg retes maxime faxis,ut etia i ni uria r efupinatae auulixq? non tame exeat.In balearibusuero infulis cauatice appellate no qpreput e cauis terrx.,neq? herba uiuut , fed uux modo ini fe cohaeret. Eft&Taliud genus minus uulgare. Adhaerent operculo eiufdeteftaefeopientes, obrutae terrafemp. Hae Si circamaritimastaimialpesqndam eiFofsg cepere ia erui &in ueliterno. Oim m laudatiifimx in Aftypalea infula. LacertginimidiTimugenuscoclds.Negantfemeftreuita excedere. Lacerti Arabie cubitales. In India uero in Nifa monte.xxiirj Jnlongitudine pedu,colorefului autpunicet autcerulei.	De Canibus.	Gap.	XL.
X his qcp animalibus qux nobifeu deguntmultafunt -L^cognitu digna.FideliiTimi ante oiahomi canes atq? eq* Et pugnaiTe adu erfuslatrones cane pro diro accepimus, confe&uq? plagis a corpe non receffiiTe, uolucres Si feras abigente. Ab alio in Epiro agnitu in couentu percuffore dni laniatu Si latratu adadu,ut cogeret fateri fcelus.Gara* mantu regem canes duceti ab exilio reduxere pliates c5tra refiftetes.Propter bella Colophomyteq? Caftabalefes co hortescanuhabuere. Ex primx dimicabat in die nucp de*
tretffates.Hxc erantfidiifima auxilia^nedhipcndiorii indi
ga.Canes defendere cimbro ac exfis d ornis eoru plauftrts impofitis. Canis lafone Lycio tteifecffco cibii capere noluit inedtacp cofumpt9 eft.Isuero cuinome Hyrcanireddidit, Duridesaccefo regis Lifimacho rogo iniecit fe terq$ Hicronisregis.Memorat&I Pyrrhu geionis tyranni
cane Philiftus. Memorat Sc Nicomedis bithynigregts ux^ag ore eius Cofynge lacerata ,ppter lafciuiore cu marito iocu. Apud nos Volcatiu nobile, qui Cefeliu ius ciuile docuit a (lurcone e fuburbano redeunte, cu aduefpajuiiTet canis a craiTatore defendit. Ite Celiii fenatore aegru Placentiae ab ab armatis oppiTum. Nec prius ille uulneratus cftqjcane iterepto.Sedfup oiain nf o puo aciis po.ro. teilatu Appio Iunio,&. P. Silio cof. cumaiaduertcretexcaufa Neronis Germanici filrj in.T.Sabinu $£ feruitia eius5unius ex his ca ne,nec a carccre abigi potuifl^neca corpc recclTiffe, ab# iefto in gradibusgemonqs modios edenteululat^magna po.ro. corona circuRante,ex qua cuqdam ei cibu obieciR fet,ad hos dcfuncRi culifle.Innatauitide in Tiberim cada# uere abiecRo fuftetare conatus, eftufa multitudine adipe* dandaaialisfidem. Soli dnm nouere. Et ignotuq<p (ire# pete ucniat inteliigut.Spli nola fua/oli uoce domeRica ag* nofcunt.Itinera quis longa meminere. Nec ulli praeter ho* mine mem oria m aior. Im petus eoru & fseuitia mitigat ab hoie coniidentehumi.Pluna aliainhisqtidie uitainuenit, Sediiiuenam folertia dC fagacitaspcipua eft.Scrutat uefti giaatq? perfequit.Comitante ad ferainquifitorelororetra heSjCjuis aqua tranfiliesfe occultaiTct,qua fignificas demo* (Iratio eft caudaprimfi}dcinderoRro.Ergo etiam fenecta fefloscaecofqj ac debiles finu ferut, uentos Sc odore capti! tes, prodetefq? roftro cubilia. E trigribus eps indi uolunt cocipi. Et ob id in fyluis coitus tpe alligat focminas, Primo & fecfido fcctu nimis feroces putat gignftertio demu edu* cant.Hocideelupisgallfquorugregesfuuquifcpduiflc# re e canib5 &C ducehabct.llluin uenatu cornicanpilli paret.
N'q>inter fc exercet etiamagifteria. Ccrtti eRiyxtaNilu
amne currente labere, nec crocodiloru auiditati occafione pbeantlndiapeteti Alexadro Magno rex Albani^ dono dederat inuftatx magnitudinis unii, cuius fpecie delecfh* tusiuiTiturfos,mox apros, Si deinde Damas emitti con* teptu imobili iacete. EacK fegnicie tanti corgis ofFenfus im* jaator gener ofi ipusei interimi iuiTit. Nunciauithoc fama regi.Itaqj alteru mittes addidit mandata,ne in paruis exgi* riuellet,fedinleoeelephatoue,duosfibifuiire. Hoc interi empto prgterea nulli fore.Nec diifulit AI exader,lconecp ftratu protinus uidit. Poftea elephanti iuiTit induci,haud aliomagisfpe&aculolaetatus.Horretibusqppegtoti cor pus uillisingeti primi latratu intonuit. Moxin ceruice af* fultas cotraq? belua exurges,hinc Si illinc artifici dimicati* One,qua maxie opus eflet infeftans atcp euttas, donec affi* duarotati uertigine afflixit, ad cafum eius tellure cocuiTa, Cani generib9 annui partusduxta ad pariendi annua «as Gerutin utero fexagenis dieb9. Gignit caecos, Si q largio realuntla<fl:e,eo tardiore uifum accipiut. Noti unq ultra uicefimiprimu die,nec ante Teptimu. Quidatradiit fi un9 gignat nono die cernere,fi gemini decimo. Ideqjin f.ngu* los adrjci totideqj efTe tarditatisad lucem dies.Etab ea que foeminafit ex primipara genita citiuscerni. Optim9infcc* tu qui nouiiTimus cernere incipit, autqueprimifertin cu* bil cfocta.Rabies cani fyrio ardete homini peftifera, ut di* ximus, ita morfis lcctalis aquae metus. Quaq>pter obuiam iturper.xxx, eos dies,gallinaceo maxime fimo mixto canit cibis,aut fi praeuenerit morbus ueratro.
Ad canis rabidi morfum, Cap. XLI.
A Dmorfum uero unici remedii oraculo quodanug
repertu, Radix fylueftrisrofe quae Cynorhodaapi5
pellat.Colutnelia audor eft,fi qdrageiimo die cpfit natus, A 3 ) caftret morfu cauda,fumufq? eius articul9 auferat, fequeri neruo exepto,nec cauda crefcere ,ncc canes rabidosfieri Cane locutii in prodigrjs quod eqdem annotauerim accei pimus,8Cferpcncelatraffecupulfus eftregno Tarquius,
De natura equorum» Cap. XLII.
Ide Alexadro 3C eq magna raritas cotigit.Bucephalan J-^eu uocarut,iiiue ab afpedu toruo, fiue ab infigni tauri* ni capitisarmoimpiTi, Sexdecim taletisferut exPhi’onico Pharfali grege emptu, etia tu puero capto eius decore.Ne* mine hic aliuq Alexandru regio inftrat9 ornatu recepit in fede, alios paiTim req ciens Ideinplrjsmcoratx cuiufdam phibetopsc.Thebaru oppugnatioeuulneratus in aliu traii re Alexandru no paiTus. Multa pterea ciufdemoi, ^ppter quse rex defundo ei duxit exequias. Vrbetumulocircu* dedit nomie eius, nec Cxfaris dilatoris quencp aliurcce* piife dorio equus tradi, idemcphois iimilespedes priores habuiiTe.Haceffigielocat9 ante Veneris genetricis aede.
Fecit & diuus Auguftusequo tumulu, dequogermanid cxfaris carme cft. Agrigcti coplurimu equoru tumuli py* rami des habet. Equu adamatu a Serdiraideufcp ad coitu, luba audor eft.Scyth^qde eqtatus&equoru gfia ftreput» Occifo denitp ipforuregulo ex ,puocatioe dimicate ho* ftem cu ui(ftorad fpoliandu ueniifetab equo eiusidibus morfucp confedu. Aliudetradooculoru operimento 8C cognito cum matre coitu petiiTe prupta, atqj exanimatu, Equaeadeex ca in reatino agro,laceratu cppariter auriga inuenimus,Nacp& cognationu intelled9inrjseil:, itaqj in grege prioris anni foror e,libetius etia cp matre eq comitat. Docilitas tata eft} ut uniuerfusSybaritani exercitus eqtat9
adfymphonig cantufaltatione qdam moueri folitus inue# niat. Ide praefagiut pugna,8iamirios lugent diios, lachry# mafcpmterdudefiderio fundiit. Interfe&o Nicomede re# ge equus eius inedia uita f niuit. Philarchus refert Cetare# triu e Galatis in. praelio occifo Antiocho potitu equo eius cofcendifleouante. Atillu indignatioe accefum domitis frenis,neregi poflet,prgcipite in abruptaiiTe,exanimatuq? ima*Philiftusa DionyfioreliifHrin coeno herente, ut fefe euelliiTet fecutu uefligia domini examine apii iubyinhte# rente.Eoqj oftento tyrannide a Dionyfio occupata. Inge# nia eoruinenarrabilia iaculates obfequio experiunt, diffb dies conatus corge ipo, nixuqp inuitantiu. Ia tela humi cob letffa equiti porrigut.Nam in Cyreo ad currus iu&i no du bieintelleftuadhortatiois 8C gloriae fatent, Clau.Cacfaris ieculariuludoru Cyrcefibus excuiTo in carceribusauriga albati equi palmaoccupauere, primatuobtiuere, oppofita effundetes oia q cotra aemulos debuirient peritiriimo au* rigainfiftetefaaetes.Cu puderet holm artes ab eqsuicint gatria legitimo curfu ad meta rietere.Maiusauguriu circa prifeos plebeis cyrcefibus excurio auriga, ita ut ii flaret in capitoliu cucurririe eqs, fedecp terluflrarie. Maximu#© eodeguenirieab Vd)scu palma5c corona efftifoRatu* mena,q ibi uicerat.Vndepoftea nome porte etf .Sarmatg longinq itinera aduri inedia pridie pparat eos exiguu trn potu imparcietes,atcp ita per cetena milia et quinqginta co* tinuo curfu eutibusinfidet. Viuut annisqdcm quinqgeis Fccminx minore fpacio. Eaedc quinquensofinecrcfcendt capiut.Mares anno addito. Forma equoru qlcs maxime legi opteat.Pulchcrrime qdem Virgilio uateabfoluta ril Sed& nos diximus in libro de iaculationc eqriri condito
&	fere inter oes coftarc uideo. Diuerfa aut cyreo ratio cjrif ^ g Itacp cu bimi in alio fubiugant impio, no ante quinquenes ibi certame accipiut. Partu in eo gnere undenis menfibus ferungduodecimogignut. Coitus uerno eqnodHo bimo . utriqj uulgaris,fed a trimatufirmior part9. Generat mas ad annos triginta tres. Vtpote cua cyrcopoftuicefimuannu mittant ad fobole reparanda. Et ad qdraginta durafle tra* dunqadiutu modo in attollenda priore parte corporis.Sed ad generandu paucis aialiu minor fertilitas. Qua de* cauia per interualia admiffurae dant, nectn qndecim init9 eiufde anni ualet tolerare.Equaru libido extiguitiuba tonfa. Gig nut annis oibus ad quadragefimu, VixiiTe equu feptuagi* taqnq? annis prodit,in hocgrie grauidaftansparit ,ptercp caeterasfactu diligit.Et fane equis amorisinnafci ucneficiti hippomanes appellam in fronte, caricg magnitudine,colo re nigro. Quod ftatim edito partu deuoratfceta, aut partu ad ubera no admittit,fi quis praereptu habeat.Olfatu inra* bie id genus agitur. AmiiTa pare te in grege armeti,reliqug fcctac educant orbu. Terra attingere ore triduo ^pximocp fit genitus negant poiTe. Quo qs acrior, in bibendo ^pfun dius nares mergit.Scythaeper bella focminis uti malut, qm urina cui fu no ipedito reddant.Cofiant in Lufitania circa Vlyxipponeoppidu, & T agu amne eqsfauonio flate ob* uerfas aialem cocipere fpiritu,idcppartu fi eri,&gigni per* niciiTimu ita, fed trienniii uittc ηδ excedere.In cade Hifpa* niagallicagens,& aftura equini generis,qs Tiheldones uocanius. Minori forma appellatos Afturcones gignut. Quibus non uulgarisin curfu gradus, fed mollis alterno cmru explicatu glomerario. Vnde equis tollutim carpere incuriis traditur arte.Equo fere,qui lioi morbi,preterg ue*
ficte couerfio,ficut omnibus in genere ucterino* CEDeaOnis, Gap,	XLlIl.
Λ Sinu qdringetis numis emptu, Q. Afio fenatori au* -^*-<ftor eft. M.. Varro ,haud fdo an oimprecio aialiu ui&o, opera fme dubio geruli minfica arando quoqj. Sed mularu maxime pro generatione patria ettaipe&at in his arcadibusin Achaia, in Italia Reatinis. Ipm anlal frigoris maximeimpatieSjideo no generat in ponto, nec in teqno* dio uerno,ut caetera pauca admittit,fed folftitio.Maresin retniiTione opis deteriores.Partus a. xxx, mefe ocyiTimus, fed a trimatu legitimus.Totide qt eq 8C eifde menfibus &C fimili mo.Sed incotinens uterus urina genitale reddit,ni co gat in curfum uerberib9a coitu.Raro geminos parit. Par* titura lucefugit,8£ tenebras quaerit,ne cofpiciat ab homie. Gignit tota uita, quae eft ei ad.xxx.annu. Partus caritas fu* ma,fed aqru tediu magis. Perignes ad foetus tendunt. Eae itemfiriuus minimus interfit, horret ita ut pedes omnino caueat tingere. N ec nifi aiTuetos potat fontes, q funt in pe* cu arrjs,atqj itaut ficco tramite ad potu eant. Nec potes tra* feant per raritate plantarii tranllucentibus fluurjs. Mirucp di<ftufitiut,8£ fi imutent aque ut bibant,cogedae exoneras daeuefunt.Necnififpaciofeincubat alias atterunt. Varia naq? fomniouifa cocipiuntidu pedu crebro,q nifi p inane emicueritrepulfu durioris materiae clauditate ilicoafFcrt. Qupftus exrjs opima pdia exuperat. Notu eft in celtiberfa fingulas qdragenis milibusnumor^e emi. Admulai^ma* ximepartus auriu referrein his Si palpebram pilos aiunt. Quauis em unicolor toto reliquo corpe ,totide tri colores qt ibifucrereddit. Pullosearc epulari Moecenas inftituit, multueo tpe praelatos onagris. P oft eu interi] t audoritas
faporis.
faporis.Sedafinomoriete uilb celerrime id genus deficit» 23 1 ff£" De mulis. Cap»	XLI1II.
T7 Xafino 5C equaniulusgignitmenfe.xrj. Aial uiribus jL-^inlaboreeximiu. Ad tales part9 equas necp quadi im/s minor es,necp decennibus maiores legunt, arceriqj utriicp genus ab altero narrat, nifi in infantia eiusgneris qd ineant lacie haullo. Quapropter fubreptis flati pullis in tenebris equam uberi afinaru equuleos admouet. Gignit aut mula ex equo5d afina,fed effi enis&tarditatis indomitae. Lenta oia efleuetulis. Conceptu ex equofecutus afinicoitus ab# ortu perimit. Non ite ex afino equi. Focminas apartu opne vq.dieimplcH obferuatu eliquares fatigatos meliusimple re. Qu^no priufcp dentes quos pullinos appellat iaciat cd# ceperit, Herilisintelligit. Et qua: non primoinitu generare cceperit. Equo Si afino genitos mareshinulos antiqui uo# cabaqcontraq? mulos, quos afini 8C equae generaret. Ob# feruatu e duobus diuerfis generibus nata tertq generis fie# rt, 8C neutri parentu efse fimilia. Eacp ipfa quae ita nata funt non gignere in omianimaliugenere, idcirco mulas ndpa* rere, Eli in animalibus noflris pepenfse faepe, ueru^pdigi) loco habitu. Theophrallus uulgo parere in Cappadocia tradit. Sed efse id animal ibi fui generis. Mulae calcitratus inhibet uini crebriore potu. In pluriu graecorueftmonu* mentis cu equa muli coitu natu, que uocauerunt binum,id ell partium mulum. Generantur ex equa & onagris m an# fuefa&ismulae ueloces in curfii,duricia eximia pedti,ueru rugofo corpore,indomito animo, fed generofo. Onagro ex af na genitus ornes antecellit Onagri in Phrygia & Ly caoniaprycipui.Pulliseoruceu prcilacibusfapore Africa gloriauir,qiios Lalificnes appellaqMuIum.lxxx.annis ui#
F
xiiTe Athcnienfiu monumentis apparet. Eogauifi cu tem^ p!u in arce faceret, quod derelidusfeneftacadetia iumeta comitatu nifucp exhortaretur decretum fecere, quo cane^ ret ne frumentari] negociatores ab incerniculis eu arceret.
€L De Bubus.	Cap.	XLV.
T>Vbus Indicis camelore altitudo traditur, cornua in la 'titudine quattuor pedu.In noftro orbe.Epiroticislaus magna a Pyrrhi (ut ferut) iam inde regis cura id cofecutus eft,no ante quadrimatu ad partus uocandos. Praegrandes itacp fuere,hodieqjreliquiae itirpiu durant. At nunc anni* culae ad fcecunditatepofcuntur.T olerantiustame bimae. Tauri generatione quadrimi iplent,& fingulis denae eode anno traduntur. Si autepoft coitu ad dextra parte abeant T auri,generatos mares efse,fi in leua fceminas. Conceptio uno initu peragitur, quod fi forte pererratu t.xx.poft die mare fccmina repetit. Pariuntmenfe .x.quicquid antege* nitum inutile eft. Sunt audoresipfa complente.x.menfe duos parere3nunc raro geminos. Coitus a delphini exortu ad pridie nonaslanuarrj diebus, xxx. ali qui bus &C autiino, gentibus quide quae la&e uiuut ita foetus diipefantibus, ut omni tepore anni fuperftt id alimentir. T auri no fiepius cp bis diem ineunt. Boues animaliu foli & retro ambulantes pafcut. Apud garamatas quide haud aliter. Vita focminis xv.annislongifsima. Maribus.xx. Roburinquimatu.La uatioe calidae aquy traduntur pinguefcere, &£. fi quisincifa cuteipiritu in uifcere harudine adigat. No degeneres exi# ftimari etiam minuslaudatoafpe<flu,pIurimu lacflis alpinis qbus minimu corporis plurimu laboris capite no ceruice tun&is.Syriacis no funt palearia, fed gibber in dorfo. Cari d quoqj inparte Afia: foediuifu tuberefuper armos a cer*
uicibus eminete, laxatis cornibus excellentes in operenatv ^ rantur.Ceteri nigri coloris candidate adlabore danantur. Tauris minora cp bubus cornua tenuioracp. Domitura boum in trimatu, poftea fera,anteprxmatura. Optime cu domitoiuuencusimbuit.Sociij erri laboris agriq? culturae habemus.Hoc animal tantgapud priores cura’, ut fit inter exepla danatus a populo ro.die di Aa, qui cocubino ^pcaci rureornaium ediffefenegante occideritboue, aAufcpin exili u tanqua colono fuo interempto, T auris in afpeAu ge nerofitas torua fronte,auribus fetofis, corni b us in ^ cinAu dimicationepofcentibus. Sed totacominatioprioribusin pedibus ftat,ira glifcete alternos replicas, fpargefqj in altu harena,& folus animaliu eo ftimulo ardefees. Vidimus dc imperio dimicates, & ideofe demonftratos rotari cornib* cadentes excipi,iterumq? refurgere,mo iacentes ex humo tolli, bigarumcp etiam curru citatouelut aurigasinfidere. Thefsalorugentisinuentu eft equo iuxtaquadrupedante cornu intorta ceruicetauros necare. Primusid ipeAaculu dedit romx Cf far diAator.Hinc ui Aimpoptime Si lautift fima deoru placatio. Huic tantum animali omniuquibus procerior cauda no ftatim nato confumatp, ut exteris me# furg crefcituni donec ad ueftigia imaperueniat.Quaobre ui Aimaru probatio inuitulo ut articuluiiiffraginis cotine gatbreuiore non litant. Hoc quoq? notatu uitulosadaras humeris hominisallatosnofere litare,ficutnec claudicans te,necaliena hoftia deosplacari, nec trahente fe ab aris. Eft frequesin prodigrjsPrifcoru bouemlocutum.Quo wm ciatofenatum fub diuo haberi folitum.
fLDeApiboue» Cap,	XLVL
T>Osin egypto etia numinis uicc colitur, Apimuocant, •*-^lnfigne ci in dextro later e candicans macula cornibus lunae crefcere incipietis. Nodusfub lingua,quem cantam appellant.Non cftfascu certos uitg excedere annos, mer# fumc^ in facerdotu fonte enecant, quffitiiriluftualiti que fubftituant,donec inueniant m cerent. Derafisetia capiti# bus,nec tame ufcp diu queritur.Inuentus deducitur a facer dotib9. Mephim. Suntdelubraei gemina,queuocatTha lainos auguriapopuloru. Alteru t traffeloctu eft, in altero dira portendit, Refponfa priuatis dat, e manu confulentiu cibu capiedo. Germanici ctefaris manu auerfatus eft,haud multo poft exrinfta.Cytero lecretuscu fe^rupitin coctus, incedit famotu ftrepitu licftoru, grexcp pueronz comitatur carmehonori eius eanenti0,tntdligere uidetur,8i adorari uelle.Hi greges repete lymphati futura prgeinut. Fcemina bosfemel ei annooftenditurfuis&ipfainfignibus, qurcp air)s,fempercpeodedie Siinucnirieam extinguiq? tradi: t. Mephieft!ocu5inNilo,quiafigUrauocat Phiala. Orni# busannisibi auream patera argenteacp mergentes diebus quos habent natales Apis. Septem hi furit, Mirumq? ne# minem per eos a crocodilis attingi. Ocftauo poft horam diei.vi.redire beltite feritatem.
fT" De natura pecudu Si pecoru.	Cap. XLVII.
TV/T Agna Si pecori gratia, uel in placametis d corii uel in d V.-LufuuellerU.Vtbouesfumptiihominti ex:olunt,ita corporu tutela pecori debetur. Generatio bimis turiqpt ad nOUertos annos,quibufda Si ad, x. primiparis minor es foc# tus.Coitusoinibusad ar<fturioccafum,id eft a tertio idus Maias ad aquilae occafunrideft.xiq.Kalen.Augufti Ge*
runtpartu diebus, d. poftea coceptt inualidi. Cordos uo#
cabant antiqui poft icitepus natos* Multi hyberftosagnos 7:1 ]> pryfcrut fernis, qm magis interiit ante folftitiu tj ante brli^ ma firmos dTe,folucphocaniial utiliter bruma nafci. Ati* eu' naturale agnas faftidir e/enccfla ouium cofetftari, 8c ipe fenera melior, illisquoc^ utilior.Ferocia eius cohibetur cornu iuxta aure terebrato.DexnO tefte praeligato focmi* nas generat,leuo mares, Tonitrusfblitarrjsouibus abort9 inferunt. Remedia eft congregare eas ut coetu iuuentur, Aquilonis flatu mares concipi dicunt, Auftri focminas.
A:q? in eo genere arietu maximefpe&ant ora.Quia cuius colorisfub linguahabuere uenas,cius 8C lanitiu eft: infertu uariuqjfi pluresfuere,&mutario aquarii potufq? uariat*
Ouiu fumagenera duo, T e<ftu& Colonicu.lllud molli9, hoc in pafcuo elegantius. Quippe cu teftu rubis uefcatur. Operimenta eis ex Arabicisprgcipua LanaauteEudatif* fima apula,qu? in Italia gr?cipecoris appellat, alibi Itali* ia.Xertiulocu mileiiyouesobtinent Apiil? breues tullb, nec niii penuliscelebres CircaTautentuCanufiuq? fama nobilitate habcnt.ln Afia uero eodegenere Laodice? AU ba circupadanis nulla prgfeit, nec libra cetenbs numds ad hocceuiexceflifculla.Oues non ubicp tondentur. Durat ejbufda in locis mos uelledi.Coloruplura gii efa. Quippe CLI deflntetia noia cis, quas natiuas appellant ai quot modis» lILDegeneribusianaru&ueftiu. Gap. XLV1H»
T Tlfpanianigri uelleris prtccipuas habet pollentiaiiixta Π al pes,Canufia rutili,quas Er y threas udeant, ite Betica ut Canufiu.FulUas tarentu ac pul!igisfuc,&fuccidis 01tii* busufusmedicatus. Hyftria? libumatep pilo propior cf? lana? pexis aliena ueftibus,8£ qua fola ars fcutulatotcx u comendat.ln Lufitaniafunilis circapifeinasciy n rbo
F ii)
nenfis.Similis in acgypto ex qua ueftis detritaufutingit, rurfufcpaeuo durat. EilSi hirce filocraffointapetis and? quiffima gratia.Iam certe prifeos qs ufos Honier9 auctor cft. Aliter haec galli angunt, aliter parthoru gentes. Lanae Sc per fe coacfbe uefte faciuc, 8c fi addatur acctu etia ferro refiftunqiuiouero etia ignibus,NouiiTimo fui purgamen to quippe ahenis coquentia extra&g indumeris ufu ueniut galliaFfc ( ut arbitror ) inuentu.Certe gallicis hodie noibus difcemuntur,nec facile dixerim qua id aetate coeperit. An* tiquiserii torus e ftrametorum qualiter nunc etia incaftris gaufape. Patris mei meoria coepere amphimala noftra fi# cut uillofa Sc etia uentralia. Nam tunica lati claui in modii gaufapetexinucprimuincoepit. Lanarunigrg nullucolo rem bibunt. De reliquarum infe&u fuis locis dicemus. In conchylrjs marinis, autherbaru natura, lana colo 8Cfufo. T anaquillisquac eade Caia Cecilia uocata eft,in tcplo.M» Anci durafTe prodente fe,auclor eft Μ. V arro, facftamqj ab ea toga regia ungulata in gde Fortune, qua Ser.Tullius Fueratufus. Indefa&u utnubetesuirgines comitaret colus compta SCfufus cu ftamine.Ea primatexuit refta tunicam quafimul cu toga pura tyrones, induuturnouacq? nuptae, Vngulataueftis primo lautiffimisfuit,inde oriculata de# fluxit. Togas rafasphrygianafqj diui Augufti nouiiTimis temporibus cocpiffe fcribitFeneftella.Crebrg papaueratg antiquiorehabetorigine.Iam fubLucilio poetain Tor# quato notatg.Praetextg apud Hetrufcos origine inuenere. Trabeis ufos accipio reges. Picflasueftesiam apud Home rufuifle, unde triuphales natae. Acu facere Idaei phryges inueneruqideoq? phry gioiies appellati funt.Aum intexe# re in eade Alia inuenit Attalus rex, unde nomen attalicis.
Colores diuerfos pi&urg intexere Babylon maxime cele* brauiq&Tnomeimpofutt. Plurimis uero licrjs texere qua: polymita appellat, Alexandria inftituit. Scutulisdiuidere galli a. Metellus Scipioni triclinaria baby Ionica feftertitr* Soo.milibus ueniiTeiam tuepofuitin capitalibus crimini* bus, qux Neroni principi quadringcntismilibusfeftertiu nuper ftetere.Ser, T ulli), pr^textae quibus fignufortunse ab eo dicate coopertu erat, durauereadSeiani exitu. Mi* mep fuitnec defluxiife eas, nec Teredonu iniurias fenfi i fe annis.d.lx. Vidimus iam& bidentium uellera purpura, cocco, cochylio fexquipedalibuslibris infe(fla,uelut illa fic nafei cogente luxuria. Inipfa oue latis generofitatisofteni diturbreuitate cruru, uentrisueftitu, quibus nudus effer, Apicas uocabant,damnabantcp. Syriae cubitales ouium caudgplurimucp in ea pte lanier). Caftrari agnos nifi qui# quemefhes prannaturum exiitimant.
HEDeMufimonio. Cap.	XLIX»
St SC in Hifpania &C maxime Cor fica no maxime abi •A-4fimile pecori genus Mufimonu caprino uillo q peco* risuelleri propius. Quore e genere &ouibusnatos Prifci umbros uocauerut. Infirmiflimiipecori caput. Quaobre auerfum afolepafci cogendu.Qua ftultiffima animalium lanata. Qua timuere ingredi unu cornu raptofequuntur. Vita logiffinia annis.x. inaethiopia.xii). Capris eodeloco xi.Inreliquo orbe plurimum ocic. Vtrumcpgenus intra quartum coitum impletur,
(|[ De capris & generatione earu. Cap, L, /'""TAprxpariut Si quaternos, fedraroadmodu. Ferunt ^^quinep menfibusut oues. Capra? pinguedinefterilef* ciit,Trimx minus utiliter generant &infene&a, nec ultra
quadrienniu.Indpiunt. vij.m enfe 8iadhu clamantes. Mu tiiu in utrocp fexu utilius» Primus in die coitusnon implet, fequens efficatior, ac deinde concipiut Nouembri mefe, ut Martio pariat turgefcetibusuirgulris. Aliquando auiV culf/emper bima; in trimatu inutiles pariut oilonis annis. Ab ortus frigori obnoxius. Oculos capra fuftufos iunci punito fanguine exonerat. Caper rubi.Sol ertia ei9 anialis Mutianus uifam fibi prodidit in ponte praetenui duabus oburjse diuerfo eu circuailum angufhx no caperent, nec reciprocatione longitudo in exilitate exea torrente rapido minaciter fubterfluente,altera decubuiffe, atep ita alteram procul catx fupergrefTam. Mares qunmaxim e fimos Ion* gis auriculis infrailifq? armis quillofiiTimos probant Fcc* minarugenerofitatis infigne lacinie corporibus Si ceruiV celpinx depedcntes.Non omnibus cornua,fcd quibusfut in his & indicia annorum per incrementa nodoru. Mutilis 1 a ilis maior ubertas. Auribus eas ipirare no naribus, nec unqj febri carere Archelaus auilor eft. Ideoqj fortaiTis SP aniniahiscpouibusardetior, calidiorefcp concubitus, Tradut 8dno% non minus cernere epinterdiu. Et ideo caprinuiecur fi uefcat,reilituit uefpertinam aciem his quos Nyililopasuocat. InCiciliacircacp Syrtesuillotofili uefti untur. Caprasin occafum decliui iole in psfcuis negatco* tueri inter fcfc,fed auerfas tacere. Reliquis aute horis inter fe aduerfas Si cognitiores. Dependet omniumento-uillus, quem aruncum uocant.Hocfi quisapprehenfam exgrege una trahat,exterat llupenres fpeilant, Id ctia cucnirc cum, quadam herbam aliqua ex eis momorderit. Morfusearu arbori exitialis Oliuam lambendo quoq? ilerilem faciut. Eacp ex caufaMinerux immolantur.
DeSuibus
De Suibus &f natura eam.	Cap.	LX
OVilli pecoris admiffura a Fauonio adjrquinodtiu uernu ^astatis, νίή.menfe. Quibufda in locis etiam a.»).ufepad vq.annum.Partus bis in anno. Tempus utero.») .mefium Numer^foecuditatis ad uicenos.Sed educare tam multos nequeunt.Diebus.x. circa bruma ftatim dentesnafci. Ni* gidius traditjlmplentur uno coitu, qui Sc geminat9^pter facilitatem aborciedi remedift, neprima fuba&ione, necp ante flacidas aures coitus fiat. Mares no ultra trimatu gene rant.Foemtntc feneftutefeffx cubantes coeunt. ComeiTg foetus his no eft prodigiu.Suisfoetusfacrificio die^pur9 eft.Pecorisdie.vq.Bubus.xxx.Corucaniusruminalisho# ftias donec bidetes fieret puras negauit. Sue oculo amiflo putant cito extingui,alioquin uita ad.xv.annos,quibufda uicenos. Verum efferant, 8C alias obnoxiu genusmorbis anging maxime 8C ftrumf, Index iuis inualide eruor in ra* dice fetae dorio euuliae, caput obliquuin inceflu. Penuria lacftis prtepi ngues fenti unt, 8C primo fcetu minusfunt nu* merofae. In luto uolutatiogeneri grata. Intorta cauda. Id etiam notatu facilius iacere in dexterum cp leuu detortam» Pinguefcut.lx.diebuSjied magistridui inedia ante faginae tione orfa. Animaliu hoc maxime brutu, animamq? ei pro fale datam no illepide exiftimabat. Compertu agnitauo* cefuarfj furto abactos merfo nauigioindinationelateris uniusremeaiTe.Quin duces in urbe fora nundinariu domofqt petere difcut & fieri fapiunt ueftigiapalude co* fundere^irinafuga leuare. Caftrantur fcemina? fic cjuoep uti cameli poft bidui inediam fufpenfce pernis prioribus iiulua recifa celerius. Ita pinguefeut. Et adhibet arsiecort fceminaruficutanferuinuentu,M,Apiri)ficoearicaiag»j
G
naris afacietate necatis repente mulfi potu dato.Neqjalio
ex animali numerofior materiaganea?,quinquaginta £>ρε fapores,cum cgteris iinguli. Hinc cenforiaru legu pagina?, tnterdi&aqj cocnis ab domina,glandi a,tefti culi, u ulug fyn cipita, uerrina ,uttame Publrj minoru poetg cocna poftcp feruitute exuerat, nulla memoretur fine abdomine, etiam uocabulo fuminis ab eo impofito. Placuere aut 8Cfieri uef cicg. Catonis cenforis orationes aprinu exprobrat callum, intrestame partes diuifo apro media ponebantlumbos a* prunosappellata.Solidu aprum romanoru primusin epu* lis appofuit.P.SeruiliusRullus,pater eiusRulli, qui Cice* ronis in confulatulegem agraria promulgauit. Tam pro* pinqua origo nunc quotidiane rei cft, Et hoc annales no* taruthotu.f.ad emendatione mora, quibus notata quide eflet coena,{ed in principio bini terniq? giter mandebant.
Ij^DeViuarrjsbeftiam. Cap.	LII.
7 luaria eoru caeterorucp fylueftriu primus togati ge* * neris inuenit.FuluiusHirpinusq in Tarquiniefi feras pafcere inftituit.Nec diu imitatores defuere.L.Lucullus, 8C, QJHortefiusSues fera? femel anno gignunt. Maribus in coitu plurima afperitas. Tuc inter fe dimicant indurates attritu arborum coftas, lutocj? fe tergorantes. Fccmioae in paitu afperiores, & fere fimiliter in omi genere befti aru m» Apris marib9 no nifi anniculisgneratio. in India cubitales dentium flexus gemini exroftro. Totideafrote ccuuituli cornua exeitt.Pilos aereo fimilis aggreitibus,cgteris niger, At in Arabia fuillum genusnon uiuitinullogenere.
£f~ De femifcrisanimalibus. Cap.	LIII.
utin. C, Antoniu Ciceronisin confutatu collega appella* tione tranilata no in fuibus tantum, fed in omnibus quocp animaliu cuiufcuqjgneris ullu eftplacidu. Eiufdeinuenit &ferum,utpote cum hominuetiam iylueftriu tot genera prgdi&afinf. Caprae tamei n plurimas fimilitudinestrani* figurantur. Sunt capreae, funt rupicaprea^iunt ibices per* cinitatis mirandae, quanqua onerato capite uaftis comibus gladioramcp uaginis,in haec fe librant ut tormentoaliquo rotati in petris potiffimu e monte aliquo in alium tranfilire cupientes, atcprecurfu pernici quo libueritexultant. Sunt &origesioIiaquibufdadi<iH contrario piloueftiti,&ad caput uerfo,Sunt& damae, 8c Pygardi,& Strepifcerotes multacp alia haud diffimilia. Sed illa alpes, hxc trafmarinl Citus mittunt. HLDeSimrjs. Cap.	LII1L
Cdmiaru quoqj genera hominis figurae proxima caudis *Dinter fe diftinguunt.Mira folertia uiicoiungut laqueos calcearicp imitatione uenanriu traduntur. Mutianus&la* trunculis lufiffefkfHscxra, nuces uifu diftinguere. Corne* liusluna caua triftes e(Te,quib9 in eo genere cauda fit.No* ua exultatione adoriri. Namcp defectu fydcru Si extere pauent quadrupedes. Simiaru generi prxripua ergafcetu affecitio. Geftant catulos quos manfuefa&x intra domos peper ere,omnibus demonftrant, tradrariep gaudent, tra* citatu gratulationeintelligentes. Itaq? magna ex parte co* plededo necant.Efferatior cynocephalis natura, ficutmi* riffima fatyris, Callitriches toto pene afpecflu differunt. Barba eftin facie, caudalate diffufa priori parte. Hoc aial negatur uiucrein alio, nifi inxthiopio quogignitur cxlo.
«! €L De Leporibus, Cap.	LV.
T Eporuni plura funt genera, in alpibus candidi,quibus -iwhybernismefibuspro cibatu niue credunt effe. Certe liquefcente ea rutilefciit annis omnibus. Et eft alioquiaial intollerandi rigoris alunum, leporu generis.Sunt Si quos Hifpania cuniculos appellatfcecuditatis inumerg, famecp balearibus infulis populatis mefTibus afferes. Foetus uetre exados uel uberibus ablatos non repurgatis interraneis gratiffimo in cibatu habent,laurices uocat.Certu eft Bale* aricos aduerfus prouentu eoru auxiliu militare a diuo Au* guftopetiffe. Magna propter uenatu eoru uiuerris gratia eft.Inrjciunt eas infpecus,quifut multifores in terris, unde & nome aniali atcp ita eiedosfuperne capiut. Archelaus audor eft quot funt corporis cauernead excremetalepori totide annos eiTe artatis. Varius certe numerus reperit. Ide utramq? uim lingulisinefle,aciine mare gque gignere.Be* nigna circa hoc natura innocua Sc efculcnta animalia fcc* cundagenerauit,Lepusomniupr£cdaenafces,foluspr$;ter Daiipode/uperfetat, aliud educans, aliud in utero pilisue ftitii, aliud in plume, aliud inchoata gerens parte. Necno SC ueftes leporino pilo faceretentatu eft tadu non perinde molliutin cute,propter breuitatem pili labili.
De Damis. Cap.	LVL
Ϊ AAmacmanfuefcutraro, cumfereiure dici nopofltnt.
^Copluranacpfunt,necplacida,nec fera,fed mediae inter utruqj naturae, utin uolueribus hirundines, apes, in campo,in mari delphini.
(£De muribus gliribus. Cap.	LVIL
Vo in genere multi 8c hos incolas domus pofuere mures,haud fpernendu in oftentis etia publicis aial, Arrofis lauini dypeis argeteis Marficu portendere bellu.
Carboni imperatori, apud clufiufafcrjs, quibus ih caldatur lg }■ utebatur exitiu.Plura eorum generain Cyrenaicaregione alrj lata fronte,ali) acuta, ali) herinaceoru genere pungens tibus pilis. Theophraft.auftor eft in Gyaro infula cu ineo las fugaflent,ferrum quoqj rofiiTe. Conftatid quodia* cftura quida&ad ch alybas fecere in ferrari) s officinis. Au* rarfjs quidem in metallisobhoc aluos corii excidi, femg*
Cp id furtu deprehendi, tanta eflfe dulcedine furandi. Ve* niiTemurc.cc.numiscafilinu obfidente Hanibale,euqui uediderat fame interifte emptore uixiiTe annales tradunt·
Cum candidi prouenire,laetum faciunt oftentu. Nam fori cum occentu dirimi aufpicia annales refertos habemus· Sorices Si ipfos hy eme condi,auctor eft Nigidius, iicut gli res,quos cenforiae legis principes. Q.Scaurus, &.M. ineo fulato non aliomodo coenis ademere cp conchylia, aut ex alio orbe coue&as au es, Semiferu Si ipfum animal, cui ui* uaria,indoIrjsidem qui apris inftituit. Quainrenotatum no congregari nifi populares eiufdem fyluae,& fi mifceant alienigeny,nifi amne uel, mote diferetiiterire dimicado.Ge nitores fuos feftos fenefta alunt infigni pietate feniS finitur hyberna quiete. Conditi enim & hi cubant,ruriusseftate iuuenefcunt,fimili Si muftellis quiete.
Qua; anialia quibus locis no fint, Cap. LVIIl.
QIcmirum reru naturam non folu alia alrjs dedifle terris animalia,fed in eode quocp ficu quadam aliquibuslocis negafte.InMcefiafylua Italiae non nifiin partu reperiunt hi glires. In Licia Dorcades non tranfeunt motes fyrisuiV cinos.Onagri montem qui Cappadocia aLicia diuidit.In Hellefponto in alienos fines no comeant cerui,& circa Ar ginuiTam Elatu monte non exedunt auribus etia in monte
fiffis, ϊη Pordofolenc infuiauidniamuftellae no tranfeut. Jn bocotiaelebadia illatae folum ipfum fugiunt, quae iuxta in orchomeno tota fubruunt arua,talpas, quaru e pellibus cubicularia uidimus ftragula. Adeo ne religio quidem a portentis fiimouet delicias. In Ithaca lepores illati moriut extremis quidem inlittoribus, in Ebufa cuniculi non funt, fcatenqin H ;fpatiia ba! eanb u fcp. Cyrenis ni utc fuere ranc illatis,e continenteuocalibus durat genus earu, Mutae fut etianuneferiphoinfula, Eaedemaliotranflataecanut.Qd' accidere Si in lacu Theffalic ficendo tradunt, in Italia mu^ ribus araneis uenenatuscitmorfus.Eofdem ulterior ape# ninaregio non habet.Iidem ubicunqj fint orbita fi trafiere moriuntur. In olympo Macedoniae monte non funt lupi, nec in Creta infula, ibi quidem non uulpes uriiue aut oino ullu maleficu animal praeter phalangifi. Aranei id genus dequo dicemus fuoloco. Mirabili9in cade infula ceruos, praetercp in Cidoneatam regione non eiTe. Item aprosSC attagenas, herinaceos.In Africa aut nec apros, nec ceruos, nec capreas,nec urfos.
Quae aduenis noceant. Cap.	LIX»
TAmquedam animaliainnoxia indigenis aduenasinteri •*-munt,ficut ferpentes, Parcunt in Myrinthe quos terra nafei proditur. Item in fyria angues circa Euphratis maxri me ripas dormientes Syros no attingunt. Auteriafi calcati momordere non fentiut maleficia, alios cuiuicp gentis im feftiauide&cum cruciatu exanimantes. Quamobrem8£./ Syri non necant eos.Contra in Aletenio Cariae monte Ari ftoteles tradit a fcorpionibus hofpites nonlaedi, indigenas interimi. Sed reliquorum quoqj animalium, & praeterea terreftrium dicemus genera*
VIENNAE IN AEDIBVS
loannis Singrenij. AnnoaChrifti natali. M D XXII.
MenfeAugufti.
$
•5
'C
* ?;
■ :

■ ■/
Opusuems at nunc primum euuiga/ tum atypis commifliim»
E EXCVDEBAT HENRICVS PE TRV S, MENSE AvGVSTO, ANNO
M. D, XXXI.

r'
v'

r...
1
i c\ V'·
4 S
Λ
^VlCP-v
PHILOSOPHI
CAR V Μ Ii T ASTRONOML
CARVM INSTITVTIONVM, GVlXlELMi HIRSA VGIEN S IS 0LIM: ■ABBATIS, LIBRI TRES,
AVTHORIS VITA EX TRI
TEMIO SPANHE MENSI.
; VILIELMVS AbbasHiriaugien
Esccenobrj, in diocefi Spirenfi·, ordinis ■fandli Benedidb’ ?natione tcutcnicus, ad 'quem beatus Anfelmus Canthuari enfis lArchiepiicopus nonullas confcripfit epi ftolas uir in diu inis fcripturis er uditifllmus in feculae ribus literis nulli fuo tempore apud Germanos inferi/ or:philofophus,aftronomus δί muficus infignis^uita & conucr fa tione fandifli mus., quippe qui multis legi/ tur coruicaOe miraculis. Regulare difcipltnam iam da dumcollapfam in multis ccenobijs Germaniae reior/ mautt.
mLYi ϊιίίδίδδίΤτΜίι
Q_V ο τ philosophicae SENTENTIAE,
ET PRIMO DE DISCIPLINA IN ST V DIIS S ervanda.
Alisigit qui doceat quxreduseft,qu' neqi caufa laudis,nec fpe tpalis emolumeti ied folo amore fapietix docear. Si emppriam laude qrit,nunq difcipuiu ad firi gte&ione uenireuolet, Subtrahet ergodo&rina, ncio eo quod plus diligi t,aequet uel fiupet.Itefi fpe ccmcdi indudus docuerit qddicat nocurabr^du numu extorqat. Sx pe uero pio placet nugae q utilia, S ed fi a more Icientix addocedu accefleri t,ad iftr udKone fui, & aliotu uigif, i< diliges fiet, nec fi deficiat mfutudo focioru deficiet.
Qui doceatur^talis eligendus eft q non fit dodlrinx obftrepesjnec fupbusjne uideat aliqd eflejcu nichil fityq magiili^utpatrediligatjUel ecia plus. A quo em mate» ra ac digniora accipimus,eu magis dili gere debemus, A patre em eilerudes accipimus,i magiftro fapietes^ ma i9 eliPLo ergo diligedi fut,bonidodioresq patres, nec tantum iuiKqfed etia utilcjiit feritetix illius & uer/ ba placeant nobis, quia in eo quod non diligi mus, faepe etiam bona nobis dsfpiiccntyliacp fugimus? dum ducte musanon imitari illos quos non diligimus,
a a Quamuis
GVIL, HIR.S.PHILOSOPHI/
Quamuisuero fanguinea coplexio habilis fit ad do ilfinayja in omnibus teperata,tame in omni aliquis cu laboregfe<ftuseiTepoteft.,qalabor improbus ornia umcit» Principio uero dodrinae adolefceria coueniens eft, ut ait Plato, Aetas hominu fimilis eft ceraequae fi nimismollisfit, figura recipit, fednorednet, Si nimis dura,necrecipit,nec retinet. Si mediocris,& recipit^et retinet* SimiPr necnimis tenera, necnimis dura aetas conueni ens eft dodr inae*	T er minus dodtrinae eft
rhorsjundequidafapienscu abeo quaereret ubi eft ter/ minus difcendi? Dixit ubi δί uitae* Quidam uero philo/ fophus cu nonagenarius moreref ,inquifitus a quoda di fcipulofuo,fi de morte doleret,ait?fic, Quointergate, quare i Refpondit,quia nunc incipiebam difcere,
/^Λ RD O uero difcendieft, utqa g eloquentia fit ^ omis dodtrinajprius inftruamur in eloqntia, cu^ ius tresfuntgtes: Recte fcribere,& rede^nuciare^qcF cofert gramatica^bare id qcf probandu eft, qcf docet dialedica.Idem exornaf e?quod docet rethorica. Qui/ bus inftrudi δί ut anilis muniti, ad ftudiu philofophias debemusaccedere.Cuius hic ordo eft,ut prius in qdrti uioj&inipfo principio in arithmetica, fcdbin mufica, tertio in geom etria,quarto in aftronomia. Deinde in diuina pagina,quippe, cu percognitione creaturae,ad cognitionem creatoris perueniatur*
CA ALIQVOT LOCA,
QUcedZiones corporis,quccdnitncediicndie
ζ-s ed dicet quis-, Quomodo difcerna.quieadliones in 0 homine debeant iudicari animas q corpis .Dicimus illas adKones qcomunesfunthomini cu bruto animali uelcorporibus uitacarentibus,&fi anima illas operet, no debent tarne animas dici,fed corporis, Quas uero in ueniunt in homine, & in nullo alio corpe eft e poftunq animas fut: difcemere ergo&intclligere eft animas, fen tire uero&fimilia corporis. Sed dicet,fi animas adtio/ nes no funt,neq} dici debet uicia animas uel uirtutes,
W
Q,Udrc homi*
uiciauel uirtutes,Cu etia obhoc fit data anima horni/ m MUAh'm ni,ut illicitos motp corpis corrigat q ignoracia eius.uP negligentia cotingunt* Sicut ergo fi dilcipulus uel fer/ uusnegligetia tnagiftri uel domini peccet,magifteruP dominus ex tra culpa no eft,ficnec anima,&fiiljius adii onesno iunt,Cuigithom0 exanima 8C corpe confiet, quasrit an fitappofita, an cocreata,an commixta, an coniundhuVno quippe iftoru quatuor modoru infunt omnia.quifunt in alicuius copofitione. Appofita non eft qa tunc anima extra corpus efietynec illud asqualiter moueret, Omneern appofitu , extra idem cui eft ap/ poiitu&maioresmrtuteshabetinpximojiitignisap pofitus alicui. Concreata non,quia concreatu eft id qa exfuafubftantia tranfitin alicuius fubftanfia?utpebul
a 5 litionem
GVIL. HIRS PHILOSOPHI/
titionem aqua: infalem. Cum ergo anima no tranfeat in corporis (ubilantia7fcd femper eft ipiritus, concrea/ tailli non eft,Commixta illi non eft, nuilu enim comi/ xtoru eile fuum rcrinetjfed ex duobus unum fit,ut cx ar gento 8C auro eletflrum. Cum aut cmutrucp fuum eile retineatjnonfuntcommixtacorpuSjdi ania, Ccniucta ergofunt/ed ita?quod tora anima in partibus eft cor/ poriSjcfle fuuretinenstota,6dintegra, Hicfubicietur, Si in orni partecorporis eft tota & integra, abicifa una parte corporis?eft ablata anima tota a coi pe Dicimo anima non eile in aliqua parte corporis,ηίίϊdum eftco/ lunda corpori idoneo uitae, S epar ata igitur par te cor/ poris,remanet animainalrjs partibus tota, in quibus ante erat. Ite quaerit an anima δί corpus,fint ex eode,an ex alio,Refpodeo^nullaillius eile animaecaufam, prae/ terfolum crea tore,qui omnibus dat eile, Vnde Plato omnium philofophotu dod iili mus,dicit deum creato renijftellis δί fpiritibusa fecreatis curam formandiho> minis inicciile,i pfum uero animam feci ile 5 quia mini/ fterio fpirituu,6£ efifedu fteilaru,corpora humana ex/ iftunt & cr efcutjfed fola uolunrate creatoris) ani ma cx/ ij t prius mU iftir. item quaerit an anima ante exiftat qua corpus, ^um corpus, ^qU^(j0 jjj' coniugit.Dicimus illa non anteexiftereqcP probari poteft ratione?& autoritate Si em ante eiletj uelin miferiauelinbeatitudme eilet,nullo praecedere
merito
CA ALIQ_VOT LOCA,
merito, Augu, etiam dicit quod cotidie deus nouasanl mascreat,T empus uero confundi onis illius cucorpo re^anullo diffinitur, Nobisuideturpoft operationem formatiuse,& concauatiuae uirtutis, Tuc enim natura lis uirtus poteftp membra difcurr ere, fine qua uita no poteft eile^necanima incorpore
Virtutes dnim<e*
j •jViusanima£diuerfefuntpotenttgc:>intelligentia? X"jjratio,memofia, Et eft intelligentia ^uis animx^ qua percipit homo incorporalia cu certa ratione qua/ re ita fit,Ratio uero eft uisanimae, quapeipit homo? quid fint res, in quo conueqiat cum alrjs^fn quo differat Memoria eft qua firme retinet homo ante cognita,

ί
	
- i :i.	-·■.	. '	'	'	....	
	. / '
·■ / ; ■ ■ .	
.; ■ ■ .	-
/
>£ί
m
GVILIIELMI '
HIR S A V G. PHILOSOPHICA RVM ET ASTRONOMICA RVM INST1TVTIONVM LIBER PRIMVS,
VOD,ut ait Tuite i» prologo Re, 1 thoricorum.,eloquentialineiapientia no/ p^tia. cet/apientia uero fine eloquentia., &fipa/ runijtame aliquidtcum eloquetiaautma xime prodcfhEn-atnonul!], qui poftpofita proficiete,
& nonnocente, adhaerent nocenti 8£non proficienti. Id nanq; agere eft Mercunj & Philologia: tanta cura uir tutis dC Apollinis quaditum, omni conuentu deoru ap/. probatum jfoluere» Idem eft gladium femper acuere, fednuquam in pradiopcrcurtere. Multostarne nome magiftri fibi ufurpates, no folu hoc agentes, fed&alqa fic agendum efie iurantes, cognofcimus. Nihil quippe dephiiofophiafcientes^aliquidfe nefeire erubeicentes, fuae imperitiae folatiu qu£erentes?ea qua: nefeiunt, nui/ lius utilitatis efie minus cautis praedicat» Sed quia ut ait Terentius,Quid mirum,fi mulier meretrix impu/ Tem^
denter loquitdmpudentia iiloru poftpofita,de philofo phia aliquid dicere^pofuimus^utdiligentibus ipfam,	-
pro poftenoftro proficiamus^non diligentes uero ad di figendam excitemus. Incipientes igitur a prima caufa
, iit'·,	A	i erum
rerum?ufq; ad hominem continuabimus tradatu.De ipfo homine multa diceres, illud ante principiu didtio nis petent es,ut fi aliquid inhoc opere imperfedu iriue/
Wontius. dormitat Vlyxes» Et longo fas ellopi fubrepefomnu» De philofophia igitur tranantes, quid fitphilofophia dicamus»
Ogicl βί PhilofophU.
ntatur^ humanae imptedioni deputet ; nec ideo quod ineo utile erit uituperet.Nec emppter unu male dicftu bona funtuitupanda; ficut nec ppter unu bene didu, funtmala laudada. Ouadoc^cm uieilat Therfites 5C
ty
r;
,HI LOSOPHIAcft eoru quse funt &ui/ aent, & eoru quae funt,& non uident, certa com
___prehenfio. Sunt,&efle non uidenf incorpora/
lia.Senfus enim extra fubieda materiam nihilpotefi·* Sut&efle uident corporalia^feu diuinu,feu caducuha beant corpus» Corporalia nancp fubiacent fenfui. Cum igitur in cognitione utrorumbp pofita fit philofophia, & de utnsc^ difieramus,inchoantes ab eis quae funt, 62 no uident funt aute haec: creator, anima mundi,daemo nes,animaehominu,Sedquoniacreator orhibus prior cft,omnia enim ab ipfo h abet exifler e,& ipfe a nullo, ab Qtijd fu aliqd ipi® incipiamus. Sedquia dicut fandi, deum in hac ui/
perfati cog* ta pericdecognofcinonpoiTe,quidfitperfede aliquid nofetre. cognofeere offendamus, ut innotefeat quare creator
in ha®
AS T, INSTITy, UBER. I, $
Inhac uita perferte tognofei non poBit, Vndecim funt quae inquiruntur circa una quaq? rem,an fit, quid fit,quantum fit,ad quidfiqqualefit, quid agat, qurdin ipfumagatur, ubifit,quali fituminlocofit, quadofit, quidhabeat. Perferte ergo aliquid cognofcerc, eft ifta undecim de Hlcfcire, S ed quisfeiamus deu eflc,quid fit tamen perferte noncomprenendi mus. Quantitas ue/ r0 eiufdem qui omnia implet,anguftias noftri perto/ iis excedit, Relatioi illius explicandas,humana fapietia deficit. Qualitates illius non comprehendit ratio,arti/ onibus illiusenarrandis infinitae linguae non fufficiunt.
Quid in spfum agatur,nifi potentia agentis,fed permif fione uolentisuel pacienti s, Vbi fit,qui fiipra omnia,in/ fra omnia,totus & integer. Qualiter in loco fit, qui lo/ calis no eft, De tempore uero illius, qui ante omne tem pus eft. Quid habeat qui omnia palmo continet,nullus explicare poteft, Neccrgoillu omino ignofamus,que eflefeimus, necgferte cognofcimus,dequo praedirta ignoramus.Et quomodo diximus in hac uita icirideu Rdti0 ^u$ efferationes quibus etia incredulis hoc probari poflit perfuidatur aperiamus,fcilicet per mundi creatione,8icotidiana di/ d(US Φ* fpofittone.Cum enim mundus contarrjs fartus fit ele/ metis, calidis,fr/gidis,huidis, ficcis,uel natura opantc,; «fcafujuclaliqartifice incopofitioe mudi illa coiunrta
GVIL* HIR.S* PHILOSO, HT
proprium na= funt, S edproprium eft natura^ femper contrarium fu mx. gerej &fimileappctcre* Nulla natura contraria cie/ m enta coniunxit ? cafu ucr<5 coniundta non funt. S i em cafus mundu operatus eflet^quare domum,uel aliquid taleyquodlcuius eft^no faceret? Item fi cafus mundum operatus effet^aliquaccaufae prarceflf flent munduj qua c^us rumcocurfus operaret cafum, Eft enim cafus inopina/ tus euentus?exconfluentibuscaufis, Cum ergo pr ater creatorem nihil pracceftiftet mundum?cafu fadtus non eft mundus.Igitur aliquo arti fice, artifex uer0ille?uej homo, uel angelus,uel deusfuit: ante uero mundus fa/ <ftus eft,q homo,angelus uero cum mundo,ergo foluai Alterdmiot deus mundum creauit.Per cottidi ana uero difpofitione idem fic probatur, Ea qux difponuntjfapientcr difpo/; nuntur,ergoa!iquafapientia.Nihilenim fine fapietia^ fapienter difponitur. Sed fapientia illa uel diuina7ueian gclica^uel humana. Humana enim eftyjusc res facit u i/ uere Eloqui, Et finanq; humana fapientia, forma ho/ minisjuel alterius animalis operetur?motum tame, 8C ui tam illiconferre non potcft. Angelicauerόfapientia, Sdpientkdi«quomodo ipfos angelos difponeret? Diuina ergo fa/ uind. pientia eft,qua£ hoc agit, Sed omnis fapientiajalicuius eft fapientia. Ei igitur cuius eft illa fapientia, fed nec eft homo, nec angelus,deus ergo eft. Sic per cottidiananj dilpofitioneperuenitui ad diuinam fapientiam, per fa/
pientiam
dicitur fignaculuimagodiuinitatis. in hac diuinitate omniu coditrice, &omnia gubernantc,dixeruntphilofo phi ineflepotentiaoperandi,fapientiam,&uoluntate. Sienimnonpotuit,&nefciuit, quomodo tam pulchra fecitc’ Si iterum fecit, &noluit, uel ignorans, uel coa/
« r / n t > 1 .	V	.	s *
propter affinitatem quanda transferetes,uocantes po/ tentiam patrem,iaptentiarn filium, uoluntate fpiritu fanclum. Potentia dicit pater, quia omnia creat,&pa/ p„tcntU. terno affedtudifponit. Sapietia uer0filius,a patre ante sapuntu; fecula genitus,& tame illi coaeternus, quia ut filius tem poralitcr eilapatrc,ita fapientia aeternaliter, &fubila aliter eil a potentia. S ed quia diximus filiu gigni a pa tre,& tame coaeternu illi efie,deilla genitura, ahqd dif/ feramus illis ante orantes,ne hoc quod inuenitur, Ge/ neratione eius quis enarrabit,puteretur nobis officere. E^!<e 5J* Illud autem didtum eil,no quia eil impoffibile,fed quia eil difficile. Pater ergo genuit filiu,id eil diuina poten/ tia, lapientia, quandopuidit qualiter res crearet, & cre' atasdiibonerer. Etauiaante fecula nrouidit on(-e
ftus fecit. S ed quid ignoraret,qui etia nouit cogitatio/ nes hominui Quis ueroeogeretilluquiomnia poteilc’ Eil ergo in diuinitate potetia, fapietia, uoluntas, quas fandlitreis perfonas uocant. Vocabula illisa uulgari.
Tres perfona
,noex
GVIL» HIR & PHLOSCX ET >
alio5ga neq; alicuius dodrinajneq^ufus experietiajfed Cx propria natura,hoc fcirehabuir, Ex quo autemfuit filas eft dicer e,de aeterno. Ex quo hoc fcit3nec fuit quin iftafciret.Si ergo se ternus eft,fapietia eius sterna eft Sicigitur pater genuit filiucosetcrnu fibi.&cofubftan/ tialem, Volutas uerό diurna dicit ipiritus fandius. Eft spmtus. aute^prie fpiritus anhelir us, fedquia infpiritu & anhe litUj{spehominis uoluntas perpendit^ aliter em fpirat Itetusjaliteriratus^diuinamuoluntate translatiue uo/ caueruntipiritUjfed antonomatice fandum. Spiritus ifte a patre δί filio procedit^quia uoluntas diuina &bo nitasjindeqdita fapies eft & potes, deus affedu oftefl Quidcft jfciri ditur.Nihil enim aliud eft fpiritu fandu a patre δί filio tUfdittiu kpd procedere, quam diuina muoluntatem ex potentia δί ** procedere lapientia ufqj ad creatione rerumySi gubernatione ex/ tendere, Haecuolutas δί bonitas patri coaeterna eft& filioinon cm fuit potens & fapiens,qui non eftet bonus, quia i dem eft deo deum efte, uel bonu efte, Et ante tem pora uoluit quod fecit, nulla cm in eo eft mutabilitas. Coaeterna eft ergo prardidis^uolutasdiuina δί bonitas fed haec perfonarum trinitas eft eflentiae unitas, una eft em fubftantia potentia diuina,& fapientia δί bonitas, Aeternitas quamuis in omnibus cooperetur,nuquam potentia diuina aliquid agi fine lapientia δ£ uolunta/ pe, nec fapientia,finepotcntia δί uoiuntate?nec uolutas * r - ·	.... ■	fine
ASTRO. INSTITV, LIBER I. τ ^
fine potentia & lapientia,ta me quatda opera referunt potentiae^ ficquardafapietiie^licfiiioquLeda boni/ tati,&uolutati,& ita fpiritui facito* Attribuit pctetias miffio fili) qua tamen fimul ogata eft fapietia 8C boni/ tas. Attribuit fapietiarid eft filio incarnato,qua cum pa riterogata eft potetia & uolutas.Et merito fapiencias afcribit. Cu em tam potes eftet,qd depoteftate diaboli humanu genus fola uolutate eripere pollet, maluit in dminitate coniungere huanitati ut qui deu 8C homine reconciliaret, in fe qddei & hominis eftet, haberet. Si em deus tantu cftet, nunq diabolus in eu manus iniere/ ret. Quippe quomodo feruus in filiu potetis dei coge/ i,cor.t. nitum manu mitteret. Si em cognouiftent3nunq diim gloriaecrucifixiftent,Siitcruhomotatu eftet,quoca/ r0km.?. pciuu captiuusliberaret iOes empeccauerut,& egent gratia dei, Redeptor ergo nofter fui t deus 8C ho mo. Et adhuc eft;, ut ex diuini tate faluare pollet, 8i exhuanita/ jte latere diabolu,ut cu jpter ius, 8C fas innocente inna/ deret, poteftare libi fun inoceteis, a deo coceftamdufteR[MΪ10
. r T r t-·	,	\ ο-, I r. . V ■	Citorum Os
amitteret. Volutati uero 81 bonitati diumaeremiiiio tribuitur. peccatotu attribuit,qa ex bonitate 81 gratiacodonat, q ex potetia,& fapiet ia, qua cito facftu eft, punire pollet.
Sed qadiude diuinitateloqmur,anguftias noftraefde tiae trafgrefti fumus,adreliq trafeamus,illud orates, ne fi aliqd q d fcriptu no e al ibi. hic iueniat, harrefis indicet»
Necemqa fcripru no eft? haerefis eft,fed fi citra fide eft»
De dltcro eorum,qua funt er non uidentur, Jcilicet dninu mundi.
T N particione fuperiori de his quae funt SC non uiden I tur,primum pofuimuscreatorem,deindeanimatn A mundi, Finito igitur tractatu de creatore,de aninia mundi aliquid dicamus, Anima ergo mundi fecundum quofda eftfpiritus fan&usydiuina em uoluntafe δί boni tate quas fpiritus fan&us eil,ut pdixi mus, omnia uiuut quas in mudouiuunt, Alrjdicut animam mundi eiTe na turale uigorem rebus a deo infitmn,quo quarda uiuut tantu.,& quasdam uiunt δί fentiunt^quaedam uiuunij fentiunt,&di(cernut,Necenimeil aliquid quod uiuat, fenti at & difcermt, in quo ille naturalis uigor non fit» Xerti-j dicuntanimam mundi eiTe quanda incorporea fubilantiajquas tota eitinfingulis corporibus ? quauis propter quorundacorporu tarditate, non idem operet virgilius. in omnibus, Quod uolens lignificare Virgilius ait; Quantum non noxia corpora tardant.
In homine ergo eft illa propria δί mudi anima, Si quis cocludat, ergo inhomine duas funt animae., dicimus no? quianon dicimusanima mudi eiTe animam, ficut uero dicimus Romam caput mundi eife caput. Hanc dicit FUto.	Plato eiTe excogitam ex diuidua δί indiuiduafub
ftantia,ex eadem SC diuerfa natura, cuius expolitio alias eft,
■ D e iertfo
De tertio etrm <ju*funt crnonuidcntur,	' ’ r
fcilicctdxmottibus.
ER TIVM de his quae funt, & non uidenr.
T
dicimuseiledaemoneSj dequibustracffarein/ Tm dtemo*
____ cipicntesjdicamus qt ordines eoru fint,& qua
reuocati funt daem ones, T res igitur darmonu ordines uoluit Piato efie}a fuperiori ufqj ad imum nihil fine ra tionalicreaturaeileaifirmans.Dicitcmiii firmameto efie quoddam rationale animal,quod ftadiffinitur:Ani mal rationale, immortale, cccleil e, impatibile: fteltas uiddicet infirma mero dequibusin fuo locx) dicemus, funt enim de his quae funt & uidcntur. Deinde dicit efie in aethere quoddam genus inuifibilis animalis, a firma mento,ufq? adlunam,primu in ordine daemonu, quod Ita diffiniturjAnimal rationalcjimmortale, inpatibile^ aethereum.Cuius officiu dicit efie, (oli diuinae confem/ piationi uacare δί de eiusconteplatione dcledlan.In in feriori uerdloco circa fuperiore partem aeris uicini Iu/ nae,dicit aliud genus efie, cuius haec ejfl diffinit?o; Ani/
mal aereum,rationale,immortale,patibile, diligentia
hominibus impartiens,cuius eft officiu^uel eunde pre/ ees deferre hominum deo,& uoluntate dei hominibus^ uel per figna,uelper fomnia,& per intima afpiratione, ueluocalem ammonitione, Quod dicitpatibile, quia cum diiigatbonosycongaudet illorum profperitati,& compatit aduerfitari» T crtius ordo eff in hachumetfa
B parte
GVIL, HIRS.PHlLOSO. fit
Λ
parteaeris^q^ficdiffimturiAriialhtimertu/rarional^ immortale, patibile.Cuius eft offidu, humanitati inut/ dere, & ex inuidia infidiarij quia unde defcenditper (w perbiam humanitas,afcendit per humilitatem. Et eft luxuriofum)qd/ita aliquado eomifcet fe mulieribus' ut incubi, aliquos generet:unde Incubi dicunt daemones, qui fic cocumbunt.Qui differunt ab alrjs daemonibus in hoc, ilod,mom quddduo primi ordines dicuntur Calodxmones ,id eft bonumfdentes: Calonenim eftbonujda^monjideft fd *codmones ens.Ifti uerd dicunturCacodaemonesjideft malu fcien tes,Cacos enim eft malu,Nec abhorreas nomen^quod ίΟι,&ιίίί dicuntur daemones,id eilfcientes,cum & ίΐΐί,δί ίίϊί angeli dicant. Vnde dicitur malus angelus,& bonus Inferiorem partem mundi,id eil terra,habitat animal ra tionale,mortale. i. homo,de quo in fuo loco dicemus* W ""X EPRAEDICTISdatmonibus,quaritu/ ■ erum corpora habeat,cu animalia fint,& om/ t / ne ani mal dicatur corpus,an fint fpiritus, ut ait prophetia. Qtn facit angelosfuos fpiritus .Inde dicut q dam, quod corpora fint) fed ita fubtilia^fenfu percipi no pofiunt.unde refpedu noflrorucorporu,quae fpiila funt, & grofia,fpiritus dicuntur,quemadm odu aer qua uis corpus fitjtame^pterfubtilitate uocat fpiritus, qT confirmat audoritate Grego, qui in Moralibus de an Gregorim. gelis loquens ait.Coparatione quoq? noflroR; corporu fpiritus funt dicenda, fed co paratione i Ilius fum mi,SCin circuicripti fpiritus corpora, Itentpbant hoc audori>
ic dmoni* us quafiiones iles.
ASTROJNSTITY. UBER I. 11S tate Auguft. qin Enchiridio cjdda capifuluponit tale? AuguptM* Qualiacorga angeli habeat, Alrj dicur illos non eftecor ga,fedipiritesvfed quia ubicp nolunt, δί de loco ad locu moucnt,c0paratione ilimi fpiritus,g ubicp totus &inte ger eft.A beato Grego,corpa diClifuntnec inde fequii tpcorga fintficut etia illud: S apietia huius mudi, ftulti tia eft apud deu,N6q? ftultifia reputetdcus facientia * om 'L huius mudi,fed quia ad cogatione diurnae fapietiat,ftul titia eft,nec inde feqt φ fit ftulitia.De illo uero capitulo beati Augu.qlia corga habeat angeli,dicut beatu Au, ibi loqui de corgibusqlia aftuttiunt,qnhornibusappa^ ret,utruuera fint corgaan no,nec tfi ideo dicit illos efte corpa.Nosuero plus accedimus illoi^ fentedae,qui di/ cut cos eftefpiri tus.Nec uideat alicui incouenies, quod Plato dicit efte duo genera Calodiemonu.cu fcriptura diuina dicat,noue efte ordines angioi^Plato em diuifif DUoi?nerd a ea fccFm loca fed diuina pagina iuxta officia, In duobus	Am
ergo illisgeneribuscotinent noue ordines^ecouerfo, p	mnsm
Pofttrabtatu de creatore&ania mudi,& daemonibus tractare reftat: deania hois/ed quia de horni elocuturi fumus,u% ad ilju locu,de eius anima loqui differam9$ ut fit unus & cotinuus tracitatus de homie, Hadtenus Deijs qute sti deillisqfunt&nouidentjnoftradifteruitoro,nucadea etn°MdentM quae funt & uident,ftils> couemt.Sedaficp initmfacia mi*,petimus Ut filoquentes de uifibilibus aliqd^babilc 0C non neceffadu dicamus,uel neceflariu&no ^babik
u GVIL» HIR.S, PHILQSO, ET
non tamen uitupcremur.V t phifict enim neceiTariun* δί fi no probabile ponimus; ut philofophi ucro probabi Ιε,δί fi non neceflarium adiungimus. S ed illud uideatur fiquid probabilius intra modernos infra tradatum fit,
Tra daturi ergo de his quae funt δί uidentur, quia illa eorpora funtj& omnia corpora conflant ex elementis^ ab elementis fumatur exordium. Oftendarfius quid fit Quutuor ck= elemcntum,eiquarequatuorfint clemcta,ncc paucio menta.	ra,nec p!ura,quid fuerit chaos elementorum,δί qualiter
EUmentm ^utum*	Elementum ergo,ut ait Conftantinus in
Pantegm. eft fimpla δί minima pars alicuius coipo' ris. Simpla,ad qualitatemt minima ad quantitatem^ cuius expolitio talis eft. Elementum eft fimpla pars, id eft cuius no funt cotrariaequalitatesj fcilicet quia hoc totum habere uidentur, olla,δίfimilia: ut remoueat illa, dicit minimasid eft,qu£ ita eft pars alicuius, quod nihil eft pars eiufdem, Vnde literaeper fimilitudinem dicuntur elementa,quia ita parsfunt fyllabaequod nihil confkntlnus. cft pars illarum.	Voluit autem Conflanti/
nus ex elementis conflare quatuor humores, ex humo/ » ribusfpifiatispartes tamhomiomiras, id eft confimi/ les,ut eft caro δί ofla: quare organicas id eft officiales, ut funt manus δί pedes Sefimilia.Exufriufqj uetdpar/ tibus humanum corpus conflat, ergo fecundum eum nuiluraexeisquatuor quae uidentur^ aquibufdam c/
lementa
ASTRO. INSTITV. UBER L 1} ^
lementarepufata funt, elementum eft,nec terra,neca/ qua nec aer,nec ignis. Nullum quippe eorum eft fim/ pium qualitate,minimu quantitate. Etenim eft in ter/ ra aliquid calidi, 3C aliquid frigidi^aliquid humidi,ali/ quidficei. Quod quia patens eft, lippis 6C tonforibus, illius probationem praetermittamus, Nec enim aperti ucra,ncc aperte falfa probada funt?fed de quibus aliqua dubitatio eft, non eft ergo fimpla quahtate,Minima quantitate non eft terra, cum ea magnis partibus conftet3 quanta: funt partes illius, licet quadrantes qua tuor,uel quincp zona:,nec ergo elementum eft. Simi/ liter de aqua,aere, 8Z igne probari poteft. Elementa ergo funtfimpla:,& minima: particula:, qbushaec qua/ tuor conflant qua:uidemus. Qua: elementa nunquam uidentnf,fed ratione diuifionis intelligutur. Diuiditur , enim humanu corpus,ut figuraliter dicamus, in orga/ nica,uel in manus,&c.Organica enim in homiomira, id eft confimilia, uidelicet in particulas carnis, & ofla,
& caetera.Homio mira aute in humores,in melancho/ liam &c. Humores in clemeta, id eft in fimplas& mini masparticulas*Cuiusdiuifionispars adu,parsfola co/ gitatione 6C ratione fdripoteft. Corpus enim humanu in membra,membra in homiomira adusdiuidere pof, fant fed homiomira inhumores,humores in clemeta, fokisintellediisdjuiderepoteft. Quia ut aitBoetius i» Bg^ai
B 5 commento
ι4 GVIL HIRS. PHLOSO,. ET
κ intdkxhis commeto fuper Porphirium: V is eft intelledus contu/ dadifiungere,difiunda coniungefe* Sed quaerit ali' quis, ubi funt elementa, Nos dicimus in compofitione humani corporis,8£ aliorum: ficuthtera etiam incom pofi tione fyliab2C,& fi non per fe. Sed funt quidam, qui utrufhci neiciunt aliquid eile^nifi feniu illud poflint cq/ i.Comthe.i. prehendere, quia animalis homo non percipit ea quae funt (piri tus, cum fapienti plus fint inquirenda infenfibi lia,quini fenfibilia. Cum ergo illae fimplse& minimx particulae elemeta funt, quae frigida eft Si ficca, terrar qua; frigida & humida, aqua; quae calida Si humida, aer: quae calida & ficca, ignis. Cum ergo hircquatuor quae uidentur, exiliis compofita fint,illud in quo domi nantur particulae frigidae & ficcae,nonne illius elem enta dicitur terraiin quo humidae& frigidae^aquacdnquoca Udx & humida:, aercin quo calidae 5C ficcaejgniseSi er/
goillisdignanominauelimusimponere^particulasprae
didas dicamus elementa,lfta quatuor quae uide-mus elementata. Sunt quidam qui nec Conftantini, necal/ teriusphilofophidida unquam legere, exfuperbia ab, aliquo difcere dedignantes/x arrogantia quae nefciunt. confingentes,ne nihil dicant,dicunt elementa efle prq< prietates, quaeuidentur/cilicet calorem, frigidum, hu/ midum,ficcum. Sed iftisphilofophiamuelut in parte; praedae detrahentibus reclamat eadem ore Platonis,:
uocantis
ASTRO, INSTITV. UBER I. i5 up
uocantis elementa materias^cum nullae qualitates ma/ vbto clemeu teria alicuius efle poflint; Eil enim materia quas aece/ uout mtn *** pta forma tranfit in aliud Reclamat itemlohannitq ioUmitiusd* ore?qui m Iiagogis fuis ait; Aliud cfle elementa, aliud cdmiWonesijIorumyquaefuntcalidum5&ficcum,6£ Ec uones clemcK dealqs, Item reclamat oreMacrobrj, qui dicit; Cum in torrn. firigulis elemetis diuerfe fint quali tates, talem unicuiqj deditjUtin co cui inhaererent)cognatam & Em ile reperi retiutaqua cu terra in frigiditate,aer cu aqua in humi/ di ta te., ignis cum aereincaliditate, Videquod dixit ele/ meta non eile qualitates^led qualitatesefle in elemetis»
Si ergo quod alicui ineftjdiuerfum eil ab eo cui ineft, nonfunt qualitates elementa .'Suntalfy qui dicuntifta quae uidentur^dle elcmcnra^coprobantes hocaudori/ tate Iuuenalisj qui de gulofis loquesait; Guftu per om iuumuit nia elementa quaerunt,In terra icilicet uenationes, ina/ quapifcesjinaereuolucres. Et quia ifta fententiauera eft, qua liter cum audoritate Conftantini ftare poflit exponamus. Conflantinus ergo ut phy Ceus, de natura Conjhntinns. corporum tradans,Gmplices illorum, δί minimas parti cuias elementa efle> quafi prima principiauocauit»
Philofophi uerd de creatione mudi agetes?non de natu risCnguloru corporujifla qtuor quae uident,elementa mudi dixere?qa ex iftis c5ftaf,6dfta prima creatafunt,
& deinde ex eis, ut de elemetis eae ter a omia creata fune*
GVIL, HlRS. PHILOSO. ET
uel creantur,uelcreabuntur,utinfcquentibusoflcnde/*
tur,nulla ergo inter eos contrarietas. Quidam uero di cuntcontra,nullum i florum elementum efie?quia nuL· lum iflorum efl^quod ex quatuor elementis fadlum no fit,quod fic probatur,In terra aliquid efl de aqua, quia inde humiditatis aliquid exire uidemus» In eadem eft aliquid aerisj quod probat fumus inde euaporans, ali' quid caloris, quod tacitu percipimus. Similiter de al’rjs probant. Probant hoc idem audlontatc Platonis,qui aiti Cum aer tranfeat in aquam, aqua in terram5 quare magisdicatur terra quam aqua,Nos uero dicimus αν tra,inunoquoq] illoruinefie aliquid de alrjs?nec tamen indeeaedefaifta^uia no fubilantialiter,fedaccidentali ter inefl,Cum enim terra porofa fit,& aquis circunda' tajaliquidbumoris aquam fubintrat in eam & aliquid aer is. Cum uero terra in medio mundi fit, SC ignis aequa liter diflet ex omni parteyquid mirum fi aliquid calone inde recipit, Infunt ergo illa terrae,accidentaliter^ona turaliter,cum nec ex eis conflet. Similiter de alrjs licec probare,Sed quia breuitatem inhocopere fe&amur, qcl' inalrjsdealrjs fit, et qualiter arrideatyHud ingenrjs aliorum dimittamus* Etenim principium amagiflroj f fed perfccflio ab ingenio & fludio debet effe. Quod ite/ rum dicunt Platonem quaefifie5qtiare magis terra di/ caturqudmaqua,& econuerfo,c um fic dilioluatu^fic
intelliga/
ASTRO. INSTITV. LIBER I.
Gc intelligamus,illum non loqui ibi de elemento., feci de parte elementi, quacficdifloluitur.Nunquam enim ele elementu cor mentum totudiflbluitur.Dic ergo id quoddifloluitur ruptibilc, non eiTe terra,fed terreum, id eft parte terrae, fed quod remanct,retincns proprietate terras,dicit terra elcm en tum. Sunt ergo,ut ait Conftantinus,ele meta corporu praedidaeparticul^SedfuntelementamudijUtdicut . .	„ .
philofophi,quas uidentur.De quibus huiufmodi trada ‘cmun,H 1 tus habendus uidetur, quare unumqucdcp fadu fit, SC quare qua tuor, nec plura, nec pauciora, S ed quia firmi/ oreil fenteriaj quae audoritate fapientis innittit, quid inde Platofenferitoftendamus,Diuini,inquit,ratio de Pldt0* corispoftulab&t,talem fieri mundum,qui &uifum pa> datur, &tadum defidcrat, Cu deus fola bonitate, non indigentia,mundum creare difponeret, quia quod per/ fedum eft, bonu eft, tale uoluit illu fieri, qui & uideat 8C tangatur, uthomo etia oculis in reru creatione, gu/ bef natione diuinam potentia,& fiapientia, & bonitate percipiens, potefiatn timeret,fapientiam imitaretur^ bonitatem ueneraretur. Deinde lubiunginCoftat aute uihiluidcri nihil poile uideri fine ignis beneficio,necp tangi finefoli/ do,nec folidu fine terra. Quomodo uifus fine igne efie nonpoteft,nectangibilefine terra,loquedo defenfibus corporeis oftendimus.Poftea addit: Idcircoicdt deus fundamenta,ignem, terra. Sed quomodofiunt in eis contrarietates quippe terra eft corpulenta, cbtufa,im/
C mobilis
Q^id commix tio er comm= ctio contrario rm,
QgdliUtes
agentes.
mobilis.ignisfubtilis,acut£) mobilis uidit dep fineme dio ea iungi no poficydeocp inter ea mediu iocauit. Et qadecoiunclioe eoru metione fecimus, dicamus quid fit comixtio, quid comuAiocotrarioru.Coniunilioer
gocontrarioru eft,quando exduobuskaunu ii t?ut neu trum remaneat, id qcf ante fuerat, ut fi cah difli mu frigi diffinio iungaturEt tepidum, neqj caiidiilimcnccp iri gidiflimo renianente.Commxtio uero eft, quando ex duobus ita unu fityquod utrunq? remaneat, quod ante fuerat. Sed hoc mcontrarqshabentibusagenfes quali tates fine medio eile nopoteft. Sunt aute agentes qua/
litatesxcalor}frigiditasjScutloquentesdehominediGe/'
mus. Si enim unu alter i apponatur?repugnant, dtilol/ uit unum aliud,Oportetergoutfubfiftantaiiq medio^ quod fi talefuerityqd'plusfehabeatad unu, epad aliud paula tini tranfibit ad illud) ad quod plus fe habet, et ita diObluitur illaconiundliOjUtfiinter frigidiiTmiu&ca lidiilimum aliquod ponatur?plus habens fe ad calidum,
cp ad frigidum5trafeunte illo in natura calidijperibit fn/
gidum?6Cdiiloluitur illacoiundtio. Sed fi tale fuerit me
dium^cfiequaliterfehabeafadduoextremajnon plus tranfiens in naturam uniuscp aiteriuSjConiu&ione ilio rum feruabis* Volens ergo deus pratdkfta duo ekmeta non comifceri/edconiungercjututrunqj idqefeftrema nere, medium inter illacreaust?tion unum tantum, fed
duo/cilicet aquas 8Caera, S i enimfolam aqua inter ea • - ,	-■	— " pofuiuetj
ASTRO, INS TITV, LIBER l t* nv
poiuifie^cu plus Te ad terra cp adignem haberet,fiabet e nim coccum terra corpulentia di obtufitate,cum igne in obilitate^comnctl o non illa duraret. S imiliterii fcdm aera? habet enim fubtilitate 6C mobilitatem eum igne, cum terra ob tufitate,5 ed dicit aliquis: Et fi unu iflo/ -rum non fufficcret potuit deus aliud facere,quod fuffi/ ceret, Nosdicnnus, nos non ponere terminu in diuina poteria, fed dicimusde his quaefunt^nullum poffefuffice re5nec iuxta naturam m-u pcfle, aliud eilc quodfuffice ret. Sed quia iam oflendimus, quare unum de illis fo/
Iumnon ftiffiecretyquarealiquid aliud efie nonpoflet?a/ periamus, Cum ergo inter aliqua duo, funt duat quali/ tatesc6traria:3quiabinariusindiio arquadiuidi poteif, poteff aliquid efie, quod una proprietate unius cuiufq; retinens,in mediofufficiat^utcurn terra & aer duasba/ beantcotrarias qualitates, efi enim terra frigida & fic/
,ca?acr calidus δί humidus, aqua habenseomunem eum terra frigiditatem,cu aere uero humore,inter illa fuffi cit fola. Similiter ignis9aqua contrarias habent qualita tesxfiquippeigniscaiidusv&ficcus.aqiiafrigida &hu mida. Sed quia aer habet communem humiditatem cum aqua.cu igne calore? intet utrunfp folus fufficit. Si uero inter aliqua tres qualitates fint contrariae,fic ut «ec ternarius in duo «qua poteffdiuidq fic nec mediu ;quod «qualiter habeat, fed ad ea poteft inueniri. O/ portet enim quod de uno accipiat unatn,de alio duas.
fic enim nec aliter integre poteil diutdi ternarius* Qu* litasueropcr media non diuiditur, Non potefl: ergo in Adhuc quomo ter ea mediu,nifi par ticipans una St duabus* Iteru dicit do in qualitati Etfifecundufynzugiaharum triuqualitatumunu me/ bus popit cfe dium eilenonpotuit,fecunduilla quaefit duabus qualia mtdim.	tatibus, illud habere potuerunt, ficut inter ignem St a'
quam, qu® habent duas contrarias qualitates eftaer, qui participat una unius^altera alter ius, quare inter ig/ nem St terram,quae fynzugia duaru qualitatu nonha/ hent omnino contrarias,unu mediuqd' ab utrilqi una acciperer eile no potuit.Eft enim ignis calidus Stficcus terra frigida Stficca, Nos uero dicimus, nec fcdm hanc mcdiufuifle necefferiu,cu inaliquo conueniant, fcilicet in ficcitate nec eile potuir. Si enim ali quod tale mediu cileqquod abutroqi aliquidaccipercquf acciperetabig necalorem^ terraiiccitate,3t idem edet inhocqucdig^ nis:uel a terra frigiditatemjabigneficcitate,St ficidera edet qcf, erra uelab ignecalore,a terra frigiditate,pr* ter hoc3ut opinor,nihilpotcftcc fingi, SedimpoiTibile eil aliquid eile calidu St frigidu, Cu cnim fint qtuor ele/ Stxcomplcvo menta,Stqtuorilloiuqlitates,indefiunt fexcoplexioeSj ",UmX7 ^ajntpoiTjbi!eS,<tein.follGbiles Sut quituor quali- auC q uor poflibiles,calidu St faccu,candu St humidu,tri tatibus.	gidu St humidu,frigidu St ficcu.Dure uero impoiEbiles
funt3 frigidu St calidu,humidu St ficcu,Duo ergo elemc ta pofuit deus in medio, quia unu fcilicet ad praedicas rationes fufficerencn potuit.
METHODO ASTRONOMICARVM INSTITVTIONVM ABSO/
luto,paulo penitius rem omnem Aftronomica nuc lingula tim perfequitur.
Df locis Elementorum.
LEMENTORVM uero talis eft diipofi/ do,quod inferiorem Iocn obtinet terra, deinde aqua, poftea aer,ignis fupremum. Sienim infe
________ rius terra eflet aliquid,terra naturaliter grauis ad
illud tenderet,grauia enim naturaliter tenduntdeorfum. Si uero aliquid fupra ignem eflet>ex leuitate ad illud tederet, dC diflolui quxreretab alrjs.Hac ratione iuxta terram poika eft a qua, quia eu naturaliter grauis iit, dC ii non quantu ter/ ra,fecundum loca obtinere debuit.Deinde eft aer,qui quia grauior igne,&Ieuior aqua, merito inter utrunq? ponitur. Et quoniam quid fit elementum docuimus,& quot lunt, &C quare plura no iunt,et caufam ordinationis fignauimus, dechao,id eftelementorfr confufionc, qua:in principio fuit dicamus.comunemfententiam proponentes,deinde ea im probantes,ad uldmu noftram rationibus confirmantes.
De chiio communis fentcntU.
ΤΓΝ Icut fere omnes elementa in prima creatione certa io | j ca no obttnuiife,immo in un3 maflam mixta fuifle, in qua quia eran t grauia,& Ieuia, modo afeendebat, modo defeendebant, Subiungit& rstionem,quare icilicet ut crea ter oftederct nifi fiia pctetia,& fapictia,& bonitas,res ordi earet, quanta rerum confufo foret. Deinde hoc approbant aadoritate Platonis,qui mTimteo ait:Dictum ex inordina ta iaclationeeiementaredegifle in ordinem. Nos uero dici mus fallam e fle fententiam quam proponant, non conue/ niente efle rationem qua dicunt,nec bene intelleda audio/ r itarem efle qua pratendur. Prius ergo probemus lententia efle falfiun,poftea rationem no efle conuenientem, deinde
C 5 audoti
** GVIL. H1RS. PHILOSO* ET
»,c aadoriEaieminaieintelleflam, Diccrgo qiiifquishocaffif ■ ^	mas,Mafiailla quac ex qnatuor elementis conflabat, maior
eratjUei minor,uel aequalis dementis qua: modo funt. Si maior erat,non ergo omne-.corporeum,in quatitor demea tis continetur, &C aliquid de ea depeitjt. Si minor,tuc crea/ tor poitea aliquam nouam maflam creautt,ex qua elemea ta augmentantur.Si xqualis, om nem locum quem illa im' plet modo implebat.Nonergo quo afcenderet, uel defcen Λίώ d«(f|iio, flatet habebaqfalfa eft ergo illorum fententia.ltem: Eleme
• *	ta tuc erant corpora uel noniSi corpora non erant, fpiritus,
uel proprietates corporis erant . Sed necp fpir»tus,ncqj alia proprietas materia efle poteft,nec ergo elementa. Corpora ergo erant. & loca obtinebant. Omne enim corpus, in ali' quo loco cft. St in loco erant,ucl ub{ nue funt,uel alibi, ied extra dementa, nullus locus eft. Erant ergo elementa,ubt nue Γιιηι,θί Γί fienon e fle nt difpo fi ta ,ut nue funt, in bis qua tuor locis erant. Aliquod ergo obtinebat inferiorem loca, aliquod fuperiorem,duo media loca. Si ergo ut affirmas,fi/ maldeicendcrent inferius,cum alrjs defeenderent, fednon, erat quo defcenderent.Similirer ft aicenderent fuperius, c5 alrjs aicenderent, fednon erat quo aicenderent. Nec ergo fimul aicendebanf, nec fimul defeendebant. Falfa eft ergo illorum lententia.Ineonuemens uero eft ratio quxinducit fcilicet deum ad hoc fectfle,ut offenderet quanta confufio rerum foret, nifi bonitas ipfius eam ordinant. Cui oftende/ retur, angelo? Sed angelus ex natura, dC gratia dei, natu/ ras rerum agnofeit. Homini? fed nondum erat homo. Et fi ut homini eam oftenderet,fadaeflet,uCq$adhormnem fer uaretur.Sed antecreatipnem hominis ordinata font elemeti ta.lnconueniens eft ergo hsec ratio. Audtontas uero Pia/ tonis,non bene intelleda eft ab eis.. Cum enim dicit Plato loci Thtonis deum ex inordinata iadatione, elementa reduxiflein or.daV cxplMAtio.	nepijnon ideo dicit quod unquam inordinate iadarentur
ASTRO, INSTITV.' LIBER L. n m%
Quis enim locus ullus reliquus eflet inordinationi deo cuti difponentefSed quia eflet, nifi fi cut nunc funt, a deo ordinata eflent. Cum enim terra naturaliter tendat deor/ fum, igntsqj ilrrfum, non inferiorem locum terra obtine ret, 8i ignis fuperiorem, hic femper quaereret inferiorem, haec fuperiorem,&Γ ficeffet inordinata iatftatio. Hancrede git creator in ordinem, conferendo inferiorem locum ter rae,igni fiiperiorem, ut non Siaberct quo deicenderet hic, neque hacc quo aicenderet. Ex inordinata ergo iadawone quae non fuit, fed quse eiT potuit, deus elementa redegit in ordinem. Velutfi monitu alicuius amici noftri,aliquod quod contingeret, ne ipie praemoneret fugiamus, dica/ mus: ifte liberauit nos ab hoc malo,Non quod hoc malum prius fui flet, dC poftea nos inde liberaret, fed quia nifi ifte monuifler,nobis accidiffk, Fuerunt ergo in prima creatio ne utnuncfuntjfed non qualia nunc funt. Etenim terra omrfino cooperta erat aquis. Aqua uero fpiflior quam mo do fir, dC obicurior, &ad magnam partem aeris eleuata.
Aer autem fpiflior, quam modo iit, 8C obicurior,quippe cum neque Sol,neque Luna,neque aliae ftellae quibus illu minaretur. Ignis fimiliter fpiflior quam modo fit.Id nan que quod ferra erat,aquis cooperta,necaliquo lumine illu ftrata, nec acdifictjs diftinda, nec fuis animalibus repleta.
Quod aer Sdaqua ipiifi erant dC obicuri,quod in iiiperiori bus ftellae non apparebant, chaon, id eft confufionem cie mentorum uocabant. Vnde Moyies: Terra erat inanis SC uacua,6d tenebra: erant fuper faciem abyffi.
Hoc chaos fic diflolntum eft: Cum aqua uftg ad maxima partem aeris eflet eleuata,aer uero fpiiTus,^ ignis fimiliter, in cius ipiffitiidie aliquod terres^ aqueatfubftatix inerat
qu^cx
z4 GVIL. HIRS. PHILOSO. ET
quae ex calore ignis & ficcitate coagulata BC durata, corpo raftellarum uifibilia,& lucida creauit. Quod uero in copo-' fitione fteliaru,^ de fuperioribus,&de inferioribus eleme tis aliquid fit, dominate tamen fuperiori,exhoc probari po ceft,quod uifibilia funt,<3£ ipledida,&f mobifia.Quod enim uifibtlia funt,ex uifibili hoc habent,nam exinuifibili nihil lucrctius. poteftefleuifibile. VndeLuci ett'us:Ex inlenfibilinil credas Macrobius fenfile naici* Et Macrobius; Omnis qualitas cognata ere/ fcit,nunqua contrariQ operatur. Non enim ex igne uel aere habent quod uifibilia funt,harc quippe funtinuifibilia. Ex uifibili ergo,id eft terra,8C ex aqua.Simtliter quod fplendi/ da funt,& mobiliaiexobfcuro&itnmobilinon habcnt.Er goexfplendido 8Cmobili,fcilicetigne5C aere. Fada funt ergo ex quatuor elemetis.Sed de in ferioribus dominatura/ qua,de fuperioribus ignis.Et hoc ex effedu probari poteft, quod calorem terris conferunt,?*' ad nutrimentum iuu hu/ morem adttahunt.Similia nancp gaudent fimilibus.
Quire non fit ignis in aere.
T TIc fubicit aliquis:Cuin aere fit fpifliorhumor quam JTjLin igne & calor, & fi non tantus,quare in aere ftellarS corpora non funt fadacNos uero dicimus, quod quamuis fit calidus,eft tarpen δί humidus.Non ergo potuit deficcan do ipifiare,6ific corpus luciduSi uifibile creare,ueluti fit a/ qua fpifla fuperponatur igni,fpiilatur,fkpe uertitur in lapi/ deam fubftantiam.Sin autem fuperponatur calido alicui dC humido,ficut aquas bullienti,ita quodS iolo illo recipiat ca Gettfiwtinus. lorem,nonfpifiabitur,Vel fecundum Conftantinu cum in Elementorum uno quoqj de iftis quatuor,duae fint qualitates,habentuna ijualitaics.	lingularem ex fe,aliam ab alio.Ignis ex fe calidus eft,ficcus
ex terra. Aer humid us eft ex fe, calidus ex igne. A qua frigi/ da ex fe, humida ex aere, T erra ficca ex fe, frigida ex aqua. Quae uero in uno quoqj eft,ex fe, plus in eo prsualet, quam quae ex alio eft. Cu in aere humidicas fit ex le, calor ex alio,
fcilicet
. tv?
AST RO. INSTITV. LIBER t *s
icilicet igne,prxualuitineohumiditas,necpotait deficcan	* «
do corpora ftellam creare «Iterum quod maius eft;Non ruft	- n
uoluntas creatoris ftellas in aere efle .Cum enim uicinus iit	' ^
terra·, fi in eo effent ftellae,cxuicimtate terram incenderent, nec aliquid in ea uiuere poflet.
Dc cjjtftu fupcriorumincrcdtioncdnimlium.
Orporibus ftellarum fic creatis,quia ignea: funt natu V_>rae,coeperunt mouere fe,&exmotu aerem fubditS ca lefacere.Sed mediante aere, calefacfta eft aqua. Ex aqua ca aucs ctpifcct lefada & fpiflata,diuerfa animalia genera creata funt.Quo cx rum quaedam quae plus habuerat fuperioru elementorum, a ues funt. Aues aGt modo funt in aere ex leuitate fupenora, mododefcendantinterraexgrauedineinferiora.AliaueiO animalia qua: plus aqusc habuerQt,pifces funt. Vnde in hoc demento foio, nec in alto poflunt uiuere. Sic ergo aues dC	,
piices exaquafadifunt.Vndefcriptiteft; Magnae deus po Am*,roF1us m tenua:,qui ex aquis ortu genus, pattim remittis gurgiti,par tim leuas in aera. Iftis fic ex aqua creatis effcdu fiiperiora, ubi tenuior fuit aqua,ex calore dC creatione prardidtoi u, eft deficcata,3pparueruntcp in terra,quaft quaedam maculae, in quibus liabitanthomines,^ alia quaedam animalia. Sed cu terra ex fuperpoiita aquaeflet lutofa,ex calore bullies, crea uit ex fe dtueria genera animaltu. Et it in aliqua parte terra: plus habudauit ignis,colerica natura funt animalia, ut leo. Co^er,c‘i dni* Sin terra,melancholica,ut bos & afinus.Si uero aqua, fleg/ m^d uneie’ <nauca,utporci.Exquada ueropte in qua elemeroru quali Mddncholic&, tates aequaliter conuenerunt, humanu corpus fadlu eft, $C Flcgmticd. hoc eft quod diuina pagina dicit deum fecifle hominem de CorPus ^unt* limo rerrae.Non enim credendu eft, anima quae fpiritus, &C nwm m^e* leuis,& munda eft, ex luto faftam efle/edadeo inipirsta. Gcnc·1-Vnde:Formauit deus hominem ex limo terrae,8l inipirauit ibidem!, in fatiem eins fpira culum uitar*Vnde cum diueria animalia melancholica creata fint,& infinita fl gmatica& colerica,
D unus
-u Λ GVIL. IHIR S. PHILOSO. ET
Boetius, uiius folus homo creatus eft, quia ut ait Boetius in Aritl# metica:Omnts aequalitas pauca eft dC finitaftnasqualitas nu merofa eft di multiplex* Sed dicet aliquis, eadem ratione plures homies dC foeminas creari tunc,&adhuc pofle.Nos dicimus,uerum efle, fi diuina uoluntas eflet,quia ut aliquid iit natura operante,necefle eft diuina uolutatem prxcedcre. Iterum dicet:Hoc efle diuinse potcftati derogare, dicere ho irunem fic fadlu efte. Quibus refpodemus,econtrario idem ei coferre,quia ei attribuimus, di tale rebus natura dedi fle, &Γ fic per naturam operante,corpus humanu creafle. Na ira hocdiuinxfcripturae contrarii) non fumus,fi quod in illa di <ftumcfle,fadQ efte, qualiter fadu fitexplicemus.Sienim unus lapiens modo dicit aliquid e fle facftu, &C non explicet qualiter,& alter idem dicit δί exponit,qua: in hoc contrarie tasf Sed quomodo ipfi neiciut utres natura:,ut ignorantiae fuae omnes focios habeant,nolunt eos aliqua inquirere,ied ut rufticos credere,nec rationem quaerere,ut iam impleatur illud: Erit ficutpopulus,fic facerdos.Nos au te dicimus ra/ tionem in oniibus efle quaerenda^ poteft inueniri: fi alicui , uero deficiat,quod diuina pagina affirmat, ipiritui fancfto;
Exodi it. ^ fidei eflemandandu.Non enim ait Moyles: Si agnus no poteft comedi,ftatim coburaturinigne,fed prius conuocet nieinu qui coniudus eft domui fuse,& fi nec fit qui fufficiat adefum agni,tue demu igni coburat, quia cir de diuinitate aliquid quaerimus,fi ad illud coprehendendu no fufficimus uicinfi domui noftrae coniunciS couocemns,id eft manente eadem in fide catholica inquiramus. Sin aut neq? nos, neq? ille ad td comprehendenda fufficimus,tunc igne fidei illud coburamus.Sicifti multos habetes mcinos,ex fupei bia no lunt aliquem uocare,malutcf5 nefeire quam ab aliquo quas/ rere,& fi alique inquirente fetunt,illum efle haereticS cla/ mant,p!us de fiuo caputio praefumentes,quam fapietix fuae confidentes, Sed quado ne habitui credas.iam enim in eis 'λ i	’	impletum
Impletum cfi-3quddaitSatyficus: Fronti niiiiafideSjquiso nim nonuitis habiindat? Tnftibusobfcenis. Et iterum:'
• Rarus iermo illis,&C magna libido tacendi, Atqj fuperdiio breuior coma.
Qho tempore mini mundus erutus fit.
T7 T quomodo de prima creatione mundi fecimus meti Γ tionem-quemdiucrbs teporibus diuerfi diuerfis ratio nibusdiuunt eftefadtr,doceamus qui,in quo tempore,qui bus rationibus diefit huncefle facTtu. Hebrai ergo & Latini uebrai & i in uereprincipia mundi futile. Vnde Vergilius ioquens de ί(Λ{· j_CAnmj dieb us ueris ait: No alios ego crediderim in prima origine (ίί0* ςοηΜηι mundi, Illuxifledies aliumuehabuifleteno: e. Deinde fub Vcrgi%tf. iungit: Ver illud uer erat,uer tempus agebar.Horum ratio	&
talis eft.Quicquid creatur,aequalitate preporrionu creatur, fed nulla tempus prxter uer temperatu eft, in uere ergo no in alio tempore retfi creatio anniq? fada eft. Aegypti) uero Aegyptiam dici!tinIuIiofadaeftemundicreatione,quosfecutuslVia/ 0pimo, crobiusdicit; In naturali die mundum creatu geftafle Liu Macrobius. nam &C Solem Leonem.Quoru haec eft ratio,In prima crea tione tantum fuifie humorem,quia terra erat aquis coopta, tantus cp humor fine maximo calore no potuit tepcrari. Er go in tempore anni in quo maximus eft calor,id eft inafta £e,fada eft mundi creatio.
Dcfuperiori elemento, fcilicct igni.
*T N fuperiori particula de eisquarftintdd no uidentur, dC £de elementis,quxquidam inuifibilia, quidam uifibilia, docuerunt,pro paruttateingentj noftri fiimmat/m perftrin ximus,nixcde uno quoque δί ornatu eiuidem dicere fate gimus. Sedquamuis multos ornatum uerborum quare re, paucos ueritatem fententia cognoicamus, nihil tamen de multitudine,fed de paucorum probitate gloriantcs, foli «eritati infudamus.
Γ	P % Malui
η GVIL. HIRS/PHILOSO. ET
Maluimns enim nudam producere ueritatem,qua palliata faliitatem.Si quis tamen eft, qui' ariditas noftriTermonis di/ ipliceaf,ft animi noftri occupationes cognoueriqnon tar ta ornatum uerborum non re quiret, ied de ii Io quod agimus ftupebit.Quis eni ullus reliquus locus poteft e ile ornatui, cum oporteat quid Si qualiter legamus.excogitare,deinde legendo exponere,in di fputationibus contra ftlia declama re;de alioruinuentis iudicare,cofitra inuidorQ detradhones linguam acuere, ut iam impletum iit in nobis illud de filrjs lira'el,quf reaedificantes templu,in una manu gladifi in alte/ ra lapidem habebant.Sed haec hadtenus.Nucde fingulis ele metiSjSd ornatu unius cuiusqjdidluri,afupeiiori.i. ab igne Ignis qui incipiamus. Ignis ergo eft ipatium a Luna furfum, quod <cther. idem aether dicitur. Ornatus uero illius eft,quicquid fuper Di tquisfu' Luna uidetur,fcilicet tam fixae,quaerraticae. Sed forte qug crfirmmens ret aliquis. Eft ne fuper Lunam,nifi aether,& ifellaqSi prae/ parati fpiritus, an funt ibi aquae congelata:, fuper quas funt al/seaquxi Dicunt quidam fuper aethera effe aquas conge latas,quae in modum pellis extenfse octurmt oculis noftris, fuper quas aquxfunt,confirmanteshocau(ftoritatediuin3c leuefeos i P^g^j^tisaitiPofuitdeus firmamentu in medio aquarii* e '	* Et iterum: Diuifit aquas quae funt fub firmamento,ab his
quae erant fuper firmamentu. Sed quomodo illud contra ra tionetn eft,quare ficeffe non poflitoftendamus,Si qualiter diuina pagina fit in praedieftis intelligenda.Si ibi funt aqua: congelata,ergo aliquid quod poderofum Si graue.Sed pro prius locus grauiu eft terra.Item, Si aquxibi funt congela tte,uel igni funt coniund:ae,uel non.Si igni coniuncftae funt, cum ignis fit calidus 5C ficcus,Adaqua congelata,frigida 8i humida,contrariu fuo contrario fine medio coniundu eft* Nunquam ergo ibi concordia,ied contradat δ eft repugna/ tia. Amplius: Si aqua congelata coiuntfta eft igni,nel difloi lietur ab igne,nel extinguet ignem.CSergo ignis Si firma/
mentum
ASTRO. INSTITV. UBER I. j,
mentum remaneant.igni non funt aquae congelatae coniuti dac.Si ilii coniundse no funt,aliquid inter eas dC ignem effc.
Sed quid eritiElemetumiSednullQ fuperius igne cft ex e/
Iementis. Viflbilciunde ergo no uideturfReftat ergo ibi no e ile aquas congelatas.Sed icto quid dicunt. Nos nefeimus qualiter hoc fit,iedfcimus hoc deum pofle facere. Mifen,
Quid miierius quamiftud eft dicere,quia deus poteft face re,nec uidere ίΐς e fle,nec rationem habere quare hoc fir,nec utilitatem offendere ad quam hocfit.Non enim quicquid poteft facere dens,facit. Vt au tem uerbis rufttci utar,potes eft de trunco facere uitulum.Fecit ne unquamCuel igitur o/ ftendant ratione quare hoc fit,uel flcefle fodicare definar.
Si ergo aquae congelatae ibi no iunt, nec Puper eas aliae funt.
Cum autem diuinapagina dixit,diuifit aquas quae fub fir/ mamento funt,ab his quae erant iuper firmamenta, aera fir ExP*‘*nitt0 mamentum uocauit,qm'a firmat,& temperatterrena Superc ciuflcmi hoc aquae uaporaiiter funt fufpenfaein nubibus,ut in ieque tibueoftendetur,quaediuiiaefuntabhis quae funt fub aere.
Similiter exponitur, Pofuit firmamentum medio aquaru,
quamuis hoc plus ailegorice quam ad literam didum credi
irtus. item dicet:Quid eft ergo quod ibi utdemus fipiffum, spUTmin de
aaquoiicolorisClgnis enim non eft. Si enim aer ex nimia r* quid fu*
fui fubtilitate uideri non poteft, multo minus ignis qui eo *	*
fubtiiior eft. Deinde talis eoior igneoru eft. Ad quod dici/
mus,nihil ibi uideri,fed uifom ibi deficere,& ex defedu ut/
fus hominem quoddam ipiflumibi confingere.Cumenim
radius ille interior, qui uifum operatur, ad fuperiora άύίσΟ
tur,nec eft obftaculmbi, quo repercutiatur,deficit,& defi/
ciendo fpiftatur.Sed quia tranfit per oculum in quo eft a/
aqueus humor,chryftaileidos ,utdecompofttione oculi lo chryjkUeides
quentes oftendemus,cum deficit,nec alicuius color occur/
tat,talem, id eft aquatum fibi confingit. Hic fubicietunSi
nihil ibi uidetur, omnino uifus ibi deficit, quomodo dictu
D i eft tegit
·■*» GVlL. BIRS* PHILOSO. ET
efhTegitomnia cCEium.ftellas infixas in fir mameto cfle, in eodem u ndecim cfle circulos,mune quorum undecim iuntfigna.Dicemus neeaefle in defectu noftti uifuscHu/ ic qu£ifoni,quiaautontas illius cx parte ftare indet refpo Quot modis deamus:Tribus modis audoritasloquitur de iugioribus, tuikturdc fabuloie, aftrologice, aftronomice. Fabuloie loquitur in [uberioribus. Memroth,Eginus,Aratus,uttaumilS£i quo Inpiter Euro/ pa n tranfuexit,efletranslatum,SCin ftgnu mutatu dtcetes,· Si ficde alqs.Qtiod genus tradandieft: neceflariu,quia pid fcimus,de uno quoq? figno in qua parte coeli fi tu fit,Si quae itellae in eo funt,Si qualiter difpofita. Aftrologice uero tra/ dareeft, ea dicere quaeuidetur in fuperioribus fiue ita finr, fiue no.Multa nempe ibi cfle uidetur ,quaibi no funi,quia ibi fallitur uifus.Stc tradat inde Marcianus,Hyparchus. A ftronomice tradare eft, dicere ea de illis qua: fiunt, fiue ita uideatur,fiue non,iicut luistis Firmicus Si Ptolemaeus* CS enim diciturtTegit omnia coelfi,afttOlogicii eft, Si ficuide tur.Vel atther dicitur codir,quia diudrfs ftellss coela tus eft Aether quomo jgnis dicitur firm3mentu,quia calore fuo Si ftellarum effe io coelu dicitur caqfirmat temperat omnia fubdita. Coelum igitur temt ignis. quomo* omnjaj qu('a ful> athere3uel in aethere cotinentur omnia. In do firmdmetu* at|ia e dicuntur iteilae infixa*,non ut	in auro,fed ut
Quomodo fF in eodem iemper exiftentes,femper enim iri eadem parte ui
lf “lcint,frln dentur. Alia:dicuntur erratice,quia modo in hac,modo inii pxtin £therc. Iapatteu{dmtur.
StcUeermc*	Dcftelkrum inemtiedrum metu ej quiete. ^
*F~t T quomodo de infixis fecimus mentione,quaramus
Γ, utrum moneantur,an omnino careant motu,& fimd uentur,qualiter moneantur.Sunt qui eas non moneri alie/
'	nn t,fied a firmamento,ut in eo infixas,ad ortu Si occafum
referri. Airj dicunt eas,pprio motu moueri,quia ignea: iuut natura,nec aliquid in athere uel aure fine motu nihil pofle fuftinerijfed femper in eodem loco. Si arcu fe mouet i -Ter/
ASTRO. INSTITV. LIBER L ,*i vj
tij dicunt eaidem de loco ad locQmoueri,nullum tamen ea t um meitrab oculis noftris ientirfquia tantO fpattj in pera gratioe circuloru fuoru coiiimant,quod utta humana, quae breuis cft,etiam ad breue pundu ta tardae acceffionis copre hendendu non fufficit.Quam uis uerohuiciententiac quod de loco ad Iodi moneant confentimus,altam tamen practen dimus ratione, quate motus eam non Tendat, quae talis efti Ornis motusdifcerniturperimmobiIe,uel minus mobile.
Cu enim aliquid monetur,ii aliquid immobile utdemus,cS Qipmodo om illud prscteriri uelappropinquare uidemus,mota fentimus. ”w motus άι~ Sin aute aliquid moneatur,neq? aliquid uel imobiie,uel mi lccrMtur· nus mobile uidemus,motus non ientitnr,quod poteft pro bari g nauim in mari currente. Motus ergo ftellai u,uel per immobile,uel minus mobile fuperpofitu fcntif,nunqua g fuperpofitu,utperfigna,motiiplanetarijdifcernimus,quia modofub hocfigno,modoinaliouideet,Super pratdidas Uero ftellas nihileft uifibile,tdeononeft quoeammotus diicerni poflit.Mouetur ergoifed infixae dicuntur,quia mo tus earum pradida ratione non fentitur.
\ Dc circulis codcjhbtis.	■
T N eodc firmamento philoiophi dixerat χί/efiecirculos,
X quotu duo funt utilbiles,alfj inuifibiles. De uifibilibus ergo priusdiiTeramus.Duo igit uifibiles funqgalaxias.i.la/ deus circulus,gala enim fac,xtos circulus,& zodiacus.Iiv cipitgalaxias iuxta ieptetrione,ex parte orietis,6i obliqua do per Capricomn Sl' Cariem rranfiens,reuertif ad idc priii cipium. Dicitur aut ladeiis propter notabilem fui claritate.
Si quis uero unde fit in sila parte coeli ille notabilis fplendor iciredefyder3t,!egat Macrobm, Zodiacus uero per Ariete Ι)εΖο^άω· ad Cancrum a! cenditjde Cancro uero per Libra ad Capri/ n r , cornum defcendit. Defcendere uero & afcendere iuxta no Jf . 7* ftrum fi tum intelfige. Hic, ut ait Macrobius,in duodecim	**
aquas partes per fluxu squxdiuifusefi:,quarum unaqusq' C/‘s -	■	dicitur
J* GVIL. HIRS. PHILOSO. ET
dicitur Tignum, quia eis fignamus in qua parte coeli Sol Hf, & alrj planetae,& qua exierint,& ad quam debeant perue/ nire,Sed quomndo illa ligna nominibus animalium titula tafunt, ut Aries, Taurus Sic, circulus qui ea continet,zo/ Ecfizmrm c*iacus dicitur.Zoon enim eft animal.Si quis autem caufas dubofitiaru ”omintlm quaerat,Helpericum legat. Signoru uero difpo * fitio talis eft,quod propinquus nobis eft Cacer, fcilicet in confinio noftrse habitabilis di torridartdeinde Leo,obliqua do uerfus orientem deicendiqpoft Vi rgo,deinde Libra exi ftes in medio torrida: Zonae,ultra qua eft Scorpius,deinde Sagittarius,poft quem eft Capricornus a nobis remotifli/ mus. Deinde oblique afcendedo,eft Aquarius,poft ea Pi/ ices,deinde Aries in medio torridas Libra: oppofitus,fupra eft Taurus, Gemini poftea,deinde Cancer. Quod lignum cuius menfis ίΐί,δί quare,loquendo de Sole docebimus.
Dc quinq; paralcUis.
•	„	, K TOuemalticircuiifuntinuiiibiles,quoruquinc^funt
Circulusttquie	\[ paralelli,unus quorum aequinodialis dicitur,hic eft
noftialtt,	qui per medium torridae Zonae uadens,per Arietem Si Li/
bram,diuidit cotium Induohemifphacria.Qui dicitur aequi nodialis,quia quando Sol ad ipfum afeendendo ttel defee/ dendo perueniqtcquat dies nodibus,de quo in fequetibus docebimus.Alter de paralellis dicitur coiudio noftrse habi tabilis 8i torrida:. Tertius coniundio eiufdem, di frigidae. Quartus ex altera parte torridae,coiundio torridae,&: alteri us habitabilis.Quintus coniudio alterius frigidae Si habi/ tabilis.Sed quia audoritas clamat in cedo efle quinqjzo/ nas,utrum in aethere,uel in aere fint,tradantes de aere dice/ mus. Ifti quinqj circulidicutur paralleli,id eft aequaliter di/ ftantes,quia a medio, id eft sequinodiali aequaliter diftanr. Tantum enim diftathax coniundto noftraehabitabilis, 8C torridae,quantum coniundio alterius. Similiter & coniun/ dio noftrae habitabilis,^: frigidae alterius.
De duobus
ASTRO. INSTITV. UBERI.
De duobus coluris.
T) Ofthos funtduo coluri, qnoru princ/piueft in medio JL feptencrionis,ied alter inde per Cancru aicendit, 6C de frendit per CapricornS,rediens ad idem principiu. Alter in/ de uadems per oriente,& Arietem,reuert/t per occidente ad fuum principiu,dC ita in fummo feptentrionis fe interiecat,
&Ccoelu in quatitor quadrantes diuidunt. Dicunt aut coluri Coluri mde quafi colon uri,id eft membra bouis fylueftris,didific pro difti, pter imperfedione, no quia in ie impfedi fint,fed quia i|!a pars alterius poli,qua interiecant, nunqua a nobis radetur.
De nuridUno circulo er horizonte.
ΤΛ Vo qui ad prardidu numera fuperfunt, funt meridia
J___/ nus δί horizon .Horizon eft ubi ccclu uidef iungi cu
terra.didus horizon,quaftIimitans.Meridianus circufus di citur linea defignans illa partem codi,in qua fol exiftens,av qualiter diftat,ab ortu etoccafu.Ifti duo ultimi no fcribunt iniphxra, quia pro diuerfitate circSfpicientiS uel habitatur De motu coeli.	(uariant.
TVT Otus uero «heris uel ignis,qui prgdidis rationibus iV I ecel um 5>C firmamentu dicit, talis eft. Cu ignis natu taliter iemp ficin motu,nec fttpra ipiitm fit quo afcendat,uC bftendimus,nec deicenderc potuit,quiahoccotra naturam eius eft,& omnia inferiora loca ab inferioribus elemetis oc tupata erant.Iter5,quia inutile fuitilludefcendere, dcfceni dendo nempe terra incenderet,nec in ea aliqd uiuere pollet.
Ergo in quo poteftate habet,id eft in circuitu mouct,no oc cupando diiierfa loca.Se mouere eft,partes aliter,& aliter fi Quid fufe tas tn eode loco habere. Sic uero in circuitu fe uertendo ab mouere, ortu per occafiim,ad ortum refert iecum ftellas,tam errati/ cas quam infixas.Quamuis tamen fic circa terram uoluatur non redo modo,fed obliquo,circa noftram terram habita bilem uoluitur,quod per polos uideri poteft.
3 ■	: ,	B Deduobu»
ύ '	'	ii ■' ' ' ' '" ■' i, - ' ·	·.■ ■■·■*
Η ' GVlL HIRS. PHILOSO. ET
De duobus polis er dxe.
Ί7 St aut polus ftella immobilis una in hoc capite, alia in JC^altud.Axis ueroeft linea itelligibilis,de polo ad polu per medm terra:directa,circa quam uoluitur firmamentu.Si ergo redlomodo uolucret firmamentu, redlo modo unus de polis e liet fuper terra,alius fub terra,uel in lateribus ter/ unus ht inter mediu coeli elatus ex noftra parte» i imiliter ex alia,linea qua dicitur axis,obIiqua eft, di cir/ Ca Φ^ιη oblique uoluitur firmamentum.
Dc Jeptem planctarum curfu.
1C1 T quomodo falfam fententia quorunda de firmami l_^to improbauimus,noftra uero potenterprobauimus, oC de ftellis in eo infixis.de circulis,& motu eiufde non ta/ Saturnus, cuimus,de planetis incipiamus.Ec quia a fummo elemen/ torijincepimus,afummo planeraruincipiamus. Summus itacp planetaru Sarurnus dicitur,in peragratione zodiaci fe/ -	re trigintaannosconfumens.Vnde in fabulis fenex fingit*
Saturnus cur ^gc itella frigida 6C nociua dicitur. De cuius frigiditate mo frigidus. doprimum,demdedenocumento eiusdifferemas.Stellam iftam frigida d?e,iic antiqui Aftrologi probauerut, cii So/ lem fcirent exiftentem in Cancro, terras urere uidebant,in aliquo anno minus folito contingere. Scientes aut ex natu faiolis hoc noncontingere,qusefierunt quis planetaefletuv eodem figno cum fole,reperie«tesc| Saturnum, dixerfit in eo cauiam frigiditatis e Ile.
Sfr3« unde di	QjMrc jklhc dicantur uel βigidte,uel calid<e>
untur igne*. Qf Ed dicet aliquis, Cum omne corpus ftellaru igneae fit j3 naturae.qcPprobatmotus&iplendor, quare una ftella dicitur frigida,aliacalida.Neqj illa probamus ratione, qua dicunt quidam ex uicinitate aquam congelatam, Saturpu efle frigidu m ,'ficut Luna eft ex uicinitate a qua: & tert ae. Pro Bauimtis enitn aquas in fuperioribus efle non poiTe, Sunt
qui
■tjui dicunt plures efieign/s qualitates, quxin quibuicfacor/ poribus funte<5itmdar„in quibuftiadiuife. Quemadtnodu «nim-quoddl igneg,caHdum,& no iplendida,ita eft quod/ dam ipkndidu &C non cafidil JDtcunt enim quod ignea non funt calida, nifi quae uicina funt alicui fpiffie &i bumidat ma/ teriei,quam infui fubftantiatransmutent.Vnde fi alicui ig/ neo defit uicinitas fpiifi humoris,-deficit in eo calor.Hocau tem probat perfolem,qui mcouallibus montium, ubiaer fipiflior eft,magnfi exercet calore. In iuperioribus uero pro pter aeris fubtilitate non exercet.Huius reitndiciR eft,perpe tusniuesibiexiftentes.Seddefituterra: lo quetes,fatis hoc di cemus. VofSt etiam ifti fuper 1 unam rtullS fenfum caloris efie,prs nimia artheris fubtilitate.
Qualitates k rebus tribus modis nominantur.
K T Os uero dicimus nomina qualitatu tribus modis st/
_p\[_ tribui rebus,uel propter effediqut uinum dieiturcaii dum,quia efficit calorem,oC fi frigida ientiatur, Vel propter fenfum, ut cu dicimus aquam bullientem e fle calidam, 8Cfi natural ter fit frigida. Vel propter fignum,ut cum dicimus,
Janum effe bene dormire,fine difficultate ipirare. Cum igi/ tur aliqua ftella dicitur frigida, effectui deputetur. Quam/ Sdturnus frigi uis ergo irife fit calida,fi efficiat frigus,dicitur frigida. Inde ^us· quia Saturnus fundus Soli minuit calorem, propter effe/ dus diciturfrigidus,&: fi infefit calidus.
Vnde ftdlit frigiditatem parent.
cimus ratione non polle inueniri,in omibus, fed in quibufi
dam recurrendu eft ad creatorem,quamuis pofllmus hanc inde ieude^e f3tionern5c^[uod dmeriis ignea ex propincui/ tate ^ remotione, magis SC minus calefaciant.
Vnde
X
ί« GVIL. HIRS. PHILOSO» ET
SAturnus. Yn^e Saturnus quia eft remotior a nobis, no calefacit terrSt» Sol, Sol uero quia propinquas eft terra:, magis ea incendit, ue| dicamus,quod quauts aliqua ftelh fit calida3funt in ea ali* qualitates quae nobis ignotx funt,propter quas calor no pq teft defcedere.Sed quia in medio propofuimus quacftione, nec omnia poffumus omnes,fit ingenium uniuicuiu%in/ quirere,quid pro hac quxftione foluenda pofilt reperire* De fitUi nocm, er SAturno filcigero.
T TAec eadem ftella dicit nociuaex frigiditate, dC maxie .f~l quando eft retrograda. Vnde in fabulis Saturnus dici tur ferre falcem,deferens enim falcem,plus nocet recededo quam accedendo.
De louc fecundo pUnctArum.
ΤΓ) Oft Saturnum eft luppiter, in peragratione Zodiaci, 1 duodecim annos confumes.Hsc ftella beniuolaeft,,te perata,quippe in iiiis qualitatibus,quod per coniu&ionem eius cu Sole probatu eft.Sed quomodo medius eft inter Sa turnum dC Martem,fi exiftat in fuperiori abfide circuli fui, Quomodo i«* tucinferiomnociuitastemperat,fedminorat eius beniuo/' pitcr SAturnu lentiaJnde eft quod in fabulis dicit,! upiterSaturnu patre regno expulifi expulifie,quia uicinior Saturno fa&us,naturale nociuitate fi dicitur. ei aufert. Dicitur etia adulterando diuerfos genuifle, quia Quomodo Iu* coniugendo fe prxdicfiis,diueria efficit in terrenis. piter Adulter. '	De MArte tertio pknetdrum.
'Tp Ertius eft Mats,ftella calida dC ficca,& inde nociua,in X biennio peragrans Zodiacu.Pofitus uero inter Ioue SC Venerem, qu* funt ftellpbeniuoI*,ex_eorum uietnirate, MArs qudre minuit fuam nociuitate, illarum beniuoletiam .Inpradtjsdi bclkger. citur dominari,quia calorem confert di ficcitatem, ex qui/» bus eft a nimofitas,calidi enim di ftcci animofi funt*
De Venere ψ<χτϊο pUnetdrmu Vartaiecundu Platonicos eft Vcnus3calida	humi
dajuadc eft beniuolada anno fere ZodiacS qrcuies* w*	Dicitur
ASTRO. PHILOSO/LIBER L $r tsi
Dicitur adulterata cum Marte,quiaexiftens in fuperiori ab ventis quare fide circuli fuqfa&auicina Marti, minus eftbeniuola.Dea adultera etlu* 1 uxurise dicitur,quia calore confert di humorem,ex quibus xuriofa. cftluxurta.In cah'dis& humtdis uigetluxuria. Vtenim pro Qae ve.wrd pter Venerem breuiter dica mus,quod de homine prolixius cxijhnt. loquentes expoaemus,Calidi & ficcs mukS expetut ex ca/ lore,fed ex ficcitate no fuftineni effe&u.Frigtdi uero di Γιςα ci nec appetiit,nec effedu habent, nifi raro,& ii facmt,maxt me eis nocet. Frigidi uero & humidiecontra maleappetut, fed effedtu habent,Calidi uero dC humidi appetunt,SiefFe/
&um habent,maxmieqj corporibus eorit prodeft effecftils.
Haec eadem ftdla Lucifer dC Heiperus dicitur: ied Lucifer venus lucifer quando ante Sole uidetur in mane. Hefperus quando ante er Hefyerus. eundem iridetin uefpere. Vnde eft qusftio,anineode tem Quarfio. pore anni efle poflit hefperus di lucifer* Dicut quidam hoc effe non poffe.Cu enim paris fit ueiocitatis ctt Sole,dC fere in eodem fpatio temporis cui fum fut? perficiens, quomodo in una,eademcp nodte,in uefpere fequat Solem,& in mane praccedat.In uno ergo tempore anni,prxcedit folem,& tuc eft Lucifer. In alio fubfequitur:&T tuc eft Heiperus* Alt] di/ eunt in uno eodemqj tempore anni, illam ante ortum folis uideri,poftoccaftim eiuidem,no tamen praecedere eum dC fubfequi,hocnan^impoflibileeft.Dicunt aut ftellam illa venus dtior altiore m efle ioIe,unde diutius uidetur in ueipere,& fi non sole. fequaturiolem,citius in mane,& fiiiliinon antecedat. Di/ citur ergo lucifer di heiperus,in eode tepore anni, no quia praecedat ioIem,& iubiequatur,ied quia ante ipfum dC poft ex iui altitudine uidef. Tertij dicut Venerem dC Mercuriu Venerei & efle fere eiufdem coloris & quantitatis,fempei^ folem co/ Mercur,j. mitari.Cum ergo ficillu comitant,quod una praecedit, alte ra iequitur,praecedens in uefpere propter fplendore folis no uidetur,fed fequens poft occafum eius apparet. Contra aut eft in manc,prgcedens nempe uidetur,fed fequens fpledore
E 3 occulitur
occulitur .Sed quia funt unius eoioris,& quantitatis, una bC eadem delta reputantur.
Dc quinto planctarum Mercurio.
Venuscu mer	Vintus eft Mercurius,fere in anno curium fuu fimdi
curio adulter / ter perficienSjCu quo Venus legitur adulterata fuifle, rut*.	quia quado eft in inferiori abfide fui circuli,qualitatibus il/
Pe fexto planetarum Sole.	(itus ie miicet*
rt f. «	O Extus eft Sol,ied ante qua de eo dicamus,de ftatu Sc re
firmo d / rn kJ trogradatione prxdiitom differamus.Demcle cur Chat Soitr Aeoypti ^ eoriSfequaces dixerint Sole effemmedioplanetaru, fuper Venerem di Mercuriu. Aegypti^ uero,quos fecutus eft Piato,eundem ftxtum defeendendo dixerunt,bC fuppo fttum Mercurio & Veneri.
Sol attrattiuus.
icunt igitur quidam foiem effe attraftiu»natura?. Si
J[__) ergo ilise ftellse praecedant iolem,fi piOpinqugfunt.at
trahit eas ad ie. Si aut remota·, faitem cogit eas ftare,donec eas tranfierit,quod oftendut per fimilitudine adamantis bC ferri.Dicunt alrj,quod eft quatda pars in circulo uniufcuius ^ cp,adqua unaquaeqjcuperuenent,foleam facit ftare,uelre Stellas ttunqua troire Sed no dicunt quare.Nosuero dicimus eas nunqua /fere.	ftare, fed tamen uideri quod ftent. quia cufint igneae naturae
necefle eft femperimtinmotu.Videntur tamen aliquando ftare, ex arft bC thefi,idefteleuatione bC depreftione.Coftat enim inter omnes Aftrologos unfiquenqj de planetis,a ter ra plus folito eleuari aliquando, bC tue eleuatur aliquando plus folito defcedere uerfus terram,quod deprimi dicimus· Quittdo pla« Cum ergo eleuantur,bC deprimatur,fi recfto modo hoc fiat, neta eleuatur qU|3 dum ante eleuantur,fub eadem parte iigni rudentur, ftd deprimitur flare creduntur. Sin aut retro obit quado, retroire uidentur. VndecAufctur Huius eleuationis bCdepreffionis3fol eft caufa. Cum fons jklkm ajccfio fit totius caloris,aliquando plus folito deficcat fuperiora bC ύ dcfcenfto. inferiora, unde deftccata corpora ftellarum plus folito lo
uiaaf^en
orum opi.

uia afcendunr.Si iterum ad nutrimen tum fui pius/blito at trahant humorem,plus foiito grauia,& humida reddit ea, unde plus felito defeendut. Quod ergo dicunt ftare, aftro logicum eft,quiafic uidecur.
Dc loco Solis, V cur ei Luna debeat ejfe uiciM>
Einde dicenda eft,cur Chaldxi dicunt Solem quar 1 J tum, Aegypti) nero di Plato fextum. Verum εβ So lem eile fub Mercurio di Venere iuxta Lunam.Cum enim Luna fit frigida di humida, necefle fuit ut Sol, qui calidus eft di ficcus,et uicinus eflet ,quatinusex calore Solis, frigi/ ditas di humiditas Luna: ex ftccitate,temperaretur, ne cum' uietna fit terrae,& ideo illi magis dominans, fi difiemperata ueniret,&! eam difiemperata redderef.Iterum cum Luna ca reatpropriolumine,utoftendemus, quod a fole accipit, ne cefle fuit ut fonti fui luminis fubieda fit, fine medio.Sed quamuis hoc ita efle,ue'ru fit, Chaldaeis tamenaliter uifum, ex hoc quod dicemusiSol, di Mercurius,& Venus ita funt Vemis er confundi, quod fere in eodem ipacio temporis, icilicet in Mercurij co~ anno plus minusueperficiat curfijs fuos.Fcre ergo aequa/ ueni(ntia,
Ies funt illorum circuli,fi iuxta quantitate circulorum pia/ netarbreuius uel prolixius tempus in peragratione Zodiaci confumunr.Cum ergo fere squales finr,tinus ab alio totus non poteft contineri. Interfecant igitur feie, quod circulus Veneris inferiore fui parte interfecat fuperiores partes arcu Ioru Solis di Mercuri),plus coprehedens de mercuriali qua de folari.Circulus uero Mercuri) parte fui fuperiote,interfe Cat Veneriu,inferiore folarem. Circulus aut Solis,fuperio/ re fuiparte, interiecatinferiores partes circulorum Mercti ri) & Veneris, fed plus Mercurialem, minus Venerium.
non
tum igitur circulus fons ab interioribus partibus illorum circulorQ ambiatur,iufte inferior illis dicit .Sed coring t ali/ quando ,quod fol occurrit in fuperiore fui parte circuli, dC illi in inferioiibusfuorSs&: tunc liberius apparent.Sol enim
rionadeo no obfcurat fiibiecfta,qirantu iuperpofita, 6^ /deo reputatus eft fol illis eife fuperior: ied iam tracftatuad folem transferamus.Sed quoniacsetenplanetar,quemadmcdu S£ fol mouent,de motu Solis loquimur,ut fimilia de altjs intel Pc motibus jkUirum.	(ligantur.
Eneralis ergo lententia fere omniu philofophorum \JT fuit,firmamentum ab ortu ad occaium uolui,Solem tiero &C alios planetas,contrario motu ab occafu ad ortum moueri, quod oftendit oculis per diipofitione fignora. Cu enim Aries fic fit pofitus,quod quado in medio coeli eft,in ler illu 8C oriente eft Taurus,deinde Gemini, poftea Can/ cer,inter eundem & occidente funt Pifces, poft Aquarius, deinde Gapricornus.Si ergo fol uerfus occidente tenderet, de Ariete in fignu uerfus occidentepofitu tranfiret, icilicct in Piices, deinde in cactera.Cu ergo in fignauerius orientem pofitade Ariete tranfear,fcil;cet in Tauru,& deindein catte ra,fine dubio mouetur ab occidente in oriente. Subnectunt Qgrfre diucr* etiam rationem quare necefte fuerit fic e fle, Cii enim firma fus firmmenti mentuab ortu in oecaflim uoluat,fi plancta fimiliter moue et pUtuUrm rent,tantus eflet impetus quod in terra nihil ftare poflet uel motus.	uiuere. Vt ergo rapido motui firmameti obuiarent,ut impe
tum illius temgarentjin cotrarietate motus retorti funt.Sed , ...	quauis contra firmament5deferant,firmamentu tamen re/
ttiuiu o. fert eos pecg a(j 0ccafum,& inde ad ortu,ut fi aliquis exiftes PUnette φο= in nauimoueat fe contrario modo,quam nauis eat,tamen a modo fmuUd naui quocunq; uadit defert,non ideo a cotrario motu quie oriente et occi icens. Ergo quod paulatim uadunt ad orientem, naturalis dente ferutur. curfus eft,quod ad occafum ex alterius eft,id eft firmameti Helptricus. /m pem.Helpericus uero dicit,hoc efle non pofle.Cu enim.
fol no fit de fte ftellis infixis in firmamento,qualiter ab ipfo referetutfSi enim aliquiis extra nauem eft,quomodo a naui defereturi.De eo uero quod Fol uadit ad figna,uerfus orien fem,dicit,fic uideti,non fic efle.Gum enim ait, firmamenta
&foI
ity
ASTRO INSTITV. LIBER Γ. jj ^
& fol naturali motu ab ortu ad occafum tendant, ita quod ioi eft fub prima parte Arietis,quia firmamentu aliquanto udocius eftible,tranfitcum cuin tricefima parte eft, unius figni.Cuergo foi uenitad ortu,noilia pars ligni,quean ui/ ciebat fupra fole,uidet, ied pofterior,ita g Fmgulos dies tra feudo uidet quod eat,ad figna pofteriora,cS tame no uadat quod poterit quilibet,pbare p luna. Cii em certu fit,luna ad Lund. feptenc ieptetrione no currere,fi nubes fub ip/a currat,quado tran/ trionem non feSt lunam,luna uidet, Cotra nubes ad ieptetrione currere, petere. dC quod nubes ad pofteriora currant.Sed quia priori Tente/ tix dodiffimus philofophoru coienfif,^ uera eifylli cocor demus,Si" eontra hoc quod ille dixit, Solem a firmamento sol quomodo non pofle referri,cu in eo non fit, polium us dicere quod in non fit infra firmamento iuxta noftram fencentiam,qua dicimus firma minent». men tu uocari xthera.T amen dicim us,& ii non iit in firma mento,tamen pofle referri ab eo. Vt enim in eodem exem/ p!operfiftamus,Si aliquid leueiuxta nauim fit, impetu il/
Iius refertur,8C fi in ea non fit: fimiliter Sol cum Ieuis dC ig/ neae natura fit, a firmamento & fi in eo no fit,poteft referri.
Mouetur ergo fol,6i a!ij planetae ab occidente in orientem, QBolt)°do pU non redo modo,ied modo defeendedo ad auftraIia,modo nct£ oca“ ad noftram habitabilem,uerfus borealia afeendendo fecun ^enteinorien dum praedidamfignorumdiipofitionem.Sed dicet aliquis,te nuemur. quae neceflitas fuit,quod fol obliquado dC no redo modo mouereturiRefpondemus,magna quam, ut oftendamus, pradoceamus quasdiuerfitates oblique meando operetur a remotiori .1. a Capricorno lncipietes. Igitur cu fol intrat	medio tnc
Capricornum9quod cotingitm medio decebri,femper em feintrxrefigt ibi in medio unius menfis intrat fignu,SFin medio fequetis nm* menfis exitieicp attribuit menfi,in quo fol illud intrat, quia tunc eft remotifllmus anoftra habitabili,illa frigore coftrin gitur,
F Vnde
4* GVIL. H1RS. PHILO50. ET
Vndc ntthes & temporum mutationes,crhyems.
^ V Erra autem Sdaqua naturaliterfrigida;funt,nifi afole JL calefiant.Iterum cum non fit quo rore icat, uel areicat aer,fpiflatur in nubes, quasdiflbluunturin pluuias.Inde fit quaedam uariecas anni,quae dicitur hyems, & eft frigida, &C humida,extenditq? donec trafeat fol aquaria, dC pifces,quo rum priore intrat in medio lanuarij, iecundu in medio Fc' nycms, bruarrj.Conftat ergo hyems in tribus menfibus^eftunu de quatuor anni teporibus.In hoc conftr/ngunt poriftuper ficiei terrae,nec poteft calor euaporare,qui remanens intus, nutrit radices herbarii, 5C arboru,uicemq? macris praegnatis obtinet. Crementu aut non confert,quia nec calor, nec hiv
mor,	ex quibus eft omne crementG,propter coftrudionem
Quditdta Figoris non poteft afeendere. Sed undegelu, unde niues, byentis.	Unc^e grandines, unde pluuiac,unde tonitrua, bC fulmina co
tingant,in tra&atu de aere dicemus.Huic tepori confimiha fut aqua,flegma,artas decrepita, hxc frigida fantet humida* In eode ie melius habent colerici,peius flanuci,melius iuue
nes,	peius decrepiti.Peifima eft infirmitas quae eft ex flante ut febris cotudiana.Minus mala quatexeolera, ut tertiana, utile eft in eode augmentare cibu. Pori enim humani cor/ poris ex frigore coftringunt ,unde calor qui ηό poteft eua> porare,intus remanens plus cofumtt. Contra interiore igit defecftione, oportunG eft infundere exteriore refedhonem.
Deus byemis Iride eft quod apud antiquos deus hyetnis pingui uentre qudrc fpurius pingebatur, 8i ab immunditia paludis fpurius uocabatur, et pinguis ucn Jn eodem bonS eft calidis & ftccis uti. Cum uero Sol afeen ter.	dendo tifcg ad Ariete peruenit, quem medio Martij intrat,
nec nimis remotus,nec nimis propinquus eft,utpote in me Cduft uens P!0 torridae zonas politus. Vnde aer noftrac habitabilis,nec J	* nimis calidus eft,nec nimis frigidus,nec nimis ftccus.necni
mis humiduSjfed inter quatuor qualitates temperatus. Ex hac temperie pori terrxaperiunt, cuaporatq; fumus humi/
dus,
dus, qui per radices herbatϋ BC atbomaieenckns, cofert eis augmenta 6Cuegetattone. Vnde quidae menfibus huius ...	,
temporis dicitur Aprilis,quafiaperiiis,qui3 terra seperit in lS <liae flores. Eftcp propriil huius temporis, quod inconftans fir, 1 s' fci icetmodo pluuioium}exuicinitate hyemis, tr.odo iiccu ex cofinio aftatis,ex eade rabone mcdocaIidG,rr:odo frigi du.! nde eft quod in Mattio fape infirmant homines, quia irfrMwtt cu corpora humida aperta funtex calore,mox corrumpunt cwln ^rtl fubito ex frigore. Sed ii aliquis in hoc tempore feconierua fintbommes, ret,tardius in eo quam in alio incurreret infirmitate. Hic fubiciet aliquis; Vnde ergo eft quod fi aliquis intrat hyeme cum aliqua infirmitate,rion tam farpe morit in hyeme qua tn nereί Refpode mus, Cu infirmitas oritur exmalo humo re,per membra ie diftundente,ex frigiditatehyemis coftrin guntur humores,nec poliunt diffluere.Ex calore aut ucris idem difloluunt, quibus difeurrentibus per membra, fuc/ cumbit homo,& moritur.Haec temperies ab Ariete incipi/ ens,extenditur da fol eft in Tauro,QC in Geminis,quorum primG in medio hyemis,fecundu i medio Matj intrat.Huic n ... tempori cofimiles furit aer,fanguis, pueritia,quia calida	ir
humida funt.ln eo melius fe habet melancholici,peius fan/ guinei,melius fcnes,peius pueri.Peflima eft infirmiras qup infirmitas fi uenitex fanguine,utfinoca, minus mala quseuenitexme guinispefii) lanchoIica,ut quartana.In eode eft conueniens uti frigidis &ficcis. Cu Sol aut uiqj ad Cancru aicendiqexpropin/ - „ quitate fua terram incedit & deficca t,unde eft aftas calida & ficca. Quas incipiens in medio Iunq,quando fol intrat Cancrum extenditur donec fol eft in Leone,quem intrat in medio Iulif,& donec eft in Virgine,quam ir trat inme/ dio AuguftuHiiius temporis eft radices herbaiu frarbera ouditites denecare Cui flmiles iunt/gnis,colera, iuuenius. Hae L·, enim calida iunt&ficcca.ln eo melius fchabenr flantiei, ’
F z peius
44 GVIL. HIRS. PHILOSO. ET
Inflrmitdtcx Pe,us coleriei, melius decrepiti, peius iuuenes. Pcfllma e fi: solerd, infimitas qug uenit ex coIera,ut terciana,mmus mala quae ex flante, lneode utile eft uti fi igidis et humidis. Augmen/ tandus eft potus,minuendus cibus.Cu enim ex calore aper ti fint pori corporis, euaporat calor naturalis,ex quo no be ne digeritur cibus,fed quia potus cito tranfit in ianguinem, augmentandus eft,
Vndc tAnte temporibus diucrfltdtcs, ψαβίο.
Y 11c oritur quaeftio: Cuna iftsdiuerfitates m praedidis te j I poribus,ex propinquitate δί remotione iblis habeant cotingere,Sol uero exiftensin Leone,tantudiftat a noftra habitabili,quantu exiftens in Geminis,in Virgine,inTau ro,Libra,quantum Anete, quare in his tribus operetur ca/ lorem,& humorem,in duobus iftorum,calorem dC ficcita tem,in tertio frigiditatem & ficcitatem. Cui reipondendutn eft,quod exiftens in tribus uernalibus,exhoc quod proptn quus eft,operatur calorem,ex uicinitatepraecedentis hye/ mis humore operatur.Ca eft in Leone,di Virgine,ex pro/ pinquitate calorem operatur.Sed quomodo ex calore afta tis,& ueris iam humor exiiccatus eft, non eft quo tempere
___; λ tur calor,nec unde fit humiditas, ineft aut tempus calidS.
c	Cum uero eft in Libra,quia iam omnino deftccatus eft
humor,&Cextindus calor, orif autunus frigidus δί ficcus. In quo frudus habetes intus humorem,ut racemi dC extera colliguntur,ex gemina ii ccitate, aeftatis Siautumni-maturt* Incipit aut autumnus in medio feptembris/ole intrante Li Quriit<tfcs au bram,durans dum iol eft in Scorpione dC Sagittario.Primu mni. quoru intrat medio odobris,fecundu medio nouebris. Ai/ ilmilaturhuic tempori terra,melancholia,fenedus, quae fri gida funt dC ficca.In eo melius fe habet fanguinei,peius me Infirmitdi ex lancholici,melius pueri,peius ienes.Peflima eft infirmitas mkncholiit, quae ex melScholia,minus mala quae exianguine. Vt enim dicamus generaliter, in omni tempore anni pefllma eft in/ >	firmitas
i
ASTRO. PHILOSO. LIBER i. 49 W
fi muras quae ex humore fimili tempore gignitur. Qualitati bus enim temporis augmetatur materia morbi» Miniis ma minus mU Ia eft quae fit ex humore tempori contrario, minuitur nancg infirmius» qualkate teporis materia morbi.In eodem uti calidis δί hu midis utile eft.Inaequaleeftenim tempus exuicinitate prae/ cedentis a:ftatis,6i fubfequentis hyemis, unde δί fucis frU/ dluum tunchabundantiiijfndifcreti homines periclitantur.
Hic oritur quaeftio fimtlts priori: Cum iol exiftens in Scor pione,tantu difteta nobis quantu in Pifcibus,in Sagitta/ ΟΜ.Ψ9, rio,quantu in Aquario,quare alias operetur in illis qualita tes, alias iniftis.Huius iolutio facilis eft.In procedentibus nempe, id eft Scorpione 8i Sagittario,quia exaeftatedefk catus eft humor,iamcjj iol mediu torrida: zonae tranfiuit, fri gus eft δί ficcitas.In iftis,alijscp fi militer eft fol remotus, fri giditas eft.Sed quia iamdudum defecit calor.qui aera defic cat,paulsfpipiftaturinnubes, δί fit tepushurnidu.Quauis De ργοργ{^Λ ergo,ut praediximus,hyems fit frigida δί humida, in princi	„mmr
pio tamen magis eft frigida minus humida, in fine magis tcmpofm> humida 5i minus frigidatin medio aequaliter. Ver autem in ' ‘ principio magis efthumidu, minus calidu, in fne magis ca Iidum,minus humid5,in medio aequaliter. Aeftas inprinci pio magis calida,minus ficca,in fine ficca magis,minus cali da,in medio aequaliter. Autunus in principio magis ficcus, m inushumidus,in fine magis frigidus,minus ficcus,in me dio aequaliter. Notandu ueroquod quamuisiftaefint qua/ tuor temporu proprietates,ex accidenti tamen aliquando U3riantur,utficufolein hyemalibus fignis,fit aliquis caliV yndebycms dus,Si ficcus planeta,ut Mars, fithyemsprater natura cali calidus. da & iicca.Similiter fi in aeftate cum fole fit aliquis frigidus, Acfhtis frigi* humidus,plusfoIitofrigida fit δίhumida,fimiliterde altjs ditas&\um* eft.Ideo prudeti phyfico iemper eft prouidendu, qua: figna ditas» iol obtineat,quis planeta fit cu eo in ecde figno,ut fciat, qualis futura fit aeftas,δί alia tempora,ut contra futura qua btatcm,praefto fit raedicameh.	F 5 Quare
4« GVIL. HIRS. PHllOEO ET
Qture tdm neceffdria temporum Udrietdtes.
/^ Vm igitur has diuei fitates operetur Sol, uel oblique
aliquando,&dekedendo,uicieamus qoid mali feque
retur,ft femq redo modo uolueretur.Et de hoc nullus dubi tat,quod fi iemper ita propinquus nobis inderetur, ut eft in sftate,femperaftutnhaberemus,nec aliquid erdeere pof/ fet,Simiiiter ii' remotus eflequt eft in hyeme, rigor frigoris femper efleqnec ex terra frudus & herbae naicerentur. Sed dicet aliqutSjSi ita ie moueret, ut eft in Ariete, quod xqua liter diftarcta robis,femp temperiem neris faceret, nec ali/ quid mali inde preueniret. Nos uero dicimus, peflmiuma Ium inde prouenire. Nunqtia enim terra intus conciperet, qcP ageret in hyeme,nec£ fi udus fi aliqui nafcerent,ad ma turitatem tcderent,iine quibus numerus animantiS uiuerc Vnde cdnfetur nonpoteft. Et quomodo de naturali motu folis, dfde his «iiff cr nox. quae agunt,oblique aicendendo, Sd defeendendo fatis do/ cuimus,confequenseft,quatinusdehis qutea firmamento relatus agitdicamus.Cfi ergo fol naturali motu ab occidete ad orientem contra firmamentum nitatur,cottidie tamen a firmameto ad occafum refertur,exiftensq? fupertena, agit ipIendorem,quidicitur dics:fub terra uero ecde exiftente, in fuperiori parte eftobfcuritas,qux nox uocatur.Attende dum eft,quoddies alius naturalis,aliusufualis.
De riAturdli die.
•j^T Aturalisdieseft fpacium xxiitj.hdraru,continensaf jJNJ fualem diem,£V nodemtunde dicimus xxx.dies efle in meie,cuin eo fmt dies & nodes. Huc philofophfin qua tuor diuiiei fit,a nona parte nodis,ufqj ad tertia ufuahs diei, calidu6dhumiduei!e,dicentes:a tertiaufc^adnonarrqcali du&C fecumti nonadieiuiqtad tertiam nodis,frigidum8C fecum, a tertia nodis ufq? ad nonam,frigidum & humidu. Inde eotir git qrqUirda infirmitates indiuerfs partibus,ei> ufde peius 6i melius iecuudu praedida de tcponbus tat;or,e fehaber.t.
Dc ufuali dic.
Ύ TSualis dies eft fpatiu quo Sol ab ortu ad c ce?, fum re/ V fertur. Hunc ut naturalem quatuorditiilerSt.Prima enim parte rubet iol,deinde ipledeqpoftea calet, ad ultimu defcendeCjSi tepet. Inde eft quod in fabulis quatuor equi phcebo attribuuntur,nomina pratdid/s proprietatibus con uenientia continentes.Primus nempe dicitur Eridreus,id eftrubens:fecudus Adeus,id eft fpledens;rcrtius Lampos, «d eft ardens: quartus Philogeus,id eft amans terram.
ynde tanti dierum diucrfitas in diebus ufuilibus.
T N iftis ufualibus diebus tres in anno contingunt diuerii tates. Aliquando enim aequales funt nodibus,aliquado proIixiores,aliquando breuiores .Harii diuerfita tum hpceft caufatCu fol eft in hyemalibus fignis,tumor terre,qui eft in medio torridae zong, intra nosetipfum politus, aufert nobis ne illii cito uideamus, dCcaufa eft, quare cito ab oculis no/ ftrisauferaturddeobreuiseft fplendor apud nos fuper ter/ ram,id eft dies,prolixa umbra,id eft nox.Sed quando eft in Cancro,in alrjs aeftiualibus lignis,quia circa tumore ter/ rae nafcitur,cito in mane uidetur,&f tarde ab oculis aufertur, inde prolixius eft iplendor fuper terram, breuis umbra. Eode modo in Ariete, uel in Libra exiftes,quia aequaliter diftata nobis,aequaliter fuper terram,& fub terra eft, unde aequalis eft,iplendor &C umbra.
Df cclypfi Solis,
T71 Numeratis effe&ibus io lis, tam ex naturali motu,qua JP^ex accidentali, de edypfi eiufdem dicamus, unde, 6C quo tempore. Cum in aliquo tempore contingit foiem e fle in medio Zodiaco,qui locus eclypticus dicitur; fub eodem uero Luna ficeft pofita,quod fi linea dirigeretur,iretper medium folaris,&lunaris,terrenicp corporis,tunc luna fa/ cit radios folis fic elidi, ne ad terram obiecftu lunaris cor/ poris poiTint defeendere .	Item Sol patitur eclypfln,
non quod
4* GVIL, HIRS. PH1LOSO. ET
non quod unquam deficiat in fe,fed quia tunc no uidetur. Indeeft quod nunquam no intricefima,uel uicefima nona Luna hoc cotingit,quia aha dienoeftcufcle inconificho nali grada.Nec tamen in omni tticefima,uel uicefima nona hoc contingit,ied quando c0tingic,in eis cont/ngit.Si enim in triccfima die luna iit ita fuppoiita foli, φ alterum aliquan tulu fu tierfus Cancra,alteru uerfus Capricornum, ncn po/ teft luna folis uifum 8C radtorS defcefum nobis a uferre,fed quia de fole pro pofle noftro difler uimus: de luna dicamus, Dc luna corpore θ qualitate.
T Vna igitur ex propinquitate aqua; dC terrx,rpifli'us ha I j bet coi pus quam exterse ftelIx,undeno habet proprtu ί pkndorem dCcalore,ied a fole accenditur, Si enim haberet propriu calore,cuuicinaftterrXj&perfingulos menies ad Cancrumafcendat,&defcendatad Capricorn5,perfingu/ los menfes,xftum caloris, & frigus hyemis in terra ageret, in tarnqj continuis inxqualitatibus,mhil uiuere poiTet. Ca/ ruit ergo fplendore&T calore, a fole tamen fuperpofito illu ftratur,non tame femperxqualiter, quantuad nos,ied mo do eft nouiIuniu,modo pleniluni0,modo interluniu: unde hocc6tingat,uideamus.Dicutquida,qcP quado fuppofita eft ioli in eode figno, prx nimio fpledore folis ea obfcurari, nec pofle apparere.Sed quando elongat a iole,in parte inci pit fplendor eius apparere,unde cu plus remonet a iole,ma iorinea fplendor apparere,quia quato illi propinquior eft minor apparet.Sed fi inde,quia propinquior eft ibli,minor in ea fplendor apparet, quanto remotior, maior in parte op poftea foli,paruus apparet fplendor.Cum aut primum ap/ pareat fplendor ex parte folis, falfa uidet illorS fententia, Nobis uero uidetur, quod omne luminofum corpus, fup/ pofito aliquo obfcnro„in oppofita parte fui,iacit umbram in parte fui fplendore.Cu ergo luna,qox ut prx diximus,na ruraliter eft obfcura,foli eft oppofita i parte fui,id eft fupra
iolponitiplendore inoppofita parte,id eft uerfus terram /a cit umbram,undea nobis luna non uidet,fed quando elon gatur a iole,incipitparu iplendoris admodugraedis cornu apparere,dic/turq? Monoides.Quanto plus elongatur a io Ie,plus fplendoris defcendir,ita quod in ieptimo die Dico/ thomoSjid eft diutia per medium uidetur.Et eft notandum, quod quantu iplendor deicendiqtantS umbra aicendit, &C econuerio.Poft ieptimu uero diem uftpad decimSquartu eft apud Hycritos, id eft, minus plena, 8C maior dimidia.
Quarta decima uero die,quia per diametru remota eft a fo/ le,quod poteft probari per hoc, quod iole occidente,ipfao/ rirur,iam tota umbra aicendit,&Γ totus iplendor deicenditi eftqj Panelenosjid eftpleniluniu. Poftea uero incipitpro/ splendoris d, pinquarefoIi,&: umbra deicedere,fplendorq> afcedere,un/[cenfusjmbn dc deficit ex noftrs parte fplcndor3ii iicut primu deicende φ dfccttfus, do Amphiqritos,deinde Dicothomos, poftea Mohoydcs. J Eclypiis uero luna: talis eft ratio; Sole & Luna in pradidla eclyptica linea iic dtipofitis, quod iol eft in inferiori hem i D^m<e cch iphaeriOjiuna in fuperiori,terra in medio, iic quod fi linea di ffi' rigeretur,a medio lunaris corporis,tranfiret per m ediu terre ni &C foIaris,tuc tumor terrae circupofi tus, altius dirigit iim bram,ieilicet u% ad ipiam luna,underadij folis ea non pof funt accendere, patitep eclypfin,donec mouendo ie tumore traiifierit,8i iplendor in ea incipiat apparere. Inde eft quod non deficit,nifi in xv.uel xiiij.luna,quia tue eft foli oppoii ta.Nontameinomni quintadecimahoccotingiqicd qua,- Qudndo tu do contingit,m ea contingit.Vnde ergo in omni no contin n* defiflus. gaqdocebimus.Sed quia hoc contigit ex figura umbraeter brae,de figuris umbraru,quaeex aliquo rotundo,fplcndido
uel Conoydes.Eceft Chelindrus, figura longa, δί rotuda, «qualiter creicens,neq$ infummu lineas contingens. Inde
Chclyndrou^c^uv Chelyndrotdes umbra quae talis efi: figurae, Quasfii des tmhrd. T^otiesluminofum corpus Si obfeur5,eiufdemfunt quan Soloffici nut- £ltat,s*Cum ergo corpus folis 8i terrae asqualiano fint,quip or terra, ' Pe c“ ^ oC^‘es maior fit terra, umbra terrae Chelyndroides non poteftefte. Calatus ueroeft figura ab acuto in latu ten dens,inde Calathoydes dicitur huius figurae umbra,obfcu ro quod in medio lunae eftiemper.Haec fit quando lumino lum corpus minus eft obicuro,fed figura umbrae terrae Ca/ lathoydes efle non poteft,quia fol maior eft terra,ut probat Macrobius. Conus eft figura a lato in acutu tendens, quae fit fi luminofum corpus maius fit obicuro.Quia ergo ioia/ re maius eft terra,umbra illius eft Conoydes. Cum ergo fol &i luna fic iunt,ut prxdiximus,difpoiita, Conus umbrae ter rae retfto modoad luna tendit,eamqj inficit,necradios a fok accipir,donec Conum terrae tranfierit.Sin autem quintade/ cima luna non fic fit difpofita,ied al terum fit aliquantulum uerftis ieptentrionem,alterum uerilis auftrum, Conus um/ bra: non refto modo ad lunam dirigitur,nec eam inficit, ί] tuxta illam eft.
Dr mbu lunari.
T TIfo undeeclypfis lunae contingat,fi quare tlon in firt V gufts menftbuSjde umbra quae iemper in medio eius utdet, quid nobis inde uideatur dicamus.Cum luna frigi/ da fit di humida,quamuis a (ole illuminetur, aliquid natu/ ralis obfcurit itis in aliqua parte fui retinet, quae ibi femper uu iiucrfis aPParet.Aliter:Quamuislunx corpus fit naturaliter obfcu artibus et po rumjtatnen in quibufdam panibus fuis ccrfum fi politum tart rcabrora e^-iadmodum ipeculi,in quibuidam fcabroium,et quafi ru J 1 biginofum: ubiergo politum eft,ex radi]s folis teiplendet, ubi fcabrofum naturalem obfcuri tatem retinet.
FINIS PRIMI LIBRL
■ : - ·
^ g \
ASTRO* INSTITV. LIBER II, * PRAEFATIO.
"T^ T fi ftudtjs docendi occupati,paru iparij ad fcribenda jL^habeamus, quonia tamen multos philofophiae ueftcs abicindentcs,&cu panniculis arreptis totafibiceflifie cre/ dentes,abifie cognoicimus,uoce ipiius reclamatis excitati, ne nuda remaneat,particulas abfciiIas}fti!o noftrae paru ita' tis confuimus, non ignari moribus inuidiar nos iubiacere, quia hodie eft pericuiu nofle &habere. Sed quomodo, ut ait quidam, Iuftiusinuidia nihil eft qua? protinus ipfum Au&orem rodit, excrucians animu. Et Horatius: Imiidia Siculi no muenere tyranni,Maius torraemu. De tormento Hordtiun iliorS certi,& fi de multis moribus uenenatoru, nondubi/
C »ntes,qu i Catonem perarftumLybise ueritaefedantes, „ , rationibus diuerfis, ut linguis minuti ad fequentia tranfea/ c<ltom mus.Et quomodo de xthere,£V eius ornatu,qusenobis ulfa funqnoitro propofito congrua docuimus, de aereilli com mndo&fubiedo,doceamus,quse in illo, uel unde contin gantoftendentes.
DE QVALITATE AERIS,
LIBER SECVNDVS.
ER IGIT VR efta luna uftp ad terra, qui quato eft terraepropinquior^tatohumidiorSC fpdfior,quate remotior, tato iccior δί (plendi dior.Hiccu fit fuppofitus foli,ex eo calorem et iplendore accipit. Sed quoniam ibi terminos torridae zonae nunqua excedit,illa parte aeris exuicinitate iui accendit,remotas uero expertes fui caloris relinquit,fiut φ frigidae ex uicinitate terrae & a quae. Pofir® uero in medio, ex utraqj intemperie,hincinde temperantur.
De quinti zonis.
P Vnt ergo in aere diuerfitates, quae ab antiquis qvincp zonae dicftae funt.no ut quida exi Rimat fup luna.Ibi ne pe omnia funt immutabilia,quiaiilic nulla eftcon trarietas.
G i Ct m
• *t GVIL. HIRS. PHILO SO. ET
Cum enim ibi fit fit aether,qui ignis didt,eorporaqj ftellaru ignea, unde in aliqua parte erit fr/gusCSedfcio lilos exucr bis philofophom errafle,qui quincp zonas in ccelo efle prp Vergilius. nunciant,ut Vergilius:Quinq$ tenentcceln zonae. Contra hoc geminahabemusdefeniione.Prima eft,quod aerfaepe uocatur coelum,unde dicuntur aues coeli.Secuda eft, quod quincp partibus aeris, quinque partes aetheris fuperpofftae funt, uocaturqj pars aetheris,nomine partis aeris,fibi fup/ pofitijdiciturqj pars fuperpofita frigidae, frigida,quamuis in ea nullum fit frigus,pars fuperpofita torridae, torrida,<no quia in m aethere iit feruor caloris* Eft enim ignis fuperior tam fubtilis,quod accendere aliquid no poteft.doec humi do fe mifceat dC fpiflb.lftae ergo diueriitates ex aere fuperpo litOjfuntin terra,quahtas quippe aeris terram inficit fubie/ dlauSuntergoquinqjzenaein aetc,quincp in terra.De aere ergonoftiae habitabili iiiperpofito differamus, oftedentes quae in eo,δί unde funtdimerfitates,a pluuia quaeeftomni tempori communis,incipientes.
Dc plmurum cdufis*
~Γ) Luuiarum ergo diuerfae funt cauiae. Aliqua ndo tianq? JL fpiflior fumus euaporat 8C humidus,qui du afeendit, minutiffimae guttae inuoluunt ie,quaegroffiores, 8C graues fidae,cadunt,fitq? pluuia. Aliquado uero aer ex frigiditate terrae & aquae fpiilat,tranfftq? in aqueam fub flantia, quae ea lore (olis,ut glacies ab igne difloluta,cadit per minutas par ticulas. Aliquando uero ad nutrimentufui caloris,Colem at trahere humore co tingit,8d quod in illo liquidius eft, in ig neam tranfit fubftantia,quod uerograuius eft deorfum ca/ dit.Vnde poft acutiflimum calorem,uidemus contingere pluuixinundationem.
Quomodoignts femper furfm^udrcrddij Solis Veius cdtor deorfum. "T~l ST aiitquaeftio,Cupropnufitignistenderefurfum, Pytinde eft quod radij folis,& calor ad terra tendunti Ad
quod dicimus,quodfol cftiigneae naturae,non quia ex iblo
ASTRO. P ΗILOSO. ΧΤΒΈΚ 11/ 4f
Ignccoftetjfed quia ineo dominat,ut praedocuimus corpo fa ftellaria ex quaiuor elementis effe fada.dcminante tatr.e igne. Cu ergo fol exquatuor elementis cofteqquauis igne dominante,quod in eo eft ex aqua& terra ad fimile}td eft a/ quam & terra tendit.Sed du a caloris fonteprocedit,fecum defert aliquid caloris,quo terra 8C aquacafefmt.Etquomo do natura caloris eft afeendere,calor qui prardiefto modo de fcenderat,reuertendo fecu defert aliquid humoris, ebullie/ do quod in fui fubftantia tranfmutat.St ergo proprie uolu mus loqui,dicemus quod ibi furfum eleuat humore,no at trahit,ideo fons caloris dicitur,quia fic iubdita calefacit.
Ignis uero fnperior non, cum enim fit elementu,n6 ex e!c/ mentis fadum,nihil eft ineo quod ad inferiora defeendat.
Inde eft quod pars aeris & terrae foli fubdita,calefit, remotae	, ,
autem frigidae funt,& fi fint aetheri fubditar. Sed dicit ali/ ignis ubi<£ quis,Nonne ignis ubicunqj eft, caliduseft? Cui dicimus, **Udus.
Non nifi humido δί fptflo mixtus. Quamuis fuperlunafic ignis,non eft ibi feruor. Deficit enim humida & fpifla mate tia, qua accendat ignis. Neqj frigus eft ibi, nec obfcuritas, fed unus &Γ cotinuus fp!endor,nec aliqua mutabilitas. Sed dicet.quod Ariftoteles ait:Impoftibile eft,ignem no calere»
Omnes Ariftor.ibi locutu ede de hoc inferiori igne,qui ali cui ipiffx materiae mixtus, non definit calere. Vel dicamus igne fiemper calere non a(ftualiter,ied naturaliter. Quarta caufa pluuiai ueft,uentus eleuanshumorede ftangnis,flu minibus&lacubus,inde quod ranunculi,& pifcesmultis uifi funteaderedeaere. Cuenfiut praediximus, aquaaueto extollitur,contingit quod ranuculos dC pifces fecu eleuat, quibus ex naturali grandine defcedentibus,ftupent ignora tes.NuIluergo tempus anni immune eft a pluuia. In omni nanq;,uel fumus h umidus euaporat, uel aer ex frigiditate findatur,uel humor calore,uel uento eleuatur. Haecplu/ Pluuidfdngui uia quadoq» plus (blito fiiflata,& ex nimio calore fuccefa, ncdun.de·,
G i	fit ad
W χανιχΓΐϋΚΓδ. FHILOSO. E T
fit ad modu (anguinis rubea &ipifia.Quod uidcntcs phyf* cam ignorantes,dicunt ianguinem pluere. Inde uerifimite eft, didium efle,quod ante finem huius feculi,gutts: fangui nis cadent,quia cu debeat exuftione finid,utteft atur fcriptu r a: Ignis in confpedu eius exardefcir,& alia. Qui uenturus eft iudicare uiuos et mortuos,& iecufCi per igne,aqua: ex ca lore in nubibus iliipenfir,ex femore ipiflabuntur,& inccn/ ix/ubeaeq? facfiacad fimilitudinem languinis cadunt.
Arcus difcolor,
TJ* T quomodo in pluuiofo tepore arcus dtfcolor in ‘nu/ jLvbibusapparet,unde exiftat,& unde totineo apparem ane colores doceamus.Cum enim,ut prardiximus,calorfo/ lis humoremeleuat,uel fumus humidus euapor3t,aqua in nube,ut in uitreo uafe,ex iplendore folis relucent, dC ubi eft tenuior,{V calidior,rubeum colorem cftendunr,ubi ipif lior purpureum uel nigrum. Inde eft quod arcus ille nun' quam non oppofita parte Solis relucet. Aer enim uicinus Soli.ex fplendore eius ita irradiatur,quod diut rfnn eo colo res apparent,uifis ergo caufis pluuiatij,& arcus ccdeftis,de grandinibus 5C niue differamus.
De grandine cr niuibus.
Vim ergo pradido modo humor eleuetur, contingit V^/Frpein fuperioribus efle uentu frigidum & ilccu,qui guttas aqua:ex frigiditate &C ficcitate congelatas, transfmu tateas in lapideam fubftantia,& quia aquar gutta: rotundae funt,quod poteft probari per rotunda foramina,qua: agun tur in l3pide,afflduitate cadendo,grando rotunda defeendit Niucsautcm fiunt,fiprxdidfaegutta:antequa grofiae fintj fpiflantur dC congelantur.
Quare in <eft&te quandoty grdndinet,nec tamn ningit,
T TIc fubicietur,Cu inacftategrado fsepe cotingat, quare X lin eade circa inferiora montin nunquam mues corin
g uti Contra hoc dicimus,maftate humore ex calore altius
deuar»
ASTRO. PHILOSO. UBER H. %	' '
leu?r:,eIeuandoc$ guttas inuolu/, quae grofiiores fadar, Fd/ goreqj congelatsegrandinem gignunt.In hyeme uero quia frigus circa terram eft, quod guttas aquse antequam grofiae fa&z fint,ex frigiditate teporis conftringit>& in niue trani/ mutat .In scitate uero quia frigus circa terram no eft, donec in altum eieuarae grofl*& fpiflae fiunt, non congelantur.
Nunquam ergo in arftate eft nix, fi in ea iape fine grandi/ nes. De tonirruis autem dC fulminibus,unde & qualiter concinganqdifleramus.
Dc tonitru ac fitlminis origine.
Vrno ergo humido,ut praediximus,ad fuperiora afeen Γ dente,cum ad fummum aeris peruenerir, ex prarpon/ deratione humoris,moueturiummitas aeris. Cuius parti/ culat admodum undarum aquas fibioccuriantes,fragorem tonitrui faciunt, fix motu uero aer calefactus,tranfn in ig/ neam fubftantiam,fitqj corufcatto,quae quamuis cumfra/ gore fiat,citius tamen ad nos peruenit,quia uifus uelocior eft auditu. Cum ergo fitpraedi&us partium ex fumo hu/ mido, ipiflato, concurius, generatur impetus qui fi aicen/ ditfurfum,eft fragor ille fine fulmine. Sin autem impetus ille deorfum tendat, tamen tantus non fit,quod ufqj ad obftaculum perueniat,nondum eft fulmen. Cum uero uf/ ΤΗΜηΰ iRus que ad obftaculum peruenerit,obftantia findit. Sed quia mntcS quad» proprius eft motus aeris tendere furfum5nulla materia exi/	*
re uetante,reuertit,iparibscp recolligit ignes. Si uero hac in/ feriori parte aeris multus fit humor,aer exiftens in illo inv petu, igniri non pofeft,fitc£ fulmen findens, non urens.
Sin ibi non fit humor,ex motu & ficdtateignefcit, fitque Tulmetti fulmen urens. Eft ergo fulmen pars areis,c ollifione ali/ Tonitru. qua,ufquead obftaculum cum impetu ueniens. Toni/ tru uero eft partium aeris, fibi cum impetu con currenti/ Corufcatio. umfionus. Corufcatio uero eft,pars aeris ex impetu igni ta, <x' iplendens. Noneftergafulmen lapidea fubftantia,
ut quidam
5* G VIL» HIRS. PH1LOSO. ET
Fulmen Ιψ * Ut quidam afferunt.Si enim lapidea fubftatia eflet, non huc deAfubjkntU, & illuc difcurreret,nec rurfumreuerteretur,S£ cu alique fe/ riret,carnes di ofla cominueret.Ideo fulmen firpius alta iter nit,quiac5 obliquando ab alto defcendit,citius alta reperit» Sed quia quorunda ientententia cft,quoddam fulmen effe lapideam fubftantia,neexignoratia, uelinuidia uidesmus eam uituperafle,uel tacuiffe,breuiter ea exponemus. Aiunt enim quod cufumus humidus,ad fuperiora afcendat.cum eo aliquid terrear eleuatur fubftatiae,quod ex calore iblis in lapidea fpiflatur fubftantia,contineturq$ in concauitate nu bis,donec impetu aliquo nubes diuidit,unde lapis illeinv pulfu aliquid altum percutit,.
Qmr fidmind er tonitru a non fi nt continui.
T ~Tlc fubiciet aliquis,Cuin omni tempore anni,fumus JL lhumidus afcendat,quare no in omni fulminat toni trua contingunt? Cui refpondemus,Et fi ex fumo humsdo afcendete habet fieri,tame no inde fiunt,'donec ad fummOi acris peruenerit,quod per fimile maris poteft probari. Cum enim mare ex fumo terra: afcendete in fundo comoueatur, ex fpiffitudine tamen non poteft huc bC illuc impelli, ied cu ufq? ad fummu commotio illa perueneriqhuc Si illuc undae impelluntur,fit<$ tempeftas,
Vnde tcmpejhtes £r indicii futuurm.
Vod uero tempeftas maris a fundo incipiat, ex hoc \ I probari poteft,quod phocas undas agitantes,ante te peftateuidemus.Vt enim ait Plin.naturx funt dormitoris, Tlinius. incg fundo maris dormiunt.Euro tame,ut pdiximus,fundu maris comouente excitati,ad fummu afcendunt.Qnod ui/ dentes nautae experimento certi, Si fide phy fica incerti, tem peftatem futuram praedicunt,quippe iam incepit tempeftas in fundo.Simile eit in aere,dum enim aeris inferioris partes obtinet fumus,no poteft ex ipiffitudine huc Si illuc impcl/ Iereaere,ie'd c3adfummuperuenit,huc di illuc exlabiiitate
eiuldem
ASTRO. INSTITV. UBERTI.
dufdem im pel! it, fiu π tqj tonitrua &fulmina.In hycme nero St aer fpiffus iit, no efttfi tatus calor quod ipiflus fumus ad fummu pofftt erigi,nec etia inuereiunde St remanes in /nfe riore parte aeris,uetos St pluuias gignit. In dilate uero cui» eft maximus feruor,ufq? ad fummu eleuatur,fitcp partmaeV ns diuerfa incefiotunde cotingut,fulmina St tonitrua.in au tuno uero quia eft frigidus Si ficcus, necg eft humor quie/ Ieuetur neqj calor qui eleuet.
Stcllie uder eunde diantur.
,
T n eode aere ftella: uident nulla cadere aliquando cadere, X Cu em ignea fint natura, Sf proprius locus ftellarufiti/, gneus,nucp ad terram defeendut.IterG,cu maxima. fin t,St fi parua Uideant ,fi aliqua ex illis caderet tota terra uel maximi parte occuparet.No caduc ergo,fi cadere uident.Sppe em ini fuperioribos partibus eft actus St cSmotio.St fi no fit in ifiv rioribus,ex ea <omotione aer ignitus St iplendes p aera dii/ currit .Qui dfi iuxta aliqua ftella ipledere incipit, fplendore fuouifum illius ftella nobis aufert, uideturqj quod illa ceci/ derinSed dicet aliquis, ude eft ergo φ ftella «piam poftea no uidemsiRef ftella eandea nobis uideri,ied ea efte nefcirccu em ut prsdiximuSjignitus aer difcurrar,aer fpifllor. St inde tardior, fubfequit, quiinf nos, St ftella ilia infpofitus,uifij eiufdem nobis aufertfed antecp traieat,&ftella illa apparer, firmamentu quod iemp ad occafum tedit, ftella il fa ‘adulte/ riora fecu detrahit.Cucp appareat in alio loco quam antea efte uideretur,alia ftella deputatur.
Decometis.
ΤΛ e Cometa uero qua apparet in iperij mutatioe hoc le./ iimus,q> ftella no eft,quia necp de infixis,neq? aliquis planeta .Quod de xfixis no eft ex hoc a pparet φ motus illius fentit.Planeta uero no eft cu extra zodiacu fppe uideat,nec motu planetaru ftquit .Iteru fi aliqua ftella effer,in aliquo hc miiphxrto eflet;qu ergo fteilgeiuide hemiiphprrj apparetiun
H de
·;· eo GV1L. HIRS. PHJLQSO. ET
cometes non unde illa ftella qux maior uidetur non apparet? Noti ficUa. eftergo ftella, ied ignis,iuxta uoluntatem creatoris ad ali quiddefignanduacceniiis.Quotnodo de aere &i his quae in eo cotingut,pto affedata breuitate tranfcurrimus,de aqy Si (itu eiuide dicere incipiamus* Dc tertio demento fclicctdqud, O Apientia igit diuina fine calore,nihil uiuere poiTe prae/ o ferens,terra uero Si aqua frigidas effe, ut in ea aliquid uiuere poflet totius caloris fontem .i. Soleut aequaliter hie Si illrncterra calefaceret, ftip mediu terrae pofuit.Sed qa ex folo calore nihil uiuere pollet,in medio eiufde fontis calo/ ris,fonte humoris fuppofuit,exqbus hinc & illinc terra te peraret .Eft igit fons huoris in medio torridae zonaz inmo/ dum xquinodialis circuli terracircudans.Qui ideo a pluri/ bus effe no credit,qa,ppter nimifi feruore adipfum no que nitur.A phyftcis tn pdida neceflitudine effe dephendit ,ue ίΰφ mare appellat.Ηος uero mare eft u% ad oeeidenteue nem,duas refluxiones agtt,quaru altera ad auftra,alcera ad feptentrione uergit,terrae latera fequences. Similiter in orie te facit duas,ad praedida fe uergentes.	ynde oceduus.
/"Ί Vm uero hgc occidetalis refluxio, 8dllaorientalis,ad feptentrio ne fe uergetes, (ibi met occurriit, exreper/ cuifioneingurgitat retro mare, fitq? illa famofa accelffo Si receffio oceani quae dicit Fludus maris. Simifr aliae dux Jil alio capite ten e libi funt occuri etes. Sunt alrj q dictrc flu/ dus maris montes fubditos mari, caufam effe, CQ era ιιΓφ ■·"*'	ad ipfos puenit,retro cadit8ftngurgitat,iirspletuf q? alneus
retro fed ante explet. Cum iterum reuertif,explet i etro,fed implet ante.Pigdida occidetalis refluxio, ad ieptentrionS uerges,cu iuxta latera terrgpages aphrica, ufq? ad fine eius puenerit,inter calpen,athlanta, ufep iuxta hierufale medi/ MeditcYUnc* terrancu mareuocat,diuerfaadiuerfisregionibus noiaac/ m mdi e ubi· cipies.Qualiter uero afeendae Si defcedat,fi qs fcire defide/ rat,df que nomina,ex quibus regionibus cotrahar,mappa confulat. Prxdida occidetalis refluxio,ad ieptentrione Uer gens,ex athlante mote adiacete,athlanticu uocaf, iuxta q<J*
ASTRO, PHILOSO. LIBER IL
«ftAnglia,& uicinsB inftilaf .Ex orietali refluxioe ad ieptetri one fc uergete,nafcif indicii mare.Simifrin alijs refluxioni bus ad auftrS uergentibus credertdu diuerfa maria nafci/ed hoc nra aflertione defcribi no debuiqqa^ppter torrida inter iedta fitus illatu nobis eft in cognit us.
Dc uentorum initijs.
TT* T quo noftra fentetia eft ex iliis refluxionibus uentos Γ, nafci,de ortu eoru,tam cardinaliu cfj collateralia differ ramus.Cuigit utpdiximus,in occidere ex illo fonte totius 'humoris,dugrefiuxiones,una ad auftrn,alia ad ieptetrione diuidant ,in illa ieparationeaquaru mouet aer.Sed fi tantus 'fueritimpulfuseqcfuiq; ad nos pueniat,generatuentiiqze phirus uocat.Dux uero orietaleSjfua diuifione comotgjge nerant uentS orientale q eurus dicit. Cu aut orientaP,et occi dentalis,ad feptentrione uergentes,in medio fibi occurrat, mouet aer.fitcp ieptetrionalis uentus q boreas dicit, q ideo frigidus eft,qa in frigida orit zona,ficcus uero, quia nubes de hoc angulo ad ferrg media fugat, eftq?pluuiofus , iuxta fines torridgzong Cu uerotranli t torrida zonam, calefit,δ£ iic'licet nobis fit frigidus,ibi fame eft calidus.Similr cti dug uergetes ad auftra in medio fibi occurrut.gnat aufter, q&C fi ultra torrida fit frigidus &C ficcus,ut apud nos boreas,qp pe cu in frigida zona ont.qa tn p torrida tranfit,calefadlus, adnospuenit calidus,& fugando nubes anre fe,ufq5 in an/ gulu terrgin quo habitam? gnat nobis pluuias,eftq? nobis ex accidente calidus,6ihuidus,& fi in fua origine fit frigi/ dus & ficcus.Vifo ude cardinales uetioriant,uide?.ms ude fintcollaterales.Si in duabus pditftis refluxioibtis ad iept e trione uergetibuSjboreacg pdido modo gfiantibus,hocco tingitqcPorientalis ex aliquo accedenti fi uelocior,ultra me dium le} tentrionisoccidentalis occunrqnafciturcp uentus collateralis,inter boream & zephirum. Si uero occidentaf ultra medium orientali occurrat, ftrc£ collateralis inter bore am SileurS,Similiter fialiasduarreflediones uentoru ultra
H i medium
«* gvil hirs. philoso. et
ttiedi5,modo hinc modo illinc libi occurraiit,duos colla tera les netos generat,un3 inter euru dC auftrn,altera inter auftrS ix zephiru, Sed qma oculis figura fubiciedo labore minui/ mus,tale factamus,in qua couenientia omniu oftedamus* Venti cur non fint continui.
ΓΛ uaeritfi ex praedidis caufis cotmgSt ueti,c5 cottidie re/ V-^duxioediuidant fibiqj occurrar, quod teftant cottidi diani riudus maris,quare cottidie ueti m> cotingatiReipofi o,quod & fi cotidie cotingant.no tfi impetu faci5t,qui ufep ad nos gueniat. Saepe uero cotmgit quod putamus uentu no eiTe cu in alijs fit regionibus uel iuperioribus aeris partibus, nec tfi Centit a nobis» Sunt qui dicant cauernas terrae creare uentos;cu eni eas fubintrant partes aeris ex labilitate una in/ trante,alia nitit ied uetat exire fitqjcdfltdus quo aer como Acolid uetortitus generat uentu.Inde eft quod Aeolia,quiacauernoia eft» regioqudre, regio.uentorQdicit. Alij dicutfumfi humiduaicendenteex poderore fua mouere aera uentuqj generare: nos uero di pri mu di iecundu di tertia caufiam uetoru efle dicimus,
Aqiu unde dulcis
ΊΓ) oftcp de fonte totius humoris & ortuuentoru docui/ JL mus,unde aqua ialia fit uel dulcis doceamus. Natura/ inftpidd lis ergo fapor aquae infipidus eft,unde naturale flegma inii/ pidu eft,ex accidenti tfi fit ialfus tali ratioe.Cfi mare,ut prae/ diximus torridg fit fuppofitum,ex calore fpiflat fitqj falium Certa nempe eft per ebullitione aquatrafire in fale. Sed di/ cet aliquis,c5 ex hoc principio fallo oras orfant aquae & ad ide reuertant ,tefte Salomone qui ait: Ad loca unde exefit re 'uert3tur,neqj em credendu eft aquas amhilari, fed circulari ter reuertuunde eft quod quaedaaquae falfie funt,quxdaduf/ cesiHuius haec eftfolntio,cu terra fitcauernofa,aqua ex labi litate fua fubintrat,percg cataradas trafiens colat di extenu/ at falfumqjfaporemamittit,quaead terrae fu gficiemeruni/ pens,inde fontes dC diuetfos nuulos dulcis faporis gignit*
Puteo.
ASTRO. INSTITV. LIBER II. «
futeorum dqu<c.
Q ed de puteis unde humore habeat diflertfi o.Si emeat» jj taceas ut fontes haberent &C implerent &C difcurrerenf.
Contra qcFdicimus,& fi de cataradis habeant principiu nd iplent tfi,Cotingit em catarada ibi no finiri,ied hinc SCillic efle.-unde ultra trafitaquaputei nec ebullit furfum.Vbi uero fons eft,finita eft cataradi, inde aqua^pter ipiffitudinem terrae no uales ultra defluere furfum cogit ebullire» Sunt alif quidicutno effe ex cataradis principiuputei, fedexfudori/ bus terrae.Cu em terra aliquid humoris cotineat,& fi pcrfo/ rata eft defcendut guttae aquae ad modii fudoris hominis in/ de eft aqua putei.Nobis uero uidet quod ex utroq? fit caufa putei.Quod em ex cataradis fit,ex hocprobari poteft φ iu> xta flamina ftatim reperif aqua putei,& quod fgpe cotingit uno pateo poft altera fado3aqua de prio auferri» Quod ue> Yontiti &pu· ro ex fudore terrae fini per hoc poteft probari φ in ficcis& e/ teoru frigidit. ditis locis aqua putei reperit.Quod uero aqua fontis dC pu/ in <eMe er tei inhyeme calida eft,in aeftate frigida fit c0tingit,cuhyems ecotitu. naturalif fit frigida ex frigiditate coftringutur pori terrae,nec poteft calor euaporare, qui remanes intus,terra calefacit Si aquam»In aeftate uero poris fuperficiei terraeapertis,ex calo re fumus eudporat, tninuitcjj calor terrae,inde aquae erapetes abintus erat frigidae.Eft tn aeftate aqua putei frigidior, aqua uero fontis quia,p pinquior eft calido aeri minus frigida,mt nusad huc aqua nuuioru & pluuiaru. Sic ergo dulcis aqua, colado per cataradas terrae fit,fed aquae illae qugex praedido humoris fonte exeat per fugficiem terra non per cataradas ipiffaefunt& falfae, mariaqj uocantur.
De mundi termino»
TJ* quomodo comunis ientetia philofophoru fuit, terrea r*yna modo diluuio, modo exuftione finiri, unde utracg cotingat uideamus. Cu aqua utpraediximus fonti totius ca/ loris fit fuppofita,cotingit humore paulifper crefcere.caiori
Hi que

*4 GVIL/H1RS. PHfLGBO. ET
que fugare,donec ad id creuerit,qcPin illislitoribus detetu* g terras diffundit ,S>C terrena fubmergir. Qui c« ex calore io lis,$£ terra: ficcitatedeficcatus fuerit,cotingit calore paula tim crefcere,humoreq$ fugare,donec ad id creuerit,qd‘per terras djfFufuseas exuric.Sunt q dicut ex omni planetarum eleuatioe,uel depffione ea conngere. Sienimoes pianetss fi muleleuenf.plus folito aterraremoti,minusdeh5orecon fumirt. V nde humor crefcens o terras fe diffundit, fitq, dilu Uiu. Sed fi unus,uel duo,uel tres,fine alrjs eleuent,n5 tn hu mor cxcrefcit,qa fi crefcit ex iftorQ eknatione, deficcat ex alioru^pinqiiitate.Si uero oes finrul deprimant,ex uiciniV tate adurunt terras,fitq? exuftio,fed fi duo uel tres fine alijs ,	deprimant ,ηόfitexuftio,qa qcfifti ex,ppmquiiate magis
faciut.ahj remoti faciut minus.Bt attendendum,qcFdiluiii3 aliud comune,aliud particulai e.Comune uero ά cotinuu, poft aliud eflen6poteft,fed particulare poteft. Sicqa alter natim pereunt tgalia,ficut in tge Noe mudi deftrudio fuit per dtluuium,ita per exuftionem finietur,
Vndc maris crcfcentu i luna defcflu.
O Ed quo tn fine huius uoluminis de mari eft tractatum, 2de in primis fepte diebus lunaciois fludus illius decrc icat,in alrjs fepte crefcat uideamp.Cirigit interlunia eft ,qa totus fplendor folis, q ea accediqeft fupra, aera fubditu no pot tenuare, neqj humore deficcare, tucergo eft plenus flu dusSedcG ijalendor incipit defcedere,accendit iuna,defic catq?,imminuitc$ humore qntoqjplus defcedit fplendor,dc fiecat humor,& hoc ufqj ad feptinradie. Septima uero die, qa tota eft accenfia,medianteaere,calefacit humore, q ebul liens,furfueleuat,6t fic ufep adxiiij.die crefcit fludus.Sed qa tertia hebdomoda calor eleuas in ea minuit, fludus ma ris minorat.In quarta qa fpledore afeendete calor deficit, fpiliaf aeqhuorqj crefcit,8Cindefludus ufqj ad nouiluniu.
Prsfatio
ASTRO. 1NSTITV, LI&ER IIL PRAEFATIO.
Vperioru uoluminu feries orta £ primarem cati fa,ufq? ad terra defluxit, pruritu aurm no cotines ied utilitati IegentiG deferuies, atcp ideo animis iftultoru iedes.lam em illud apoftoli impletu eft; ]Ad deiideriafua coaceruabunt ftbt magiftros prurientes auri bus.Quse igi t ftudrj reliqua libertas iperart pot,cG magiftros diicipuloru palpones, difcipPos magiftro ru iudiceSjIegcq; loqndiAtacediiponentescognofcamusi fn paucis em magiftri Fronte.,fed adulatis uultO,&uocepci piunt. Et ft iit alicjs,q magiftri feueritate fequaf,a meretrici bus (colarG,ut inianus fugit, crudeliiqj inhumanus uocat, utiam uerbis Imbridj poftlt utnlam nulli comes ex eo tacj? Mancus,& extimftg corpus,no utile dextre. Vnde ergo de/ bent diligi,fugiunt magiftri, fecudu illud Ouid. Quas nos petitis,farpefugatis opes.Sed qp£>bieft,animfrad peiora no fiedere, fed melioribus coformare, aio ideo a peioribus re moto,melioribusq}c6formato,ad cetera trafeamp. Et quo dealqs demetis,& eoru ornatu copendia fedantes dixim?, de terra,&C eius ornatu incipiamus.
Q.V1D SIT TERRA LIBER TERTI VS.
't,* ST ergo terra elementum medio mundi poittG,atc|$ Γ, ideo infimG.In omni em fphgrico,ibiu mcdiG eft infu mu.Mundus nempe ad fimilitudineoui eftdifpoficum. Na terra in medio,ut meditullium in ouo. Circa hanc eft aqua, ut circa meditulliualbumen.Circa aqua aer, ut panniculus circa albugine. Exta uero cetacocludens,eft ignis admodS tefteoui.Haec terra in medio mundi frcpofitaAtamenom nia recipiens podera, & fi naturaliter fit frigida & ficca, t.v men in dtuerfis parttbns fuis,ex accedenti, diuerias cotinet qualitates» Pars ergo illius torridae parti aeris fubdfca- ex feruore folis eft torrida dC inhabitabilis.
Duo
«5 GVIL. HIRS. PHILOSO, ET
Duo cius capita, duabus eius frigidis partibus aeris fubdita frigida funt & inhabitabilia.Et quia ut praediximus duae par tes partibus aeris t eperatar funt,duae quoqj in terra teperatac funt & habitationis pacietestuna circa torridazonam,aItera uitra.:Sed quauis fint habitabiles, tn unatffi ab homibusin habitari credimus nec tota,Et quia philofophi de habitatori bus utriuiqjno φ ibi fint,fed quia efle poflint Ioquunt ,de il lis quod nos credimus efle^ppter intelledlu philofophicaeld dhonis dicamus» Pars igit terrae habitabilis in qua nos fump Tcrr<e hibitd dniidit in duo.Cu em teperies aeris ex omi parte terrae fit,eX' lis diuifio. omi pa rte terrae quaeda pars teperata eft δί habitabilis. Sed § nia refluxioes oceani latera terraeiuxta cfjtitate horizotis cin , , . _ gut induo illadiuidStcuius iupioreinhabitamus parte,anti n 1*°Γτΐl,n~ Podes uero noftriinferiore,NuIlus tn noftru adillos,neq> il· ducji i e {o r g guenire poreft ad nos. Ex parte em feptetrionis frigus un e, et fefluxioes trafitu^phibet.Ex parte uero orietis δί occidetis folae refluxiones.Similiter alia habitabilis in duo diutdit,cu/ Attteci,llJS fupiore parte noftri anteci,in feriore at/podes tlloru inha hitant. Suntigit in du2bushabitabiIibus,quatuor habitato/ res,quam habitatores altj cu alijsin quibuidateporibus co/ ueniut inquibuidadifferunt. Nos em δί noftri antipodes fu mul habemus hyeme δί aeftate δί aliaani tepora,fed qfi nos habemus diem,iili nocfte δί ecouerfo.Si em ex ^ppinquitate iolis eftxftas,ex remotione hyemps,ex mediocri diftantia, uer δί antunus.Signauero acqliter nobis et illis diftat quippe terra obeStia fuu naturale Iocfi feruatia, in quocSqj figno fit fol squaliter erit nobis ideoc^ efficiet Merito ergo fi mul ha bemus annidiuerfitates,non tn fimul die nodeep.Cu em ex fplendore iolis fit dies&exubra terra: noxiumbra uero eft i parte fpledori folis oppofita,cuin fupiori parte terra: eft fple/ dor,dies,in inferiori eft ηοχ,δί ecouerib. Nulla ergo eft ho/ ra qua in aliqua parte terra: non fit dies,in aliqna parte noxv
Sedquacrittfi nos et ipfi fimul habemus xftate,fimul hyeme
fed
fj qn nos die,illi nodlea pftate^o nobis dies it logiffimi,bre ues aut nodles:hebant ergo ipfi in fua pilate breues dies.no dies logas,q> cotra nam e pilatis.Cotra hoc dicim?, BC fi qfi nos hem? die, illi no die, no tn cp cito hem? diem, illi node, imo x c|da tpe dies nobis BC illis cois e,fed a!i£ in ueipe,aliter inmane.Cn.n.ibl nobis e i ortu,adhuc ilPeft i occaiu, habe mufcp mane,& illi oefpe,ut circa hora pma, &C fi nondu fit nox.StPr i occafu,ex c| fol incipit defcedere, in cipit tIPappa rere,tuc ilP e mane,nobis ueipe.inde e ergo q> hem?, BC nos 8C illi dies pqles,nodies,Sd fi no fimP.Nos $0 et anteci fimP hem? die,6c node,ied qn nos pilate,illi hyeme, BC ecouer/ fo.Cu era ieode hemtiphprio fimus,BC nos BC ipfi fimui ha bem? iplcndore,& fimPumbra.Sed qn iol nobis eil^ppin/ quus,illis eilreniof?,ti!cnos hem? seftate,il?i hyeme, BCtco uerfo. Hicorit q(lio,fimilispriori, ad cpfi qsfupiorib?in ilmdus accefleritjfolutione eius facile iueniet. Nos yo BC antipotes.antedq^neqj fimPadlate,neqj hyeme, necp diem, neqj node fimfhemp. Anteci #o,et fui andpodes,hfit fe,ut nos,6^ nri antipodes. Antipodes aut nfi BC fui, ut nos,6d an tici nri.Etqm de trib? habitatioib?,8i eoru habitatorib? di ximtis, de nra incipiamus. Noftra igit habitatio,ab orien -,ius nojlra te ad occidente,a meridie ad ieptentrione extendit, q cpuis habitabilis tempata dicat,no pqlif tn in oibus fuis partibus tepataeft. $Mlis» Pars em torridae zonp ,ppinquior,ut e lybia,6d tethiopia ca/ lida eil BC ficca,uicina frigidp,frigida eft & huida.OrientaP ■)Cocalida;^huida.OccidetaIis,frigida &ficca. Aeqlit -fio diilas,pqiif efttepata.Huius iterutres funtptes pricipales, Tres mundi Aphrica, Afia,Europa.Et incipit aha ab oriente, &extedit partes. lateraliterufcp ad ieptetrione,^ ufip ad torrida zona,termi natqjtanai,& nilo, media pte hicabiP optines. Aphrica fo BCeuropa,alias duas optinent.Sut tfo termini aphricp,nilus ex pte orietis,a meridie,torrida zona, a ieptentrioe mediter ranea mare,ab occideteoceani reftuxio. Termini aut euro pp funt ab oriete tanais.a meridie medifraneu mare, ab orte te reftuxio,a feptentrione frigida zona*
GVIU HIRS. PHILOSO. ET
Sed quprit,cu calor fit ex ioIe,8£ fu{Moribus,motes tfo i! Iippinqores fint,c|j fup coualtes, qre in fugiorib? fut niues tn couallibp n0.Refp0fio,qcFin. fugtorib? tetigimp,^ c|uis ex fole fit calor, qd ide eft naturp calide, donec tn hutnidS, in fui nam tranfmutaret,(e c6mifceat,nichil tale facere pot, unde in pdidlis monb$>,qa aer fubtif eft,ex nimia remotipe a serra,a fole no pot accendi, fed exilia lenitate, hac illuc impuifus, frigida fit,mc<5uailb? )^o,qa aer eft fpiflus,und(e fereitnobilis,cito incedit,6C calefit.Quod p hac fifitudinc ,pbarip5t,qa fi aer in pilate fit imobif,accedit, & calid$> eft» Sed fi uent<? ueniat, q llu moueaqfrigid? fentit. Hic orit alia qftiO.Si aer i.fugiorib? montiS,ita eft fubtilis,vn ipiflat in nubes, &C in niuesiNos dicims>,q ille no ipiflat,fed fum? humid9,qmex couallibp afcediqex frigiditate ipiflat, inu 0«!« pdrtes ^es>^- coftringit in niues. Hzceade hitabiP diuerfis uetis ^bitMsfdu *Spofita,diuerfascotrahit. qlitates.Si^oaliq pseiufde de k :	motibus orienti,occidetiA ieptetnom oppofita elauta ut,
* i expofita jfro meridiei,calida eft dC ficca,i hyeme bona habi tatoriji pilate peflima.Si yto cotrarta e,i hyeme mala,i pila/ tebona!Pars^o orieti expofita,δί altjs clauia,eft calida S£ humida,iVide bona.Ecotra frigida, & ficca,in autuno ma/ la/edin uere bona .Quod $o degtibusterrpdicim?, pot,p bari g feneftras domus. Auftrinp nacg in pilate fut malp, m hyeme bonp.Septetrionales ecotrario,inde eft qd"antiq tty clinia auftralia,& boralia faciebat,ut in auftrah hyeme, in DedMut boreali pilate diicuberet. Et quo de hoceIemetp,& gtibf Φprimu di tius fatis difieruirn^de herbis 8£ arboribp,8i fludibp^co^ homine, ques eft ut doceam?.Sed qa Macer & Dioicorides ,de illis agte docent,de iliis taceamus.&f de terreno aiali ioqtnur, q> cu orae fit moitale,quodda in ronale,^dda irronale.Sed q.a irrotialia infinita funqnecad le&ione philoibphorn multa gtinentia,de naturis illora qcfqda ruminat, qda no, qdam tnugjaiir3q4a,uo ^dicere poftpoaam? 3&C de ronali. i, mortft
id eft
ASTRO. PHILOSO. LIBER ili. *
fdeftde hoie, qcPdignip eft difieram us.Qui qa ex duobus fcilicet an ia dC corge coftat,prius de hoano corge, qd? prius cognitioni noftrg occurrit,deinde de ania,&eius uirtutib? doceamus,Sed qm de copofitioe hois qiiter de Jfmofadus iit,in primo libro docuimus, de cottidiana hois creatione, formatioe, na tiuitate,aetatibus, 8c' mebris,5f offiajs,j3f utili ratibus membrorudicamus,Cum aut deipermatecoceptio hois fiat de ipio ordiamur	Sperma ergo eft uirile femen, DefyamUa
ex pura oim mebroru conftas,q<fex hoc apparet, t[a oia in format naqj ,ut fifia ex fifibus naicat. Aliud ite argumetu, qa fi pater in ali § mebro alicjp incurabile infirmitate habet, utciragra uel podagra, Filis» in eo de membro eade habebit;
Etcja de fpermate mentione fecimuSjqd^n matrice g coitu recipif.de tge coueniente coitui.& de matrice parudicam?,
A qrtodecimo anno,tepus coitus incipit,ied qrit,c6 ex ca/ lore 8C hiiore caufam iperma cotrahat,puericia uero calida ht SC humida,quare ei coitus no congruat, Refpondeo qcP in illa artate ItridtiTuntmeatuSjhinc ad hoc deferuientes,un de fperma exire non poteft.In alijs uero aperti funt,& apti coitui.?n fenedute tamen&C fenio,uix coitus contingunt.
Poft comeftionem uero, ante iomnum moleftum eft hoc ©pus,minuit enim naturalis calor,qui cibu digerere debet»
Poft uero fomnum,quia cibus digeftus eft in fanguinem, tempus illius eft. Quar uero complexio huic operi conueniat,ieccrnda particula dicit; Matrix uero cifta eft femints,& iufceptrix,intus uilloia,ut iemen melius retine/ at, ieptem habens cellulas,humana figura, ut moneta im/ preffas, Inde eft quod feptem neque unquam plures uno ledo muher poteft parere. Decaufa fteriltatis latis alias reperitur.Sed queritur,!! folum uirile iperma,fine muliebri fufficiat geniturae, Dicunt quidam illud folum fufficere,
I i cuius
cuius rei hgc eft probatio q> ippe aliijs cuali§nolete cocabit eaq flete aliqn gignit ubi nullu (eme mulieris efle pot:n5 e fi: em iine uoluptate iemis emiffio.Nos uero dicitmetia muli ebreicoceptioe efle qdp ifirmitate cp puer a matre i fifi me bro cqtrahitpot^bari.QcPuero alicf* nolete dicut cocipe pu em,dicim9 q> di Fi in pricipio difplicet3in fine tn ex caris fra/ gilitate placet, De meftrno aut faguie <j poftcoceptione fo/ let ceflare3cu cgta aialia mox nata gradiut,homo n0}Gdemu Iteres poft coceptu feruetiores funt libidie, bruta uero aialia tuc oio abftinentjude cu frigidiores fint mulieres uiris3tii rria gis illis fut luxui iofgiudepoft coitu Ie^pfi mulier noledit,uir ueroaccedes ad muliere le^pO» fiat3dicere poftpofuirns» ne for te fihoc opus in manus religioforu uenerit offcndat.Spma' lefpermtc in te in matrice locato utru uir uf fceia nafcat de hoc alias.Poft nutrice, qp aut locatu eftjincipituirtusdigeftiuaopari3qug caIefacie/
do calore matricis illud ipiflat3 hoc eft ex ficdtatefolliculu creat,ne alique fupfiuitates illi comifcentes illud corrupant. Hic folliculus cu puero crefcit di orit feptio die coceptus ut refert Macrob.guttg fanguis in fugficie folliculi incipiut ap parere.Tertia feptimana ad ipfutn coceptionis humore fe de mergGt.QuartainquadaliqdafoliditateuItrainter carne di fanguinem coagulant. Quinta uero fi puer feptio raefe naf ci debeat,fin aut in nono ieptia incipit uterus formatiua cu^ ius eft officiu humana figura coferre.Hacfequif uirtus afli milatiua3cuius eft quod frigidG di ficcu eft, in frigida &: ftc ca ut funtofla mutarerqd' frigidu di humidu i flegmatica uti eft pulmo3qdcalidu & ficcu in colerica, ut cor, qdcalidG dC humidu in fanguinea ut epar.Deide feqt uirtus cocauatiua hui? eft manus cauare,nares pforare dic. Formatis uero me bris,aflimilatis di cauatis3 icipit fumus huidus p uenas di ar terias aftedere motuqr uita coferre.Hic motus feptuagefl

ASTRO. PHILOSO. LIBER IlL 71 ϋγ
Sed qugrit quo puer in utero paicat» Dicim us φ in qbufda neruis qin ubilico iuntcoiugit ja quos puro ianguie ab epa te matris a frendete nutrit & crefcit3Gde quia digeftu recipit no idiget egeftioe fugfluitatis. Prgdifftas uirtutes feqt natiui tas cuip z funt tmini, fcptims> mefis & non?,cf re fi an iepti/ tnn mefem nafcat puer,uiuere no poteft,in iept.natus uiuat in ocflauo alias dicet. A natiuitate uero ufrp ad feptimu aniS eft ifantia,quia in quada parte ilii? fari no poteftrin altera ue or igfe&e Ioquit .In hac gtate fenfum habere poteft,ratione atcg itelle&uno. De fenfu igit aliqd dicam? de roe atq; xtelli gentia qre i hac gtate haberi η δ poflit,qa iut de uirtutib? aig ioquedodeaiaoftendemp.Etquia de aialiuirtuteqpcedft naturalis &ipualisienfus habetpricipiG,de uirtutibus illis a naturali qupprior eft inchoado aliquid delibemns.Cu ergo homo ex qtuor demetis coftet, ex calore & humore 5cotin/ git fu mu humidu naici S>C calidG,qui difFuilis g mebra uolat Neceffe eft aut ut inquiramus quid fit ,ubi,q!it fiat digeftio Digeftio eft alicui? rei per ebullitione fada motio.Prima fit In ftomachojiecuda in epate,tertia in omnibns mebris. D e prima primu dicamus. Cu humanu corpus incremeto indi/ geatin quada gtate, in omni uero reftauratoe,quippe exteri ori 6C interiori calore uel frigore deuaftatibus,necefle fuit ci bG 8C potu ex quibus nutricatio dC incremetu eft fubintrare.
Et quia cibus groflus eft,neceile fuit ut poftcf itraret ftoma chu tenuis&delicatus redderet . Ad hoc igit detes parati,na ti ex flate g gigiuas defrendete,ex frigiditate ipiflato dC dura to ut ciba coterat. Ligua uero ad modu manp moledinartj ii Iu uertat di fub detes reducat q ad hoc fpogiofa eft ut cibi fti cu recipies iapore diicernat. Fit ergo i ore qugdaprigdigefti onis pparatio-Cibp uero fic pparat? cu potu per ifophagu ί ftomachup porta cui? itroit? aplp eft defcendit ώιφ decoqt & ϊ fpem rifani trafforma£,iV hec eftpma digeftio! De fto/ macho utrGfitnatre calidp an frigideeft qugftio, Aiut qda o portet ut calidu fit alit cib uno pofiet decoquere, Nos dici/
l 3	mus
GVIL. HIRS. PHILOSQ.ET
mas naturaliter efle frigida acetdentalif calidu, Eftem ner/ uofus ut qn pius comedit ho extedat,qn min> cotrahat uci ideo ne iedaf ii aliqd dur3 no mafticatQ receperit.Cu aut ner uoiu fit frigidCfiergo di ftomachs>.Sed ut ctbu donec coc|t re tineat,uillofus eft.Licj aut frigidus fit nataltt,ex accideti c3/ kfu;fuppofit9 em e epati 0 ab eo feretotp icludit. A dext ra etia cip parte eftfefiex finiitra cor qug calida fut 5Cficca di in efl calidj· ftomch? ut igne fuppofitp cacabs>,Si ita<$,pprie io guelimp de ftomacho,no a ftomacho cibudecoqdicetem?* Cibi fic i modii tiianp mutat? g iferi? forame qcf porta dicit exies ierat xq iteftinu fic didu qa c£ citate xq digitoru qlesdi/ gitifuc eiufdeiuno c|q; obtinet.Relido j^o i eo qcFnuirii® efi» e coueneiSjtrafit i aliud qcFdicit ief una3qa nihil sn retinet Huic ieiuno ueng queda.f.uifceraicp ab epate uenietes ie co iugutpqs qcPliqdi? efttrafit inifima epatis.QePuero fecule tu in logaone 8C m in feceflS defcediq&hoc e it pngdigefti/ onis iugfluitas .Liqdu uero qcPin epartrafit,calore eiuicledi/ gerit qdPi eo calidu & ficcu eft traiiticolei'5,& n qidauenas in cifta fellis q fedes eft colorg traimittit.In qda gs ad cofor/ tada ui appetsriua I ftom trafit Qd' fo frigida di fic.e i mela cholia & ad fpleue (ede eis» defcedigfi qda gs ad ftom akedit aduirctetiuacofortada.Q^autfngidu&humidfiiflegma mutat di ad pulmone fedeflegmatis trafit; qdaparte^pt ex puifiua ui in ftom,tfiimifla.QcPuero calid,&ihum.e i fagui; uerfuremanet i epate q> e fedes faguis.ln epate ergo 4. gigfit
humores^pprias fedes habetes;colerafel,meIach.rplene,fan
guis epar5flegma pulmone^ epuisqdam fleg.dicat nohre |> pria fede fi cu fagnie manere ut meli? g membra poffitdifcur rere36d hge e z.digeftio t qdfibt fugfluu euena ritig ipleiad/ iacetad renes defc edit. QcF ibiliqdu ePcad fuinutmetu reti/ netes ,reliquuguring poros ad uefica mfmittiit, qdPgtmgS exies uria dr ,& hgc e fugfluitas i-digeftiois.Sj qa pueri itri/ dos hnt undis poros qcpfpifiu e remanes i lapidea tnfit *u^>/
ftanmm,
astr:q. institv. liber iil ; ■	75 ··■ 24 <J
?flantia,& fit eis lapis in collo tieficg,m alijs tf-o gtatibus3qa pori apti fat,n5gnat ibi Iapis,fed circa renes. Saoguie pdi&o mo gnato in epate,g uenas trafit ad oia mebra calo/ re,c|tQdigeftus i eorui Fitudine trafit, iugflu itas aut parti m g fudores exit, parti ad epar reuertifpbicp decoda defcedes exit eu urina/edimeq? uocat.de qbus cj pleni? fcire defide/ rat,Theophilu de urinis legat, Inde nahs uirutis eft augme tu c6ferre,qdP cotingit cx calore,& huore.qcpem aliqd a ice dit,eft caloris:qcffpiflat.huoris. dicit.n. aliqs, Si ex calore, di humore,eft crementu,vn colend,&melancoIici,c|ra ali) calidi di ficci fuht, ali) frigidi & fic crefcunt.Nos dicimus nullucffe hoxem,g calidus no fit,& huidus,if qda plus,qda minus. Verbi gfa,Homo nafr calidus eft,& hutdus,& itus qtuor qlitates tegatus Sed qa corrupit natura,cotingitillas, in alic| incendi di remitti.Si uero in aliq[ incendat calor, di remittat huiditaSjdicit coIericp,i.calidusi&ficcus no eft tii fine hwditate.Stfrfi calor fit rerniflus,huor uero incetp,dici tur phlegmaticp.Sin aut incedat iiccitas3ca!ore remiflo, me Iancholicp.Si uero eqlrydicit ianguinep. Sut ergo oeshoies nafr calidi di huidi3fed,ppt qlitates incenias δί remiffas,re cipiut nome incefg Si nomerermilg.In omi ergo coplexioe pot bo crefcere,p!p m in una3minus in alia3in qda in longu* in qda in latu.Cokrici naqj longi,& graciles fut, logi ex ca lore cuip eft afcedere,graciles ex ficcitate. Saguinet uero 15 gi fut,^pptcalor^ pingues ex huiditate, phlegmatici parui ,ppt frigiditate3grofti ex hniditate3|melachoIici curti di ma ceri.l ftg in nales,ppetates firpe ex accenti uariant.Na cole tici^di melanchoIici,exocio,uel comeftione fiuc pingues.
Sanguinei di phlegmatici ex abftinetia3 di la bore graciles fut, Quod fo qde ecotra coplexione fut breues,ex guirate
- matricis,uel fpermatis cotingit.Harc nalis uirtus habet qda principalia mebra,qda defequetia di adiuuatia,qda altera qdaneutru. Quia^ohocaloanitiuiatisdida futadibriv numquinali uirtutipertinet, tranfea tnp, ied ifi alias ♦.Sonia
uero
ASTRO. 1NSTITV. LIBER ΪΪΓ
ueroexreliqutjs cogitationu,cx ci bo & potu extern pote ex copi exioe ex qhtate iacetidi hiit exiftere & hic nil hnt fi gniiteare: alia ex mifterio a gelora,alia ex mudicia 8C liberta te aig,de qusbp aliasjhic adfpiritualem uirtutem tranieamus* Prgdidtpergo fum? g diuerfa forafia trafeudo fubtiliatp ad corguenies ad traheduaera illcPdilatat ut iterior calor teget Ad expellendas $o fugfluitateside coftrigSt.Ide dicit fpuaf uirts> cui arterig deferuiuqij de aiali dicam9,Prgdi&j> fums g neruos afcedes coladoita fubtifeffidt qcfgueies ad cerebra Ipus dicit,deicendesqj g diuerfa iftrumeta diuerfas uirtates aiales ogaf q qa a cerebro^deuqde ipfo an dicam^dein qlii ab eo feip^deat.Et qmx capite cotinef de ipio exordiamur» Caput eft qda fphgrica fubftatia qfi duob? digitis an et retro expila. Rotuda uero ut melis ϊ ea cerebra moueaf3& ne fug fluitares iaguP&l fi ibi eflfet, remanetes lllcPcorrugnt. Αή βί retro excefa^ppt neruos «incedentes,φή priores fenis ogaf pofteriores uero motu corgis uolutarm. In eis exteriori par/ te eft cramSjCuis» pelliculc capilli adhgrentexfumo afeende te & g poros exeute nati. Funis etem ille et ignis Cicc? ex fri giditate aeriscoftrigit & i corpulenta uertit fubftatia .Alio fumo exeute ipellit furfu qtf duratu eft,& crefeut capilli. Sj qm naturale eft grauia defcederecuruatetdefcendut.Quia nulli gtati defutiupfluitates,necp alicui deeft icremetu capil Ioni neqj unguiu, qui exfugfluitatibus cordis per digitoru fummitates exeutes ex frigiditate duratis fiunt.Cxteri uerp pili barbg icilicet 8C pedoris cuida setati defunt ; barba: uero foemineo fexui. Cum era barba ex calore habeat exiftere,in diro propter calorem poteft efle,in muliere uero propter fri gidicatem ηοη,ηίϋ fit aliqua prgter natura calida. Eadem ra/ tione no eft mfpadonibus,i pueritia no poteft^ppter oppila donem porora.Et eja ex fumo afeendente fiut capilli iuxta Coplexionem uniufcuiusgdiuerfoscStrahiit colores deqbs alias.Subftaiignarigdugfuntpelliculgmimingg didte,qru exterior durior eftduraqj mater dicitur; propmqnior uero cerebro,ne ledat ipfum	tenuior
ASTRO. PHILOSO. LIBER Ii. 7*	^
tenuioreddiciTcp pia mater. Subidis edcerebracuip talis eddefinitiotCerebrued albaet liquida fubftatiafineiangui ,. ne.De quo quaerit an frigtdufit an calidn,d!Cimuiq> qs natu ®eFnltw et*€ ralit ed frigidu,nec0tinuo motu deficcet.Huius in capite 5 ®rt· fiant cellu%,in,pra in medio & in puppi. Prima ed calida dC ficca dicite^ phatadica .i.uifitalis quia in ea uis ed uidcdiS£ formas reru &Γ colores attrahedi, Media dicit logidica .i.rati onaliSj quia in ea ed uis difcernedi: ^ ed calida & huida ut melius rei ft(pprietatibus ie conformet. Tertia memorialis, hpccd frigida^dccaut melius retineat.Seddicet quis quo hoc poted^pbariCDicimus per unlnera in illis partibus acce/ pca, merito ergo antiqui dicebat in capite ede fede lapienti» quiam capite liint qug facifrt fapiente, f, itelledus ro memo ria. Ab hoc cerebro exeut nerui ad oculos g quos aialis (piis exiens,uifu ogat utodedemus fi prius aliquid de oculo di/ xetimus.Oculus ed qupda orbiculata fubdatia&clara,fed in fugftcie aliqntiilu pia na ex j.humoribs &C 7. tunicis codas Orbiculata ut huc&hllucuerti podkplana ut formas Afcolo res reru i ie podet recipere.Luces di exhumoribp coiides,ut a uifualt fpu poflit penetrari ex tunicis ne leda t. Duos oefos natura codituiqut fi unus Iederef alter remanerer, Dexde de uifudicatnp.Cu aialis fpus gnet uos a cerebro ,pdeutes ad o/ culos guenerit exies fi alique exteriore fplendore uel folis ab ttusue recegiqufc^ ad obftacuiu dirigit, qd* odedens p ipfu ie difundiqformiscp coloribus illius informatper oculos & per phatadica cella ad logidica jrafit uifufiq? 'efficit. lr de ed φ uifu figuras reru &C colores difcernimus. Stoici aut di/ cut uifuale ipm ufqj ad re no gueire, do dos f guras lerfi dC colores infe recipe,ad queguenies ille radius fiFi xformarus, uifuopat.Sutqdicutillei neqj ad obdaculu ueireneq? ocio i formari,daera medifiitra uidente &C obdaculu formis & co loribup iformari ad que radius guenies iformatuscp reuertes uifu ogat.Nobis uero illa inia placet cp uifualis ipfis πίφ ad
K rem
yifus [pecics.
rem pernente! Cuius hgc probatio,quod ex uifu alius lip ptcntis fepe cbfttiahit eandem infirmitatem ,& unde hic t|uodfpintn ad corruptum oculu perueniente corrumpit, cernentefqj oculos corrumpit. Huius e£sa rei eft probatio, quod dicimus,Cum homines cotrariarum fint coplexio/ num,uifibilis fpiritus ab aliquo exies,quailitatefq} illius ad le adtrahenSjdiffufo per faciem,alterius' contrariae copi exi/ oniSjCorrumpitiliud, Contraria enim contrarqs Ieduntur, Inde eftquod uetulse faciem lingentes,& exfpuetes curat quod em ibi nociuum eft exipuunt. Vt igitur uifus fit, tria funt neceflaria,interior radius,exterior fplendor,obftacuI5 rei .his enim concurrentibus fit uifus, aliquo illorum de/ fidente, deficit.
T Tlfus autfpecies funt tres,c0tuitio, detuitio, intuitio,
V ddeft contuitio quado aliquid uidemus, nullo in eo occurrente fimulacro Jntuitio, quando aliquid uidem us in CUi> fupficie aliquod fimulacru occurrit.Detuitio eft,quan do non in fugficie,fed in profundo apparet, utin aqua, 8C dicifurquafideorlum intuitio JDeintuitione, dC detuitione quora eadem eft caufa difputemus, Cum ergo uifualis fpt/ fitus,ad aliquid uidendum dirigit, ex labilitate huc & illuc impeIlitur,informatuf(^,formas circuftantiu,fi ad aliquod obfcurum peruenerit, exfuilfubtilitate uideri non poteftr Sin aut aliquid radiofum,ex fplendore illius apparet, Ari/ ftoteles uero dixit nullu ibi apparere fimulacru, fed hoc eft fe &C pofteriora uidere hoc modo, Cu prxditflus fpiritus ali/ quid radiofiun offendit, radius uifus tilius percutit, reditcj? ad faciem nidentis dC ipfiim 8C pofteriora percipit,led quia mediate fpeculo hoc cotingiquidet hic apparerein fpecfoi Sunt qui dicui aera inter homines,dC fpeculum diuerfisfor mis 6c coloribusinfignitu,unde fi aliquid opponat fplen/ didum apparet, fi contrario non.
Auditui
astro, institv. liber iil
De Auditu.
A uditus autem ficfit,cum aer naturalibus inftramentts . jrnL pcrcuiiusformam uocis acceperit exiens primam par tem aeris quam reperit informat fimili forma dC illa alia do/ nec ad aures perueniat ad modum tympani,ficcas conca/ uas,quibus reibnantibus,excitatunllefpiritusammalisde/ fcendens ad aures per quofdaneruos informat fe fundifor/ ma:ficc£ informatus ad logifticam cellam reuertens opera/ tur auditutmSimiliter alij fenfusin eodem fiunt animali ipi/ ritu ad illorum inftrumeta per neraos a cerebro defcenden/ tes» Et quia anima de his quae fenfibus percipiuntur iudi/ eat,tempus eftdeea eiufqj uirtutibusdifierere»
De Anitmt.
A nimaefl fpiritus, quia confunditis corpori, idoncita/ /\ tem difcernendi Sd intelligendi conferens. Quod enim exanima fit dilcernere &C intelligere,ficprobat, quod creicente cura corporis,minuuntur illae uirtutes:decreicente tlla,Sd creicente cura animsqcrefcunt illae. Si enim ex na tura corporis eiienqcrefcente cura, corporis crefcerent au/ gmentainanqj cauia,augmentatureffedfus, Iterum cftcum omnis creatura fit corporea uel ipiritus,£d conueniens fuit tithomo quiexfpirita 8d corpore conflaret ut cum ipirita Ii 8d corporea creatura affinitatem haberet. Huic ergo cum corporibus uita carentibus commune exiftere, eum herbis &C arboribus uiuere, cum brutis animalibus icntirc, cum fpiritibusdiicernere.Inde cftquod homo dicitur omnis cre atura. Cergo ex axaSd corpore conflet homo, dominante tamen anima,quippe inquafimilis eftcreatorfinconueni/ ens cflet fi corpus fuas haberet adliones,anima non» FINIS.
BASI LEAE EX CVDEBAT HENRICVS PETRVS MENSE
AVGVSTQ, ANNO KKXh
V7
0
.


ί I
TSZ^STT #!***?#***?** /*”
V^kTci ifi-**'**'”
Λ hJr'/r*T*
l «*r*rf*Zr**rv*


w+r*	A f	srryl·
λ^λα·.**> «.fh\t H-	j,
■C

SPAER AE MYNDI Copmdifi FOELICITER INCHOAT*
Nouiciis adolcfcentibus: ad adronomfcarempxapeflenda aditum im petratibus:pro brcui refloqj tramite a uiiigari ueftigio femoto: Iohanis de (aero bullo iphaericii opufculu unacu additionib9 no nullis littera A Jbarfim ubi interFertae fint lignatis Contraqg crcmonenfia in planetapc theoricas deiyramenta Iohanisdemote regio diiputatioes ta acuratiiT qp utiliflu Nec no Georgii purbachii i eorude mot9planetape acuratiil. Ihcoricxjdicatiim opus: utili ferie contextum fando fidere inchoat*
RaSatumdefphaera quattuor capitulis diftingiiim94Diduri primo copofitione fphaere qd fit fph^ra: qd ei9cetr u: qd axis fphaerae: qd fit polus mudi: quot fut fphae q fit forma mudi. In fectido decir culis ex qbus fphaxa materialis coponitf Scilla fupercaeleftis qnx per iftam imagi/ natur componi intelligitur. I n teitio.de ortu & occafu fignoru dediuerfitatedie .rum & nofiium quae fit habitantibus in ?diuerfis locis Qi dediuifione climatum* In quarto de circulis & motibus planae tarum: & de caufis eclipfium, GAPITVL VM PRIM VM De DIFFINITIONE SP AERAE 6i de qbufda pricipiis fupponedis & fphxrx c5pofitioe 8i comoditate [j On ed i potedate nodra celos furiu adire circulos & gra 1 |dus eo ψ, uifu cernere :eosq? renoluere undecuqp & quado I placuerit:quae praeterita in illis funt: haud homo poted in tueri mechois aetas fufFiceret expeflare quae futura fut:& quae prefentia fiunt'd um uiuit homo cun&a nemo uidere Jpoteil :Nunc alibi dies ed alibi noxmni fol orif uel della
mim &comodu ed artificiale fphaerahabere:quae manibus ad libitum nolui:& fecundu comunefitu & parte coipici poCfit:& omnes eiusgra dus & circulos percipi falte oportuni:qua mediante ueluti exemplo prae fentia praeterita di futuradic.qux naturalis funt fchaerae caeli facile intelU
a ii;
i/ feA
Qt
Vil
gereuaieamus. Ad memoria igitf couerfamus ea q de circulis & pun&is dicitatq; zodiaco i fcctido capto huip:& ad fimilitudine decimatmona: ulodaua: iphsra filr fabricem9. Primo ut moris e ex circiolis ex fubtili metallo utligno idon eo i fua rotfiditate & fitito bene tequando & fit/ mando duos circulos magnos fe orthogonafr fecantes fug pfida q po/ lo^ fiit: Atq; circulu aliii pro atqnodiali ab ipfis polis atcjdiftante .Siit di duos tropicos:& duos circulos articfi & antarticu i filis fitibus : Atqj zonam zodiaci bipartitam per eclipticam & in duodecim figna qua: gradibus in ecliptica fignatis SiTuis nominitofecundfi ordine ilnt,in/ iignita Et unaquancp quarta atqnodialis a coluro in colurfi in gradus. Ixxxx.feparabimus Sint q; quarte zodiaci fimiliter partite;ita ut colu/ tus unus tranfeatper duo folftitia δί polos zodiaci:alter per duo puda axjuinodii.His octo circulis bn firmatis & fuis noito & graditodiftin dis: fadifq; duobus rotundis foraminibus in duobus locis diamctra/ liter oppofitis ubi duo circuli coluri fe fecant fint uerc punfia poloje ipfi9 fphaera: axe rotunda ex ferro rediftima p illa duxerimus ex utraqs parte emincnte-.circa qua fpliara ualeat circfiuolui .Extrinfecus ex parte poli fphara: anftrali manubriu ligneu circa axe firmemus ut rpharx arti ficui manu teneri comodius p olfit: Sed prius fphatrula ligneam firmiter circa axe uere in medio fpliara’ ita tuemus q nobis mole ferra repfentet: fuper cuius fuperficie quinq; plagas carli plagis relatiuasaicl duodecim zonas proprie in ea prafignabimus; q feptem climata & quinq; habite biles zonas denotent: & reliquas filr extremas ut in feaido capio huius fxponitf cum fuis noito: lignando in cade circulu longi tudinale & lati tudinaiem fi rem completiore habere nolumus Et totum quod eft he/ mifpharium eft ex parte oppofiti elimatu & duas extremas zonas eius atq; refiduii illi9meridionalis qtorridszonaradharetex uiridicolore pingemus ut per ipfum aquas maris occeani ambientis tota habitabile terram in tclligamus *. Preterea opus e tres alios circulos uolubiles circa fphaera exterius p maiori comoditate ordinare: fed primos duos eoje unu fere altepc cotingentequi circa fphaera & axe circuduci ipfis firmi/ ter retetis poflit .Et ζοψ. unus p circulo meridiano habeat' & pprieex terior cuius unaquaeq? medietas prarcife q eft a polo in polu in centu 8C ofiuaginta gradus diuifa fit & fuas fradiones Alter uero fimiliter qui pro horizonte redo fignetur Et huic circub teitiu circulu in teriore de/
bito coiungenrfhgeniog duos axiculos iri foratninib^eopffadis circa X piida duo oppofita atque remota a polis reuolutois fphatne qd! e pcife i diredo circuli atqnodialis fghaaraKut circa iftos duos axiculos iple cir/ cui9 terti9 alio retento circa iphaxa duci pollit ab uno polo iphaxa ad aliii.Etnofariemus axiculos eminetes ne motii hunc ipedientnec mo tu meridiani.Signabim9quoq$ huc circulti pro horizonte obliquo que ficut &C alios in gradus duudemus.Itaqi ftructa erit artificialis iphatra: ut coiter i ufu habet" ex circulis materialib9fada.	Et qn habere uolue
rim9horizonte redii uel obliquti in iphatra debite ordinatu fadam9il/ l ΰ horizonte firmiter teneri taliter q? nulla pars circuferetia ipfius fit al tera altior: Na ttic erituere a:quidiftans fupfiaci ueri horizontis: & bo mi erit licet no fit necdTarui q> pars feptetrionalis fphara fit uerius fe/ ptetrione & meridionalis uerius meridie cu hoc q? pars hui9fpara ori entalis fit uerfus oriete: & occidetalis uerfus occidens. Etcouenit cum hoc' ut meridian9circulus erigat" ita ut ta pars eius q indicat merididqj ifima q denotat agiilii nodis diftat ab oriete horizotis & occidete eiuf deaqliter oino qag qrtagteaqnodialis fiueg grad9nonaginta Et fic habemus locii zenith i furno meridiani;, aqdiliati imdicp ab lplo hori/ zonte:E t eius nadir i imo ipfius.Et fi habere uoluerim9 altitudine poli fug horizonte obliquu ad latitudine alicuius loci ternr.ut gra exempli ad duitate cui9latitudo fuerit notaiprimo firmabim9 horizonte obii/ quu &i meridian ii unfiqueq in fuo litu ut didu efbteneriq; fortiter fa/ denl9igfum horizonte: δίtue uoluamus iphaxa no fup fuos polos ab oriete in occides neq; econuerfo-.fed afeptetrione fuo in auftru fug axi/ culos in horizonteftatutos:eleuado polii futi fcptetrionalefi latitudo duitatis eft feptetrionalismel polu auftralem fi latitudo ilia eft auftralis pcife gtotide gradus meridiani ftatutos diftanf abipfo horizote obii quo quot fiitgradus uel minuta latitudinis illius,ciuitatis & in hoc fta/ tu meridianu etia fortiter teneri faciemus & habebimus fpharam obii qua & horizonte & meridianii ad illa duitate j>portionales:& ftan/ tibus horizonte & meridiano poterim9fpha;ra uoluere bi reuoluere fu fuos polos intra didos duos circulos &fifitudinarie itelligere motu pri mi mobilis & ortu & occaffi & reliq: ut in fphaera cadi poft dicenda SC differentias tepore& dieru &nodiu & umbram uanetates& reliqua mobilis primi q contingere folet di cofiderarc uoluerimus.
A iii
Sed ίί optaverimus habere fphara per qua motu nona & nonas fphara intelligere poiTumus: Faciemus ergo fphara comune ex fuis cie culis ut difium ed:& aliam minoretmqua intra illam ualeat contineri & ciruuuolui poffit ut Purbachius dixit qua ex tribus tantum circulis integretunquonia ipfi inrpropoiito fatiffaefimquorumduo orthogo/ naliter fe fecant in duobus piin&is uere diametraliter oppofitis ubi ft» tuemus eiTe polos dios per axem penetrantem qua extra fpharam hac parumper di aqualiter emineat ad quantitatem femidigiti:in cuius me dio fi terram itelligerenoluerimus fpharulam firmabimus in ipfaaxe Si tunc non egemusaxe prius fafia qua per polos mundi tendebarifed loco polorum mundi quos prius extremitates axis efficiebant: impri/ matur in fphara exteriore prius faSa firmiffime fuper ipfum erefliduo elauiculi aquales atq; rotundi-.circa quos circulus meridianus & hori/ zon reflus fimiliter factus Si iuflus horizonti obliquo ut prius demo/ ftratii eil circtiduci ualeat atq; ipib dante fphara circuuoluitur. Ter / tius nero circulus fphara incluta fit circulus latior pro zodiaco condi tutus induodecim figna & gradus fimiliter ut alter exterior zodiacus partitus ed:fed hunc firmabimus fecantem per medium alios duos qui coluri uocantur fecundum fc totum aqualiter remotum a duobus po/ lis fphara ipfius Et ida fphara ex tribus circulis dru&a reprafentabit nobis fphara nonam cum fuo zodiaco & polis fuis di aliis circudan/ tiis: Qua in decima fpharapolis zodiaci ita figatur ut extremitates axis q fafta fut loco polorum eius circiiuolui poffint. I tem fimiliter & aliam minore ex totidem circulis eodem modo quo fecunda ia di/ fia difpofitam confidesiqua nobis ofiaua fphara repfentabit. Cuius duo punfla diametraliter oppofita: fcilicet capita arietis & libra no/ naincircuferentiaparuorum circulorum: quorum centra fune caput arietis & libra nona fphara circuuoluutnr. Sed oportet pri9qs una inaltera includatur & claudaturcpduociraili paruifa&iinfixiq; cir ca caput arietis Si libra nona fphara interius cum ingenio abili fint aquanimiter p tota periferia eorudem cocauatirita ut punda illa capi tii fcilicet arietis Si libra o6taua fphara clauiculos in fe firmatos emi/ nentes habetia pipias concaiiitatespodintcircfiducimanibusfemper
exoppofitispartibafpharanonalocatii&taUmenfuracpneciibipfis
iieatibus minis ftrigat'nec ita φ facile egrediaf.Nam ftatuto zodiaco lini9 fub zodiaco alteri9 poterim9a:quauelocitate ipellere hoc punda odaua: fphoro de qrta i qrta fiti rircnli eo modo quo moueri intelligit? in capto ultimo odaua: fpharra: Georgii purbachii.Et cu hoc uoluemus fjphsraipfa interiore fup axe de qrta i qrtasqusjpportionaliterut ibi ferebat 8C apparebit fedio duo^e zodiaco^ & q figna efficiiit fepte/ trionalia & q meridionalia 6i quomodo diilant &quomodo redeunt ad fatu primtt & reliqua. Si quoq; fphara ftruere noluerim9 cu fellis fixa ut earu ortus & occafus&mediu carliatq; figuras pcipere nalea/ mus Sphara materiale folida coponem9! cuius fuperficie circulos figna bimus aliquos manifeftos ut circulu arquinodiale & ecliptica & circu/ los paralellos ecliptica duos quelibet p fex gradus ut zodiaca zona ha/ beatur in quadifnnguamus figna duodecim. Item fignabimus tropi cos & circulos articti & antardicu & fex circulos coluros tranfeuntes perpunda duodecim fignorum zodiaci & polos eius: reliquos uero circulos paralellos ecliptica leuiffime deferibemus: & fimiliter qui traf eunt per polos zodiaci & per omnes gradus zodiaci :ut feretur inca pio fectido huius per quos longitudines & latitudines ftellaru fixarum iignare naleamus: Nam cu habuerimus tabulamucrificata ad tempus noftru in ipfa fphara fituarc fellas poterim9hoc mo. Quonia fi fit fel la longitudinis gradufi.l.& latitudinis.xliiii.graduu: ubi in ipfa fpha/ racolurus longitudinis quinqnagintagradusiiecatparalellfi feptetrio nalem fi latitudo fello eflfeptentrionalis uel auflralem fi auffralistfi/ gnabimus fella illa:quam in forma uel colore uel quantitate difingui/ mus-.ut in quo ordine fit intclligatur & reliquas modo cofimilit' Hori zontemuero redum Si obliquiratqj meridianti & axemfine corpore terra: huic fphorofolide adaptabimus: uti in iphora procedenti qua? ex circulis octo erat compofita i'
DIFFINITiO SPHAERAE ET DE’QuTBVSDAM	Vi h
PRINCIPIIS GEEOMTRICISSVPPONENDIS
Phira igitur ab Euclide ITe deferibitur. Sphara eft tVan (itus circunferentiat dimidii circuli quotiens fixadiame tro quoufqj ad locum fuum redeat, circunducitur.id.eft.Sphiera eft tale rotundum & folidum quod deferi/ bitur ab arcu femici rculi circudu&o»
Sphitra etiam aTheodofiofic defcribitur.Spha:/ ra eft folidum quoddam urfiifuperficie contentum incuius medio ptin&useiba quo omnes linea: du/ fheadcircunferentiamfunt aquales. Et ille puflus dicitur centrum fp hara .L i nea uero reda tranfiens per centrum fphxrz applicans extremitates iiias ad circunferentiam ex utraq? parte dicitur axis fpbay ra.Duo quidem punda axem terminantia diam/ tur poli mundi.
Dequibufda principiis geometricis fupponendis quafunt addita
In primis quide uidentur iiipponen/ da & intelligenda ab eis qui nefciunt geo metricam difciplinam quibus dicenda le uius capere poffmt: & funtqusiamfub/ feribimus & proximioribus nouitiorum gratia addidimus.
Pun&us in requantaieftquid indiui/ libilemel cuius non eft aliqua pars qua: ui fu percipiatur.

r
Vn-tM
A V
Linea eft latitudo fine latitudine &
proftm ditate:cuius extrema funt duo pu da fi finita inteliigatur.
Linea reda eft breuiilimaextefio ab uno ab extremo ad aliud:
Linea uero recta eft qmc inter extrema curuatur.
'%inc\ rcct\
Superficies ed longitudo cum latitudi/ neprofunditatecarensqus linea uel li/ neis terminatur.
Superfides plana efl quer tam fecun dum longitudinem quam fecundum la titudinem breuiffime extenditur.
Non plana eft’quae concauitatem uel co nexitatem aliqua habet.
Angulus eft duarum linearum con / tadus applicatione non direda.
Angulus redilineus eibqua: fit exdu a bus redis lineis. AnguF no redi lin eus eft «fi altera linearum eft non reda.
Cu linea reda fuper redam lineam occur/ rerit & caufauerit cx utraqj parte duos angu losxqualesiquelibetearum dicitur perpcdi cularis fugalteram:atq; quilibet illorum angulorureflus denominatur. Itemquicunq? angulus uni illorum fimi/ lis & squalis fuerit reflus eritquamobrem omnes angulirectiUnei redo sequantur.

Siuerolinea refla rects linex occur/ rens caufet ex lateribus angulos duos in/ squales:quxlibet illarum linearum dici/ tur obliqua uel inclinata fuper altera:8C angulus maior uocaf' obtufus & minor acutus:quare omnis angulus reflilineus maior agulo reflo obtufus exiftit:&ois minor reflo acutus.
Corpus cft quod longitudinem & la/ titudinem & profimditatem continet. Figura eftqux termino uel terminis clau ditur: Nihil figuratur nili fiiperficies uel corpus.
Due lines reflx non claudunt fu per ficiemrideo figuram non formant.
Dux fuperficies reflx fimilitcr corp9 no diffiniunt necp figuram.
Sifint due lines uel fuperficies re flx & ex utraqj parte produflx qux nunqua concurrant xquidillantes ap pellantur.
Aequidillantia duorum efi quando omnes linex ab uno in aliud breuif/ fime tenfe fueruntsquales.
<3Y?t
r
Circulus eft figura plana una linea” c6 Jenta qua· circun ferentia uel periferia uo caturiin cuius medio punctus eft qua ce tmm circuli dicitur a quo omnes recte Ii/ near ufqj ad circunferentiam dufla fiint «quales.
Linea itero refla quar tranixt per cen/ irum & applicat extremitates fuas circun ferentiamemper diuidit circulum in duo media ipfaqj appellatur diameter Et qua: libet illarum partium ciraili. iemicirculus atq? portio media circuli dicitur Quod fi refla linea circuli» in duas partes iecct inaequales ipfa chorda nominatur Si pars circuli maior portio maiortdi pars ciraili minor portio minonpats ut/ ro circunferentiae quaxuncp fuerit arats uocatur:poitio igitur circuli ex arcu δί chorda formatur.
Si dua: refla: ii nex a centro ad ciram/ ferentiam porreflaefuper centrum an/ ^ulum facianttpartem circuli interclu/ am placuit nonnullis fcindam cirat/ i appellare: Aduertendum q> freqtien ter ell in uiuutrircunfercntiapro cir/ culo capiatiir quod artifices commu/ niter obferuant & ita cum libuerit ob feruemus.
ή,Τ'!
Si ex tribus lineis fuper ficics claudatur fit figura trilatera'qua: eiiant trigonus & triangulus dicitur .Si ex quattuor quadrilatera uel quadra gonus :& ex quinqj pentilatera uel pentagonus:& reliqua; fimiliter a numero laterum uel angulorum denominantur: habet enim unaquaqj figura plana tot latera quot angulos fi fuerit habes latera: quoniam cir culus non habet latera. Quod fi confient omnia latera aqualia erunt omnes anguli ipfius fibi inuicem aquales: quod econuerlb non fem/ per.eft pracipue in quadrilatero longo atq: rectangulo: hic continet jOmnes angulos aquos quoniam reflos fed latera oppofita tantum aqualia Illa figura plana rectilinea dicenda eft qua undiqj rectifline/ isperficitur.
Spharaeft in corporibus figura prima que admodfi circulus in fuperficiebus Sphara fe cudum theodofiu eft figura corporea una fu/ perficie contenta:intra qua punctus eft a quo omnes linea recta educta qua illi fiiperficiei occurunt funt inter fe aquales:& illepunctus eft centrum fphara. Ex quo liquet ipharam eflfe corpus rotundum rotunditate perfecta apud geometros.
<>phrt»·β.
LinearectaquatenditpercentrumfpharafiCex utraq; parte attin/ git fupcrficicm eius non eft proprie dicenda diameter fphara ut multi iiocant eo qj licet penetret per medium fphara ipfam per medium non diuidit fed proprius uocatur menguar uel axis maxime fi ipfe fixa per/ manente circumuoluittur fphara.Ouocp puncta oppofita in fuperficie fphara axem terminatia poli dicuntur.
i.
■polus
■polu»
. Omnis circulus qui fpbmmfecat in duo media diameter fphsras appellari meretur:& circulus magnus fphsrat dicitur:& in eadem iphx ra omnes circnli magni funt aquales quoniam per centrum fphiers trai eunt:quare omnes tales funt concentrici; pterea omnes duo circuli ma/ gni in fphaarafe per aequaliadiuidunt.	f .	.
Omnis circulus fecans fphsram cuius perifetia per fuperfkiem eius reuoluinir feftor iphzrx uocatur.Et quilibet talis habet axem propria qua: per centrum lphaera: anxit in qua centrum ipfius circuli femper in fiftat &punfia extrema eiufdem axis funt poli circuli illius. Quod ii ipfe fuerit circcilus magnus diftabunt ab eius circunferentia poli per 2/ qualem menfuranr.fi uero minor unus eorum plus & alter minus ab eadem	fi femper unufquifqj ipforum ab eadem equidiftauerit.
Portio fphzreefl qu2 finitur a feflore & parte fuperfxciei fphars Qua quando exiftit medietas fohara: portio media aut hemiiphaafiu nominatur. Sed ii plus fit hemilphsrio portio maior fphsrx.fct fi mi/ nus portio minor appellat' sudliti de portionibus circuli difin luit.
Quadoduo remirirculicirculo^ matoru fpba?r^ eocurrutfap aliqui linea redaq p centru Ophxrx procedit formates augulti pars fphscrje in terceptaq ab illis duab^fiiperriciebus Qc parte fuper ficiei iphxratermi/ naturfcinda fphxr^ amukis nocatur;
Circuli paralelli in fphm dicuntur quorum eadem axis eil: di uno/ quoque orthogonalitcrfe&a & idem funt poli .ideoq; paralelli nomi/ nantur: eo φ omnes duo ipforum a fe inuicem ^qualiter diflant.Pars deniqs fuperiiciei fphiera inter quofcunqj duos eoru accepta zona de/ nominat Circulus in fpbtera in clinatus uiper alium dicitur cii non fue
ritd aquidiftans aut efi fecuerit ad angulos inaquates. Cfi periferia duoru circulorum aquales uel inaequales i iiiperficie fphara taliter fe fe/ cent qa circa punQum comunis fe&ionis omnes quattuor anguli cau/ fentur aquales quod non nificx circulis magnis fieri contingit: aut ex una parte duo collaterales tantum atq; reliqui duo ex altera aequales fa £ti funt quod accidere non folet nili ex inaequalibus periferiis: tunc illi duo circuli fe orthogon aliter fecare dicuii.Et ecouerto fi fint circiife retis uel circuli i fphara orthogonaliter fe fecantes:oportet angulus fie ri aequales quos diximus.E t nominantur ipfi anguli quattuor anguli re ciifpharales:cumomnes fibiiuiccmparesfuerint.Sed fifolufn anguli contrapofiti inueniantur squalitatem habere uel nullus alteri aque/ tunipfi circuli & eorum periferie obliquae fe fecant atq: declinant abin/ uice. Praeterea omnes circumferentias circuli fine magni fine parui in fphara intelligiturdiuidi in aequas partes tercentas fexaginta &C qua’/ libet earum uocatur gradus unus. Quarecum diameter circuli fit fere tertia pars longitudinis circiiferentis qui non curauerunt de re pracifa ftatueruntipfam diametrum efle centum 6C uiginti graduum. Itemois gradus in.lx.partes aquales feperatur & unaquaq; minutum dicitur: omneq: minutu in.lx.partes iimiliter diuiditur: quarum qualibet ell unumfecundfi. Itaq; deinceps diuidendo femp per.lx. omne fecundi in tertia: & omne tertium in quarta: & omne quartum in quinta: di omne quintum in fexta di reliqua. Ex quibus patet non omnes grad9 ciTe aquales fed iblumqui funt unius uel aqualiu circutoru :& maio/ mm maiores: minorum q: minores exifiere. Orbis pleni q profpha/ ra accipitur di ecpnuerfoiunde frequeter terra qua ipharica eft p orbe fignificat ut orbis terrarum. Verum & fi fit omnis orbis fphara: non tamen omnis fphara eft orbis. Orbis eni eft fphara qua duabus termi natur fugficiebus connexa fcilicet exteriore qua fphara efi: necefifaria: & alteraintcriore&cocaua.Quodfifintipfeduafupficies cocentri/ ca habetes fcilicet unu centrii erit ipfe orbis nniformis di aqua fpiflitu dinis.Sed fi earum fint duo centra orbis difformis reperitur in partu grofiior & in parte gracilior.
Annulus eft quandoq; ueluti ex orberefe<3us Efteni corpus rotiidu centrfi habes cocauaqj & couexam mperficie:ex quib° aliqn fit una:tunc eni annulus fuperficie comphenditur.
Sfit& aiix’figura:corporea?& regulares& 1 4' eapjq couexii hrit e pyramis rotiida atqjcoluna |
' Imaginat9 eft euclides φ ipharra caufel? ex re uolutoe fcmicirculi fiip chordalua firmiter per manentis donec reuertitur ad focii a quo capit circududi.
SiTiter fi triangulus reSilineus circuducit copleta reuolutoe flate uno ex laterib9 conus fiue pyramis figuratur rotuda ‘.qua fuperficiie ccuexa ad cuipide terminata:& circulo q eiuf de bafis dicit" copleflitur: de qua reie&acu f/ pide refidnu curta pyramis denoiatur,
Pariformiter quadrangulo rc&angulo cir/ culato format' coltina rotiida uno ex laterib9 logioribus pmanenti,
Timpanu uero frico manete latere breuiore
hocqjmodofi circuferat'alia figuraplanacorpusuti '	| tomo artificesfaciutfiericotingir.
Siit & figuri corporea: q reais tantu fugficieb9 fiunt; 3c c&ipz no cfi numcr\ Yltimus ex Quib^cflJPyriiniis triagularis q qttuor tri/
angulis’claudit' JEtqex A „»atiril£ltcra qtuor oiunaqdragula ri bafe uel ex qnq? trian gulis & bafe pentagona di eiufmodi.
Ite & colfina lateratatut ex duobus tria gulis 6Cjtribus qdrilaterisquocari folet corpus feratile uel ex fex qdrilateris fug/ ficicb9q cu fuerint crqlia at<g qdrata red dut corp9cubu .Eft eniqdratu figura fu gficialis arqualui qtuor lateru δζ qtuor refloge anguloru, 5
■flsiramto
<3^
\	\
\	
trilatcr.i
DIVISIO SPHAERAE SECVNDVM SVBSTANTIAM.
Sphaera aut dupliciter diuiditur fecundfi fubftantia & fecudu accidens Seciidu fubftatia(. A.i fphcras dece Spharra decima:q primus mot9ime primu mobile dicitur: & i fphara nona q fecudu mobile noiatf:contra ria tn his uerba docet auctoris illa) i fphasras noue ieilicet iphara nona q primus motus:fiue primu mobiledicit .& in fpharra ilellaru fixaru qfirmametu nucupatf:&in feptefpharas fepteplaneta^:Qua^ qda fut maiores quada minores fecudu cp plus accednnt uel recedunt a fir/ tnaniento Vnde inter illas fphara Saturni maxima eft.Sphara uero lu na; minima prout in fequenti figuratione continetur.
DIVISIO feeundu accidens SPHAERAE.
Secundu accidens aut diuidit' infjjhaerare fiam & obliquam. Illi enim dicunt' habere fphatra refiamiquimancntfub squinoSia/ li: fi aliquis ibi manere poilit. Et dicit' refla / ifroti quonia neuter poloru magis altero illis ele/ uatur. Vel quonia illoru horizon interfecat sequinofiiale & intcrfecatur ab eode ad an gulos reflos fpharaies.
Ilii uero dicuntur habere fpharam obliqua quicunq; habitat circa aquinoflialeuel ultra	/% g
IIlis eni fupra horizonte alter poloni fg de/ / 'v'- S	,
liatur: reliquus uero femp deprimit tVelquo (	%	*'■
nia iliosi horizon artificialis interfecat aqui i	\ “
noflialcm & interfecaturabeodeadangu/ \ los impares 5i obliquos.·
QuAE FORMA SIT MYNDI.
Vniuerfalis aut mudi machina in duo diuidit' in atheream fcilicct δζ dementare regione.Elemetaris quidealterationicotinueperuia exiftes in quatuor d uidhf.Eft enim terra tancjp mundi centru i medio omnium fita -.circa qua aqua:circa aqua acncirca aere ignis illicpurus di no tur/
eunt' q uicilTim a femetipfis alterant' corrilpunt' & regenerantur,Sunt aut elementa corpa fimplicia: q in par tes diuerfani formarfi minime diuidi poitut. Exquojt comixtione diuerfe generatojt ipecies fiunt.Quoje trium quodlibet terram orbiculariter undiqj circudatmifiquantfificcitas terra hu/ mori aqua obfiftit ad uitam animatiu tueda .Oia etia prater terra mobilia e/ xiftfit.qua ut centru mfidi ponderofi/ tate fui magnii extremoje motu un/ diqj aqualiter fugiens rotiida fphara
mediu pofTidet. Circa etementare quide regione atthaara regio luci/ da a uariatione oi fua imutabili eiTentia imunis exiftens motu co tinuo' circulariter incedit:& hatca philofophis quinta nuncupatur eiTentia. CuFnouefiitfphxrsiicutin proximo pertradatil eft.fcilicet Lunat Mercurii Veneris Solis Martis Iouis Satnrni Stellaru fixape &cadi ul timi. I ftarfi aut qlibet fupcrior inferiore circfldat Quape quide duo funt motus. Vnus e(l eni cadi ultimi fupcr duas axis extremitates fcilicct polii ardicu & antardicil ab oriente per occidente in oriente iterii re/ diestque tequinodialis circulus per medii! diuidit.Eft ctia alius inferio ru fphxranl motus per obliqui! huic oppoiltus fupcr axes fuos diilates a primis.xxiii.gradibus: & .xxxii .minutis .Sed primus oes alias fphx/ ras feci! impetu fuo rapit infra die & nodem circa terra femeli ellis tii cotri nitetiba:ut( A .Nona fphara in ducetis anis gradu uno &i .xxviii minuta fere feci! tali motu odauafphatra 8C oes auges planetape pratcr luns feci fecfidi! logitudine rapiens & ideo fecildix mobile appellatur cui contraria uerba audoris funt:hec odaua fpharra in centfl annis gra du uno.Hilc liquide motu fecildu diuiditpcr medii! zodiacus:fubquo quilibet planetarii fpharra habet propria in qua defert' motu proprio cotracadi ultimi motu:& in diuerfis fpaciis tepori! ‘ipfu metit ut nona fphatra in.xxxxix milibus annis Odaua fphxra proprio moto fciiicet trepidationis in .vii.milibus annis Saturnus in.xxx.annis Inpiter in xii.Marsin duobus.Solin.ccclxv. diebus & fere fex horis. Venus fiC Mercurius fere fimiliter Luna liero in.xxvii.diebus Si odo horis.
' DE CAELI REVOLVTIONE. ^
Quod aut cadu uolnaf ab oriente in occidente iignil eft.Stellat qua: oriunt inoriente:lempcreleuanf paulatirn & fucceiliue quoufqri me diu cadi ueniant: &funt femper in cade propinquitate 5i remotione ad inuice:dC itafpfehabetes tendut inocca fum c5tinue& uniformit* .Eft & aliud fi gni! .Sftclk q fut iuxta polu ardicu:q no bisniiqjoccidiltmouenf’ cotinuc & uni formiter circa poli defcri bendo circulos
fuos:8i femper funt in aquali diftantia __
ad inuicem & propinquitate. Vnde per	cca
iftos duos motus continuos ftelUru tam tendentiu ad occafu q5 no:pa
mcr
ici φ firmamcntu mouetur ab oriente in occidentem.
DE CAELI ROTVNDITATE.
Quod aute iit cxlfi rotundu:triplex eft ratio:fimilitudo:c5moditas & neceiTitas. Similitudo enhquonia mfidus feniibilis factus e ad fimi litudine mudi archetypi:in quo no eft principiu ηε<φ finis. Vn ad hui9 fimilitudine mudus fenfibilis habet forma rotudaan qua no efl: afligna re principiu neqxfine. Comoditas:quia omnifi corporu hyfopcrime trorii fphatra maximii efcomniu etia formarii rotunda efl capaciflima: quo nia igit maximii & rotundu :ideo capaciflimiuundecu miidusoia contineatitahs forma fuit illi utilis Sicomoda. Neceflitasiqrinfimu dus eet alteri^forms q; rotudat.fcilicet trilatera: ulquadrilatera: ufmulti latera feqrent' duo impoflibilia:fcilicet cp aliquis locus eflet uacuus:& corpus fine loco: quorum A tttruqj falfu cibficut patet in angulis elenatis 6c/ j circuuolutis. Item ficut dicit Alfraganus fi ctelu eflet planir.aliqua pars cceli eflet nobis propin/ quior alia illa icilicet q eet fupracaput noft^flgit' ftellaibiexiftens eflet nobis propinquior qi exi/ v	—~7*~7
fles in ortu uloccafufled qua:nobis propinquio/ ra funt maiora uidentur: Ergo fol uel alia ftella exiftens in medio catti maior uideri deberet φ exiftens in ortu uel occafutcuuis cotrariu nide/' mus cotigere.Maior eni apparet fol uf alia ftella exiftens in oriete uel oc cidente q; in medio cadided cu rei ueritas ita no fit:huius apparetis cau fa eft: φ in tempore hyemali uel pluuiali quida uapores afcendun t inter afpc&u noftru & fole uel alia ftella &C cii illi uapores fint corp9 diapho num difgregant radios noftros uifualesuta φ no copriehendut re iu fua naturali &uera qua titate: ficut patet'de denario proiefio in fudo aqua: lympida: qui propter fimilera
■
ίΜ
difgregationem ra/ L· diorum apparet ma L-XMLLJISi
fons qi fuiE uers qn Or. titatis.
Of. - -
B
QuOD TERRA SIT ROTVNDA.^ _
Quod etia terra fit rotuda fic patet .Signa & ftellae n 6 aeqlitcr oriii/ δί occidut oib9hoib9ubiq3 exiftetib9:fed pri9oriulf&occidut illis q fut n!uerfus oriete-.&cp citi9& tardi9oriut &C occidiit qbufda:ca! e tumor terratcp bn patetp eaqfiutifublimi. Vna.n.& eade eclypfislunae nu/ mero q apparet nobis i prima hora noclis:apparet orietalib9 circa ho/ ra noctis tertia Vή cbftat cp pri9fuit illis nox 8f fol’pri9eis occidit φ no bis .Cui9rei ca e tatu tumor terra.
Quod terra etia habeat tumorofi tatea feptetroe i auftru: 8i ecotra fic patet .Exiftetib0 uerfus feptetri one qda ftellse fiit fepitem^ appa	.
ritois.f.q J>pinq accedut ad polii	/ /
arcticu A iix uero fiit lepiternae oc or *—L
a fcptctro: uerfus auftrufttatu pof fiet pcedere:q) ftelUe q pri9 erat ei fepiternx apparitois :ei ia tederet x occafii&qjto magis accederet ad auftru itato pl9moueret i occafu.
Ille itepe ideho pollet uide re ftellas q pri9 fuerat ei fepi piternxoccultatiois.Eteco uerfocotingeret alicuijxce/1 deti ab auftro uerfus fepten trione: hui9at rei cl e tumor terra. I te fi terra efiet plana ab oriete i occidete ·. ta cito orirefftelhe occidetalib9 q; ^ orietalib9*.q? patet cfiefalfu Ite fi terraeetplana afepte troe i auftru &ec5tra:ilells q eent alicui fempiterna: ap paritqistip appareret ei quocuqjjpcederettquod falfu eft. Sed φ plana fit p nimia eius quantitate hQmimi uifui apparet.
QuOD AQuA SIT ROTVNDA.'
exiftes iuxta pede mali no poiTit uidere fignu .State uero naui ocuPeiuf de exiftetis i fumitatemaibbfi uidebit fignu illud. Sed ocul9 exiftetis iu xta pede mali meli9deberet uidere fignu φ qe i fumitate:ficut patet p ii neas dufias ab uiroq; ad fignu: & nulla alia hui9rei ca e qj tumor aq.Ex eludaf’.n.oia alia ipedimeta-.ficut nebulieSi uapores aCcedetes.Ite cu aq
fit corp^hogeneii totii cu gtibyeiufde erit ronisded ptes aq( iicut i guttu lis & rorib9herbai£ accidit )rotuda naturalit' appetiit forma ergo & to QuOD TERRA SIT CENT^t MVNDI. tii cuius i ut ptes. Quod aut terra fit in medio firmameti fita fic patet .Exiftentib9 i fu perficie terra: ftella: apparet eiufde quantitatis fiue fint i medio cadi :fi/ ue iuxta ortii :fiue iuxta occafu :di boc quia terra ^qualiter didat ab eis Si eni terra magis accederet ad firmtf mentu i una parte qj in alia aliquis exiftes i alia gte fugficiei terra q magis accderet ad firmametfi n5 uide/ ret creti medietate *.fed hoc e cotra Ptolemteii & oes pfios dicetes q? ubi cticj exiftat homo fex figna orint ei :δί fex occidfit :& medietas cadi fe per apparet ei miedietas uero occultat’’. Illud ite e fignu qi terra fit tacp cetpe & piifius refpeflu firmameti :qura fi terra eifet alicuius quatitatis refpcfiu firmameti :ηό cotingeret medietate cati uideri: I te fi itelligaf fupficies plana fug centri terra diuides ea i duo aqualia : & g cofeques ipfti firmamentii .oculus igit exiftetis i cetro terra uideret medietateui firmameti ddeq; exiftes i fugficie terra uiderct eade medietate. Ex hiis colligit’ φ ifenfibile qiuititas terra q e a fugficie ad cet^e :& pcofeques quatitas totiAerra ifenfibilis e relpefiu firmameti.Dicit etia Alfragan3 qi mima ftclia^fixa^ uifu notabiliu maior e tota terra:fedipfa ftcllarc fpe&u firmameti eft qfipiiSnsmiulto igit' fortius terra cu fit minor ea,
DE IMMOBILITATE TERRAE.^ ■
Quodautterrammedioonimuimobiliterteneat':cufitfume gra/ uistfic gfuaderi uidct' ee eius grauitas.Oe eni graue tedit naturaliter ad centru.Gentru qdepudus eft inmedio firmameti:terra igit' cu fit fume granis:ad pfidii illu naturaliter tedit: Ite quicquid a medio monet' uer Ius circuferentia caeli afcendit:terra a medio mone tergo afeendiriquod pro impoifibili relinquitur.
DEQuANTITATE ABSOLVTA TERRAE.
Totus aut terra abit9 auctoritate Ambrofii Theodofii Macrobii di Euriftenispfiope.duceta &.lii.miliaftadiacotinere diffinit'.Vnicuiqj qde.ccclx .ptiii zodiaci ieptingeta deputando ftadia .Supto eni aftrola bio in ftellatae nodis claritate p utruqj mediclinii forame polo gfpecto notet' graduu multitudo i q fteterit mediclinifi:ddde pcedat cofmime/ tra direde cotra feptetrione a merid ie donec in alteri9 nodis cl aritate uifb ut pn9 polo fteterit alti9 unogradu mediclinitr.poft boc menfiis fit huFitineris ipatiu:8C iueniet' feptingeto^ftadioge:deide datis unicuiq; ccclx .graduu tot ftadiis terreni orbis abiFiuetus erit.Exhis at iuxtacir culi &diametri regula: terra: diameter fic iueniri poterit .Aufer uigefima fecuda gte de circuitu terra: di remanetis tertia pars:hoc e odiugeta di .dxxxi .ftadia & femis di i tia unPftadii erit terreni orbis diamiter fine
CAPITVLVM SECVND» DE C1RCVLIS fpiiTitudo, EXquibus fphara materialis coponi t: & illa fugcaeleftis quafgifta imaginat' componi intelligitur.
Orfi aut circulo^:quida funt maiores:quida minoresmt fenfui patct.Maioreni circuFin fpherra dicit' qdeferi/ ptus in fugficie fphrerre fug eius Cetpe diuidit fphaira iduo aeqlia. Minor uero q deferiptus in fugficie fpnsre ea non diuidit in duo sqlia:fed in portioes inarqles.Inter circu/ os uero maiores primo dicedii e de acqnodiali. Eft igit' aquinodialis circulus quide diuides fphsra in duo aqlia fecudfi qualibet fui'pte rsqui diftas ab utroqg polo.Et dicit' sqnodialis: qm qfi foltranfitg illu: qd! eft bis in ano:in principio Arietis fcilicet & i principio libnr.eft eqno/ diu in tminerfa terra. Vnde etia appellat' sqtor diei & nodis:qa ads/ quat die artificiale nodi.Et dicit' cingulus primi moF.Vnde fciedu q> prinms mot9dicit' motus primi mobilis:hoc eft nona: fphsrs fiue caeli
ultimi q e ab oriete g occidente redies ite^ i orientesqui eda didimot8 ronalis :ad fimilituainemot9 ronis qui ei microcofmo .idefti hoic.f. quado fit cofideratio a creatore p creaturas in creatore ibi fiftedo.SeciS dus mot9 firmameti & planetapt cotrarius huic e ab occidete g oriete ite^rediens ioccidente.qui mot9dicit'irr0nalis fiueieniiialistad fmili/ tuaine mot9 microcofmi .q e a corruptibilib9 ad creatore iteri redies ad corruptibilia.Dicit*ergo cingulus primi mot9: qa cingit fiue diuidit
Ui
trionalis :articus ufborealis.Septetrionalis dicit' a feptetriocthoc e mi nori urfir.qui dicit' a iepte Qi trion quod e bos tquia Iepte ftellac q iut in uria tarde monent' ad modii bouis :cu fint ppinquar polo .Vel dicitur ille iepte ilclLx feptetnoes-.quali iepte terioes-.eo q> terit gtes circa polii Arcticus qdem dicitur ab arctos qj e maior urfa.Eft.n.mxta maiore ur fani .Borealis uero dicitur .quia e i illa gte aqua uenit boreas.Polus ue rooppoiit9dicit'antartic9:qii	teliw.rtnii
cotraardici pofit9.diciturdC	,
meridionalis quia ex gte meri	^
dieie.dicituretia auftralis: qa eil i illa gte a q uenit aufter.Iira igitur dno picta i firmameto ftabilia :dicit poli midi:quia fpharra’ axe terminant: & ad ii los uoluif midustquori unus fg nobis apparet: reliqu9uero fg occultatur. Vnde Virgilius i primo georgico^.Hic uertex nobis fgfublimis:at illum fub pedibus itixatrauidentmanef	,ptIule„10^
a profundi,
DE!ZCDIACO CIRCVLO.
alia uerfus auftrfi:di dicitur iftecirculus zodiac9a zoe qieuita.quiafe eundi moti planetaji fub.ilfoe ois uita i rebus iferioribus. Vel dicitui
β iU
a zodion qcT e aiahquia cu diuidaf in.xii.ptes aequales qualibet ps ap/ pellatur fignu: & nome habet fpeciale a note alicuius aialis:ppter pro/ prietate aliqua coueniente ta ipfi qj aiali: Vipropter difpoiitione ftetla ru fixai£ i illis ptibiisad modii huiufmodi aialiu .Ifte uero circulus lati/ rie dicitur Ggnifer :quia fert fignamF quia diuiditur iea. Ab Ariftotele liero i libro de generatioe Qi corruptione dicitur cirailus obliquus ubi dicit φ fecundOi accdiu & receitu folis i circulo obliquo fuit generatio ries Si corruptioes i rebus iferioribus .Noia aut fignos^ ·. ordinatio Si nitmerus i hiis patet uerfibus.Sut aries taurus gemini cancer leo uirgo liibraqifcorpiusarchitenes caper amphora pilees .Quodlibet aut fi/ giifi diuiditur i .xxx.gradus .Vnde patet q> in toto zodiaco fut.ccclx. gradus. Secundu autem aftronomos itere quilibet gradus diuiditfin .lx. minuta-.quodlibetminutu i.Ix.fecudaiquodlibetfectidti in.lx.tertia.8i fic deinceps ufqj ad.x.8C ficut dmidit zodiacus ab aftronomo.ita &qli bet circulus'ifphara:fiue maior fiue minor i gtes cofimiles .Cuoisetia circul9 ί fphara pter zodiacii itelltgaf' ficut linea ulxircuferetia :fol9zo diae9itelligit utfupficieshabesilatitudinefua.xii.gradus.de cuiufmo di gradiba ia locuti fum9. Vnde patet q> qda metiutfi aftrologia dicetes figna efTe qdratatnifi abutetes noie ide appellet qdratfl Scqdrangulum Signu eni habet .xxx.gradus flogitudieixii.uero in latitudie.Lineaaul diuides zodiacum in circuitu ita q> ex ima parte fui reliquat fex gradus: Si ex aliapte alios fex.dicitur linea ecliptica: quo niam quando foiSilunafunt linealiter fub illa: cotingit edi pfis folis aut lunae. Solis: ut fi fiat nouiluniufiC luna iterpo/ natur refite inter afpe&us no/ ftros 8C corpus folare. Luna: ut in pleniluniotquado fol lu/ na oppoif diametralr, Vnde ectipfisluna nihil aliud eft: qj interpofitio terra: iter corpus folis 8i luna. Sol quide femp
nat ab aquinofliali uerfus feptentrione dicitTeptetrionalisaif borealis ul ar&ica: Etilla fex ligna q liit a principio arietis uf<j ifineuirginisdi cu tf ligna fcptetrionalia ufborealia .Alia ps zodiaci q declinat ab xqno diali uerfus meridie dicit' meridionalis ufauftralis ufantarctica .Et lex ligna q funt a principi o libri ufqs in fmepifciu dicti tur meridionalia uF aiiftralia.Cii aut dicitur cp in ariete eft fol uel in alio ligno. Sciendii φ hatcfSpofitio in.fumitur p fub fecund u q> nuc accipimus fignii. In alta aut iignificatone dicitur fignii
muslignuaiertex uero eius eft i cetro terne. Et lecudti hoc pro/ prie loquendo poiTumus dicere planetas eflfei fignis.Tertiomo do dicit fignti ut itelligat' fex cir culi trafefites fup polos zodiaci
fiei.xii.ptes latas i medio: artio res uero iuxta polos zodiaci: &
ligni quod intercipitur initer fuas duas lineas.Et fecundum hanc Aece / pti0ne:ftelk q fut iuxta polos diciitf eiTe i lignis.Item intelligat" corpus quodda:cuius bafis litfignu:fecudu ep nue ultimoaccepim9 lignu.acu/ me uero eius iit fup axe zodiaci.Tale igit' corpus i qrta lignificatioe di cit' ligniufecudu quaacceptione totus nitidus diuiditur Lxii.ptes atqles q dicut ligna:&licquicqde i mudoeftin aliquo ligno.
DE DVOBVS COLVRIS.
Sunt autem alii duo circuli maiores in fphatra quidicuutur colurit quorum officium eft diftinguere folftitia & squinofiia.Dicitur autem colurtis a colon grece quod eft membmm :& uros quod eft bos filuefter quia quemadmodum cauda bonis filueftriserefia qua: eft cius mem/
B iiii
bru facit fcmidmjtu &n<3nprefe&ii:ita colurus femperapparet nobis imgfe&ns qm folu una cius medietas apparet:alia uero nobis occultat Colurus igit' diftigues folftitiatrafit p polosmfidi p polos zodiaci:8f! maximas folis declinatioes.hoc e p primos grad9 cancri 6c eapricorni V ή primus pii cius c«icri ubi colurus ifte iterfecat zodiacu dicit' pu&us folftitii sftiualisiquia qii fol eft in eo: eft folftitiii adftiuale: δί no pot fol magis accedere ad zenit capitis noftri. Eft aut zenith pu&us i firmante to direfle fuprapofitus capitibus noftris. Arcus uero coluri q irercipii iter pufiii folftitii aftiualis & xquinodiale :appellatf maxima folis de/ clinatio.Et eftfecfidfi Ptolemsu.xxiii.graduu: &.li. minuto^ Seciidu Almeoneuero.xxiii.gradiui.xxxiii,minut05i,Siliter primus pudica pricorni: ubi ide colurus ex aliagte iterfecat zodiacu di ciipudus folftitii hyemalis & arcus coluri itercept9 iter pudu illu&^qnoSiale di cit alia maxima folis dedi/ natio &e sqlis priori Alter qde colur9traut gpolos mu di:8Cgprima pii da arietis & libra:: ubi fut duo aiqno diauui appellat·*colurus di/ ftigues xquoctia.Ifti at duo coluri interlecat iefe iiigpo los miidi ad angulos redos	em0T
fphaxales.Signa qde folftitiorii &xqnod:ioru patent his ueriib^-Hirc duo folftitia faciiit cancer capricom9ied nodes sequat aries Qc libra die DE MERIDIANO ET HORIZONTE. bus.
Sutitem duoaliicirculimaioresifphxra.f.meridian9 & horizon. Eft aut meridian9.circul9 quida trafiens g polosmiidi: 6C g zenith ca/ pitis noftri.Et dicitur meridian9.qa ubicuq; iit Ηό:&i quociiq? tgeani qii fol motu firmameti guenit ad ixifi meridianti e illi meridies,Cofimi 1 ratio e didtur circul9 media: diei.Et notadu q? ciuitas qru una magis accedit ad oriete qj habet diuerfos meridianos. Arc9 uero xqnodialis iterceptus iter duos meridianos dicitur I5gi tudo ciuitatu .Si aut dux; ci
uitateseude habeat meridianu tuc aeqliter diftat ab oriete& occidete	l&h
Horizon uero e circulus diuides inferius hemilperiu a fugiori. Vfi ap/ pellatur horizon.id eft terminator uifus.Dicitur etia horizon circulus hsmifphimi.Eftaiitduplelx horizon:rect9&oblquus fiuedecliuis. Re fiu horizota. & fphatra recta habet illi quope zenith e ί sgnoctiali: qa illoge horizon e circulus trafiesg polos mudi diuides squinoctiale ad angulos rectos fphsralesum dicitur horizon rect9:&fphtera recta.Ob liqufi horizota fiue decliueihabet illi quito polos mudi eleuatur fupra horiz5te:qm illote horizon iterfecat aequinoctiale ad angulos ipares & obliquos.un dicitur horizon obliquus-.SC Iphsra obliqua fiue de/ cliuis. Zenith aut capitis noftri femp e polus horizotis.Yn ex his pa tet cp qnta e eleuatio poli mudi fupra horizotettata e diftantia zenith ab a:quinoetiali.q<£ fic patet.Cu in quolibet die naturali uterqj coluros bisiugaf' meridiano: fiueide fit qa meridianus t quicquid	1
de uno pbatur & de reliquo,
Sumatur igiturqrta pars co/ luti difhnguetis foliiitia q eft ab aequinoctiali ufq? ad polu mfidi: Sumatur ite^qrta gs eiufde coluri q e a zenith ufq; ad horizoteicfi zenit iit pol3 ^ , horizontis. libedme qrtecu \ . fintqrtseiufde circuli: iter ie fut aqles. Sed ii ab acqlito a:q \ liademanturuelidec5e:reii \ / dua erut xqlia-.depto igitcoi arcu.f.qe inter zenith &po
lu mudi refidua eriit arqualia.f.eleuatio poli mudi fupra horizonte: 8δ diilantia zenith ab srquinoctiali.
DE QuATTVOR GIRCVLIS MINORIBVS.
Dicto de fex circulis maiorito:dicedul e!de qttuor minorito. Nota/ dii igitur qrfolexiftes in primo pucto cancriifiue in pucto folftitii a-fti ualistraptu firmameti defcribitquedacirculii qui ultimo defcriptns eft a fole exparte poli arctici .Vή appellatur circulus folftitii sftiualis ra/ ratione fuperius dictamel tropicus xftiualis atropos quod eftcouerfio
quia tunc fol incipit fecouerterc ad inferius hemifphariu δί reeederea nobis.Sol iteru exiftes in primo pueto capricorni fiue folftitii hyemaF: raptu firmameti deferibit queda circulu qui ultimo deferibitur a fole ex pte poli antarctici. Vn appellatur circulus folftitii hyemalis ime tropi/1 cus hyemalistquia tucfolcouertitur ad nos. Cii aut zodiacus declinet ab xquinoctiali*.& polus zodiaci declinabit a polo nui di. Cum igitur moueatur octaua fphatra:& zodiacus qui e pars octauiE fphaerx rnoue bitur circa axe nuidi:&polus zodiaci monebitur circa polu mfidi.Ifte igitur circulus que deferibit polus zodiaci circa polu miidi arcticti dici tur circulus arcticus.Ille uero circulus que deferibit alter polus zodiaci circa polii m iidi antarcticu dicitur circulus antarcticus. Quataeft etia. maxia folis declmatio.f.ab xqnoctialiitanta e diftantia poli mudi ad polii zodiacnqcF fic patet.Sumat'’ colurus diftingues folftitia q. trafit p polos miidii&ppolos zodiaci.Cu igitf oesqrta:um9& eiufde circuli inter feiint aqles-.qrta huius coluriiqua: eftab atqnofiiali ufq? ad polii miidi erit atqlis qrta: eiufde coluri:q e a primo pueto cancri ufq? ad po lii zodiaci.I git? ab illis teqliba depto coi arcu qui e a primo pufio cacri ufqj ad polii mfiditrefidua erut aqualia:fcilicet maxia folis decimatio: Qi diftatia poli miidi ad polu zodiaci.Cu au t circulus arfiicus feciidii qualibet fui gte aquidiftet a polo mfiditpatet q> illa pars coluri qua eft inter primfi piifiu cacri & circulu ar£licii fere e dupla ad maxima folis declinatione.fiue ad arcu eiufde coluri qui itercipit iter circulu arcticu & polu miidi arfiicu qui etia arcus aqualis e maxime folis declmatioi. Ciiini colurus ifte ficut alii circuli in fphara fit.ccc.lx.graduu quarta eius erit.lxxxx.gradiui.Cfiigifmaximafolisdeclinatio lecudiiPtole mati fit.xxiii.graduii & .li.minutop: & totidegraduu fit arcus q e iter circulu arfticu & polu mundi arcuem fi ifta duo fimuliu&a: q ferefa/ ciut.xlviii.gradus fubtrahata.lxxxx.refidiui erut.xlii.gradiisiquatus e arcus coluriiq e inter primupufiii cacri & circulu arfiicQ:& fic patet q> ille arcus fere duplus e ad maxima folis declinatione. Notadii φ aquinoftialts cu quattuor circulis minoriba dicut* quiqs paralelli quali aquidiftatesmo quiaquatu primusdiftataiecudoitm leciidus diftet a tertio:quia hoc falfu e ficut ia patuit. Sed qui a quilibet duo circuli fimi iudi £ecudu qualibet fui pte aquidiftat abiuice Si dicfitf paralellus aqiii
no(2ia!is:paraI'elitisoliHtu afliualis
Notadiictia gj quattuor paralel/
Uminores.f.duo tropici: & paralel/ iusarcticus:& paralellus antarcticus ■ f diftinguiit in cado quiuqt zonas fiuc g regiones.Vn Virgilitis m georgicis.
Quincg tenet cadu zona:: quarti una coruico.Sempfole rubes: & torrida fempab igni.Diftingnunf etiam to/ tideplagae in terra directe prodictis	e,Ilod
zonis fuppoilta;. Vnde Oiudius primo methamrophofeoram, Toti/ demqj plaga tellure praemuntur. Quorum qua: media eft no eft habi/ tabilii a:ftu. Nix tegit alta duas: totide inter utrafqj locauit. Teperieqj dedit mixta cum frigore flamma. Illa igitur zona qua: eftinter duos tropicos dicitur inhabitabilis propter calorem folis diicurrentis fem/ per inter tropicos. Similiter plaga terrae illi dire&e fuppo	'mb-iUt-itiijia
fita dicit'inhabitabilis pro/	^
pter calorem folis difcurren/ / r Uuratnlse ^ tis fuper illam. Illa: uerodua: zone quaecircumfcribuntur a cirailo ardico: & circulo an tardico circa polos mfidi:in/ habitabiles funtppter nimi/ am frigiditatem: quia folab eis maxime remouetur:Simi/ liter intelligendum eft de pia/	„
gis terra: illis directe fuppofi/ tis.IUa: autem duatzons qua	*
rumunaeftintertropicu a:fti	infejtotabtt?®
uale di circulum ardicum& re
liqua quaceft inter tropicu hiemale ftcirculu antar&icum habitabiles
funt; ft'tcperata caliditate torridae zonmiftcntis inter tropicos Si fri giditate zonaru extremarum quxfuut circa polos mundi.Idem intelli/ ge de plagis terra· iliis direde fuppofitis.
De karaderibus fphxrx decimx tiel nonx δί ftellationibus odanar.
Attede diligeter δί credas qm eft fnia cois fapientii in aftronomia ut fupra claruit φ ηό folfi ecliptica inteftigat' in fphxra odaua & zodiac? fed etia ijfphxra nona & decima eo modo diuifus i duodeci gtes quati» i logitudine triginta gradiui; δί duodeci i latitudine qux figna zodiaci nonx fii decimx noiamfeifde noibaquiba uocant' figna zodiaci oda/ ux fphxrx & fccudii illu ordine fituata: uerntii no iut i ipfa fphxra no na uel decima ftellx ahq.Scd diciit opinatesquipfa fint karadcres dC lineatoes qda i magi π π ηό ita apparetiii nobis;ex numero qru duodeci coftitutit xpia figna q fiFitet habet ifluere i hac machina clemetarei&plu ' rimx alixeofiguratoes occulta; fparfxg ipfu orbenonii & decimfi mul tagi yprietatii atq; uirtutu:Dixerunttj perfarz aftronomi δί indorum • aliaruq? nationii aliqs iftape peipi a uifit efficaci & acutiifimo certis te/ porib3;&in clariifima nofiis ferenitate i regior.ib:» ftiis δί motibus exi ftetes*. & quiba coceffii eft uel reuelatfl qs karaderes ipfi attnbunt ange lis orbmplanetajt atq; ftellapc-.fub quibo karaderiba δί noiba angelo/ rfi atq; coftellationibus homines experimentatores δί ipfarum culto/ res ex ueteribus conflabant i metallis ant in es uel lapidibus eledis fcul/ pebatmel figillabantceraargillatautfpeciegumi; aut imagines depinge bat uariapt formape& matenepc:qs obferuabat Ptolxmeus cgypti9:0C Tuebit bencorat:& q; plures etia grecoje ueteru hipocras &romani:ex qiioijt numero fuerit V irgili9:nec opus eft oes adducere; horti fufficiat audoritas&eoreqin arte notoria fcripferijt.Atqj legimus q> in regioe dauatot^ iueniunt" karaderes atcpfigurx infernales; & noia principii diaboloi^ p formandis imaginiba ad lafciuia difeordia homicidia oc/ culta:egritudines i ntroducedas; δί ad auaritia δί mudano^e bonoje cu piditate; & q ad alia mala ordinat';q no angeli boni ied aftuti diaboli reuelauere hoibus iit in arte magica abhoiabili & q de fafeinationibus in!fcriptisrcdada fut multifarie iueniutur. Vtina nec fieret nec credere/ tur huiufmodi qux ad gnicie deducunt xterna: &caliginofi ignis gehe/ na; has fieri fg prohibuit deus fed iubent maleficpEt Iut q putat ea qco
trauenena;morbos;ignem:fulgura:j>cellas:latr0nes;boftes;odia;feras
lerpentes;fcorpioncs;rqurcs;tineas δί eiuiinodi fieri confueueninfcaus
adfapietia eloquentia concordia ui&orta amicitia uenationeuel pifca ],ζ f tionethefauri occulti iuetione Si fifia facere uidcntT no eiFe danada uc! negligeda: cil aderit coftellatio fub qua fieri coueniatiexiftimantes hsc ueluti naturalia.8iquafi medicamina a bonis angelis reuelatartucius iu dico etia q ad horni fine uel honertu dirigere apparet efTe ptermittenda faluo ip cofilio meliori fi mefefellit opinio.Gu uero fimiliu karafieru deferiptoes naris fint Si pi&ope errore atqj feriptope corrupts habeat:
& ad corrigenda nulla regula iueniam^atcp uideanf’ quoquo modo j>/
hibitstne credetes angelica fignare diabolica icribamus eos omittimus
&adftellarfi imagines Si alia praecipue in.fphsra odtaua dirteminata
accedanfita inquietes. Suntqj ftellape fixape numerus:magnitudo atqj
Ibcietas. N umepe eape nemo capit licet aratus falfie iaflauerit fc oes ftel
las coniimerailemilta.· naq; futquifu no pcipiilt Ailronomi ueroperfes
primi δί indi Si egpptii ualde conati fut eas iape'& abrachis & thino/
carinante tepus Ptolcmei: fed folum mille & duas & uiginti notauere
fortaiTe efficatiores pprietatu naturaruqgtqs ipfe Ptolomciis coniime/	^ \4
rat atq; defcribit-.Cui9 quatscg fint logitudinis Si latitudinis unaqusq;
ipfape nec legi cuiufqj libril q pter has ftellas fixas alias denotaret In ma
gnitudine uero eape limitats funt fex differetis uel graduatoestqm qus
fpledidiores Si maiores eentad primil ordine refer iit Si funtqndecim
ni1ero:8iq ordinis fecudi qa min^lucetes atep minores fut niiero.xlv.Si
tertii ordinis niiero ducetii Si o£lo:Si qrti ordinis niiero ducetii .lxxiiii
Si qnti ordis nucro dncetilSi dece Si fepte:5i iextfordis niiero ducetfi
& qdraginta Si noue:pter has ffit qnqjq nebule afiimulat' ;ideo nebule
appellat-': Si none obfcuriores q noianttenebrofs: quanl una eft oblo
ga taql cauda.Societas uero feifftellatio efl aggregatio duara uel pluriu
ftellape fixape ad alique finebrdinata q c5i noie uocatfimago, uel forma
eo q> fortitf: nome forms uf imagine alicuius rei corpores nots. Nec te
nendil ertqui ftellaru feientia adepti fuerut ipfbs credidilfe tales figuras
corporeas in csloaflu conflare aut eope formas coloribus tinfias qles
narrauerut.Sed quia cognouerfit a uatiis csli partibus uarios confequi
effectus in hac elemetari regione Si illas quodamodo confequi figuras
co files illis ipinxerut imaginatoib9fuis ut difeetes attraheret Si idiotas
refpuerent intelligetes uero firmaret ditierfimode multifbrmiterqi ima
ginati funt. Sed quafda famofas porteris dereliftasin feriptis fuis come
morabim9, Nachaldri atiqifimi & pcrfcs: indi:£gyptii atq$ gracipe fteriores pfcrutatores maximi fucrtit aftroi^quos moderni tade imitati funtnilpenit9adiicietesinnumero& eiTeilla^potiiTmieqs aratus fit Ptolenmis fcripferut. Et primo coueneriit q>qdraginta δίο&ο funt ftellationes uei imagines in fphaera cdaua: extra qs fut ite^ ftelte pluri q nodu fub forma ftit limitata qs ut ex libris Ptolomad pprie acce/ pimus fuccicte narrabim9quatu ppofito fatiffacere uiderim9.Qui uero defioerauerit pticularius fcire earu ftellaru noia fitus ordinefqr»ad ipfi9 tabula fe couerrat.Verutn a uariis natioib9attributa funt eis noia diffe r etia atqj diuerfe forma^ lineatifies excogitata fed nec ftellationes nec ftella^ loca nec ordine mutauere Na eifde ftellis aliq uniture: alii aqui/ ia aflignat.Et aliis filr ftellis quida Iaculu qda fagida accomodat. Vo/ cauerut aut has imagines nominito aialiu uelreru n5 animato^: cor/ poreapctaut qa habere uideat*aliqua fimilitudine cu re a qua denoian£ uti corona qua: ex ftellis i circulo cofiftetiba apparet aut eo cp ppriefate habet illi filem uel influetia fup ipfam re ut fluuius fup aqs Scorpio fup fcorpiones :pifcis fup pifcestuirgo fup uirgines uFfteriles & reliqua & fi no cofeqf figura ipfms rei.Duas eni ftellas in certa parte cadi fitas cane uocat & certe nulla lineatio cu duabo ftellis fieri p5t q forma? canis fit fimilisifigura tamen canis iliis circiifaibut:ita uariis nominibus uarias magineslineauereHas&ialias expimetatoresobferuatutdixim9 exp ta uoletes naturales efifed9 & ciFicatias ftella^e♦ Ea^c nero qdragita & ofioimaginu ftellape duodeeifunt pricipalesquas p fignis zodiaci ftatuerunt p eas ois plancta: pambulat,E tlicct.qlibct iftapc duodeei po/ nat* pro uno figno longitudinis,xxx. graduu peife attn imagines ipfe non fut oes aqles.Na aliq eajefecudu parte tranfeendit latitudine ,zo diacitquada protendit ultra gradus .xxx. alia incurtatf infraprafatu numerufigni.ItecxipfisfutqexpluribsfiC qex pauciorib? ftellis fiut nianifeftabifhocfitlegedo q ia-fiibfcribemus: qm oiimi ftella^& for rnaipfa^ imaginu xlviiiXecuducoem opinione exponere nue itedi/ mus.Hacitaq^.M «xxii.i.xlviiumagines oe calii pmeates pofiti fut qs gentes fabulofe noiant diuerfis noibs.Hoc aut ordine fecudil arabes di lponuf iter utruq$ polu ex oiba.M «xxii.ftellis fixis.ccc.lwa uiafolis ad borea fupta figuras .xxixoftituut.Ex quibs fut primo loco & ardos .i. urfa maior chericetminor uero cinofura uocaf T ertia figura uocatfdra co medi9iter illas .Quarta flamiger q cephe9 dicii, v, caftiopeia. vi.co
rona. vii.hercutes qSinixus dicit? Si a gbufda engonafis appellatf.vfii tedes olor q nuit' cades dicit'.ix,plridesfme gallina. x.arthophilax fine boetes qua arabes pallore uocat iblet etia arduAiocari.Sed Siurios ar dos nomilli appellat, xi.perfeuscii capitegorgonis. xii.auriga fine agi fator, xiii anguitenes quagreci ophnicu dicut.xiiii ipfe anguis.xv.Sagi fiaqSiiaculu.xvi.aqlaqetiaimlt’' uoitis dicit .xvii.delphin. xviii.equ3 prinr\xix.eqtuisfccudus.xx.andromeda.xxi.deltato triagul9. Stellce uero.ccc.xlvi.inipfauiafolis.xii.figna zodiaci coftitimt. Reliquat.ccc. xvi.ad auilpe fegregatte.xv .figuras pficiut.Quape prima e magnus cet° Secuda gladio fuccinctus orion .Tertia nili uel eridani fluuius. Quar/ ta lepus, v.canis maior, vi xanis minor fiue canicula, vii.argos nauis. viii.ara.ix.cratcr.x.appollmcus cornus.xixhyronfiuccetatirus.xii.hi/ dra.xiii.thuribulu.xuii.aullralcfertu.xv.pifcisauitralis.
QirAE SIGNA QuIBVS CIRCVLIS DIVIDANTVR.'
Arcticus circuFfecat caput draconis pedtis cephei pedes urfte maioris fediiecalliopeie Si pedes eius dextra genu herculis Si manu boetis fini ftra. Aeiliuus iterfecat capita geminor^ agitatoris genua perfei crus 8C humept finiitrfi andromeda a pedore & manu finiftraiita q? caput eius cii pedore Si manu dextra fit iter tributi Siardicu. Ite pedes pegafi Si caput figni ophnici humeros & uirginis caput ppe tagesiq fcilicet uir/ go coilituta e inter httc Si equinodiale leo a pedore ufqj ad lubos inter huc Si ardicu reliqufi crus iter huc &C equinodiale. Ite totu cacrfi ί 15/ gitudne fecat p mediu teqnodialis iterfecat oes pedes arietis genua tau/ ri orip.ne pcinges tertia pte hydra; cratera coruii: libra etia tangit genua ophhici finillra ala aquiite Si caput equi pegafi cu ceruice fua. Hie/ malis capricornu mediu diuidit Si pedes aqrii Si cauda piilricis Si pe/ des leporis Sipedes canis maioris puppi nauis cetauri humeros acume quo($ cauda* lcorpionis Si arcu fagidarii Antardic^fccatfundii nauis pedes cetauri poileriores fere tages priores bafim arte Siextremii herida ni fluis. Galaxia primo tranfit p finillra ala cigni p finillra manu pfei finillru humcrii agitatoris Si manus eius genua gemino^* pedes canis minoris ibi tranfiensequinodialem tangit fumitatem mali in naui Si inde reuertens tangit Si interfecat genuacentauri Si acume caudte icor pionis Si arcum fagidarii medium pertranfiens pennas aquilte Si inde reucrtitur ad principifi fcilicet ad finiitram alam cigni.
Colums ceqnofiialis ab ipfo figno arietis inchoatus δί uerfus polii arcticu ptefus co tingit ultinui ddtotes angulfi funul q caput perfei dex/ trii eius brachili &manu fecas p arcticu circuli! uenit ad polii inde g cau da draconis ad finiftra boetis dextra uirginis t.igit pede:finit p dextera nianii Centauri q hoftia tenet: per corpus ceti p ceruice canis ad princi/ piu redit fuil. ^Colurus folftitialis a cacro incipies ad finiftra ex prio/ nba maioris urfa’ pede p pectus eius ac ceruice uenit ad polu: inde p clu uts minoris urfa: g dracone ad finiftra ala cigni ceruiceqi dufius ultima iagiae fpiculii & roftrii aqk tangit in caprieorn ή defcedes cofurgitin/ fra argone cuius gubernaciilfi δί puppim fecas ad prinul redit: Vt aut pdictoiji imaginii facilius habeat" cognitioiipfas inferius fub fenfu de/ fcripfimus feciidu traditione maiore .Hac igit" eft forma fideril ficut no bis rciiqriit antiq aftronomi. Aries in coiiidionezodiaci & aquato ris eft pofitus doriu habet ad borea caput eius couertitf ad ortil cui fiig ponit"deltos:orit"acapitefedpcdibiisoccidit. Taurusecotra caput habet occidetale depreftu quafi ad terra defleftere uideatur:Hic auerfus orit & occidit. Gemini habet capita ad boreaiflflifcg dorfis hincin demebradiftendiitipfiinuiceutcoplexife mutuo tenet.Ofiunt'titia, cetes fcu inclinati:occidi1t uero apedibus.	Cancer refpiciens leonem
pedes porrigit uerfus polii utruqi δί ueter eius refpicit terra:orit' aut & occidit a pofteriore corporis gte. Leo reipicies canem dorfuadbo/ rea babet:oritur &,occidit a capite. Virgo caput habet poft leone δί dextera manu tangit circulum aquinofiialem qua: & fpicas tenet: ori/ tur & occidit a capite	Chele fiuc libra qua: eft prima pars fcorpionis
eftboreaIisecliptic£d& habet duas lances quarti una dicitur auftralis δί altera borealis. Scorpio refpicies uirgine pedes porrigit uerfus polu utrtlq} & cauda reflefiit uerfus borea & uenter refpicit terra: oritur re/ tius ied occidit corpore curuato.	Sagifiarius caput habet uerfus bo
rea refpicit fcorpione porriges fagifia & arcu:& arcus tangit manu fi/ niftra & pede finiftrtuhic refius oritur δί pceps occidit.	Capricor/
nus habet doriu uerfus borea & caput uerfus fagifiariti fed couerfii uer ilis aquariiV.orif direfius fed occidit preceps. Aquarius caput habet uerfus boreaimanu finiftra extedit fupra dorfu capricorni δί dex»ra ef fiindit aqua urna:qua ufq: ad imagine pifciii decurrit:& tendit ad or/ tihqui cii ita figurat" neceffe eft eu corpore inclinatu uideri:orit" δί oeci
die caput prius ceteris mebris. Pifces iimt duo:dorffi primi eit borea Iis & dorfu iecfidi eft uerfus brachiu andromeda: cccidetale:& unus re fpicitaqriu:& alter borea. Eftq? comiffura.i.lineola qdaqqfi qiioda uinculo alligant'inter caudas ambo^ :inferior prim9uidet'Oriri & oc/ ridere. SEQuuTVR FIGVRAE SEPTENTRIONALES.
Vrfa minor q fecudii noftru fitii tot9apparet:habet caput ad occide te & ultri uerfus polu zodiaci: & habet polu arcticum in femore eius.
Vrfa maior modo ecouerfbfe habet ad oriente &fdorfii uerfus polu zodiaci. Draco facit duos nodos reflexioni: circa polu zodiaci diai/ des cii cauda duas urfas diriges cauda ad oriente Qi caput ad occidente
Hercules ponit"' inter duos circulos ar&icii & ttftiiui utrifq; pedito δζ genuumde & ingeniculo flare dicitur finiftro pede caput draconis prx init:humeris& manu dextra ereflus qua 6C clatui tenet aefliuu: fuftines leua cu pelle leonis medio interuallo inter aftiuii circulum digenu fini/ ftru extendens-.brachiaqi hinc inde tendens relpicit faciem ferpeiitarii. Oritur librafurgente qiiantfi ad pede eius dextra:deinde reliquis mem bris fcopione oriete pter manfi.finiftraq orifeu fagictario: Occidit aut prius a capite qfi pendes pedibus ex circulo arflico & hoc leone furgete Artophilax fiue Boetes hic poli tergu maioris urfe uidet'hui9manus fi niftra fc habet ita ut apud nos nec orit' nec occidit :pedes dirigit fug uir gine& hicindeextedes brachiaiduo:tenenscaputfubpedeaextroher culis refpieiturfam maiorethabens uelamen pudendo^: & i manu de/ xtra qfi y greca littera triuia fccudu mores uita humana·. Sertpenari9rc fpicit facie hercuf&dirigit pedes fug fcoipione-.tenctqj manibus angue fiue ferpete: & qfi ipfo angue cinlPfiguraf.Cui^ferpetis caput dirigit' ad oriete ad parte finiftra ferpetarii:iea cauda hfis reflexione fcqt retro Gti cauda aqk orit'cu fcorpione &fagi(3ario: occidit aut ufq? ad geni/ culadu gemini oriut':dfi uero furgit cacer occidit a genito ufqj ad hume rosidi ferpes que tenet defcedet ufqs ad fauces:cfi ortu uero leonis coplc tilr. Corona inter finiftru humepe boetis & calce dextri pedis fic her / cule pofita capiti ferpentis qcE tenet ophnicus appropinquat. Cii fcor/ pione oritunoccidit aut orientito cancro & leone. Sagifta fub cigno fug fignfi aquite collocata acume eius adpedes altera pars ad humeros ophnici tendit:oritur cucapricomo;occidit autem uirgine afeendete.
Aquila uentre habet uerfus cadu ad borea*.8i facie uerfus delphinmfi/ niftra ala no longe a capite ophnici:oritur cu Capricorno: occidit aute furgete leone. Delphinus habet caput ad borea & cauda ad auftru: di dorfu ad aquilinOrit' cu pofteriore parte fagidarii-.occidit aute a capi te du uiigo furgit: Pleiades ime galliua expanlis alis Si pediba utrinqj habet caput in ligno capricomi Si cauda finit in ligno pifciu 8i ei9iten ter relpicit terram. Lyraorphaica polita eft inter leuu crus 8i manum liniftra herculis cuius ipfa teftudo circulu ardicu fpedaticacumen uero ad alhiiu circulu cofcendere uidetur:Oritur cu fagidario:occidit aute uirgine afcendete. Equus duplex uterq; uentre habet boreale di i dor/ fo fecundi equi qui di pegafus dicit' fupereminet ala.i.depingitur cor / pus habens ufq? ad umbiTicu deformatu:unde Si pedes pofteriores no habet: di ftella huius fequetis:eft etia aadromeda caput:oritur cii aqua rio:occidit cu pifce priore qui fup tergu ei9litus eft. Andromeda habet caput i equo alato q ei fuppofit9eft ligatu i fcita SC dirigit man9utrinqj Oritur pars dextera eius cu pifeibus: liniftra cu ariete: occidit aut prius capite qp ceteris membris; Si hoc cu pifce qui fub brachiis ei9iacet orie/ tibus uiaelicet libra 8i fcorpione. Cepheus habet caput i ariete di por rigens utrincp membra: ponitjpedes i tauro exiftens iuxta dracone: dC habet in capite pileu Si arctico includit' circulo:ita ut pter humeros di caput eius nihil occidat .Oritur caput eius cu humeris lagidarii afcede tibusiocciditautemlcorpionelurgente. Caftiopeia fedet in cathedra & inclinata facie & corpore relpicit anftru Si habet caput in ligno arie tis Si pedes in ligno tauri:oritur cum fagi&ario occidit refupinato cor pore fcorpione furgente Perfeus habet caput ad boream Si hinc in/ de diriges membra dirigit pedes ad auftru: 8i ad latus eius finiftru eft
no 8i fagiSario: huius caput Si gladio funt line fideribo. Ericiom5 fiue auriga qui 8i agitator fitie cuftos caprarum imo Si hircus hic ut lo ram tenens figuranir iuxta leuu latus gemmorii eft in tauro: & habet caput ad boream Si fparfis hinc inde rnembris tangit cum pede dextro
caput gorgonis quod liniftra manu tenet relpiciens terram habes uer/
sentem afcendit:occidit autem inclinatus ad caput oriente capricor /
cornu tauri boreali ut fitirter<gftelIacc>mHms:& hae fut omnia fidem borealia decem & odo.	Figurae Auftrales.
Cetus fiue piftrix in parte aultrali: habet caput in tauro: & caudam in pifeibus & roftro fuo fere pofteriorem partem arietis tangit: & nere trem habet ad auftrum & peduseiuscfl iuxtafluuifi eridani. Orion habet caput ad boream 6i Iparfim hinc iude membris eleuat brachia manu dextra claua tenens cum tauro decertare uidetur & tenet phare/ Iram manu finiftra accindufqjenfe: habet ftellacomune pedis iinifhi & eridani fluuii. i taq; eridanus fluuius incipiens a pede finiftra orio nis in figno geminorum uadit ad pedus ceti in ariete: & refleditur in figno arietis: Lep9exiftes in figno geminorii caput habet i pricipo ge minoje &caudain fine & uctreauftralefiniftmpede orionis fugiens.
Canis maior fiueauftralis caput habet ad borea &uetre uerfus lepore
Canis minor fiue feptetrionalis iter geminos & taurii c0ftitut9:nab<et nentremad aufirii & caput uerfus principi» cancri. Nauisargusfun/ dum habet ad auftru Si puppim in figno cancri &definit imperfeda in figno uirginis & maioris canis cauda tangit. Hydra habens caput in cancro:finit cauda in libra Si habet reflexione in collouientrem habet auftralem Si fert ciphum in dorfo fuper prima cuniatura. Gorim etia eum duobus alis eredis dorfo incumbente fuftinet: cuius caput eil uer/ fus caput hydre. Centaurus deferibitur anterius ho cu clipeo Sipofte/ rius equus noftia dextra manu tenet qua: pantera dicitur Si habet caput boreale Si uentreuerfus fignfi libra refpicies Iupin Lup9 habet uentre uerfus centauru & caput auftrale. Ara fiue focus exiftens in figno fagi/ darii habet igne in parte occidentali:cuius flama alccndit fupra Hume eiufde uerfus auftrii.Ethacfunt figna auftralia.xiii. Sutitaqs omnia fidera cali.xlviii.fecimdu modu antiquo^ .Numerii autem ftcllaru St fitu in eamm imaginibus ex tabulis ad hoc ordinatis ut alphontii Si ex hignio facile cognofces.Et fcito q> ftella e pars denfior fui orbis figura: rotfida:& ideolucctficutdiaphanucondenfatm&galaxia eftpars 1« dda magis inter partes lui orbis: etiam ficut i ftellis quafi denfior eft cp reliqua partes.Sic quoqs partes luna: non funt uniformiter lucida.Di/ cimufqi cp non apparent nobis umbra per lucem alicui9corporis cale/ ftis tantu cp p corpora qua fimtmagislucifera cundis c*leihb3:fciliceC funa uencris di folis.
CAPITVLVM TERTIVM DE ORTV ET OCCASV
fignoriude diuerfitate dieruSt ηο&ίίήδί de diuerfitate elimatu., Ignora aut ortus & occafus dupliciter accipit :qm_qua/ tu ad poetas:&quatu ad aftronomos.Eft igifort9^ oc cafus fignope quo ad poetas triplex, f.cofmicus:chroni/ cus & eliacus. Cofmicus eni ortus fiue inudantis e:qn fi gnii uel ftella fupra horizote ex pte orietis de die afcedit Et licet in qlibet die artificiali fex figna fic oriat :tfi an/ tonoma fi.ee iignu illud dicitf cofinice oriri cu quo ΰί i quo fol mane ori tur.Et hic ortuspprius & principalis& quottidian^dicit .De hocortu exepliu georgicis habetur: ubi docetur fatio fabaru & milii in uere fo/ le exiftete in tauro fic.Candid5 auratis aperit cu cornibus annii. Taur9 & aduerfo cedes canis occidit aftro. Occafus nero cofmicus crcfpc&u oppofitionis.f.qfi fol oritur cu aliquo figno:cuius figni oppofitti occi ditcofinice.De hoc occafu dicitur in georgicismbi docetur latio frume ti in fineautumi fole exiflete in Icorpione.qui cu oriatur cu' fole taur9 fi gjn ei9oppofitu nbi fut pleiadcs occidit: fic. Ante tibi eoe atlatides abf/ cddat* Debita:cp fulcis comittas femina. Chronic9ortus:fiuc tpalis eft quado fignuuelftellapoftlblisoccafufiipra horizote ex parte orietis emerget chronice fcilicet de notie: & dicitur teporalis:quia tepus ma/ thematicoru nafcitf cu folis occafu.De hoc ortu habem9 in Oiudio de pontouibi cdqueritfmora exilii fui dicens:Quattuor atitiinos plcias orta facit.Significans per quattuor auttimos quadragita quattuor anos trafiffe poflqua miffus erat in exiliii .Sed Virgi/ lius noluit i autilno pleiadcs oc5° cidere: ergo cotrarii uidet. Sed ratio huius e φ fecudti Virgiliit occidit cofinice. Secudum Oui dui qriutur chronice: quod be/ nepot cotingereeode die. Sed differenter tame quia cofmicus occafus e reipe&u temporis ma
furini .Chronicus uero ortus refpedu uciperrini eft. Chronicus occa/	f
fuseft refpedu oppofirionis. Vnde lucanus lic inquit. Tunc nox thei/ falicas urgebat parua fagictas.^ Eliacus ortus fiue t'olaris:e qfi fignfi uei fteiia uideri poteft p elogatione folis abillotqcE prius uideri no poterat fotispropinquitate.Exempluhui9fpomtOuidiusm libro de faftis fic Ialeuis obliqua fubfeditaquarius urna.Et Virgiliusin georgicis Gno/ fiaq? ardentis defcedit ftella corona.Qua iuxta fcorpione exiftens no uidebatur:dum fol erat in fcorpione.Occafus eliacus eft quando ,fol ad fignfi accedit:& illud fua prafentia δί luminofitate uideri no permittit Huius exemplum cftin uerfupramiiTo fcilicet.Taurus & aduerfo cedes canis occidit aftro.
DE ORTV ET OCCASV SIGNORVM
Secimdfiaftrologos.
Sequitur de ortu & occafu figno^ prout fumunt aftronomi:& pri9 in iphara reda. Sciendfi eft φ tanrin fphsera reda qj obliqua afcedit atj nodialis circulus femper uniformiter:fcilicet in temporibus aqualibus aquales arcus afeendunt. Motus enicali uniformis cft:& angulus que facit aquinodialiscfihorizonte,obliquonon diuerfificaturin aliqui/ bus horis.Partesuero zodiaci non de neceftitate habent aquales afee/ fiones in utraq? fphara :quia qua	—η—
to aliqua zodiaci pars 1’edius ori	L
tur: tantofplus temporis ponitur
in fuo ortu.Huius fignfi eft: quia f'f/	^
fex figna oriuntur in longa uel in breui die artificiali: fimiliter SC in node. Notandi! igit^or/ tus ul’ occafus alicuius figni nihil aliud e q! illam parte aquinodi/ alis oriri qua oritur cii illo figno orienteuiel afeendente fupra ho rizonte uelfilla parte aquinodia lis occidere qocdditcualteroj fi/ gno oedden te: id eft tendente ad
occafu fub horizote.Signfi afit rede oriri dicit' cii quo maior pars aq/ podialis oritVdbliq uero eu quo minor. Similiter eria intelligendueft
BJ3 iii.
de occatu, Etefciedu φ in fphsrare&aqrtit zodiaci inchoats qtuor pun £Hs: duobD icilicet folfhtialibus & duob9 squinofiialito adaequa / tur fuis afcenflorub9:1deft quatu teporis cofumit quarta zodiaci in Cuo orimin tanto tepore quarta squino&ialis illi coterminalis perorif :fed tii partes illape quartane uariantf.neq} habent aequales alcenfionestficut iam patebit.Eft enx regulatquilibet duo arcus zodiaci squales & squa liter diftantes ab aliquo quattuor pfifioru iam didoru squales habent afcenfiones.Et cx hoc fequit' q? figna oppofita squales habent afcenfio nes.Ethoc eft quod dicit Lucanus loquens de proceiTu Catonis in Li/ byannierfussquino&iale Non obliqua meantmec tauro re&ior exit Scorpius: aut aries donat fua tempora librs*. Aut aftrea iubet lentos de/ lcendete pifces.Par geminis chiron:3C idequod charcinus ardens.Hu/ midus sglocerosmec plus leo tollitur uma.Hic dicit lucanus q? exiften tibus fub aquinofliali figna oppofita squales habent alcenfiones & oc cafu.Oppofitioaut! fignoru habetur p hucuerfu.Eft li.ari.feor.tau.ia. gemi.capri .can. a le.pif.uir.Et notadu qfno ualet talis argumetatio.Ifti duo arc9 fut sqles:& fitincipiut oriri; & fp maior orifde uno cp de reli quo:ergo ille arcus citius peroriet? cuius maior pars fp oriebatur.Inftan tia huius argumentationis manifefta eft in partibus prsdictaru quarta ru .Si enim fumatur quarta pars zodiaciiq eft a principio arietis ufqj ad finem geminormfemper maior pars orit' de quarta zodiaci qj dequar/ ta squino&ialis fibt conterminali: δζ tame ilis dus quarts fimul pori/ untur.Idemintelligedequartazodiaciquse aprincipio librs ufqj in finem fagictarii.I tem fi fumatur quarta zodiaci qtis eft a principio can cri uiq$ in/me uirginis:femper maior pars oritur de quarta squino&ia lis qj de quarta zodiaci illi conterminali:& tame ilis dus quarts fimu! p eroriuntur .1 de intellige de quarta zodiaci qus eft a primo puncto ca pricorni ufep in fine pifcifi. I n fphsra aute obliqua fiue decliui dus me dietates zodiaci adsquatur fuis afcenfionibus Medietates dico qus fu/ muntur a duobus punctis squinoctialibustquia medietas zodiaciiqus eft a principio arietis ufqj in finem uirginis oritur cum medietate squi/ noctialis fibi conterminali.Similitcr alia medietas zodiaci oritur cu re liqua medietate squinoctialis.Partes aute illarfi medietatu uarianf fe/ cfidu inas afcefiones: quonia in illamedietate zodiaci:q eft a principio arietis ufij in finem uirginis femper maior pars oritur de zodiaco q? de
Kqtunoeriaii: & tame ille medietates fimul peroriuntur .Econuerio con	Vft
tingit in reliqua medietate zodiachqus efl a principio librs ufq? ad fi/ nem pifciihfemper eni maior pars oritur de aequinoctiali qp de zodiaco & tame ilis medietates fimul peroriutur. Vnde hic patet inflantia fafla
nes fuas fupra afcenfiones eorfide arctiu in fphsra rccta:quia minus ori tur de squinoctiali.Et arais qui fucccdunt librs ufep ad fine pifcium in fphsra obliqua augent afcenfiones fuas fupra afcefiones eorfide arcuu in fphsra recta:quia plus oritur de aequinoctiali. Augent dico fecundu tantam quantitatem in quanta arcus fiicccdetes arieti minufit. Ex hoc patet qj duo arcus squales & oppofiti in fphsra dccliui habent afeen/ fiones fuas iun flas squales afccnfionibus eorunde arcuu in iphsra re/ fla fimul fumptis:quia quanta eft diminutio ex una parte: tanta eft ad/ ditio ex altera.Licet enim arais inter fe fint.squales:tn quantum unus minor eft tantum recuperat alius.& fic patet adsquatio.Regula quide eft i fphsra obliqua a? quilibet duo arcus zodiaci squales Qi squaliter diftantes ab alterutro punflorfi squinoflialifi squa les habent afcenfiones. Ex prs diflis etiam patet q> dies natu/ rales fut i squales.Eft enim dies naturalis reuolutio squino Aia lis circa terra femel cfi tanta zo diaci parte quanta interim fol pertrafit motu jpprio contra fir mamentfi.Sed cu afcenfiones ii lorfi arcuu fint insqualesuit pa tetppdifla tam in fphsra refla
qj;inobliqua:5i penes additameta illarfi afcenfionu confiderent'dies naturales illi de neceifitate erfit insquales.In fphsra refla ppter unica
tisobliqui,Tertia(foIet aflignari cauf» eccentricitas ciraili folis.
BB iiii
Notandu etiam cp ibi tendens a primopundo Capricorni !per arie temufqjad primu punctu cancrirraptu firmamenti defcribit.clxxxii. paralellostqui etiam paralelli:&fi non omnino fint circulifed fpiraeeu tamen non'fit in hoc error;fenfibilis:in hoc nis non conftituatunfi cir/ culi appellentur :de numero ,quoru circuloru funt duo tropici: &’unus aequinodialis: I tem iam dictos circulos deferibit fol raptu firmamenti
autem qui funt fupra horizontem funt arc us dierum artificialium. Ar/ cusuero qfut fub horizonte futarc^noctiu.Infphaera’ igiifrecta eu ho/ tizon fphserae redae tranfeat per polos m£idi;diuidit oes circulos iftosU ptes squales. Vnde tanti fut arc°dieru .quanti funt arc9 noctifi a pud ex iftetes fub sqnoctiali.Vnde patet qj-exiftentiba fub aequinodiali i qua curneg parte firmamenti fit fol eft femper aequinodium .In fphaera aute decliui horizon obliquus diuidit Iblunvaequinodialemin duas partes squales. Vnde quando fol eft in alterutro pundoru aequinodialiu .tuc arcus diei aequatur arcui nodis; & eft aequinodiu in uniuefa terra.Oes uero alios circulos diuidit horizon obliquus in partes inxequalesrita φ in omnibusVirculis qui fut ab aequinoctialijiifqj ad tropicum cancri: dC imipfo’tropico cancri maior eft arcus» diei φ nodis.id eft arcus fuper horizontem q] fub horizonte. Vnde in toto tempore quo fol monetur a principio arietis per cancru ufqj in finem uirginis maiorantur dies fu pra nodes: & tanto plus quanto magis accedit fol ad cancrum:& tan/ to minus quanto magis recedit.Econuerfo autem fe habet de diebus dC nodibus:du fol eft in fignis auftralibus.In omnibus aliis circulis quos fol'defcribit inter aequinodiale & tropicum capricorni maior eft,circu lus fub horizonte & minor fupra:unac arcus diei e minor qj arcus no dis.Et fecundum proportionem arcuum minorantur, dies fupra no/ des,& quanto circuli funt propinquiores tr opico hpemali tanto ma/ gis minoratur dies. Vnde uidet"' cp fi fumat' duo circuli aequidiftates ab aequinodiali ex diuerfis partibus quant9eft arc9diei in uno tant9 e arc9 nodis in reliquo.Ex,hoc fequi uidetur φ fi duo dies naturales fumant in anno aequaliter remoti ab alterutro aequinodioru in oppofitis par/ tibus quanta eft dies artificialis imiusrtanta eftnox dierius :dC econuer fo. Sed hoc eft quantum ad uulgiTenfibilitatem in horizontis fixio ne.
R atio enim p ademptioncmfolis' contra firmametu in obliquitate 20 diaci uerius diiudicat.Quanto quidem polus nitidimagis eleuatur fu/ pra horizontem tanto maiores funt dies dlatis quado iol eft in fignis leptentrionalibus.Sed eft econuerfo quando eft in fignis auftralibus: tantofeni magis minorant' diesfupra nodes. Notandu etiamcp fex figna q funt a principio cancri per libra ufq? inTinem fagitirarii habet afcenfiones fuas in Iphitra obliqua fimuliundas maiores afcenfionibus fex fignorfi q funt a principio capricorni per ariete ιιΓφ ad finem geminoru .Vnde illa fex figna prius dida dicuntur rede oriri, ifta uero fex oblique. Vndes Vifgilius R ecta ineantiobliqua cadunt a fidere cacri. Donec finitur chiromfed cetera figna.Nafcuturprono:defcendunt tramiterecto.Et quando eft nobis ma-xima dies in allate fcilicet fole exiftentein principio cancri: tunc ori untur de die fex figna directe orientiaide nocte aut fex oblique. Econ/ uerfo quando nobis eft minimus dies in anno fcilicet fole exiftente in principio capricornhtuncdedicoriuntur fex figna oblique orientia; dc nocte uero fex directe.Quando autem fot eft in alterutro punctoru iequinoctialitutunc de die oriiitur tria figna directe orietia: & tria obii que & de nocte fimiliter Eft enim regula:quantucuq; breuis uel prolixa fit dies uel nox fex figna oriuntur de die & fex de nocte: nec propter j>/ lixitatem uel breuitatem diei uel noctis plura uel pauciora figna oriuni fi t fpacium temporis in quo medietas figni peroritur: in qualibet die ar tificiali: fimiliter di in nocte funt.xii.horse naturales.In omnibus aute aliis circulis qui funt a latere tequinoctialisuicl ex parte auftrali uel fe/ ptentrionaliunaiorantur uel minoratur dies uel noctes feamdfiqjplu ra uel pauciora de fignis directe orientibusmel oblique de dietiei de no fieoriuntur.	DE FIGVRA CAELI.
Cum enim fignifer ad motti primi mobilis oi die naturali circiiferat' accidit ut in oi punfio teporis eiufde figura edi comutet' in qualibet rc gione Imbitabili cuius dies no trafeendet fpaciu uiginti & quatuor ho/
raru. Neccitariu eni e fient cotinuo alius & alius pudus ecliptica: orif ita alius & alius pudus eius occidit: & alius & alius iit i circulo meridi ano:& alius & alius in eode fub terra.Similiter neceflfariii eft de piidis aqodialiscali:& ia dictu ei tertio hui9 cp horizo & circuPmeridian9 fimul diuidut ecliptica 6i equatore in qttuor qu artas :& nouifti cp una/ quaqj quarta circuli eft nonaginta graduiuerit ergo in ppofito medie/ tas zodiaci & fimiliter aquatoris fuper horizonte & medietas infratdt uocari folent cardines & anguli punda zodiaci qua· funt principia ifta ru quattuor quartarii Vnaqueq; earfi quartape aqnodialis circuli diui di uolut in tres partes aquales: & erityqualibetgraduu triginta: eruntqt partes i toto duodecim:quib9duodecim partes zodiaci correipondet. Et ifta qua fignifero accidut uariis & pluribus a diuerfis expofitoribus uocata funt noiba ut imagines: domicilia: habitacula: turres: burges: partes: hofpitia: receptacula loca manfiones:caftra & domus duoded in figurarcuolutioniscali.Sed poft Ptolomau comunis confnetudos appellare eos domos&ita nos uocabimus.Veriltamen diuifio ipfarfi tripharia legii in antiquis libris:& ii omnes fapietesihoc coueniri ui deantut: quonia imaginati funt fex circulos magnos fuper duo punda oppofita fe fe fecates:quope comunis diameter tedit ab auftro uerfus fe ptentrione procedereper punda duodecim diuiiionis prafata in aqui nodiali uniiquecg per duo putida oppofita ac totum caliuimo & tota mundi machina in duodecim partes diiKnguere:ita quicqtiid eft in mfi do in aliqua iftaril duodecim partili uel domope eile concludit'. Sed aliqui extrema ipfius diametri fuper qua ipfi fex circuli fe fecant putaue rutciTepolos zodiaci. Alii uero dequope numero fuerit abraaauene/ ris fubtilis aftronomus: qui in plurftAiidetur aduerfari Ptolomao:cre diderut eile duo puncta in quib9fe fccant horizon & meridianus:SC ha due opiniones comuniter no tenent'. Alii fuerunt ut Ptolomaus &plu rimi philofophope qui dicut ea punda effe polus mundi fuper quos pri mus & regularis motus fit qui uarietatii ipfoK domorum caufa potnTi ma exiftit: Hanc opinione credimus atq; moderni obieruant.Et in hoc eafu circulus horizon ut arbitrabat' abraa no eft iemp unus ex fex circa lis cu non fit femg horizon redus: fed ut plurimu obliquus. Et fi bfi no taueris hos circulos diuidentes non inuenies femp profatas duodecim partes zodiaci aquales eile fed folum oppofita fibi innice aquari: imo nec ecliptica in quattuor qrtas diuidi uti aquinodialis nifi certa hora

horizontis eft magna caufa ut tales inaequalitates domoje contingat & aliam ratione intellexiiH in libro tertio huius cti de afceniionibus figno nim loquutu fiut. Poftqi ergo diuifus eit zodiacus i partes duodeci Ici re debes φ illa uocat"' prima domus cui9 initiu incipit oriri & appellat ab oiba horolcop9 uf afcedens eo q? de inferiori ad fupius hemifphaeriu fcandit:& dicitur etiam angulus & cardo & cufpis orientalis. Et quae fuecedit ei fub horizonte efl: fecunda domus:poft hunc tertia feqnitur q ad anguhi noflis finit":de hinc feqnitur quarta domus quinta & fe/ xta dC reliquae feciidfi hunc or	, cA
dine ufqj ad duodecima qua:	-ηΛΝ '
ad principium orientis termi natur.Etquarta earum appel/ latur cardo &angul9& culpis medie noctis Si imu cadi: & feptima agul9 cardo & cufpis occidetalis atqj defccdens: na haec ex oppofito reipicit afcen detem & occidere incipit. De "31 cima uero cuius principiu leni , per efl: in meridiano dicitur ^ angulus cardo 6C culpis meri/ diei SC angulo noctis obi icit.
Etcofuetudo coisedomos fe

eunda quinta odlaua & undecima quaefequutur praefatos quattuor an/ gulosuocare fnccedentes:& ultimas quattuor quae funttertiafexta no/ na&duodecima appellare cadentes: Sed quia ipfi plancta: in iltis duo/ decim domibus ficut in lignis fecunducpdelignoinfignuuadunt capi untitel perdunt uires & fignificationes quafdafuper huncmundu me/ diihfccundu cp unufquifq; in eiTefuodiipolitus reperitf.No minus qp/ pe uolcntes futura prodicere per artem aftroram-.aut interrogantib^re/ fpodere & dubia ilkiridareifiue aliqd de nouo inchoare uf experimeto rit imagines efficere huiufmodi q ad ipfi9artis cfifeflu ptinerc putariit: coiiderant hanc domoru diipofitione fine figura caeli contingete & effe
BB vi
planetaru & ftellanun fixarum in eaq? figna zodiaci 5c eiTe iliorum in eifdem; Ncc uidetur ροίΓε aliquid perficere aftrologus qui figuram do morurn aci horam non erexerit examinaueritqj. Vna quide ex claiuba efie uidetur &i radix fcietia aftrorir.in natiuitatibusun egritudinib9:in ftatibus regnonluel principurmin fabricie: in bellis componedis:in ne gociatianibus & in aliis reuolutiombus tempora faciendaru rem atqj principiisfin quibus terapentica uel experietia aftronomia uerfat .Sed quo hac figura difpoiirionis caeli ad omne hora haberi poilit & plane taru llat^no efl: prafentis indaginis per inilrumenta·.tabulas quoq? atqj canones particulares inueniuntur magifterii iudicic rfi eo^e .M ultiplici ter & fi depingi foleat figura domorum in prafenti tres comunes expli cabo-.Quarii prima e figura cadi fimilior & propria: reliqua nero 'dif fimiles: fed fatiffacere uidentur intentioni & fpeculationi artificis.
Prima eft cum fignauerimus duas periferias concentricas: & diuife/ fimus margine interclufum in duodecim partes. Secunda fi quadra tum depingamus in quo crucem fignemus:cuius extremorum latitudo tertiam partem cofta quadrati capiat ad qua terminatimFit enim hac crux ex lineis fefccatibus diuidentibus totam area quadrati in nouem quadrata:poft hoc quadrata quattuor eorum qua fimt in angulis p dia metros ad angulos maioris q drati occurrentes diuidamus: habebimufqi partes duodeci circuilantesquadrato medio quattuor quadrata procardi nibus & ofio triangulos pro reliquis domibus Tertio fi gnato quadrato inferibamus quadratu fecundu cuius angu li (qui fimiliter anguli figura clinocant-' )ad media coftaru primi terminentur dextru fi/ niflxu furffi atq? deorfmquat/ tuor poilea triangulos perea tosper medium feparabimus
lin eas reflas ducendo ab angulis primi quadrati ad punfla media co/ ftarum fecundi.Deinde tertium quadratum fignemus in fecundo pati/ formiter ut fecundus in primo.Eruntq? formati duodecim trianguli cir ca quadratum tert um qui pro duodecim domibus habentur. Ethanc figuram communiter inuenies deicriptam di frequentius obferuatam in libris iudicioru.In unaqqj autem iftaru trium figurarum punct9orientis ftatuiturapar/ te finiftra ut in figura circulari principii! fit ibi afccndentis fi/ ue domus prima:.In fecuda fi/ gura fit in brachio crucis fini/ ftra.In figura tertia fit in angu lofecudi quadrati ex latera co fimili.Vocofinifixapartem fi gura: a nobis afpeflte qu x eft a parte noftra finifrra. Eritq? fe/ eunda domus in qualibet ipfa
\. ΪΧ irxNv	X	XI >/ /ΙΙΓ7
I		nv
II /Jll	IIII	\. n v\
Et a prima ufq; ad finem fexta: intelliguntur ede in hemilpha:/ rio inferiori: & afeptima uf/ que ad finem duodecime, in he mifphstio fuperiori. rnuentis quidem principiis ipfarum do morum di ueris locis plancta/ rum & capitis di cande draco/ nis ea in his particulis locant fa pientes indiciorum aftrdrmSi habent pro figura cadi & tem/ porc rei cuius caufam in medio fpacii denotant: Horti ueroex empla inmargine refpicias.
DE DIVERSITATE DtERVM ET NOCTI VM QuAETIT HABITANTIBVS IN DIVERSIS LOCIS TERRAE.
Notandum autem φ illis quorum zenith eil in iquinc diali cir/ culo fol bis in anno tranfit per zenith capitis eorunufcilicet quando eil ih principio arietis uel in principio libra: & tunc funt illis duo alta fol/ ftitiatquomam fol dircde tranfit fupra capita eorum .Sunt iterum illis duo ima folfiitiatquando fol eil in primis pundis cancri & Capricorni £ζ dicuntur imatquiatuc fol maxime remouetur a zenith capitis corti. Vnde cx prididis patet:cum femper habeant iquinodium in anno quattuor habebunt foiilitia-.duo alta & duo ima. Patet etiam φ duas habent lilates-.fole fcilicet exiilente in alterutro ptindorum iquino/ fiialiummel prope.Duas etiam habent hyemes fcilicet fole exiilente in
primis pundis cancri & Capricorni uel prope.Et hoc eil quod d:citAJ
fraganus φ alias & hyems fcilicet noilri funt illis unius & eitifdem co plcxionis:quomam duo tempora qui funt nobis illas & hyems funt illis d.iihyemes.Vndeex illis uerfibus.Lucani patet expolitio. Depre fumeillHinceiTe locum quo circulus alti Solilitii medium lignorum percutit orbem.lbi enim appellat Lucanus circulum alti folilitii atqui/ nodialemtin quo contingunt duo alta iolilitia fub iquinodiali exiile tibus.Qrbemfignorumappellatzodiacunr.qucm medium.ideil me/ diatum hoc eil diuifum in duo media iquinoddalis peraitit:id eil diui dit.Illis etiam in anno contingit habere quattuor umbras. Cum enim fol fit in alterutro pandorum iquinofiiaiium tue in maneiacitur tun/ bra eorum uerfus occidentemdn uefpereuero econuerfo.In meridie ue ro eil illis umbra perpendicularis cum fol fit fupra caput eorum. Cum autem fol eilin lignis feptentrionalibus tunciacitur umbra eorum lier fusaullrum .Quando eil in auilralibus tunciacitur uerfus feptentrio/ nem.Illis autem oriuntur & occidunt llelli qui funt inxta polostficut & quibufdam aliis habitantibus circa iquinodialem.Vnde Lucanus lic inquit.Tunc furor extremos mouit romanus horeilas.Carmenofqj duces:quorum iam flexus in aullnim Aether non. totam mergi tamen afpicitarcton.Lucet& exigua uelox ibi node boetes. Ergo mergitur & parum lucet.Item Guidius de eadem llella.Tingitur oceano cuilos erimanthidos urfi. Aequoreafqj fuo fidere turbat aquas.In litu autem nollro mincjp cccidnnt illi ilelli.V nde V irgilius.Hic uertex nobis fem
per fublimis at illu fub.pediba ifyx atra uidet manefqj profundi. & L u canus. Axis inocciduus gemina clariitimus ardon. item Virgiliusin georgicis ficinquit. Ardos occani metuentes irquore mergi. QuORVM ZENITH ETS INTER AEQui/ NOCTIALEM ET TROPICVM CANCRI.
IIlis autem quorum zenith eil inter squinodialem dC tropicum casi cri contingit bis in anno q>fol tranfit per zenith capitis eorum quod fic patet. I ntelligatur circulus paralellus asquinodialis tranfiens per ze nith capitis eorum:ille circulus interfecabit zodiacum in duobus locis tequidiftantibus a principio cancri: Sol igi tur exiilens in illis duobus pundis tranfit per zenith capitis eorum . Vnde duas habent adlates: 5C duas hyemes:quatiuor folilitia: & quattuor umbras llcut exiilentes fnb sequinodiali.Et in tali fitu dicunt quidam Arabiam eiTe. Vnde Luca/ nus loquens de Arabibus uenientibus Romam in auxilium Pompeio dicit.Ignotum uobis arabes ueniilis in orbem. Vmbras mirati nemo/ rumnonirefiniilras. Quoniam in partibus fuisquandoqj erant illis umbra: dextri: quandoq? finiilra: quandoqj p perdiculares: quadoqj orientales:quandocp occidentales.Sed quando uenerant Romam cir ca tropicum cancri tunc femper habebant umbras feptentionales. QuORVM ZENITH EST IN TROPICO CANCRI,
I Ilis fi quidem quorum zenith efi in tropico cancri contingit φ Ce/ mei in anno tranfit fol per zenith capitis eorum icilicet quando eil in primo puncto cancri: & tunc in una hora diei unius totius anni eil illis umbra perpendicularis.In tali fitu dicitur Syene ciuitas. Vnde Luca/ n9. Vmbras nui	oenub i
Φ flectente Sye nehoc intdhge i meridie unius diei: di p refidu um totius anni iacit' illis um/ bra ieptentrio/ nalis.	_____
\ ΠΛλιι
IJ · X
Vmbra perpendicula ris
■QuORVM ZENITH EST INTER TROPICVM CANCRI ET CIRCVLVM ARCTICVM.
Illis ucro quorum zenith eit inter tropicum canCri:&circuIum arcticu cotingit cp fol in fempiternum non tranfit per zenith capitis eorum:6C iilis femper iacitur umbra uerfus fepten trionem.Talis eftfitus noller Notandum etiam q>£thiopiaiiel aliqua pars cius eit circa tropici c-cn;Vndc Lucanus, Aethiopumq} foium quod non premeretur ab ulla,Signiferi regione poli;in poplite lapfo.Vltima curuati procederet ungula tauruDicut enim quidam $ibi iiimiturfignum equiuocepro duodecimaparte^zodiacndcproiormaanimalis;quodfecundum ma iorem parte illicit in figno quod denominati V nde taurus cu iit in z o/ diaco iecundum maiorem iuipartem:tamen extendit pedem fuum ul tra tropicum cancri; & ita premit ethiopiamdicet nulla pars zodiaci premat eam. St enim pes tauri de quo loquitur auctor extenderetur uerfusaequinofiialem.fit elTetin diredo arietis:uel alterius figni;tunc premeretur ab ariete uel uirgine;& aliis iignis quod patet per circulum aequinoctialem paralellutif circunductum per zenith capitis ipibrum aithiopum;& arietem & uirginem uel alia iigna,Sed cum ratio phifica huic conirarietimnon enim ita efTent denigrati fi in .temperata nafce/ rentur habitabili Dicendum q? illa pars tethiopicTtde qua loquitur Lu canus eit fub ^quinodiali circulo;& φ pes5 tauri de quo loquitur exten dituruerius^quinodialeimSed diftinguitur tunc in figna cardinalia 6i regiones,Nam iigna cardinalia dicuntur duo fignam quibus con/ tinguntfolftitia:&duoin quibus contingunt aequmodia, Regiones autem appellantur fignaintermedia,Et fecundu hoc patet cp cum xthi opia fit lub squinodiali non premitur ab aliqua regione;fed a duob5 fignis tantum cardinalibus;fcilicet ariete & libra.
QuORVM zenith est in circvlo arctico*
Illis autem quorum zenith eit in circulo arctico contingit in quoli bet die & tempore anni q? zenith capitis eoru eit ide cu polo zodiaci
& tunc habent zodiacu fiue eclipticam pro horizonte.Et hoc eil quod dicit Alfraganus cp ibi circulus zodiaci fle&itur fupra circulum hemi/ fphaerii.Sedcu firmametu cotinue moneat' circulus horizontis interfe cabit zodiacum in inflanti:&cii fint maximi‘circuli in fpheera interieca but fe in partes aequales. Vndc ilatim medietas una zodiaci emergit fu/ pra horizontem dC reliqua deprimitur fub horizonte fubito: & hoc eil quod dicit Alfraganus cp ibi occidunt repente fex figna': & reliqua fex oriuntur cum toto arquino&iali.Cum aute ecliptica fit horizon,illorfi erit tropicus cancri totus fupra horizonta: & totus tropicus capricor/ ni fub horizonte: dcfic foleexiflente in primo pun&o cancri erit illis una dies uigintiquattuor horarum: di quafi'inftans prOjno&e quia in inflanti fol tranfit horizonta:& ilatim emergit: & ille conta&us eilp nofte.Fconuerfo contingit illis fole exiflente in primo puncto capri/ corni.Ffl enim tunc illis una nox uigintiquattuor horam': dC quafi in/ flans pro die. QuORVM ZENITH EST INTER CIRCV LVM ARCTICVM ET POLVM MVNDI.
Illis antem quorum zenitheft inter circulfiar&icumdi polu mudi arSicum contingit q> horizon illoru interfecat zodiacum in duobapu fiis iequidiilantibus a principio cancri: & in reuolutione firmamenti contingit φ illa portio zodiaci intercepta femper relinquitur fupra ho rizonte.Vnde patet cpqjdiu fol eil in illa portione intercepta erit unus dies continuus fine no&eergo fi illa portio fuerit ad quantitatem figni uni5 erit'ibi dies continu9 unius’ menfis fine no£le:ad quantitate duoije lignorum erit duorum meniiurdi ita deinceps.Item contingit eifde cp portio zodiaci intercepta ab illis duoba punftis cequidiflantiba a prin cipio capricomi femper relinquitur fub horizontemndecum fol ei illa portone intercepta:erit una nox fine die breuis uel magna fecudu qua/ titatem interceptceportionis.Signaautem reliqua qua: eis oriuntur & occidunt:prapoflere oriuntur di occidunt .Oriuntur preepoftere ficut taurus ante arietemiaries ante pifces:pifces ante aquarium. Et tamen fi gna his oppofitaoriutf reflo ordine:&occidut prxpoilefemtfcorpius ante libram.Libra ante ifirginenv.di tamen figna his oppofita occidut direfte illa icilicetjqua: oriebantur prapoflcre:,ut taurus.
QuORVM ZENITH EST IN POLO ARCTICO.
Illis autem quotum zenith eilinpolo arcticocontingit cpfttom ho
wzoneftidemquod equino Qiaiis. Vndqcum aqumodi alis interfecct zodiacum in duas paries aqualestfic & illorum horizon relinquit me/ dietatem zodiaci fupra;& reliquam infra. Vndecumfol decurrat per illam medietatem; qua eft: a principio arietis ufq? in fine uirginis unus erit dies continuus line node;& cum fol decurrit in illa medietate qua: eft a principio libra ufq? in finem pifcifi erit nox una continua fine die Quare Si una medietas totius anni eft una dies artificialis;& alia me/ dietas eft una nox .Vnde totus annus eft ibi unus dies naturalis.Sed cu ibi nunqj magis.xxiii.gradibus fol fub horizonte deprimatur; uidetur Φ illis fit dies continuus fine node.Nam £t nobis dies dicitur ante fo/ lis ortum fupra horizontem .Hoc autem eft quantum ad uulgarem fen fibilitatem.Non enim eft dies artificialis quantum ad phificam ratio/ nem nifi ab ortu folis ufqj ad occatum eius fub horizonte. Ad hoc iterit q? lux uidetur ibi efte perpetua:quoniam dies eft antecp kuef fuper ter/ ram per.xviii.gradus ut dicit Ptolemaus. Alii uero magiftri diciit.xxx icilicet per quantitatem unius fignitdicendu q? aer eft ibi nubilofus St fpiiTus.Radius enim folaris ibi exiftenfdebilis uirtutis magis de uapo/ ribus eleuat qi poflfit confumeremnde aerem non ferenat;& no eft dies DE DIVISIONE CLIMATVM.
Imaginetur autem quidem circulus in fuperficie terra dire&us fiip/ potitus aquinodiali.Intelligatur alius circulus in fuperficie terra tran/ liens per orientem St occidentem.& perpolosmundi.Iftidno circuli interfecant fe fe in duobus locis ad angulos re&os fpharales;& diuidut totam terram in quattuor quartas:quarUm una eft noftra habitabilis ϋ Ia fcilicet qua intercipitur inter iemicirculum ductum ab oriente in oc/ cidentem per polum arcticum .Nec tamen illa quarta tota eft habitabi/ lis quonia partes illius propinqua aquinoctiali inhabitabiles funt pro pter nimium calorem.Similiter partes eius propinqua polo arctico in habitabiles funt propter nimiam frigiditatem .lntelligatur ergo una li/ nea aquidiftans ab aquinoctiali diuidens partes quarta inhabitabiles pttopter calorem a partibus habitabilibus;qua funt uerfus feptentrio/ nem .1 ntelligatur etiam alia Unea aquidiftas a polo arctico diuides par tes quarta inhabitabiles:qua funt uerfiis feptentrionem:propter frigus a partibus habitabilibus qua funt uerfus aquinodialem.Inter iftas ctia
υύοί,ερι0μ·5
duasfincasexftemasmtcIKganturTcxiMespaipaleirxieqiimoSiaiiquje
cum duabusprioribusdiuidunt partem totalem quarta: habitabilem in leptem portiones qusdicunturieptem climata:proutmprsfcutipa
frtguJajona
Dicitur autem clima tantum fpacium terra:p quantu fenfibiliter ua datur horologium Jdemnancp dies arftiuus aliquantus:quieft in una regione: & fenfibiliter efl: minor in regione propinquiori auftro.Spa/ dum igitur tantum quantum incipit dies idem fenfibiliter uariari dici/ tur dima.Ncc efl: idem horologium cum prindpio:& finchuius fpadi obferuatu.Horae enimi diei fenfibiliter uariantur:qi$re δζ horologiu.
Mediu igitur primi climatis eft ubi maxima dici prolixitas eft.xm.hcV ! ί' rarum.& cleuatio poli mundi fupra circulum hcmifpcrii gradibus.xvi & dicit' clima diameroes. Initium cius eftubidiei maioris prplixitas e xii.horarum: & dimidia & quarte unius hora:& eleuatur polus fupra horizontemgradibus.xii.St dimidia & quarta unius gradus.Etexte/ ditur cius latitudo ufq; ad locum ubi longitudo prolixioris diei eft.xiii horarum .& quarte unius:& eleuatur polus fupra horizonte gradibus -i-j- xx.& dinndio:quod fpatium terra eft.ccec.xl.miliaria. Mediu autem fecundi climatis eft ubi maior dies eft.xiii .horarii & dimidia: & eleua/ tlQ poli fupra horizontem.xxiiii.graduii:&quarte partis unius grad9 Et dicitur clima diafyenes.Latitudo uero eius eft cx termino primidi/ matis ufq; ad locummbi fit dies prolixior .xiii.horarum & dimidia:& τ7 quarte partis unius hora:& eleuatur polus.xxvii.gradibus & dimidio & fpacium terra eft .cccc.miliarioru. Medium tertii climatis e ubi fit longitudo prolixioris diei.xiiii.hora^:&eleuatio poli fuprahorizote 3° ixxx.graduil&dimidib&quarta unius partis.Et dicitur clima dialexa drios,Latitudo eius eft ex termino fecudi climatis ufq; ubi prolixior d i es e.xiiii .horarii & quarta unus.&altitudo poli .ccc .xxx .graduu m: & duarum tertiarum.quod ipacium terra cft.ccc .l.milumore. Mediuni quarti climatis eft ubi maioris diei prolixitas eft quatuordecim horarii Λ& dimidia: & axis latitudo .xxxvi.graduum & duarum quintarum. Et dicitur diarhodos .Latitudo uero eius eft ex termino tertio climatis ufq; ubi prolixitas maioris diei eft quattuordecim horarii 6i dimidia: & quarta partis unius :eleuatio autem poli .xxxix.graduu quod fpa/ cium terra eft.ccc.miliariorum. Medium quinti climatis eft ubi ma/ .{-i ' ior dies eft.xv.horarum:& eleuatio poli.xli.gradus & tertia unius: & dicitur;climadiaromes. Latitudo uero eius eft extermino quarti cli/ matis ufq; ubi prolixitas dici fit.xv .horarum & quarte unius: & eleua ‘H^tio axis.xliii.graduu & dimidii quod fpaciu terra eft.cc.lv.nnliarioyi.
Mediu fexti climatis eft ubi prolixior dies eft.xv .horarum & dimi/ dis: & eleuatur polus fupra horizonte.xlv .gradibus .& duabus quin/ rtis unius.Et dicitur clima diaboriftenes. Latitudo uero eius eft ex ter/ mino quinti climatis ufq; ubi longitudo diei jplixior eft.xv. horarii SC .f^J.dimidia:& quarta nnius:& axiseleuatio.xlvii.gradiu1& qrta unius, ^qua diftantia terrte cft.cc.xii.miliarioru. Mediu autem feptimi clima
tis eft ubi maior prolixitas diei eft.xvi.horaru: & eleuatio poli fupra horizonte.xlviii.gradutt:& duaru te;rtiaru. Etdicitf clima, diaripheos 4^ -Latitudo uero eius eft ex termino iexti climatis ufqjubi maxima dies eft.xvi.horarum di quartae unius:& eleuatur polus mundi fupra hori/ zonte qnqgintagradibus di dimidio: quod Ipaciu terrseft.c.lxxxv.r« -miliarior u. Vitra autem huius feptimi climatis terminu licet plures iint infula:: & hominfi habitatioesiquicquid tamenfit:quonia p rause habitationisfubclimate non coputatf.Oisitaq; iter termi/ nii initiale elicUmatu & fina/ le corride diuerfitaseft trium horarii &dimidis:& ex ele/ uatone poli fupra horizonte xxxviii.graduu.Sic igitur pa tet uniufcuiufq) climatis lati/ tudo a principio ipfi9 uerfus squinoSialeufqjinfine eiuf dem uerfus polii arcHcum: Sc qj primi climatis latitudo eft maior latitudine fecundi: di fic deinceps. L5gitudo ante climatis poteft appellari linea
ducta ab oriente in occidentefequidiftans absquinofliali. Vndelon? gitudo primi climatis eft maior longitudine fecfidi:& fic deinceps:qcE contingit propter anguftiam fphsrs.
CAPITVLVM QuARTVM DE GIRCVLIS ET MO tibus planetase.&Me caufis edipfiti folis& luns.
Otandii ap fol habet uniefi circulfi per que mouetur in iii perfide lines ecliptics:& efteccetricus.Eccentricus qui/ dem circulus dicitur no omnis circulus .fed folfi talis qui diuidens terra in duas partes squales no habet centje (ii/ imi cii cetro terrs fed extra.Piidus autein eccetricoqui maxime accedit ad firmametfi appellai auxtquod inter/
pretatur eleuatio .Piicius uero oppofitus qui maxime remotionis eft a firmameto dicit"’ oppofitio augis.Solis aut ab occidete in oriente duo
iunt motus:quopeuiras eft etjppri9 in circulo fuoecc&ricbiqno mbncf in omni dicacno&e.lx.mimitis fere. Atius ucro tardior cft mot9 fphx rae ipfius fupra polos axis circuli fignop: 6C cft aequalis motui fphsrs ftellaij: fixa ru fcili cet in.ioo.anis gradu uno.Ex hiis itaqj duo bus motibus colligitur curfiis ei9 in circulo fignoji ab occidetein oriete per que abfan ditcirculu fignorfi in .ccc.lxiii. diebus & qr ta u nius diei fere praeter re modica qua: nui/ liuscft lenfibilitatis .Quilibetaute plancta I HI	tres habet circulos praeter fole. fcilicet aequa
te deferentem &epicyclii. Aequans quidem Iunx eftcirculus concentric9 cti terra:& eftin fuperficie eclipticae: EiuS uero deferens eft circulus eccentricus.nec eft in fuperficie ecliptica: imo una eius medietas declinat uerfus feptentrione:altera uerfus auftru . Et interfecat deferens aequante in duobus locis.Et figura interfectionis ap pellatur draco:quonia lata cft in medio & anguftior uerfus finem. I n/ terfefixoigil? illa per qua monetur luna ab auftro in aquilone appella/ fur caput draconis.Reliqua uero fterfeflioperqua mouetura fepten/ tetrione in auftru dicitur cauda draconis. Deferetes quide & squantes euiufiibet planefs fut squales.Et fciendfi q> ta deferes q? squas .Saturni
___	Iouis: Martis Veneris & Mercurii funt
cccetrici& extra fuperficie ecliptice QC tamen illi duo funt in eadem fuperficie. Quilibet etia planeta praeter fole habet epicyclu.Eteft epicyclus circul9paru9js .	. cuius circfiferetia defertur corpus plane
* equit! 1 ?? I tre:& cent^e epicycli fp defertur in circa feretia deferetis.Si igitur dus lines du/ catur a cetro terra: ita q? includat epicy/ clu alicuius planetsuma exparte orien tis:reliqua ex parte occidetis:pfiflus co taSus ex parte orientis dicit ftatiopri/ ma: puftus uero contaQus ex parteoc/ ridentis dicifftatio fecfida.JE t qn plane
ia eft i alterutra· iliapi ftationii dicitur ftationarius. Arcus nero cpicycli fupe rior inter duas ftationes inter cept9,di cit'diredio SCqfi planeia eft in illo tiic dicit' diredus. Arcus uero epicycli inf ferior inter duas ftationes interceptus dicif retrogradatio.& planetaibied ftes dicifretrogradus.Luna: aut no af fignat'ftatio diredio ulretrogradatio Vή non dicitfluna ftationaria direda uel retrograda ppter uelocitate mot3 d9inepicyclo.	De eclipfi lunae.
Cu aurem fol iit maior terra.necefte eft cp medietas Iplisrae terrae ad minus a fole femper illuminetur & umbra terra extenfa in aere tornati/ lis minuatur in rotuditate:donec deficiat in fuperficie circuli lignorum tnfeparabilis a nadir folis.Eft autem nadir folis punctus directe pppoff tus folii firmamento. Vndecu in plenilunio luna fuerit in capite uel iu cauda draconis fub nadir folis-.tunc terra interponetur foli 8C lunae.Vn de cu luna lumen non habeat nili a fole: in rei ueritate deficit a lumine. Et eft eclypfis generalis in omni terra ii fuerit in capite uel cauda draco/ nis directe.Particularis uero eclypfis fi fuerit prope uel infra metas de/ terminatas eclypfi.Et fiemper in plenilunio uel circa contingit eclypfis. Vnde cu in qualibet opoiitione hoc eft in plenilunio no fit luna in capi teuel cauda draconis nec oppolita nadir folis: ηό e necefte in quolibet plenilunio pati eclypfim:ut patet in puti figura quae fubfequit'. Cii au te fuerit luna i capite ufeauda dracoismfjppe metas fupra dictas: & iu coiunctioe cu fole: tunc corp9 Iunx interponet' inter alpectu noftriiSC corpus folare. Vnde obunbrabit nobis claritatem folus: S( ita fol patie tur ectypfim:non quia deficiat lumine:ied deficit nobis propter iteipo fitionelunae inter afpedum noftrum di folem.Ex his patet cp non leni per eft eclypfis folis in coniundione fiue in nouilunio. Notandum etiam cp quado eft eclypfls lunae: eft eclypfis in omni terratfed quado e eft eclypfis folis nequaepimmo in in uno climate e eclypfis folis:& in alio non:quod contingit propter diuerfitatem afpedus in diuerfis cii/ matibus.Vndc Virgilius elegantiftime naturas utriufqj eclypfis fubce
pendio tetigit dicens; Oefedus lunae uarios folif<5 labores. Eix prai didis patet qmt ecly/ piis folis eflfet in paifio ne domini:& eade paf iio eflfet in plenilunio: illa eclypfis folis non fuitnaturalisamo mi/ raculofa contraria na/ turae: quia eclypfis fo/ lisinnouiluniou! cir/ ca debet contingere Propter q[uod legitur Dionyfni ariopagitai cade paflione dixiile t Aut deus naturae pati/ tur:aut mundi machi/ nadiiToluetur.
Opufculii fphae/ riciiiohanisdefa/ crobufto explici/ tumeft.
JPdipftpItine
CClipfUJ ΓθΙΐ53
DISPVTATIONVMIOHANNISDE MONTE REGIO .CONTRA CREMONENSIA IN PLANETARVM* THEORICAS DELIRAMENTA PRAEFATIO
m
nas
Vniuerfis bonaci artiu ftudioiis Iohanesdemoteregio.S.P.D.
ΟίΙφ emifimus indice operu: qaz ii brariis noftris formanda trademftno nullis (ut accepimus) laedendi magis cp iuuadi (ludio infiamatis illud mox uiffl eft reprehenfioe dignthq» quoru/ da opa fcriptoru imutare conamur: aliorii uero prdrfus reiicere nouis ai/ delicet illatis tradudionibus: deinde qjplcrifcp probis uetuftifqg audorib3 contradicere: ac quoruda recentiora comentaria oblitterare no ueremurt
_________________________Jj noibus etia:quod( ut ifti putat jaeerbu
eft: enunciatis. Mibi aute uolenti pctius jpmpta redaqj exemplaria uerfare cp aut noua condere aut mendofa excribrare: haud quacp diffi tedu eft id libenter atq? coiiilto fadu eftemo quo aliena detraha audo ritati:fed quo mathematicam ftudia ia inde a feculis mutifaria inqui/ nata acpene ab oib9 derelida:oi labe quoad eius fieri pot abfterfa il/ luftrentAquod pfcfto quu imutandi plurima tu denuo traducendi of/ ficio fieri necelfeeft.Contradicere autem icriptoribus quaqp antiquis fi ufcp ut hoies errauerint iufti nili ac liberalis ingenii efle arbitramur exeplo moiti omniu fere eorii qui uncp aliqd noui copoiiiere. Quod deniqj noibus fcriptoru no pepercim9 haud abfentaneii uideri debet cu miielli quidam nimia capti credulitate tantu tribuant feftiuis libro/ minimptionib9audomquietuftati:utderequapiadifputaturifupre/ mii ac ualidiiTunii argumentadi locii femp ab audoritate mutuandu cenfeant:fcilicet alieni aiTertioni qualicucp plus fidentes cp rationi cer/ tiifimse. Affert nefcio qd fingularis indulgentfe mors hominu qui ali/ qd in uita copofueremt quos adhuc uiuos forfitan negligeremus eorii iauitafundoruogareligiofiusampiexemurifiue φ fententiis ipforu refragari non licet ne p inuidia aut infolentia id fieri credat'sfiue quod
aliena placita excutere argutiufcg diiudicare grauamurs qm id plenicg fine magno labore fieri ncquit.Hinc ergo faftum eiTe crediderim utco plura litterarii ftudia fomnii cuiufda aut anilis fabula* ipeciem contra/ xerint ob le&ones nimiii fecuras ac cometationes obfequiofas.Veru eni uero & fi contagiii illud oibus ferme liberalibus ftudiis comunc fit; in mathematicis tii oino pudendfi eft ac intolerabile:qppe qua: cofef/ fuomniii: gpetuamiempprafe ferentia certitudine*.noftridefidiaf^ culi ad fecem quanda decofla funt *. adeo ut infcientia fideraliiuniuer fas eni inducere longfi eft) prater Gefardfi cremonenfem ac Iohanem de facro bufto cunctos pene auftores negliganr^iaqj p aftronomis ce lebremur q eoru co menta Theoricas fcilicet planetarii Sphatraqjf ut uo eant )rnateriale uidimus. At ubi numeroru quoqg tabulariu pradiffio/ mtcg inchoamenta quada attigimusitu demfi pfefli undiqj credimur' Hinc alii le&ionibus publicis allegamur difcipulos fcilicet fafluri qua ies ipfi fumus preceptores. Alii ad confultationes principii accerfimur quorfi applofione firmati mox in publicu ac plebeia turba deliramen ta noftra jpfundereno erubeicimus.Pudetpfeflo recefere quanta no bis inde cotumclia pleriiq; obueniat:&quidem no indigne qji pcaeci tatem ftolidam ppriai precones fumus ineptiie.SedhiEC quide quu ad/ nexafibi pcena luat ieuiori egent cenfura φ φ ad corrigenda exempla ria fciape quauis reconditaru indiferete ruimus. Hoc etenif nili fallor) piaculu eft (hias aufiorii nobiliu obtenebrare cotagiis pprie fuppofi/ tis ignorantiae: pofteritatemqs uiciatis iibroru exemplis inficere.Quis eni neiciat mirificam illa formandi artemmup a noftratibus excogita/ tamtobeffe tantu mortalibus fi mendofa diiTeminenf' libroip uolumi/ naquantu pdeft exemplaribus rite cor rectis. N5 queo mihi tempera/ re quo minus unii pfera exemplu correSoris audacuUtqui geographia Strabonis latina aliquado fa£ta:romanis nuper librariis formandam exhibuit: quauis ridere magis libeat qi litteris indicare hois fcioli con/ fidentia.!s in tertio uolumine ubi de plixitate diei maxima: agit quae accidit habitatib9 inter Roma & Neapolim: dies inquit maxima eft horarii folftitionalifi quindecim .illic etia faepius hoc epitheto folftitio naliii repetito-.inicitia lua atq; barbariimu indicans uno fcilicet ner/ bo du pliccm pToftituit ignorantiam.Quum eni auflorgraxus dicat copoou ityittiepivooH quod latine eft horarii aequino&ialimftolidus ille
miratus elfcquo na modo squino&iafes hora diem folftitii coftituere 'Jj l poffint: squinoctio ac folftitio multu inter fe diftantib^.i taq? a folfti/ ti o horas illas denoiauitdgnorans utiq; cur aequinoctiales dicantur ho raetiaillequa: in die folftitialinumerant'’.Nemo fane tantii tradu&o ri Guarino uitifi imputabit: is eni fuperius haud loge poli caput lecun di uoluminis: diem maxima apud britanos horaru squinoctialiu eiTe decem & nouem infinuat.No diceret ille folllitionaliti ficut gramati/ cellus ifteifed a folftitio folftitiale formaret Lucanum imitatus dicen/ tem:rapidi<$ leonis folftitiale caput.Tali correflori imo potius cor/ ruptori:exemplaria emendatu difficilia plurimfiqj ipedita o amice cre dis i Quid qusfofiet fi tradufiforis incuria primu exemplar uitio fit obdu&uaut ab efurienti quouis librario gpera imutatu iQuoie pro / feflo utrunqj cernere eft in eo ope quod hodie j> Geographia Claudii Ptolemaei circufef f :ubi nec litteralis cotextus aufioris graci relpodet fententiis Iacobo Angelo florenfino inuertentemeq? tabula: jpuincia/ ru pticulariu a Ptolemso inftitutaferuant effigiennfed friuola ab hoie famelico paffkfunt immutatione. Igit' qui fe habere putabit Cofmo/ graphia Ptolemaei ne umbram quide tanti operis poterit oftentaretfi/ demqi nemo no habebit fumati dicenti mihi: opus hoc ηδ dti ad lati/ nos traflatu eifetpfertim fi refeiuerit ipfu ob difficultatem fua diu apud gracos quoqi pditii oinoqj iterituru fuiife: nifi moachi cuiufda maxia uigilatia reppertu eifet.Sed haec alibi pleniori reddent' tra£latu:Ia ue/ ro reuertens unde abiirne aliena delifta reprehendentem meipfu uidear eximere a grege ifto ridiculo aftronomo^e tanqi inocentem nulli qj er/ rori obnoxiu: nue profiteor aeque laturfl imo gratias ingentes habitu/ r u plerifq? oibus q meas infpicient editiones iudicabatq? q^uis infidio/ fetquas & fi fcia Horatii Quintiliani^ monitu no effe pcipitadas:ali/ qd tn in state uegetiori tentandu eft:ne uentri tantii morepccudfi in/ aulgere uidear.Sufpicor aut fore nonullos q infolentis crimen mihi obie&abutmtquiin Germania ne dica barbarie dega-.inops libror ii: a frequentiaqj dodioru hominii femot9:tot taq? celebratos uiros impe tereaufim:Sed hi (nifi me fallit animus) uenia dabflt fi fine ppofitimo perfonaferiptoris aut fortuna perpenderint. Nam quo licentius abun diusqjuniuerfi tentatameainlpiceredudicaracorrigere ac retraflare queat:ecce meiipfu fponie interpratamentoqj multiplici in mediu fta/
tuo haud reformidante j> repnbiica litteraria quauis experiri fortuna Sitq; hsc prxfens lucubraciucula qfi prsguftamentu uniuerfs comen/ tationis: qua ueluti menfura reliqua statis noftrs:qaantacfiq; deus tr i buet:exercebimus.Hortamur deniqs lefiorestbeniuolos quidem ut 'p fuo quifqs ingenio conatus noftros examinetmo quide fine premio ni fi quifpiam nominis fui celebrationem negligere uelit:qua certe polii/ cemur fa&uros in ogibus noftris ubi fuerit opportunu: smulis autem no nihil uoluptatis accedet fi hoiem res inufitatas aggredi aufu in erro re dephenderint.Sed ne 15gius prsfemur incipiemus percurrere Theo ricas planetarii: Gerardo cremonefi( ut feri) sditas:ia pridemqs i oib° ftudiis generalibus legi csptasropus quide tenue fed a multis magnif/ <5 ingeniis credule pbatu.Multos paflfun offendas infanos ei5* expo/ fitores:errataqj fua demoilrationibus geometricis roborare conantes. Qui q5 friuole uigilauerint ipecie dialogi manib9noftris iadudu erepti intelligenttquem in urbe Roma quonda lufimus:Nuncqj uniuerfos ii deralis fdentisfludiofoseojinterprete Salutamus,
VIENNENSIS
,V.
CRAGO VIENSIS.
.C.
I quis forte roget quaobrem potiilimu ad hanc sdem diui Petri apii hoc mane coceffcrim: is iciat in primis oratu me uenifieut Pio defufto potifex faece/ datcuifincera religio cordi fit:q chri/ ftiani nois inimico mahumeto occurre reaufit:quiqj externis olim coculcatis hoiltbus inteftina ftudeat tollere difei/ diauit tandem oi ambitioeacpraua cu/ piditate extin&a boni mores ex integro refumant' ac deinceps optima: qusqj ar
_______________________tesi Ilicem redeat 4 turbulenta nae no/
Ira state negligi uideni? ]Na ut reliqua ftudioru genera filentio prste/ rea: artes liberales hortanf pfertim ilis quas uocatmathematicas:qus ita mifere mortaliu animis exciderut-.ut ppaucos hodie repperies q fa tis do&e cofecuti fint eas:plurimi autem Si ferme omnes uix squo aio
tniferabilediSu: eape nomina audiat:'nihil fuaue arbitrates"qi ηδ auri facra famem expleat.Interea tii ea qua: aftro j: pollicetur noticia quof da afficit hoiesmo'qdemuit ®quu effettanimi exercendi fed glori®, aut queiPgra q iufto ordine negleQo du ad futura,pronuciada nimiu pro/ perant: totam ferm e qu® de motibus efl pr®tereut aftronomia: quo de/ mu fieri foletuit uulgari imdiq? habeat' ludibrio:neq; id iniuriatquado gde ab erroribus fuis quoje occafionesignorat abftinere no ftudent. Sed quifnam mcappcllat:hoiem tata turba difcernercno finittC.Sal/ nere iterfi te!iubeo Iohanes optime.V.Saluu te adueniife gaudeo ami/ ce dulciifime.C .Ia dudii falutatus haud refpondifti.Quid agit'.'1 V.de/ ambulat'. Sed tu qdrei hic habes i C .Expeflo .V.Otc foelicem q expe Sandi gratia habes:ad capeifedas eni opes ecclefiafticas hanc aiut eife uia. C.Ha ha.Tu quoq; idcirco beaberl :qtantope ante hoftiii mora/ risfacrii.V.Deusfaxit.Sed nunc ego Niccmi expcflo dominu mefi non ut ita dixerim beneficia.C. At ego dfim mefi opior futurii cuftode ad coclaue.V. Tu igit' hoc triduo in carcerelatebis: id quide comodi habiturus ut qj primfi electio noUi pontificis tibi moteicat.C.Quid tii poftea.V.V t inde fortunas ei9 pdere poifis.C. R ede pfe&o id expio radi talis credit' eife ianua. V. Alii diem poti9 obferuadfi cenfent !quo cathedra premit aplicam corona triplici redimit9 .Sed milia lfec fa/ ciamus.orandus multo maxime deus eftut captis illis adfpiret: utq; Mercurium fuos foelici radio temperare iubeat homines deuotefup/ plicandu eft.C.Ita faciundum cenfeo. Veru ut ad ufitata iucundioraqj noflra colloquia redeam9 opportune mones ubi Mercuriu comemo ras.V. Quid quafo inciditfC.Theorie® planetarum coes in mentem rcdiere:pr®iertim locus ille ubi de minutis pportionalibus Mercurii agit .Nafniaeius loci haudquacj refpondere uidet" tabulis numeroje V.Theoricas dicis Gerardo quodamf iitfamaeft)cremonenfi ®ditas qu® unde prima fortit®iint fidem uttantope legerenfifspcnumero admiratus fum.GTu ne illas leflu iri adeo iniqufi arbitraris? V.Vtra legend® fint an potiiispegligendaialius quilpiarn paulo poft iudica/ rit.C. Igit' ineptus ego frufira tantam illis fidem habui: quippe quas totiens magna cfi intentione legerim .V. Optimi uiri fundus eil offi/ cio:no modo eni benedicentib9 grati® fut habend®:ueru etia erratib9 Na p hos quide cautiores reddimimp illos .autem meliores.C .Adhuc
C 5
hatreo du tot eometarios fuos circufpicio:q omnes explanare conan/ tnr hafee theoricasmihil erratinihil deniq? infipienter difti notantes V.Si quid obfcurius fcriptor ipfe ediderit:uel indodte forfitan ptece/ perit:officio comentatoris id quidem latius illuftradihiftud uero de/ centi cii moderamine exponendtfeft: alioquin ignau9 habebit' c5men tator atq: temerarius. Sed ne diem teram5 res ipfa attentanda eft. Ve/ lim nobis datu iri textum theoricarutquo ordinatius ilngula pluftrare liceat.G. In uicino amicti habemus unde petere oportebit. V.Vade er/ go ocius petitu .Anceps hodie facinus captaiTe uideor q aliena fcripta & iani diu pro indubitatis habita retractare aufirn: Veru ubiubi opus erit Euclides nofter atqj Ptolemaeus aduocati aftiftent.& fi aliude tefti moniafumi oportuerit copiatfic fpero:dabit'.Hoc nacp paftof nifi me fallit animus Jcaluniandi plerifqj adimet' licentia.Quod nifi fieret: plu rimos prater ratione mihi oblocuturos uererer.Diceret forfitan Vnde nouicio mihi tantfi arrogem ut uetuftu prouocare auftore no erubefca Sed amimmuideo redeuntem.Vbi eft libellus quem petebamus ?C. Eccum ipfum.V.Satis eft.Nuncordiendnm cefeo arebus paruis:quae. aliqtenus tolerari poffet fi moderamine certo acciperentur. Poft pau/ ca igit' initialia Medi5 inquit ille mot5 Solis dicit" arcus zodiaci cades iter linea exeunte a cetro terra: ufq5 ad firmamentudinea dico aeqdiftate lines exeunti a centro eccentrici per cetiii corporis folis ad zodiacu .€ Quid in hifce uerbis notasϊ V.Exigit u aliquid efbfuperflue quide femi diametru eccetrici ad centru folis terminata producit ufep ad zodiacu: Na haec linea ad zodiacu ufep extenfamec^ mediu folis loeu neq? ueloci tat'em motus eius aqleni i zodiaco defignat.Sed fatis eft linea ex cetro eccentrici educi & ad cent^t folis terminari:Ha:c eni uelocitate folis in eccentrico fuo declarat:cuidemu aeqdiftante ex centro mundi educere li cebit.G.Pania uidetur illa nota.V.Ha hahe.&partta exiftit in uerita/ te. C.Quid rides ubi ueritate appellasf V.In mente uenit ‘graculus qde efuriestque infanire fecit hxc linea ex centro eccetrici pcenttje folis ufqj ad zodiiacii j>duSa:ait eni rriediu folis motu in zodiaco ad huiufmodi linea terminari, C. Tam temere quifpia fentire poteftf qfi quide h xc li/ nea in aegs temporib9ex zodiaco no aqles abfeindit arcus quod |>priu linea: medii motus eofficifi, Sed homine iftu noiFeueli. V.Dabit' poft hac cognofced5,Tu mo csptapfeqreledione, C.Adueifeigit' aniraih
Quae sqtio nulla eflTole cxiftete i auge ιιΓορροΠίο augisj ipfo auteexi ftente i longitudinib^mediis.e maxima.Quid quefo accipis g uocabu/ lu£longitudinis medis. V.Logitudinelongiore Ptolemsus iutelligit II nea qus ex centro mundi ad auge eccetrici protendit'’: L ogitudine ante propiore accipit linea a cetro mudi ad oppoiitu augis porrecta. In ter/ dum tfi punfla eccentrici didtas lineas terminantia longiorem & pro/ piorem uocat longitudines.Longitudinem autem mediam appellare folet lineam egredientem ex centro mundi ad circunferentiam eccentri ci-.squalemquidem femidiametro eccentrici: aut pundtum eccentrici quod terminat huiufcemodi linea. Appellatur autem longitudo me/ dia quoniam tantum fuperatura longitudine.longiore quantum dC ipfa fuperat longitudine propinquiorem. Qui aliter accipit longim oinem mediam eccentrici a mente Ptolemsi recedit. Vt autem pundtii huiufmodi longitudinis medis determinari pofifit:figuratione uten/ dum eft.Circulis.a.b.c.fuper centro.d. lineatus eccentricum folis!'re/ prsfentet: in cuius diametro.a.c. longior atqj propior longitudines confiftanticentrummundi fitx.diuiiacg.d.e.eccentricitate per medi/ uni in pucdo.f.ex iplo.f.egrediatur.f.b.perpendicularis ad diarne/ trum.a.c. Cuius punctum .b.terminalem dico eflTe longitudinem me/ diam eccentrici.Prodiiflisemm duabus lineis .b.d.&.b.e. erunt duo latera, b.f. & .f.d. trianguli, b.d.f. squalia duobus lateribus,b.f. & .f, e.trianguli,b.e.f. & utercp angulo rum ad.f.rectus quare per quarta primi elementorum Euclidis.b.e. linea ipfi.b.d. femidiametro eccen trici squalis erit.linea autem.e.a. fcilicet longitudinis longioris fu/ perat.a.d. lemidiametrum eccen/ trici:atq? idcirco lineam.b.e.ipla eccentricitate .d.e. iemidiameter quoqj.d ,c.& ideo.b.e.sqlis ei ex/ ceditlogitudineppiore.e.c.eade eccetricitate.Sol igif pu&u.b.poffi des i logitudie media eccetrici fectid ή mente Ptolemsi exiftere dicet".
C.PUcet id mibi.Sed textum continuabo nili aliud fubiuiigere uelis.
0.4
V.Qiiiefce pauliiper donec ex cetro mudi.c.ad diametru cccetrici.a.c. $>peadiculare,e.g,eduxero cirdiferetias eccetrici i pun&o.g.icidente. G P erge ut lubet. V.Ptolemams nofter demoftrauit £bli i piidto.g.exifteti maxima in mofu fuo diuerfitate accidere.G. Ν5 igit' ipu&o.b.logitu dinis fcilicet medis aquatione folis maxima repperiem9queadmodu bon9 illetheoricapt au&or afferebat. V.Re&ecocludismo enii ipfalo gitudine media:fed J>pe ea maxima folis diuerfitas colligit'’. Nfic cate/ ra deinceps profer.C .Audito igit' me le&urfl. V.Sedmiffu faciamus Sole:fpeculationes autmotuu atq? orbiu lunae aggrediamur .C.Eccetti cus folis immobilis e nifi quatu ad odaua fphaeram .eccetricus aute lu/ na; monet"’ quolibet die ab oriete ί occidente undecim gradib9 fere. V. Hicfiffegradu.Quotcomemorat ille eccetricos i fpeculationefuafC Vnu duntaxat epicydi delatore. V.Quomodo igit ide eccetricus oc/ ddentem uerfus moueri poterit: qui epicyclu defert ad orientemmiii eide mobili duos cotrarios ieffe motus affirmare quis uelitf C.Nequa/ cp fup iifde polis.uerti de cetro eccetrici dixiife uidet-.illud eni ad occi/ dente,trafferf. V.Sed neq? illud natura gmittit:oporteret eni hoc pa/ fto fcindi corpora cadeftia uacuucp in eis reppiri.C .Bene ratiocinaris. Id eni neceffario iequeret? nifi orbi eccetrico epicyclu defereti aliofduos circuponam? iingulis tantu fupiicieb9 eccetricos: i ta ut tota triu orbiti cogeries nitido fiat cocetrica.Sed hax oia i theoricis fuis notiis Georgi9 Purbachius prarceptor tuus explanauit& qde accuratiffime.V.Illud demu quod fequif haud poterit intelligufi no duos exteriores huiufmo di eccetricos imaginatifuerim9.C.Quid illud ii V.Paulo iuferi9ille. Patet eni inquit cp cetru epicycli lanx bis in menfe pertrafit eccetricu .G Veru dicis:quo nanqt pado epicyclus peragrarepoiTet eccetricu cui ita inditus e ut ad motu eius raptim circuferat'. V.Procededti e oci9:no dii eni lime trafgreffis nobis hora ferme itegra fubterfluxit.C.Ergo tacere libet minuta pportionalia:qua2 ut ille autumat dicti t' fexageilmx parti cula^linea: dupla: ad linea exiftente iter cetru terra: & cetru eccetrici diui ίχ i fexaginta partes. V.Profe&o fi Ptolemam uidifTet h5 ille minuta jpportionalia ronabiliter diffmiuiffet lexagefimas effe particulasipfi9 exceffhs non quide duaru linearu more fuo-.ueru duaru atquariomt ar/ gumeti maximayt :quaru altera quide epicydo i auge eccetrici coftituto
acddirialteraueroiaugisoppofito.G.Illuddemccpsminimefatifiacit
mihi ubi de dracone luna:E t ducit inquit iftas interfe&ioes qda circul9 cocetricus inudo exiftes i calo aqualis eccetrico luna i magnitudine: & e i fiipficie orbis fignope fiue i uia tolis.Na & fi facile intelliga huiufce/ modi duas' mterfeflionesmiotus tn earfi fieri poiTe n5 uidet rg circulfi mfidococentricu: ut ille ait:orbeseni corporei funt quib3 motus cale/ ftes fifit:n5 circuli. V. No iiuria notafti huclocfi infufficienter expofi/ tfi .Quare mirandfi no e cur pauciffimi plena theoricarfi noticia habe/ ant:qiiquide diminute res ipfa tradita fit. De luminarib9ia fatis:nunc ad tres fugiores trafeundfi eihquorfi qlibet inqt ille duos habet circlos eccetricos aquales diipofitos in eadefugficie plana SC imobiles nifi qn tfi ad motfi oflaua fphara SC ad motfi quottidianfi. circa terra ab orie te ad occidentefQuid de hac littera tibi uidet? amice mirC.Neutrfi du ope circulope moueri afferitpraterql ad motfi odaua iphara 8i primi mobilis:quod aiieritate alienfi arbitror:cfi alter eopj oriente uerfus de/ ferreepiepelu foleat. V. Audi aliahui9hois uerba.Et dicit? tficeflecetrfi cpicycli i logitudine media aquatis qn diameter epicpcli fiat perpedicti Iariter fup diametpe mfidi tranfefiteg cetra eccetricope Quid ibi dices? C.Recurro ad ea q fugius de logitudine media cccetrici folis oftediiK. V.Iride fachirfi te fiifpicor circa minuta pportionalia qua qde dephe di autumat g exceiTus lineape mo aquationu argumeti maximape que/ admodfi Ptolemaus folet.G.R efle putas .Quis en! no potius ptole/ mai clariilimi adhareat fnia qi ineptiis hui9 uiri. V. Nunc ad merai/ rifi qui hac noftra colloquia fulcitauit deicedemus ex ordine ubi paulo poftqt medifi eius’motfi deferminauit hac profert uerba Et cfi ifte tres linea aqualitermoueanf erunt femperaquidiftantes:aut erunt omnes una lineataut dua eadem: & reliqua.Denotauit aute duas lineas quape altera quidem ex centro eccentrici per centrum folis:altera uero ex ceu troaquantis mercurii per centrum epicpcli eius protenditur: & tertia ex centro mundi egrediente pradi&ifqj duab9 aquidiftate.C .Cur hfic locfi negligendfi cenfes? V.Quia nunqj difla linea aquidiftant ut illa aflferit pratercp centro epicpcli mercurii in altero duope nodope exifien te:quod!bis in ipacio anni folaris accidere folet:tunc eni folum duo cir culi eccetrici fblis δί mercurii atqt idcirco pradi&a linea in una plana
fuperficic collocantur:qnodad aequidiftantiam linearum requiritur* centro autem epicycli alibi conftituto memoratas linea: quum non fint in eadem plana fuperficief aequidiftare non poteruntdemperq} alia eft linea medii motus Solis: & alia mcrcurihpratercp dum linea medii mo tus folis e communis feclio eclipticae & eccetrici mercurii;aut‘in ipfa ec centrici mercurii fuperficie repperitur.C.Profunda ipeculatio haec eft adeo ut nemo rem hanc penitus comprehendere poiTit:.qui habitudi/ nes fuperficiemm inuicem fedarum ignorauerit. V.Inferius paulo hac fuauerba colliguntur .Centrum uero epicpcli:& aux eccentrici: & quii i bet putidus eccentrichfemper in aequalibus temporibus aequales angu/ los defcribuntfuper centro aequantis.C.Quid ibi: Nonne centrum epi cycli in centro aequantis regulam fui motus haberiV.Ita res fe habet.C. R eliquis p undis eccentrici id quoqi accidere creditur quod ipfi centro epicyclhita ut aequaliter circa centrum aequantis moueatur.V.R eliquis eccentrici pundis id non obtingere geometria noftra demonftrabit. C.Aufcultabo libenter.V.In linea.a.c.fit centrum aequantis.g.centra parui circuli.f.fupcrquo ipfe circulus paruus defcriptus.e.m.g.pona/ musniiccentru eccentrici deferetis epicyclu i fumitate parui circuli fcili cet inptido.e.& fugeocccetricii ipfu.a.b.d.faoftedef’ pudu eccetrici. c.quod terminat diametjy eccetrici trafeutegcenry* epicycli irregulari/ ter i cetro aequatisinoueri.C.Curtia pudii.c.df no aliud aiTupfifti.Y., Quo pceifus & breuior fiat & in telledu faciliorma cE reliqs piidis quauis difficilius idedemoftrare poterim^.C .Perge igifut caepifli V .Fiat deiceps utcetra eccentrici deferetis epicyclti lege mot5 fui p ueniet ad pundu.m.mediu fcj fei circuli parui occidetalis ita ,ut du fia femidiameter* gui circuli.f.m. ppedicularis ad linea.ax.fadocg m.cetro iteiy deferibat eccetricus k.b.l.d.ex centrodeniqj aeqntis. g. egrediatur .g.k. redos faciens angulos ad luieam. a .c .occurren sqi circtmferentiie eccetrici i pundo.
k in quooportebit repperiri centru epicycli.C.Ita eft.Nam centru ec/ cehtrici circa centru parui circuli & centru epicycli circa cetru squatis squaliterin cotrariasferunf partesiducaf item ex puncto.k.diametri eccentrici in pundo.l.ddmens: & alia linea .l.g.in eo: itaqj tempore quo centru egicycliex.a.ad.k.tradndnm efhpunctus eidiametraliter oppofitus ex.c.ad .l.peruenifcatqj idcirco angulii .c.g.l.in cetro squan/ tis defcripfit.C.No eo inficias. V.Procedat itera epicycli centru do/ nec ad oppofitu augis squatis gducaf’: & ideo cetru eccetrici cu cetro squatis quod e.g.c6ueniat:quo demii fieri oportet ut pun&us eccetrici centro epicycli g diametre oppofitus i fuperiori parte lines.a.c.reppe/ riaf, C .Confiteor equide.V.Infecudd igitf tepore cetpj epicycli circa cetru squatis angulu reQu defcripfit ueluti in primo di ideo tepora i/ pfa sqlia fuilTe oportet.C. N ό e dubiu. V .1 n feciido etia tepore paci3 ille alius defcripfit angulii .l.g.a.in centro squatis.Sic in duob9tepori/ bus squatib9duos anglbs.c.g.l.&.l.g.a.circa cetru squantis defcripfit. C.Quid ni.Sed eos duos agulos isqles effe uelim oftedasf V.Exeplo id efficia Jntriaglo eni.k .g.l.angulii .k .g.f.particularecoftituebam9 re flinquare.f.g.l.reliquus particularis minor erit recto:nifi triagfo cuipia reftilineo tres angulos duob9reftis maiores dare uciis.C.Nequaqi tri/ gefima fecuda primi elemeto^phibete.Y.Sutautduoangli.c.g.l.&.l g.a.duob3 redis squales nifi tertiadedma primi metiaftquaobre agu/ lus.c.g.1 .maior red:o habebit .C.Certii id e. V.In teporib9igit sqlib3 xind9 ille alius cetro epicycli diarnetraliter oppofit9 insquales angu/ os in centro squantis aefcripunt.C .Ergo perfpiauun eft non quodli/ setpundum eccentrici in temporibus squalibus squales in centro s/ quantis deferibere angulos. V.Rem apprime mihi placituram facies fi litteram fequentem leges:ego enim interea parumper quiefcensaufcul tabo .C. Audi igitur: Sed duo funt loca in quibus maxime accedit ce n/ trum epicycli centro terrs:& in aliis locis non poteft tantum accedere illa uero duo loca funt punda prope oppofitum augis squantis ter/ minantia lineas contingentes paruum circulumfuper quem monetur centrum deferentis di tranfeuntes per centrum terrs, V. Illud notan dum eft. Sedpergeutcspifti.G.Quum igitur inquit centrum epicycli eft in au/ge ftatim incipit ire uerfus orientem in fuo deferente di fimi/ liter centrum deferentis incipit ire uerfus occidentem in fuo paruo
eircuto.V.hocuemmeft.C.Etquando centrum cpicycii eft in capite lines cotingentis quod caput έ jipeoppofitu augis aquatis:tunc cetru deferetis cftipuflo cotaflus parui circuli cii ipfa linea δί tuc aux defere tis efl: in maxima remotione ab auge squatis & tuc cetru epciycli efl in oppoflto augis deferetis .quare tuc efl in maiore appropinquatione ad terratquia tunc centpt deferetis defcendit plus in fuo paruo circulo δί plus remonet oppofitu augis deferetis a cetro terrstquod faciliter pa/ tet infpicienti figura & intelligeti motu .& quadiu erit cetru epicycli in ifto arcu deferetis q efl intefduo piifla uel capita lineaje contingentiu qus capita fiit propinqua oppoflto augis squatis femp erit in oppo/ flto augis deferetis: & hoc fequit' ex hoc qt quatii currit epicyclus i una parte tantfi currit cetpe deferetis i aliatergo femp eriit in eadeflnea traf/ euntep centru terrs & p cetpt deferetis: δί tfi nuncp appropinquat cen tru epicycli centro terrs quatii appropinquat in capitib9 linearu co tin gentiu. V.Iam quiefce.Loge melius erat tneoricas hafce nuncp edidifle qi tot tatafq; ineptias profudifle.C.Nunqd bene diSa fut oia ? V. No funt.C.Vbi qusfo erratu efV.Centru epicycli medioquide curfu fuo diftas ab auge squantis per quattuor fignacoia propinquius efl cetro mudi q; dum ab cade auge squatis diftat p tria figna queadmodu f bre uiario Almaiefti demoftratu eft.C.Quid tu poftea.V.Tunc aut linea inter cetrpe epicycli & cetpe mudi coprehenfa habet partes quiquagin/ raquinq? quales fexaginta futin femidiametro eccetrici deferetis & in/ fuper minufa triginta tria unius partis.C .Quib9 obfecro ronib9 illud cocludis? V.Scietia triagfopt planopt hsc oia nobis manifeftat.C .Ce trum aute epicycli lineam contingentem poflidens quotpartibuspis/ difiis a centro mudi remonet i V:Partibus quinquagintafex & minu/ tis uigiti duob9 fere .C .Qu u igit i maxima ut ilis aflerit uicinitate ad cetrum mundi exiftent.fiquide in alio commemorato fitu propinqui3 eidem repperitf dV.Suam uir ille bonus opera lufit.CJEftne aliud ni/ gradignumlitura? V.Efl.Aitenimcentrum eccentrici deferentis effe in pun&o contaflus dum centrum epicycli i ipfa contingente linea exi ftit.C.Quo pa&o id erratu ee demoftrabis? V.Ad ipoflibileredigedo affertore. Quod utitelleflu parati3 habeat figuratione lineari agedu e.Sititaqi iUnea.a.c.puclus.f.cetiy puicirculi.c.h.g.puft3at1t.g.ceri£ sqntis δί .n.cet^e mvidi.auge deniqt sqntis,a.nota reprsfetet δί ,c, op
pofitu angis eius: du&aqdinea.k.h. pcentru mundicotingentepar/, uumcirculfi inpundo.h.inielligatur centra quideepicycli inpun&o k.lines contingentis:cetru autem, cecentrid delatoris in pundo.h.que admodum ille ftatuit:j»ducanf deinceps dus lines.g.k.quidem ex/ centro squantis ad centra epicydi. iduantem femidiameter! parui cir euli,ad.h.centru eccentrici. Quiiigitf motus duoru centrora epicydi fcilicet & eccentrici fint sque uelocesthic quide in centro rparui circuli ille autem in centro squantisdnceperiticp ab eodem termino auge uide licet squan tismeceife eft duos angulos a.g.k.Sc .a.f.h. e(Te squales. C. Nemi ni dubium. V. Atq? iddrco duos an/ gulos.k.g.n. &.g.f.h. reliquos de bi/ nis redis squari oportebit Illud meo ris mandes uelim.G.Fiat. V.Ex o&a/ ua autem tertii elementorum linea.n. h.Iongior eft ipfalinea.n.g.cui lines, n.g.quum fi squalis femidiameter par ui drculisid enim Ptolemsus oftendit libro nono capitulo nonoterit &li/ nea.n.h.longior ipfa.f.h. quare & per decimanonam primi elementorum an gulus.n.f.h. maior erit angulo.f.n.h.
& ideo p quintamdecimain eiufdera intercedente coi fcia maior erit angulo k.n.c.quicufit extrinfecusad triangu Ium k .g.n. erit p fextamdecimam pri/ mi maior agulo.k.g.n.unde & p coem fclam angulus.g.f.h.maior erit angulo k.g.n.quosantea coclufimus squales. ‘:
C.Conclamatu eft: ia eni ad ipolTibikredegifti a£ertore:cu nulfaquan titas alteri squalis efte poftit dC insqlis .jjSed hoc unu rogo Iohannes optime? ubi na erit cetrfi eccetrici deferetis qn cetra epicycli I linea con tingente.k.hxoftituet'? V. Habuim9 angulu.g.f.h.maiore angulo.k. g.n.exeoigif abfumat? aguP.g.f.l.squalis ipfi.k.g.n.duda femidia/ metro guicircuU.f.l.incui^termino.l.centru deferentis repeririopor/
lll
tcbit.fic eni duo aguli ,a.g.k .& .a.f.l.re/, liqui de binis refiis squales inuice exi/ ilei q aeadmodu fimilitudo motuu exi git, C.Igit cx.centro mfidi.n.edu&a li nea per pu&u.l.ad parte fugiore: in ea auxeccentrici neceifario repperiet: .V V eru eft.C .Quaobre aux eccetrici de/ ferentis no eftin maxima'remotione ab auge squatis cetro epicycli ίηρύθο k. lines cotingentisexiftentet terminus cni maxims remotionis eft in linea co/ tingete paruu circulu, V.Redefubin/ fers cotrarifi eius quod ille i theoricis fii is affirmat,G .Idcirco iniiig cet|tu epicy
cli no erit in ioppo fitoau/ gisdefe rentis:
ηδεηί
eft in lineam Iquatulibet cotmuata. V Illud quocp filiam eiufde deftmit aper/ tiiTmie :dixit nanq? centru epicpcli du I capite lines cotingetiseiTet ioppofito quoqi augis eccetrici exiftere.C.Quod Π cetru eccetrici deferetis ipfiflo cota/ fPpofitii fiierit ubi qusfo cetru epicycli repgief ϊ V.In linea reSa q a cetro ecce/ tricig cetru sqntis educet" ;cetru quoqj
c.cu paruo circulo & linea cotingete eu in puflo.h. ducaf lemidiameter ipfius gui circuli.f.h.&chorda.g-h· ponat qj
agulus.a.g.k .atqlisaglb.a.f.h.jpdu&a linea.g.k.idefinite Iogitudinis? quoHemu fieri oportet: ut cetro eccetrici exiflete i pucto.h.corigetire cetru epicycli fit i linea.g.k. Quu aut linea.n.h.cbtingat circuiu paruu eritg decimaleptima tertii anguF.f.h.n.re&usidefcriptocp circulo p i/ maginatione fug.g .centro fecudfi quatitate Unes.g.n. cicuferetia eius ibit g pu&u quide.f.propter sqlitate duape lineapt .g.n.&.g,f.gpu£l:ix axxt.h.ex coxierfatrigefims tertii:agulo.h.re£to exiftete, quaobre di li/ nea.s.h.eritfemidiameter eiufdecirculi a?qlisfemidiametro.g.f.q etia
aeqlis e ipi.f.h.triagulus ergo .t.g.n.enr sqxaterus oc io aguius.l.g.n.sq lis erifagulo.g.f.h.fed aguP.g.f.hxu agulo.ai.h.filsqles fut duob3 re/ aisg tertiadecimaprimi: qre & per coem fciam duo anguli.f.g.h. di. a.g.k.ualebxxtduosre&os: atcp idcirco qrtadecima primi ratiocinan/ te dus lines.h.g. dC.g.k.fibi dire&e coiugunt' .SCfutuna linea.C. Qua pulchre certiore me reddidifti de eo qd! qusreba uude iteru fniam hui9 hois co fiitarepoterim9.Sed reliq le&aj litterae falua ne fut oiar V.Immo iepta funt di friuola.Quadiueniiquit cetru epicy/ clieritί ifto arcu deferetis qe iter duo pfi&a uf capita linearfi cotingetiu qca pita fut ;ppinq oppofito augis squa/ tissfemg erit i oppofito augis deferetis Si reliq.C. Velle audire qua na roneil lud deftrueresf V.Refume igif linea.a. c.cuparuo circulo & duab9 lineis re/ fiis eu cotingetib9 iter quas itelligat? ce tru epicpcli i gte oppofiti augis squatis uerbi gra inpunflo.k .ducafqi linea re/ ftag ipfu.k.piuStu di cetru mudifecans ciraxferentia parui circuli i pu&od.Si igit' u t ille autumat centrfi epicycli e in oppofito augis eccetricimecdTee cetru quoq? eccetrici defereti s i linea.k .l.rep periri.C.Nemo ificias ibit mecefie en! e feg hsc qttuor pu&uaiigeeccetrici cetruqi cetru mudi atqiop/
fitn-augis^una cotineri linea re3a.V;Cetru autecccetricicifcufcretia pui circuli uuncp’deferit qnaobretetpe cccetrici deferetis, i pu&o.l.ne/ ceffario coftituet'. C .Quid tu pofteaf certa fut eni quscuqj ailiimis. V Audies cotinuo fi pri9 cetru aequatis cu cetro epicycli p linea.g.k .copu laucris.C.Facui. V.Ia iyllogifTmiu paulofupius fa£hi refumes cocludo linea.n.l.logiore efie femidiametro puicirculi.f.l.atqj idcirco agulthLf. n.angukxf.n.l.maioreqangul9.f.n.l.qimfit£Equalis.k.n.c,aguloc0tra pofito & ille g Je extrifec9 ad triagulu.g.k,n. aguloitrifeco,k.g.n.ma/ ior phibetf: erit ob ea re coi fcia itercedete agul9.l.f.n.maior ipo agulo. k .g.n .ac demu agul9a.g.k .ibci9aguli.k .g.n.maior.ee couicet' agulo ,a i l.Na fi a qntitatib9 aeqlib9 iarqles abftulerisirefidufi maioris ablate mi n9 erit refiduominoris.C, Certii id accipio. V.No igif atque uelociter monebat': cetpe qde epicycli refpeSu cetri aeqntis: cetru aute deferetis’ refpeSu cetri pui circulitqd! e icouenies & cotra unanime oium aftrq/ noniore fniam.C.Pulchre admodu ineptias hui9 hominisdetexiftit Qua: tante tamcp crebte praferti i Mercurio fuere ut reliqs omnes af/ fertiiiculas fuas contaminare uideant'imulto autem iuftius comentato res omnes defpiciendos cenfeo: q me atqj alios plurimos ia diu fuis ne/ bulis ac delirametis inique remorati fut.Sed quid rcfpondercsobfccro rationi qua ex sqlitate motuu centri epicycli ac centri deferentis elice/ re conaturi V.Quid nam aluid dicerem nifi φ hac fua argumentatio nullam forma habens neq3 locii ficut de centro mundi nihil afiumitita quiccp de ipfo concludere nequiet: Na haud aliter inferre liceret cetru epicycli & centijc deferentis eile femp in una linea reflacu quolibet alio pii flo Iines,a,c. C. Aliud ne tenes de hac reproferedfi? V.Ia id fatis(e. C.Ergoadlocu ordo me ducet qui initio cofabulatiois noftrxanimu pulfauit meii.V.Qua: resciti C.sqtioesinqtargumetope qicribuntf in tabulis ffit atqtioes aefi fep fuilTet centpc epicycli i interleflioe circuli atquantis cu deferete *.& paulo inferi9. Quare oportet: inquit qi,tria paria fint minutorii yportionaliu fcilicet minuta ppo/tionalia ad Ιό gitudine logiore.& lut excefiiis lines exeutis a centro terra ad cetru e/ picycli ipfo exiilete i auge’deferetis ad linea exefite ab code cetro terra: ad interfeflione circulopc xxcefifus dico diuifus in.lx.ptes.Quid de his uerbis tibi uifu elti V.squatioes argumetope i tabulis icripte no fut ad huiufmodi interfeflione circulope coputatequeadmoduipedicitmc/
rum potius fccundu mentem Ptolemai ad eu fitu centri epicycli ubi' di ftantia eius a cetro mundi aqualis e femidiametro defcretis:qua ipie ί fexaginta squas partes more fuo diuifit.Na fi refie numeraueris squa tio argumenti maxima qus accidit cetro epicycli exiftete in prsdifta interfeffione uiginti unii gradus & uigintiquiqj minuta no excedit:ea aut qua habet tabula: uigintiduos gradus & duo minuta copleffitf.Dfi eni cetyc epicycli ab auge squatis medio curfii fuo diftatp gradus quin qiiagkaoao,& minuta uiginti fereiipfu coftituitf i interfraioe circulo ru deferetis Si squatis.Tunc aute diftatia eius a cetro mudi habet par/ tesfexagintauna quales fexagita futi femidiametro deferetis & iniit jJ minuta trigi tafepte uni9 partis.Hsc oia quifeg fcientia triaguldpe pia/ noiji habens facile confitebitur. C .De minutis aut j>portionalib9qd { V.Dupliciter peccat:parti quideq? ipfa minuta ^portionalia p excei/ fuslineayi uelutiin aliis planetismo squationu argumeti maxmiape ii uerelatiuayt cofideraripartimuero cp fitfi epicycli i interfeflionefupra memorata in hifce minutis pportionalib9 extrahendis obferuat-.cfi in eo fitu poti3 ftatuendus fit epicyclus ubi a cetro mudi fexagita memo/ ratis partib9 remonet'': & ad sqtiones argumetope ibi co tinget es refe/ reds fint bins squal’iones: qus in maxima SC minima centri epicyclia cetro mudidiftatiis accidere folet. Sed hsc i breuiario noftro abundi9 explanata fut. Quo afi t paSo triplicia minuta jpportionalia Mercu/ riu habere intelligedfi fit Georgi9meus Purbachius in theoricis fuis lu/ culetiilimedocuit. SedfatisiacircaMercuriulufiireuidemiir.Nucul teri9 pcededu cenieo. C.Saneillud prsterire no libet qcEpaulo inferi9 fentire uidet-.tres lineas squidiftareiquape una quide ex cetro eccetrici Solis p centpe Solistalia ucro a cetro squatis Veneris p centri epicycli fui incedit:tertia aut qua uocat linea medii motus. Illud eni no nifi bis iannofolariaccidereexhisqusadMercuriufupius differuifli coclu/
«ϋί. V.Redequide.Ad fequetia demu legedaanimu adhibe.C.Plana uidef’ omnia. V .An illud filetio prstereudu arbitraris i ubi Minuta ca fusniqint dicunt' minuta csli qus ptranfit Luna a principio ufq$ ad mediu eclypfis:fi no obfcurat' tota & reliqua. C.Hanc tu diffinitione afpernaberef Nunquid pro fuo quifep arbitratu rem diffinire potefti V.Primis quide artiu traditorib9 id facere licet:c0metatorib9 aut fiue fequacibusminimetquiimoauff ori primario SC diffinitiones fuas co
D
formare debent & iententias. C.Ptolemsu fortaiTeimitari debuit? V. Nomodo Ptolcmsii uepe etia alios gminuta cafus difFiniut ea q per/ trafit luna apricipio ufqj ad mediu eclipfis lupando Solei eclipfi qui/ de pticalaiT.t eclipfi aiit uniuerfali ab initio eclipfis ufqj ad pricipifi to/ taus obfcurationisuta φ mmuta cafus inteUigateiTe excellas ille quo motus, Luns aenis i tpe huiufmodi fupat motu Solis uerumo ipfe mo tus Iunx fimplr.Hsc diffinitio refpodet meti Ptolemsi i fexto libro ca pitulo feptimo maguscdpofitioisfus.Sed & ioib9tabulis taliaferibu tur minutacafus:Quaobread habedutepus:expoiItorestabulare mo net ipfa minuta cafus diuidi p fupatione Luns uera ί una hora:aut eif/ de addi duodecima fui parte & colle&u diuidi p motu Luns uerii i ho ra^quorii ncutru bene perciperet' fi minuta cafus iuxta huius uiri fniam diffmeret.C.Satisnubipniaffleaieq? aliter fentiediieile arbitror de minutis dimidiat mors quin p fupatione no p motu Luns itegru diffi nieda finfcatq; idcirco fequete littera cefeo negligedambi 8i ppter hoc inquit fi ifta minuta duiidat p motu luns squale in una horauieniet te pus i quo Luna ptrafit illa minuta. V.Redte putas;Na & fip diuifio/ nein huiufinodi exeat tepus i quo luna peurrit ipfa minuta:no tame il/ lud e temp9 cafus aut dimidis morstfed oportebit minuta huiufmodi diuidi p fupatione Luns i hora queadmodu fupra monuim9. Ia j>fi/ cifcamur ocius hora monet: atq? res illas leues miffas faciam9 .C.Vis ad latitudies plancta^ trafea? Y.Perplacet:hoc legas primu.C.Etfiin quit accipimus declinatione grad9 orbis fignoijt i quo e luna & in ea/ de hora accipimus latitudine Luns ab orbe fignoije icilicet a uia folist fi fuerit abs:declinatio fcilicct & latitudo feptetrionales:uel ambae metidionalesuungem9 utraq;:&eucniet declinati o Luns ab squiiio/ diali: & fi fiierit diuerfs:fubtrahem9 minore de maiori.Similiter in a/ his planetis iuenif’ declinatio.V .Quis obfecro hsc feret squo aio?Cii latitudo qde fit arcus circuh magni trafeutis p polos ecliptics:cetro a/ ftri atq; ipfa ecliptica intercept9:Declinatio aut i circulo magno ppc/ los squino&ialis 6i cetru ftells incedete cofiderat?:e eni arcus memo/ rati circuli cetro ftells 6C ipfo sqnociiali intercept9:Hi aiit duo circuli iempftit diuerlbprsterop aftro in capite cacti aut Capricorni exifteter tunc naqp coueniut didi circuli-.dodrinaq; hui9 uiri loeu habet:aliubi aiit fi pofucrisftella declinatio ucri loci ci9 cu ipfa ftells lati tudie II qui
habeat fegcocurfetadagulii:Quaobreexcogeriededinatiois & lati:« jdinis pdiflape no coflabic arc9 iin9c0tinii9:undc quoqialtepi ex altero demi ut declinatio dellxyeliqt? friuole qfpia putabit. Qute oiaii opus edet figuratioe fua apti9 declarari poflet.C .Omitte figuratione:gfpi/ cua eni tua e argumetatio.Ad reliq Hui9capfi te tranfferto Sed hoc unii fepe admiror tabulas bipartiatis 6C qdripartialis numeri ita abolitas ee ί qb9 tii bon9 ille uiromtie hui9capl'i cofumit fermone.V.No terne re tabulas illas afpnat' docii adronouqndoqde a ueritate plurimu ab/ fut:qd!plane coftabit ii Iatitiidies illic elicitas c5ferem9 ad eas quarpta/ bulas Ptolemtei nucrat.Sed redeam9 ad littcra.Inter extera de tabufla titudinu aitifteifii latitudo qux fcnbit i tabui’binarii e diftatia ptiucit· ciiferetix epicycli a circuferentia eccetrididiftatia dico coputata uerfus uia ΓοΓ. G .Quid ibi notadil cefesi V.Si ita eet;oporteret cetrii planeta: nficp reppiri i fupficie eccetricHNa apd! omne argumetii reqtii i tabula biptialis niteri aliqspomt nuer9q:utipfefetitididatiaplancta:ab ecce trico denotat.C.Hoc nimipe ieqret'.V. Alia denui audi uerba ei91ndi . nat' aut epicycl9 abeceetricoiita q? fep erit planeta iter ecliptica & cetps epicycli mificii cetpt epicycli fit i capite urcanda dracoisttfic eni epicy/ cius e dired9i eccetrico .Quid tibi nidetf f C .Quu cetpe epicycli fep fit in fiigficie eccentrici fequit planeta femp ede iter duas planicies eclipti/ cx & eccetrici .V. I llud aiit abfetaneii e.Na in trib9 fugiorib9 fupficies epicycli fep fecat fupficie plana eccetricidta q> pars cr fugior qde auge epicycli co tines iter eccetrici & ecliptica’ duas iugficies cophedil: ireltq nero pars fupficiei epicycli pl9 ab ecliptica remonet' qj ipa eccetrici fup fides .Vnde planeta quocg i hac iferiori pte epicycli exidete plus ab ecli ptica q; ipffi eccetricu remoneri: atqj idcirco ή inf ecliptica & fupficie eccetrici reppiri necede e. Illnddeniqj falfo affirmafecetro epicycli i ca pite urcanda dracois exidete: fupficie ei9 direfie i fupficie eccetrici iaCe re. Sic eni cetro epicycli i ait'o nodope codituto planeta extra auge iie/ ra epicycli fui ufoppofitu angis exidesfep latitudine ab ecliptica forti/ rct' :qct pfedo faltii e.Na tede Ptolcmxo dii epicy cius i altero nodope exiftit nulla planeta: accidit latitudo ubicu q; etia i cpicyclo fuerit:qua/ obre tota epicycli fuperficie i plano eelipticxmo eccentricitiaccre ne/ cede edcentro epicycli inaltero nodope exiftente.Sed quid tantopere
deliramenta hvii9hommis traSaiiiusfC,Sequentia igitur eiusplacita
tP
uideanms.Et quando inquit'ptaneta eil in auge epicycli tunc maxi/ me declinat a uia Solis:qre tue maxima latitudo reppertf i tabula. V. Nugs. Na maior eft latitudo cuiuflibet triu fuperiopt dii in oppofito augis epicycli cxiftit cp i ipfa auge.Ide quoq* Veneri & mercurio femg accidit praterqj cetro epicycli i uetre draconis exiftete-.ibienianx epi/ cycli & oppoiitu ei9 acqles plancte tribuut latitudines Ptolemato hatc oia explanate.G.Quomodo igit i pricipio tabulae binarii maior rep/ perit numerus qun fine? quali maior accidat planete latitudo ί auge cpicyclicoftituto qi in eius oppoiito:prlcipiueni tabulae augi: finis au te oppofito augis reipodereperhibet', V.Numeri qui i hac tabula feri but o amice no futueram latitudinu queadmoduSi ille paulo inferi9 alTeuerabat.Sed officiii huiufcemodi numeroK feciidu mete Azarche lis e diuidere alios 6C latitudine ipfa elicere. Si aut diuiferis efide nume rti p duos tequales: maior quide minore elicit numera quoties: minor aut maiomquod ex uigefimafeptimi elemetojg facile couincif.Sic ma ior numerus i capite tabulc bipattialis numeri oblat9:minore reddet la titudine cp mior ί fine eiufde. G .Certiore me reddidiftitnihil i hoc capi tulo latitudino aliud cp ineptias apparere & quide itolerabiles.Vera/ tamen:fiiubes:iequenteeiuslitteram pronunciabo. V.Pergeut lubet. G.Et latitudo qua: icribit in tabulis quaternarii e diftantia tircuferen/ tteeccetrici a uia Solistqua; diftatia e paruula cu e prope nodos: & ma xima cum in remotis locis a nodo per tria figna.V.No obtundas am/ piius,Na in fine huiufce tabula: quadripartialis numeri.Saturnus ha/ bet gradus quinqj.fiC io uenter draconis eius diitans a nodo p quadra/ tem circuli.quincp gradib9 ab ecliptica remonebit'.Quaobrem Satur/ n? in oppofito augis epicycli exiftens epicyclo uentre draconis polii/ dete habebit latitudine maiore quku gradib9.quod e falfiumaxima en! ei9 latitudo gradus tres & minuta qttuorno excedit,C. Ergo numeri qui feribuntur in tabulis non fnnt uerarum latitadinu: fiquidem non oftendunt dillantiam partium circiiferentia: cccentrici ab ecliptica: neq: dillantiampartiu circunferentia: epicycli ab ipia fiiperficia: eccen/ trici. V.Recte concludis.!pfe etiamtheoricaffi feriptor paulo inferius Compofitor autem inquit tabularum ad ollenfionem fui magifterii noluit ponere ueros numeros pra:di£tam latitudinum in quibus unus fubtranitur ab altera fcmper,& reliqua,Vbi confitet' aperte numeros
ueraru latitudinum in tabulis comemoratis non eiTc dcfcriptos.C. Ha moilla:indet?extollereigeniucopofitoristabulapisqfiopuscgregiiiad y) 1 latitudies planetaje coputadas ediderit. Quid igitf obftat cur recetio/ res fideralis (cixftudiofi ipfis no utut''V.Quid obftat qusrisf Autori tas Ptolemaa noftri ueraciffimi:q i libro fuo ultimo maxima Saturno nuerauit latitudine triu graduii 6c qttuor minutopi vp tabulas aut meo ratas maxima Saturni latitudine oportet ee graduii qttuor & minuto tu dece fepte fere.Ioui denicp Ptolems9tribuit latitudine maxima gra dtui duoije & minuto^ odo:q fecudii has tabulas latitudine accipiet maxima graduii triu 6i qdragita uni9 minuto^.Mars demfi tabulas didas no uuriaafpemabiftqppe q Ptolemaeo affirmate maxima lati/ tudine:boreale qde habet graduii qttuor & minuto^, uigitiuni9: au/ ftrale uero graduii fepte & minuto^ trigita.Exhifce atit tabulis sqlem hic atqj illic ab ecliptica remotione fufcipiet.Sed necp Venus & Mercu rius calunia fua reticebiit.^Na dii cetpe epicycli e i auge eccetrici	Ve/
nus ipa i oppofito augis epicycli pdida: tabulae latitudine maiore trede cim gradiba exhibetiqus tti iuxta mete Ptoiemai no erit pluriti q] dece minuto^i,Mercurius uero i fifi circulo^ fuo ite fitug tabulas qde fiepe didas habebit latitudine maiore noue gradiba. I n ueritate at qdragita quicp diitaxat minutis a uia Solis recedet.Haec iqj ponedo duos nodos sqliter a uetre drac5is diftarequeadmodti oes opinat' aftronomi. Sic morofus ilis tabularii copofitor Ptolemsu neglexit ueraciffimu :que Albategnius pater oium qui nueros tradat tabulares imitari ftuduit.
D ή igitf ab audoriba recedes bonus ifte uir nona coputadi qusrit facili tate plurimas effudit ieptias & quideabfurdiftimas.Sed qd i tepe I hsc delirameta icidim9 qua: ia dudii miffa facere decretu e:ad littera denuo redeudu cefco.C .Quid uis legat V.Quod fequit .G.Cu uero cetrii epi cycli e i nodis nulls fut latitudiesituc eni diredus e epicyclus i eccetrico 8C cetra epicycli i uia Solis. V.Ia dudu illud uerbix floccifecim9;n0 eni luc epicyclus i eccetrici fupficie iacere foletifed i plano ecliptica: teftimo nio Ptolemsicoftituif. Veru fi no dii quiefcisiofteda bonii hunc uiru fibi ipfi haud quacp coftare.Na cetro epicycli i nodis exiftete dicit nui/ las effe latitudines:caufa fubiiigens qi epicyclus tficfit diredus i ccc.itri/ CO.Quod fi ita eft-.fequii’ omne epicycli piidii extra ecliptica repperiri prteterqi ea qusfut i comuni fedione epicycli	ecliptica:: ficuti nuliii
eccentriei ρίΐ&ϊί in ecliptica e praeterea qua i comtmi fe&one eccetrict Si ecliptica: iacet.Quaobre centro epicycli i altero nodose exiftete pia/ neta no pnuabit latitudine nili in auge epicycli aut ei9oppofito fiieritt hac eni duo loca fiit i pdi&a comuni fedione. Sed uideam9 qd dicat de motu capitis Si cauda dracois. C.Caput atinqt Si cauda triti fupio r ΰ imobilia funt nili ad motu o£taua iphara.Caput aut Si cauda Ve/ neris Si mercurii monetur tali ppOrtione φ uerus locus capitis utriufqj diftat ab eis femg tatfi quatii Si ucms locus capitis icriptus i tabulaij: ca none:diftat a loco qui fit ex medio motu Solis Si argumeto iftoru aq/ to.V .Fabula.Caputeni & cauda Veneris Si mercurii in ueritate no mouenf' aliter ql capita & cauda triii fupiorii:Itaomnes fentiuttcopo fifor quoqj fape didaru fabulape ide putafte uideCquadoqde i canone fuo loca capitii uera pro Venere Si Mercurio cofcribit tancp imobilia. Secundu nugas aut huius boni uiri caput Veneris tantii ferme contra fucceflione fignoiji quatit ftella ipfa i epicyclo refpeSu augis eius uera mouebitf dempta tamen inde aut addita nonunqi ipfa aquatione argu meti. Quod cpalienu a ueritate exiftat nemine ignorare arbitror. Ide deniqj Mercu rio accidere oportebit.Quo aut illud iequi oporteat i fi/ gura declarabit .Circulus.a.b.c.zodiaaireprafetetuibi.a.fitprincipiu arietis.b.locus capitis Vcneris:itelligat'<5 linea medii motus jSolis ad ipfii.b.pun<£tii terminari dii Venusipfain augexpiCycli uera exiftit { quod quidem poifibile efttcii illi duo motus non habeantaquales refti tutiones.Si itaqs colligimus mediu motu folisqui eftarcus.a.b.cu atgu/ mento aqto uenerismt forma cano/ nis leqmur licet nullu fit i hoc cafu ta le argumetfuno refultabit nifi arcus
a.b.ex quo fi detraxerim9uerfi motii fi>	b'
capitis unhil reflabit: qjobre ftella e/ rit ί nodo capitis fcilicct piifto.b.De inde tranfacto aliqnto tempore pue niat linea medii motus folis ad pun/ etum.c.augem uideiicet eccentnci ut facilior fitproceiTus: fitcj arcus.c.d. fimilis albumento aquato Veneris Si igitur ex toto arcu.a.c.d,qui conftatex medio folis motu Si argu/
mento Veneris squato fubtraxerimus araim.a.b.capitis: relinquetur arcus.b.d.squalisdiftantis capitis ab ipfa ftella iuxta mentem huius iiiri.Ponatur itaq;ftellafecudil uerum eius motii in puncto.f.itautar/ cus.c.f.iit iimilis aequationi argumenti: qus quidem squatio argumen ti neceftario femp minor eft ipfo argumento squato:fitqj arcus.b.e. te/ qualis arcui.d.f. atq? idcirco per comunem animi conceptionem arcus f.b.e.squalis arcui.b.f.d .oportebit igitur caput draconis nunc efte in pun&o.e.quod prius eratin.b.punfio.Caput ergo draconis Veneris motum eft contra fignorum ordinem per arcum.b.e. differentiam ici/ licet argumenti squati δί squationis ciufdem argumentiullud quidem inquarta parte anni folaris quod eft inconueniens maximum. Sed ne totfi teramus diem in iftis fomniis anilibustad fequens capitulu pro/ peretranfeamus. C.Itafaciundum cenfeo.Vidiftin obfecro aliquas ad Arim compofitas tabulasfV. Nullas unq5 uidi:fint ne autem an no in/ certus iiim.C.Mirandum tot fuiiTecompofitores tabularuf ut afterit il/ iejad Arim δί nufcp earu offendi exempla. V.Scio ego Ptolomsu qui/ dem fuas inftituifte tabulas ad Alexandriamtqus non eft fub squino/ fiiali fita neqj media inter orientem δί occidentem. Albategnium aute ad aratam ciuitatem*.quemadmodum ex capitulo primo libri eius tra/ hitur.Sednecp Arata ipfa in medio mundi confiftittcum fit orientali/ or AleXandria decem gradibusdatitudinemqj habeat absquinofliali graduii triginta fex. C.Si placet audiamus opinione huius homiis de uarietate altitudinum Solis indorfo aftrolabii & in facie eius accepta/ ru:ac ifupdemotu augis ei9. V. Audiaf.C .Quadiu inquit Sol fuerit in medietate eccetrici fui qus maxime remonet"’ a terra fcilicet i logitudine Ipgiori magis eleuat' allidadai dorfo aftrolabii i meridie qj grad9 fohs ϊ rsti pofit9 fup almicatarath i meridie.& e cotra fit i alia medietate ec/ cetrici: & i quaciiqj die maior eri tdiftatia iterhasduas altitudiesuea/ de erit Sol i auge eccetrici i medietate prima prsdick-.qa quata e difta tiatataeeccetricitas:& e duo^e graduufere. V. Define define oro tot huius hois proferre nugas. None fi aftrolabiti rite fa&u fuerit:ptifius ccliptics rstis in quo Sol dicit” efte tantfi pportionaliter eleuatur in li neameridianaiftrumetitquantii & puflus lllecsleftis qui p prsdichi refirefetat” in meridiano habitationis.C.Quid ni. V.Centrfi aute So/ jis e i Ιϊηαΐ'βφ qus ex cetro mfidi ad prsfatii ecliptics piidQ extendi/
D iiii.
m
nir .C Confiteor. V. Omnia uero puda eiufde lines ex cetro horizon fis ad fublimecgredietis:eande ab ipfo horizontefortiunt' altitudine cetro tanti! horizontisfeclufo C.Certi! e.Nahuiufmodi linea uniefi compledu' angulu aim fediotie connini horizontis &circuli altitudi nis pcripfa memorata linea trafeuntis.V.Centri! ergo Solis ea qua pu dus ecliptice cadeftis fub'quo exiftit habet altitudine: atq? idarcotata eft altitudo folis i ueritate quanta oftedit pfidus ecliptica: iftrumetaf in lineameridiana.C Nemoinficiabit? Quecuqj eni uni & eidefiit aqlia iter fe quocp perhibet"’ atqlia. V.Sed i dorfo aftrolabii uera deprahendi tur Solis altitudomifi quati! diftatia cetropc nitidi & iftrumeti:auffra/ «io radii folaris uariari poteft-.quopc alter quide p nihilo reputat phi/ lofophi φ terra ad orbe Solis infefibile ferme habeat magnitudine:al/ teri! uero ppeinfenfibile effecatis offendit' rationib9.Quaobre duas Solis altitudines in dorfo & facie aftrolabii deprarhenlas infenfibiliter differre:atqi ideo t an qj aquales haberi oportebit.C .Aperte delirante huchoiem cofutafti.V.Quicquid igit? litteraeflice reliqui!eih corrue/ -reoportet.Na applicatio Solis ad augeeccentrici fui haud quaqj hoc cognofeet indiciomeqj eccetricitas innotefcetmeqj motus augis in an/ η o percipieftquas res dodiffimu arabe Albategniu hocpado anini/ aduertifle fonmiataftrolabio uidelieettricubitaliufu ufmaioris quati tatis.Sed nefeio que tumultu audire uideor I obfecro uiffi qd rei fit:ego iterea fi qua deiceps notada fint qntoci9 explorabo.C.Ibo ac lubeS.V. ·.; Id pauculi! qd de afpedib9 planetapt fonat ta & fi parii i ufu fit hodie rede tradit :pnrferti aftro meridiariu obtinetema fi i horizote fuerit ul P aicefiones obliquas ulp defcefiones exteri aftronomi inbefiueftiga/ riafpcd^.In locis ai!t mediis p afcefioes ul’ defcefioes pmifcuas id effi ciiit. Sed redit amicus nofter.Quid fitf quid agiff C.Gocurrit? undiq* dominiftitabitari.V.Etnosigif’ coepto ludo modi! ftatuetes exteplo fcqmur oportet.C .Qua comode tepus illud noftris refpodebat collo/ quiis adeo ut nihil pene itetatu'reliquerim9cu,nihil etia apliusocii fup/ fit· V .Pleraqfreniiffiiis dida filetio prxteriuim9 no taq? omnino pba taifed uffucilemoderada: ufno fatis digna de qiubafermo haberetur: quod & eo cofnltius facere libuit ne aliena quadibet dida auidius mor dere cp ueritate iquirere uideremur .Ia reliqui! e fui! uterqp lare fcelix re/ uifa t.Saluus igit' fis amicori! dulciffime.C.Et tu rede ualero.
THEORICAE NGVAE PLANETARVM GEORGII PVRBACHII; ASTRONOMI CELEBRATISS.
DE SOLE
Ol habet tres orbes a ie iuice omniquaqg. diuifos atqj fibi cotiguos Qitopi iiipra/ mus fecudu fuperficie connexa eft mudo c5centricus:fecud u cdcaua aut eccetricus Infimnsuero fecudu cocaua cocentric9; fed fecudu conuexa eccetric9 T ertius aut i hoji medio locatus tam fecudu fuper/ ficiem fua conuexa qj concaua eft mudo I eccentricOicit aut mudo cocetric^or/
THEORICA ORBIVM SOLIS.
fccfcr&ie Scient '
bis cuius centru eft centri mundi.Eccentricus uero cuius centra e aliud a centro mundi.Duo itaqj primi fut eccetriri fecudfi quid:& uocant' or/ bes augem folis deferentes. Ad motum enim eorutriaux folis uariatf. T ertius uero eft eccentricus fimpliciter: & uocatur orbis fole deferens: Ad motum en! eius corpus folate infixum fibi monetur. Hi tres orbes duo centra tenent. N am fugficies conuexa fupranni & concaua infimi ide centru habet quod efl: mundi centrum. Vnde tota fphaera Solis ficut Sc alterius cuiufcunqj plancta: tota fphira concentrica mundo dicitur effe. Sed fuperficics cocaua fuprami atqi conuexa infimi una’cit utrifqj iiiperfidebus medii unu aliud quod centrum eccentrid dicitur habent.
Monentur ante orbes deferentes augem Solis propriis motibus pro/ portionalibus-.ita cp femper Aridior pars fuperioris fit fupra latiorem infcrioris:& iqueeito circueunt iecfidu mutatione motus odaua: fphas rx: de quo poflerius dicendum erit.Poli tamen huius motusfunt edi/ pties odaux fphxra:.Aux enim eccentrid Solem deferentis i fuperficie eiufdem ecliptici continue reuoluitur.Sed orbis folare corpus deferes motu proprio fuper fuo centro fcilicet eccentrid regulariter fecundum fucceifioneni fignorum quottidie.lix.minutis δίο&ο fecundis fere de partibus circuferentia; per centru corporis folatis una reuolutione co/ pleta deflriptsmouetur.Cuius motus.poli a polis priorum orbiti di/ flant:& fut termini axis illius orbis fcilicet linei euntis per centrum ec/ centrici axi orbium augem deferentiu iquidiftantis. E x his apparet q? proprer motu orbium augem deferentiu quem habent uirtute mot9
5rum drciiferentias deferibant fecundum eccentricitatis quanti/ tatem.Cum autem centrum folare ad motum orbis ipfum deferentis re f—' -	- (Jeeritut fupepquocun/
fol fiiper ceafro mundi
frcfcren$
punctus
dati orbis tertii Imerfam in quo quidem epicfctoVorptis lunare feilf* THEORICA ORBI VM LVNAE»
Moiient' aiit deferentes augem eceetrici contra fuceffionem Ggno^ rum fimul regulariter iuper centro mudi ultra motu diumfi in die na/ turali gradibus.xi.&.xii.minutis fere.Etaxis motus iftitis axem 20/ diaci in centro mfidi’interiecat:unde& poli eius a polis zodiaci dedi nant.& quantitas talis declinationis eftquinqjgraduu inuariabilis fe/ per. Orbis ueroepicyclu deferens mouetur fecundti Gicellione figno r3 regulariter fup cetro muditita q> omni die naturali tali motu centru epicycli.xui .gradus &.xi.minuta fere perambulet.Axis tamen huius motus per centri huius orbis quod centψ. eccentrici dicitur iequidifta/
tfif axi auge defereti.it mouetJ.V nde etia poli motus iftius a polis orbiti auge dcferetiii diftabiit fccfidu eccetricitafis quatitate. Ex ifiis fequit Primo: qp qnauis eccetricusepicyclu deferes fup axeatqj polis fuis mo/ ueatfinotamefug eifdcregulariter moiictY Sgcfido quanto epicyclus luna: augi dcfcretij efimicinior fuerit fato uelocius cetje eius moueturt & quato uicinior augis eiufde oppoiitatanto tardlus.Signatis en! ali/ quibus angulis alpaTibafug cetro mudi uerfus auge & oppo^tmoiiet msaugeelt maiore arcu eccetrici cp alter uerfus oppofitii copledit*. Tertio cetiu eccetriciluna circa centje mudi & axis eiufde orbiscirct axem auge deferetur. & poli eiufde circa polos illoye uolufit regularif t circufcretias cotra fucceffione defcribedo. Quarto aux eccetrici lu.na£ filr cotra fiicceftione figno pe progrcdiedo regulariter monebit" & ecli ptica prateribitumde quadoqj in fugficie tiustquadocp uero ab ea aut uerfus auftru aut uerfus aquilone rcppcricf. Vn fit ut etia cetju cccetri/ cifilfa fugficie ecliptice i partes oppofitas qndoqj recedat. Quito ηδ 1 ep fugficixs ecliptice fugficie eccetrici g aqualia fecabit.Cu eni aux ec ectrici 1 latitudine fneritunaior portio fugficiei eccetrici uerfus auge e/ fit.Sugficies naqj eccetrici g fuperficie ecliptice i -diametro ecliptice g cetrfi mudi trafefite fecit. Vocat aut fugficies eccetrici circulus per li/ nea a cetro eccetrici ufqj adeetiu epicycli ptenfa una reuolutioc fafla deferiptus: Hui9cimiferetia partes aux & oppofitii augis atq; logitu/ dines medias ficui. in fele uocatf. Didii uero orbes Luna i motu fuo tale habet ad felis motu anriexionemt fenig linea medii mot9 felis fit ί me/ dio inf ceti*: epicycli Luria &t auge eccetrici ei9uffifcucis ufi oppofi/ to amboiu fifexiftetiu i ta q> i oi mediaSolis & Lunacoiiidioecet^ e picycli luna & linea medii motusfelis'& aux eccetrici Luna fint i uno piido zodiaci fecudii logitudine. Quare fit ut i oib9qdraturis mediis eope-.centge epicydi Luna fit i oppofito augiseccetrici ίιιϋδί i ot oppo fitioe media mrfus in auge, Vή patet; ratio air,medio motu felis iub/ trado a medio lunatrcmaneat media eoji el6gatio:& ea duplataxcn/ tru luna proiieniat. Diftatia naqj lineasmedii motus Lunaa linea me/
*	dii motus Solis fecudii fiicceftione fignoru media uocatf eops elogatio.
Diftatia aut linea medii motus Luna ab auge eccentrici fecundti fuc/
•	ccftionemicentiu luna dicifuel Iogitudo duplex aiit duplex interftitiu.
P atetetiam <$ in omni menfelunari centrfi epicycli lunatbis pertran/
iit orbesauge eccentrici deferentes. Sed orbis quartus cocentricusea/ put draconis deferens mouctf fup axe zodiaci circa ccntrii mfidi regula r iter contra fuccefCone omni die naturali tribus minutis fere*.fecu tali motu cotinue aggregatu ex tribus orbibus quos ambitscircuduces.Vn de fit ut circuferetia eccentrici continue fuperficie ecliptica in aliis & a liispudisei9uerfus occideteinterfecet.^ Sequit' etia ut tali motu poli auge deferetiu circa polos zodiaci snouedo giferias circulo^ deferibat
THEORICA AXI VMET POLORVM.
Epicyclus aut circa cetp. futi corp0 lunare fibi ifixu i fugiori gte cotra fucceifione :ί i feriori fecfidiudcfcredo mouct' fugaxefiio ortnogonali ter fug giferia eccentrici iacetetifa φ fugficies plana circfiferetia epicy/ clitqua ceti*: corporis luna: motu cpicycli'defcribit;i fugficie plana ecce triti maneat mifqjj-ab eo declinans.Circuuoluif’ tft epicediis taliter mt fug cetro pprio atq; axe irregularif moneat''. Sed hac irregularitas ad uniformitate reducit' iffamt apudo augis epicycli medis quicfiqi iit il le.quolibet die naturali f redeam grad9 & qttuor minuta fere receden do regulariter elogetf. Aux autmedia epicycli e pud9 circfiferetia epi/ cpcli que oftedit linea a p udo diametraliter oppoiito cetro eccetrici in circulo guo g cetra epicy cliduda.Sed aux epicycli uera e pfid9 eiufde circfiferetia que linea a cetro mfidi g cetge epicycli duda ictieat Ha dus auges un9 pfid9 ffif.cfi cetpe epicycli i auge deferetis ul oppofito fuerit. Alibi aiit ubiefiep differfit.Ex iftis patet cp null9 ide puti9 cocauitatisi qua epicyclus fituat':c0tinue fug auge epicycli media fiue uera maneat. N» talis pfid9c0cauitatis qui cetro epicycli exiftete i auge deferetis uel oppoiito fug auge media epicycli & uera fueritifemg ubicuq? cetje epi cycli fit g linea duda a cetro eccetrici g cetge epicycli determinaf-.Taiis antepfid9 cetro epicycli alibi epi auge ufoppofito exiftetemo e fug au ge media epicycli neq; ueradmo ta aux uera qj media iut tue fub locis e/ iufde cocauitatis aliis.Tres naqflinea pradidapuda oftedetes i cetro epicycli tuc fefe fecabiit. Erit tame ita ut aux uera femg du ab auge me/ dia differt fit iter auge media & pfidfi cocauitatis ilib quo aux uera du cetpz epicycli i auge deferetis uloppofito fuerit :eife folet. Quare feqt utta aux media epicycli’qj ueracotinueuarietur .Infert' ex hoc etia φ re uolutio epicycli circa cetrfi fufi cetro epicycli g fugiore eccetrici medie Cate diieurrete fit itelocior.g inferiore uero tardior. Linea itaqj medii motus luna: e q a cetro mfidi ufq; ad zodiacfi g cetiy epicycli jptrahit'. Medius mot9luna e arcus zodiaci ab arietf initio ufq; ad di dii locfi. Centra luna: patet ex didis. Linea ueri loci fiue neri motus luna: e q a cetro mfidi g cetiy corporis luna ad zodiacfi extendit'. Veras mo/ tus luna cit arcus zodiaci a principio arietis ufcpad didam lineam. A equario centri e arcus epicycli auge ipfius uera & media intercides Hac nulla fit cetro epicycli in ange ecceetrici ul’ oppofito exiflete.ma/ xirna uero cfi ipffi fuerit modiefi infrabngitudines medias deferentis.
in temporibus squalibus inaequales angulos & rie drcSferentia jbdii^ ei inaequales arcus defcnbit.
v
THEORI A AXIVM ΕΓ POLORVM.
CirculusItacjj eccentricus uel cgreiTa cufpidis autegredientis centri di/ citur circulus cuius centrum eft aliud a centro mundi ipfu m tamen am/ bicns.	Imaginamur autem in fole eccentricum circulum per lineam a
centro ecccntririiifq? ad centrum folare euntem fuper centro eccentrici regulariter motam una reuolutione fafita defcribi:qui femper eft pars fuperfiriei ecliptice orbis lignorum octause fphere.	Aux folis in pri
ma fignificatione fiue longitudo longior eit punctus circunfcrentia: ec/ centrici maxime a centro mundi remotus.Et determinatur per lineam a centro mundi per centrum eccentrici utrinCf; ductamtquis linea augis dicitur. Oppofitum augis fiuelongitadp propior eit punctus circun ferentie eccentrici maxime centro mundi propinquiis:& femper augi diametraliter opponitur. Longitudo media eft punctus circunfercn ti$ inter augent & oppofitum augis. E t in fole determinatur per linea qua: a centro mundi exiens facit rectos angulos cum augis, tinea. Talia duo tanitim in eodem eccentrico reperiuntur.
Linea medii motus Solis eft linea a centro mundi ad zodiacum ex/ tenta lineae a centro eccentrici ad centrum folare pertractae aequidiftans H te tamen duae linea: bis in anno funt una ut eunt Sol in auge eccentrici uel oppofito fiierit.Stcut autem una earum fuper centro^ fuo regulariter uolliitur ita alia etiam fiiperfuo. Nam femper cum differunt una cum augislinea aequales angulos faciunt. Medius motus Solis eft arcuJ zodiaci ab ariete incipiens fecundum lignorum fucceflionem ufqj ad li neant medii motus computatus. Aux folis in fecunda fignificatione cfl: arcus zodiaci ab ariete fecundum fuccdTionem lignorum ufq; ad au gis lineam. Argumentum Solis eft arcus zodiaci inter augis lineam & lineam medii motus Solis fecundum fignorum fucceflfionem.Hic (e per eft'fimilis arcui eccentrici inter augem eccetrici & centrii folis fecudii fucceiTionecadeti.Exillo patet ro cp Subtracta auge Solis i fecudafigni ficatoe a folis motu medio aut ab eo cii toto circulo: argumetu Solis re/ maneat. Linea ueri motus Solis eft linea a centro mundi p centrii cor poris folatis ad zodiacum extenta. 'Quam Sole in auge uel oppofito exiftente eandem cum linea medii motus ciTe contingit. Verus mo/ tus Solis eft arcus a prin cipio arietis ufep ad ueri motus lineam/ Tantu autem exiftente Sole in auge uel oppofito medius motus & iierus idem funt Alibi nanqi femper differant. Aequatio SqUs eft arcus zodiaci
inter lineas medii motus &'ueri cadens.Hanc nullam efleaccidit cum fol in auge uel oppofito fuerit.Maior uero qua: poteft: eiTe Sole in lon/ gitudinibus medus conftituto contingit .In alis autem locis fecundum argumenti uariationem crefcit di decreicit. Quato nanqj uicinior So! augi fuerit uel oppofito augis tanto minor eft.quanto uero uicinior eft longitudinibus mediis tanto maior.Dum argumentum murTex fignis cornum bus fuerit1 linea medii motus tineam ueri pricccdit; quare tunc «quatio fubtrahitur. Sed dum maius fex fignis eft fit econuerfo:quare tunc «quatio medio motui coniugitur ut uerus motus Solis exeat*
THEORICALINE ARVMjET. MOTVVM.
Theorica alia linearum fiC motuum folis feqnitur.’
DE LVNA.
Vna habet orbes quattuor & unam rphzruIam.Prim© | enim habet tres orbes ficut fol in figuratione diipofitos: ‘	^|: fcilicetduos eccentricos fecundum'quid: qui uocantur
orbes atigem eccentrici tuna:deferentes:& tertium eccen tricum (impliciter in horum medio locatum qui deferes epicpclum appellatur.Deinde habet orbem mundo co eetricum aggregatum ex tribus aliis ambientem:qui deferens caput dra conis dicitur.Vltimo habet lphamilam qua: uocatur cpicyclus profun/
Argumetu luna mediu eft arcus cpicycli ab auge epicycli media fecun dii motu centri corporis lunaris ufq3 ad ide ccntrfi lunare computatus* Argumentii au te ueru ab auge uera ufqj ad centrii corporis Iunx pro tenditur .Differentia igitf inter ha:c argumenta quando diflFerut eft centri xquatio.Cu uero centye epicycli lunte minus fex fignis fuerit:maius e argumetu ue^e medio.io aequatio cetri argumeto medio adiicitur. Sed cu plus fex fignis fuerit fit ecouerfo.qre tue fubtrahitf ad habendi ueru argumetu. Aeqtio argumeti e arc9 zodiaci lineis medii mot9 dC ueri iteriaces. Hac nulla ee cotigit dii cetpe corporis lunaris i auge uera epicycli uf oppofito fuerit ubicuqi tfic fit centye epicycli.Maxima uero dii cetye epicycli i oppofito augiseccentrici fuerit & cu hocLunai li/
THEORICALINEARVMET MOTVVM.
' v ft>++yr*i ' *+rr
E
nea a cetfo rnudi ad piferia epicyclidufla cotingeter exiftete.Du aut ue ruargtimetu £ min9fex iignis: lineamedii motusimea ueri praceditifi gnoru fucceilionerio tue aqtio argumeti a medio motu fubtrahif.Sed dii pPfex iignis fuerit fit ecd uerfo iqretuccoi ugiti utucr9niot9eueniat.
fitoaugiseccentrici exiftete:fint maiores fingulis aquationibus argu/ mentorum qua; fiunt dum centrum epicycli in auge eccetrici fuerit*.rela tiuas fuis relatiuis comparando .ExceiTus autem haru fuper illas diuer/ iitates diametri circuli br euis nuncupantur. Linea nero a cetro mun/ di ad augem deferentis protra&a longior eft linea ab eodem centro ad oppofitum augis extenta. ExceiTus autem illius fuper illam diuifus in Ix.particulas aquales minuta proportionalia dicitur: Sc duplus eft ad eccentricitate. Linea nanqj medii motus Luna: qua: dirigitur ad au gem eccentricimullam de iftis particulis extra periferiaeccentrici tenet fed omnes intra.Eauero qua:ad oppofitum augis porrigitur omnes habet extramullam autem intra.Sed qua: ad alia loca eccentrici proten duntur aliquot de illis habent extra tantoqj plures quanto uicinius cen trum epicycli fuerit augis oppofito:& tanto pauciores quanto uicini9 augi. Aequationes autem argumentorum qiiie feripta: funt in fabu lis funt qua: contingunt dum centrum epicycli in auge deferentis fuerit, fed illa; ut di&u eft minores funt eis qua: centro epicycli alibi conftituto fiunt. Cum igitur centrum epicycli alibi conftituitimquod fit dum cen tram Luna: eft aliquid: per centru accipiuntur in tabula minuta pro/ portionalia: & per argumentumiierum accipitur diuerfitas diametri: qua: tota additur ad squationem argumenti prius in tabula receptam fi minuta pportionalia.lx.fuerint.Sed;ii minus fuerintmo tota addif fed aliqua eius portio, talis qlia iut minuta pportionalia refpe&u.lx.
Diuerfificantur tame a:quationes eorundem argumetitoru centro epi/ cycli ab auge deferentis ad oppofitum eunte: continue nanqj maiorai fecundum acceftiim centri epicycli ad centru mundi. Vnde fit ut teqtio/ nesfingulorfi arsumentoru qua: contineunt centro epicycli inoppo/
Vperficies eccentrici Lunas utdi&u cfl propter dedln a/
nem: altera'uerfusauftrij ab ecliptica declinabit. Illa igit? interfefiio drcfiferentia: eccentrici Luna: cum fuperficie ecliptica:! qua cu cetru epicydi fuerit uerfus aqlone ire ici/
nutis fere: uirtute mot9orbis aggregatu triu aiiope orbifi Luna: abietis
E ii
Mediusita<g motus capitis draconis Iunx e arcus zodiaci a principio Arietis c5tra fucceltxone fignoru ufq? ad linea a centro mudi p fefiio/ ne capitis protra&a numerat9. Verus aut motus capitis e arcus Zodia ri ab arietis initio ad ia di£ta linea fecudu fucceilione fignoru coputa/ Ius. Sifr dici poteft de cauda. Ex his manifeftu e q> fubtra&o medio motu capitis a duodecim fignisiierus eius mot9 remanet. Vnde cornu nedidu dices Caput Lunx tantu medio motu ire contra firmamentu quatu in ueritate uadat cfi firmameto:ita intelligit':medi9 motus capi/ tisLunx cotra fucceilione fignoru i eu pfififi protedit? i que uerus fecu du fucceilione fignorii.
THEORICA DRACONIS LVNAE.
" DE TRIBVS SVPERIORiBVS.
Vilibet triii fugioip: tres orbes habet a fediuifos fecudii imaginatione triii orbiu Solis:In orbe tame medio qui eccentricusfimpliciterexiftiC: quilibet habet epicycluni in quo ficut iniuna taSum eft corpus plancta: figitur.
THEORICATRIVM SVPERIORVN ETVENERIS
diaci fecante fecudii fucccilione fignoitc mouet'':^ poli eius didat a po/ iiSiZodiaci diftantiano aequali,Quare fit ut auges eojje eccetricope nijqjj ecliptici ptrafeatfcd femg.ab ea ueri?aquilone & oppofita ueri1' aufi^c
maneat: ί’ a. ut auges fcilicet deferetiti epicyciosifimili^ oppofita atq? ce tra&polideferetui eccetricope circiiferetias fupficiei ecliptica: uirtute motus odausiphsrs defcribat sqiiidiftatesum etia i illis fiupficies ecce tricope a fupficie eclipticae insqliter fecabut: atq; nuiores portioes uer fus auge minores uerf9 oppofitii relinquat?. Mot9 aut epicyclu defere tis fup cetro & polis Iliis difFormis etHsctn difformitas hac regulari/ tatis habet normauit centpe epicycli fup quoda pudo in linea augis tau tu a cetro hui9orbis quatu hoc cetpe a cetro mudi didat elogato regula/ rii moneat'’.Vή & piid9illecetpe squatis dicit?.& circul9fup!eo ad qua titate deferetis fcctl i eade fupficie imaginat9eccetricus squas appellat'. Neceftario igit oppofitii ei quod in Luna fiebat accidit in iftismt fcili/ cet centrii epicycli quato uicini9augi deferetis fuerit tato tardius: quan/ to uero J>piqui9oppofito tato uelocius nioueaf. Epicyclus uero duos habet mos us quopi. unus e i 15gitudine:alter i latitudine.De fecudo di/ cedfl erit poftea. Mot9 aut ei9 in logitudine e quo monet' circa centru filii corpus planets flbi infixu i parte fupiori fecud ii fuccelTione i infe/ riori eco tra deferendoumde p oppofitii in hoc fe habet epicyclo Luna: Axis hui9mot9trafuerfalifer fup circuferetia iacet axi ecliptica: squidi/ ftans quadoqnquadoq} no ut patebit: 6c e fup cetro epicycli irregularis Hsc tn irregularitas hac habet regula ut a pudo augis epicycli medis qj cfiqj fit corpus planets regulariter elongef.Similiter igif in his ficut in luna iequi neceffe e ut cotinue aux media epicyclifimulSC uera uariet': at<? uclociore ce motu reuolutionis epicycli fup cetro fuo p medietate deferetis fupiore:tardiore aut p inferiore.Habet aut epicycli reuolutio rneniura illa ut iemet prscife in tanto tepore quatu e a media coiudio «e Solis & illius planets ad proxima fequete rciioiuat':ita ut in omni couiclione media tale cetrii corporis planets fit in auge media epicycli. imdc & in omni oppofiitioe tali media fiet in oppofito augis epicycli. fi figit? utfempccntpecorporis planets tot gradibaminutis dillet ab auge media epicycli:quot linea medii motus Solis didat a linea me dii mot9 planets.Ergo fubtrado medio motu planets de medio moto Solis necede e ut argumetu mediu planets remaneat.Hinc uidet? acci/ dere ut quato cetrii epicycli planets tardi9 circuit:tanto epicyclus ei9ue loci9 reuoiuit. Na ppter tarditate tale coiudio media mot9 folis cii eo citius reuertit'’.Medi9 etia motus cuiufcuqj triu hope aggregatus motui
eius i fiio epicyclo aqlism^io motui folis! gradito & minutis exiftit
THEORICA ΑΧΙΥΜΈΤ POLORVM.
Aux aut media epicycli g linea acetro xquatis g centru epicydi pro/ traSa ofteditf. Sed aux uera p linea a'centro mundi g centru epicycli I nter has fcaidfi logitudine epicycli nihil mediat cii centru ep icycli in auge deferentis uel oppofito fuerit.Maximc uero differfit cu fuerit ppe logitudines medias deferentis:qux g linea a centro eccetrici deferetis fu per linea augis orthogonaliter edufia determinant'’. Aux planetici Ce/ cfida fignificatione c arcus zodiaci ab ariete ufq? ad linea augis. Linea medii motus plancta: uel cpicyclieft qua; a centro miidi ad zodiacum ptrahit linea: exeiitia cetro itqntis adcctrpe epicycli sqdiftas. Linea
E iiii.
acri mot9 epicycli e qua&xit a cetro mudi jycetig epicycli ad zodiaca.1
. Linea neri loci uel motas planeta e qua a centro mundi p cetru cor/ poris plancta: ad zodiacii jttendit' Medius mot9 plancta uel epicycli e arcus zodiaci ab initio arietis fecfidu fucceifione ufq; ad linea medii mot9 planetae IV erus autmot? epicycli ufq? ad linea ueri mot9 epicycli Sed uems motus planetae ufq; ad linea ueri motus planetae copulatur Centpe medium planetae cft arcus zodiaci a linea angis ad linea medii motus epicycli Cetru ueru aut aqtu a linea augis ufq; adlinea ueri mo tus epicycli numerat'. Aequatio cetri i zodiaco e arcus zodiaci inter li nea meaii motus epicycli linea ueri motus ciufde: Hac nulla e centro epicycli i auge deferetis uloppofito exiftete. Maxima uero du i logitu/ dinib9 mediis fuerit. Cii autcentpe. mediu minus e fex lignis ipfu mai® eil· ucro:fiir medius motus planetae maior e uero motu epicycli: qre tue fubtrahit' aquatio cetri i zodiaco a centro medio & etia a medio motu epicycli ut cetpz uerii,et uerus mot9 epicycli remaneat.Oppofitum uero cotingit dii cent^c mediu plus fex lignis fuerit. Acqtio cetri in epicyclo e arcus epicycli auge media & uera eius interiaces. Hac limilif nulla eil dii cety: epicycli in auge deferetis uloppofito fuerit: maxia aiit in logi/ tudine deferetis media.Qualis uero e proportio aqaatiois centri i zo/ diaco ad totii zodiacii:ea eil aquationis cetri in epicyclo ad totu epicy clii:eo cp ppter lineas aquidillates angui9 uni9 aquetur angulo alterius Igitur una!eademin talibus accepta habetur & rciiqua.Dum autem aq tio centri in zodiaco a centro medio minuitur utuerum habeatur aqua tio centri in epicyclo argumento medio pro’uero habendo iungitur:St ecomierlb quando hac adiungitur altera fubtrahitunaltcrnati enim pa riter fefe excedunt atq; exceduntur. Argumentum medium planeta eil arcus epicycli ab auge media fecundum motum eius ad centrum corpo risplanetauumeratus. Argumentum autem uerum ab auge uera coni putatur. Aequatio argumenti eil arcus zodiacihneas ueri loci plane/ ta & ueri loci epicycli iteriaces. H ac ficut i luna nulla e dii cetriy corpis planeta in auge uera epicycli uloppofito fuerit.Maxia uero dii corpus plancta fuerit i linea acetro mudi ad circtiferetia epicycli cotiget' cdu/ dia cetro epicycli i oppofito augis deferetis exiilete.Cfl uero argumetu aqtil min9 e fex fignistiinea ueri mot9 planeta linea ueri mot9 epicycli praccdit.Ideo tuc aqtio argumeti ad ucj^e niotii epicycliiungit' utuc/
'mrnitie
bcfcrcrrf
Mtmdi

dii
:nh-u mcl μ
\'tri(
/f J mr.hrzd'· Jj*
ffi 4 i
4'C: mfkfU\ I Λ
£
\ wu

ZQttA' *W£.·.	r<{
Accidit aut sqtiones argumenti iniiHs fxciit in fima ;ppter acceiTia» cetri epicycli ad cettji mudi diuerfificari. Vnde maiores fimt atqtiones finguloK argumetope cetro epicycli exiftete! oppofito augis deferetis ql eo exiftete ί logitudinibp mediis ciufde.Illic etia maiores q? eo exifte te i auge deferetistrelatiuas femp iliis relatiuis c5parado,' ExceiTus igitf acqtionii argumetope qua: fiut cetro epicycli exiftete i logitudine media deferetis fup arqtiones cotingetes dii i auge fueritidiucrfitates diametri logiores ixiie ad logitudine logiore appellat. Sed exce illis eapequs fiut cetro epicycli exiftete in oppofito augis conftituto fup cotingetes in lo gitudie mediatdiuerfitatcs diametri ppiores flue ad logitudineypiore
aucupant .Quia ttcro tinca a cetio mfidiad auge defereris protenfa io, gioreqj riiieaabcodecettOadiogitudine inedia defereris edii&a:Ex/ ceiTus atitiftius Hic 'Λ'' '	‘	""	‘	^
quot itradi aliquot extra:& de tato plures itra quato fuerit cetpt epicy di defereris augi uicini9.Similiter linea a cetro nuidi ad logitudine de feretis mediam extenfa longior eftqj linea qua’ ab eodem cetro ad op/ pofitii augis deferentis ducitur .Excefifus aut huius fuper illam in aquas lexaginta partes diuifusiminuta proportionalia ad longitudinem pro piorem fiuepropiora uocatur.Linea itacpuerimotuSjepicpcli dum in logitudine media fuerirtiulia ea^t habet extra deferetis pifena:fed;i au/ gis oppofito oes.In locis at intermediis tato plures extra quato cetijt e/ picpcli augis oppofito fuerit ppi qui9. Aeqtioes at argumetope qua: feri but i tabufeotigut cetro epkycli ί longitudie deferetis media coftituto.
Sed hte ut didu e maiores fiit his qua: fiut dii ί auge fuerir.minoresue ro aliis i augis oppofito cotigetiba .Cii igit cetre epicycii extra logicti/ dine media defereris fuerit: p cetje uepecognofeiit'’ minuta yportiona lia dC p argumetu accipi t diuerfitas diametrhlogior qde fi minuta pro portionalia fint bngiora-.ppior at fi ppiora: cni9diuerfitatis pars pro porrionalfecfidti pportione minuto^, pportionalifi ad fexagita cti a/ qtioe argumeti i tabula reppta addeda e uf ab ea minueda-.addeda qde fi diuerfitas y pior fuerit:minueda uerofi logior:& y ueniet aqtio ar/ gumetiucra&aqta DEVENERE, adtalefitucetriepicfdi.
Emis tres habet orbes cu epicpclo quo ad fitfl atqj motu! frmWjl logitudine ut aliqs fupioru difpofitos Orbes naqi auge, \wM Jclcretcs fup axe zodiaci fecundi! irioni oclaua fpha’ra W&M	rita tn ut aux eccetrici ei9fub eo loco zodiaci fit fe
i|gi|i aerfubquo aux eccetrici Solis.Vnde habita auge Solis , m fecuda fignificatioe habef 6i aux Veneris eads.Orbis aut epicyciu deferes duos habet mot?: Vmi quo y cedit i logitudine uer Uisoriete regulariter fiip cetro arquantis ut i iiipioriba.itatn ut in eo te p ore reuolutione una cetrii cpicpcli faciat quo pracifc orbis Solem de/ ‘ t res una. Habet fe ηάφ Venus ad Sole i hoc ut linea medii motus ei9'
in eo locozodiacifecudu longitudine in quo linea medii motus Solis	,
terminet'tVnde habito medio motu Solis habet' di medius Veneris.	;
Scmp igit e media eope coi ii&io.Fit aiit mot9 hui9 deferetis i logitud i ne fup4axe eiusimaginario: cui9 poli accedut di recedfit a polis zodia/ ci i utraqj parte ppter motu aliti eccetrici i latitudine de quo poft dice/ dii erit.Quare no accidit ei quod fiigiorito utauxeeee trici ecliptica no trafeataicpe quadoqj ad meridie quadoqj ad feptetrione dedinatut pa tebit. Sed epicycl9ei9:motu duplici mouet' fcilicet i logu di i latu .In 15 gitudineqiiide ficut epicycli fuperiora iemp tame i decemnoue menfi/. bus folaribus fere femel reuoluit'tunde Solem in hoc fiait fugiores ηό reipicit .Terminoee expofitioes g omnia fiit hic ficut i trito, fugioribi.
THEORICA MINVTORVM PROPORTIONALIYM.
DE MERCVRIO.	;
Ercurius habet orbes quinqj St epicpcltkquo extremi duo iiit eccetrici feciidu qd: Supfici.es naqj conexa fupre r mi & cocauaifimi mfido ebeetrioe futicocaua at fupmi I & couexa ifimi eccetrica: mudo fubiipfis tii cocentricati i &i cet^i 'eare tm acentro sqntis quatu centri aequatis Λ
____	__«i centro mtidi difcat.Et ipfii e cetra panii circuli que cen/
mi deferetis ut uidebit'’ deferibit. Vocant’ aut deferetes auge aqntis SC mouec ad motu ofiaux fphame fug axe zodiaci.inter hos extreos fiit alii duo filr drfformis fpiflitudis itra fe qntii orbe fcilicet epicycki defere te locates. Sugficies naqj couexa fugioris & cocaua iferioris ide cu gao circlo cetre habet.Sed cocaua Fugioris & couexa iferioris una cii utrif/ 9 fugfkicba qnti orbis aliud cct§i habet mobile q<£ cet^deferetis dicit?
THEORICA ORBIVM MERGVRH.
Hi duo orbes auge eccetrici deferetes uoeat*:& mouentur regulariter fuper cetro parui circuli cotra fuceflSone lignoru tali uelocitate ut prx/	3 0 (}
cite in tempore quo linea medii motus folis una facit rcuolutionem QC orbes illi in parte oppofita iimiliter una pficiat.Et fitfmotus ille fuper axe quadoq; aequidiftate axi zodiaci & per centru parui circuli trafeu/ te.Motu aut hoj£ orbifi fequit'ut cetru orbis deferetis epicyclii circius rentia quada parui circuli fimiliter in tato tepore regulariter defcribat.
Huius uero femidiameter e tata quata e diftantia qua centru xquantis a cetro nnididiilattVndehic circuferetiap cetru aequatis ibit. Sed orbis quitus epicyclu deferes itra duos feciidos locat9mouef i logitudt
t THEORICA AXIVM ET POLORYM.
mndi „
ne fectidu fucceflione fignoril centrfi epicycli deferedo regulariter fujs cetro squatisiquod quide in medio e inter centrfi mfidi Sc ceml parui circuli.Hac tame habet uelocitate ut centrfi epicycli in eo tepore 1'emef reuoluat' in quo linea medii motus Solis una coplet reuoiutione*.Ha/ bet fe naq? Mercurius in hoc ad Sole ut Venus.Fit eni femp ut medius motus Solis fit ctia medius motus horu duorfi. Ex his igit & didis fu perius manifeftu e fingulos fex planetas in motiba εοψ. aliquid cu Sole comimicaremiotfiqj illius quali quodda comune fpeculu & mefurs re gula e(Te motiba illoti .Huius aut orbis epicydfi deferetis motus fit fug axe,imaginario aiius extremitates ficut apparuit ί V enere ppter motu aliti que habet in latitudine fimiliter accediit ad polos zodiaci & ab eis rccedfittaxis tfi ifie fecfidfi fe totii mobilis e fecfidfimotfi centri deferen tis iu circulo paruo. Patet itacg ficut in Lunaicentru epicycli bis i men fe lunari deferetes auge eccetrici ptrafituta ί mercurio cetru epicycli bis in anno deferetes auge epicycUVdeferetis pagraretno tfi e in auge defere tis nifi femeL Aux eni deferetis Mercurii no circulariter mouef’ circu/ lares reuoluriones copledo ficut in L uns cotingit.Sed ppter motu ce tri deferetis in paruo circulo nue fecfidfi iiiccefiione figno^e nfic cotra pcedit.Habet naqj limites certos.quos egredi ab auge squatis recededo no ualet':fed cotinue fub arcu zodiaci a duaba lineis circulii paruu con tingetiba a centro mfidi ad zodiacu duciis c6prehefo:aicededo & de/ icendedo noluit atqj renohut-.Quoticnfcfiqj enicentrii epicycli fuerit i augejdeferetis ipfu etia motuu fimilitudie erit in auge squatis &L cetru deferetis in auge fui parui circuli .Quare tfic cetije epicycli ί maxima re/ motific a centro mudi fiet;& cetrii deferetis i duplo plus diftabit a cen/ tro sqntis ψ cetrii squatis a cetro mfidi.Deinde nero cu centrfi defere/ tis p motfi orbiti duope fecudoje monebit* ab auge fui circuli uerPocci/ dente: cetpc epicycli p motu deferetis mouebit' ab auge sqntis tantfide nerfus oriete. Vnde cetru deferetis ad cetrii mudi icipit accedere & aux deferetis ab auge squatis nerfus occidete recedit cotinue donec cetru de ferentis fuerit i linea contingite circulii occidentali.Id at fit cu ab auge parui circuli quattuor lignis diftiterit:& tfic fili centijt epicycli ab auge axjuantis ucrfiis orientem difiabit quattuor lignis. Aux autem deferen tis erit in maxima fna ab squantis auge nerfus occidentem remotione, atqj in hoc litu centrum epicycli fiet in maxima fua quam folct habere
ad centru miidiacceltionemon tamen tunc erit in oppofito augis defer ^	_
rentismec in lmea ad panium circulum contingenter per centrum mu/ yQ '7 di produfla.Poft enidefcedente centro deferentis uerfus centra aqua/! tis aux deferetis incipit reaccedere uerfus auge aquatis:centru au t cpky cli proportionaliter defcendet in altera medietate uerfus oppofitu au/ gis aquantis: Vndc magis remonebitur a centro mundi: nec perueniet ad oppofitu augis deferentis nifi cii ipfu fuerit in oppofito angis aqua/ tis.I d aut fiet cu centni deferentis perueniet in centru aquantis Si tunc aux deferentis erit etia cu auge aquatis:& tam deferens cp aquas ex quo £equalesinquatitatec0itituuf:erutcirculusunus:&plus diftabitaccn tro mudicent^ epicycii tuc-.qp diftabat cu erat in fitu ab auge aquantis £figna quattuor. Hinc aut cu centni deferentis recedet a centro aquaiv tis in fuo circulo afcendendo: centrum epicycli recedet ab oppofito au gis aquantis Si deferentis Si continue magis centro ;mudi propinqua/ bit.Sed aux deferentis remonebit’’ ab auge aquantis uerfus oriente co/ tinue donec pueniet centru deferentis ad linea cotingente circulum par mi a parte orietis:qui pii cius cotaclus etia ab auge parui circuli uerfus oriete qttuor fignis diftat.Tuc eni aux deferetis fiet i maxima remotio ne ab aquatis auge uerfus oriente: Si cetpt epicycli itepe erit in maxima ei9 ad terra acceflionequa habere foletino tfi erit i oppofito augis defe rentis. Ab hoc ucro loco aicendente centro deferentis uerfus auge par/ ui circuli aux deferentis cotinue reuertetur ad augem aquatis: & centiμ cpicycli magis elongabitur a centro mundi uerfus augem aquantis alce dendo ufqj dum centrum deferentis ad augem parui circuli perueniet.
Nam tunc aux deferentis erit cum auge aquantis:& centrum epicycli fi militer ta in auge deferentis cp aquantis. Vndc iterum erit in maxima re motione a centro mundi ficut primomirfufqfdeinde fimilis ut iam di/ fla eft mutatio redibit. Ex his primo uidetur in anno tantum femel centrum deferentis efieidem cum centro aquantistalias autem femper deferentis centru a centro mfidi diftantiiis efie cp aquatis centru .Qua/ re fequit" cotrariu ei quod i fugioriba Si uenere acciditmt fcilicet qiuito centru epicycli uicinius augi aquantis fuerit tanto ueiocius:& quan/ to uicinius eius oppofito tanto tardius moneatur. Seal do licet ccn/ tru epicycli tantu lemel in maxima remotione fuerit in anno a centro mudiibis tame in maxima ppinqtioe qua habere folet ipfu ce contin/
git.Similiter qnqj bis in anno iit in maxima acceffionejtame tatu Ce/ mei i ano i oppofito augis deferetis repperitf. Tertio necelTeeut oppo fitu augis deferetis cetro epicycli extra auge squatis aut oppofitu eius exiftefe inter centra epicycli &C oppofitu angis squatis femp iserfet"’:ali quadoquide uerfus cetru epicycli aliquado ab eo taprscededo qi feque dofefe deuoluens.Qiiarto ficut aux deferes ad certos limites utriqj ab auge squatis rcmouet' ita etiafe habet oppofitu augis deferetis rcfpettu oppofiti augis squatismiaior tame e arcus huiufmodi motus augis de feretis qj arcus motus oppofiti ei°.Vnde motus unius motu alteri0 ue/ locior erit.Quinto & fi centru epicycli cotingat e(Te i pii&o deferetis a cetro miidi remotiffimo nuncp tame e i pfifio deferetis que cetro mfi/ di uiciniiTimii elTe cotingit ,Na dii cent^e epicycli fuerit i auge deferetis
THEORIGAMOTVVM.
talis dT habitudo deferentis utoppofitu angis cius iit centro mundi ita	η
uicinii cg in quacuq? alia deferentis qua habet habitudinemullus pun/ /^0 fius eius «icinior aut tam uicinus centro mundi repperiat'. In tali aute puncto quem uicinilfimu effie contingiticcntni epicych no efl: eo tem/ porequo propinquiifimu eii effe contmgitifed i eius oppofito. Sexto exdifiis apparet manifefte centp: epicycli Mercurii propter motus fii pra difios no( ut in alii s planetis fit jcirciifcretia deferentis circulare fed potius figura: hahentis fimilitudine cii plana ouali periferia deferibere.
Epicyclus uero in longitudine monet' ficut epicyclus Veneris rcuolu/ tione tfi una in quattuor menfiba folaribus fcrelug centro fuo perficit.
Termini autem tabularum hic ficut in fuperioribus declarantunnifi cp diuerfitasinminutisporportionalibusaliqualiscxiftit. Aequationes enim argumento^ Mercurii qua’ in fabulis feribuntur fimt qua contin gunt dum centrum epicycli fuerit in mediocri cius a terra remotione. Hac autem accidit centro epicych ab auge aquatis per duo figna quat/ tuor gradus δί.xxx.minuta diftanteifcd m aliis planetis centro epicy cli in longitudine media deferentis exiftente’fiebat.1 tem minima cen/ tri epicycli Mercurii a centro mundi remotio fit dum centrum epicy/ cli ab auge aquantis eius quattuor lignis diftiteritiHac aute in aliis cen tro epicycli in oppofito augis aquantis exiftentecontingebat.Minuta igit proportionalia longiora iuntexcefltis remotionis centri epicycli maxima fuper mediocrem eius remotionem in fexaginta partes aqua/ les diuifus.Sed minuta proportionalia propiora dicuntur exceffus re motionis centri epicycli mediocris fiiper remotionem eius minimam: fimiUter,in.lx. particulas aquales diuilus.Etfecundum hoc duplex di/ uerfitas diametri diffiniatur. Quia tamen a loco maxima acceifionis centri epicycli uerfus oppofitum augis aquatis minuta proportionalia propiora minuunt? qua prius a loco mediocris remotionis ufqi ad lo/ cu maxime acceifionis continue augebant?;ideo dicit' in mercurio mi/ nuta proportionalia triplicit fe habere:,Qua tfi in Venere -.atqj Triba fuperioribus duplicitenin luna uero fimpliciterut manifefte patuit;fe
b
habere folent,
THEQRIGA MINVTORVM PROPORTIONALIVM,
mundi
DE PASSIONIBVS PLANETARVM DIVERSIS.^ Laneta dicit' direSus quando linea ueri mot9 eius fecu/ dixfuccelTionefignoiji pgredit. Retrogradus autedtra. Stationarius uero du hatelinea (lare uidetf. Statio pri/ ma in prima fignificatione e pundPepicycli in quo dum fuerit planeta incipit retrogradari Statiofeeuda in pri ma fignificatione eft pun&9 epicycli in quo dum plancta fuerit incipit dirigi. Hat uero ftationes exiftente centro epicycli ineo/
cli &'ριί&ΰ, ftatiois primae iteriaces.Statio fecuda i fecuda fignificaoe e	> ^ ?
arc9 epicycli ab auge uera p oppofitu ei9 ufqj ad piidii ftationis fecuda:
Arc9 dirediois e arc9 epicycli a ftatioe fecuda p auge ufqj ad (latione prima i prima fignificatioe. Arc9 aut retrogradationis e arc9 epicycli a pfido ftatiois prima: p oppofitu augisad piidu ftatiois fccudae.Hi ue/ ro arc9maioraf’ & minorat’’ j)pt” pdidoje pudore uariatione:Quato eni cetiy cpicycli uicini9 fuerit oppofito augis aqntis tato puda ftatio/ nu uiciniora fut oppofito uera: augis cpicycli.Hoc ide tato magis eue/ nit qnto planeta maiore epicyclu & motu argumenti tardiore habet,
Vή & tpa diredionfi aut retrogradationfi i qntitatiba fuis uariaf.Exit eni tepus talecii arc9 eiusp motu argumeti planeta’in uno diediuidif,
JHEORICA STATIONVM ET REGRESSIONVM:
Fii
Exdidisfequiturfi (latio prima fubtrahitura toto circulo remanet (latio feciidatfed fubtrada (latione prima a (latione feciida arcus retro gradationis habebit’’. Quae fi de toto circulo demit':manet arcus dire/ dionis. Luna: tii quanqj epicyclii habeat:ficut aliis quinqpilatio fiue retrogradatio non accidit ppteruelocitate motus centri epicycli eius: Semg eni centru epicycli maiore arcu zodiaci quolibet die fccundfi fuc ceilione defcribi t qj firarcus zodiaci correipondens arcui epicyclhque centrii corpoiis Luna: qnociiq: die fecudii fucceiTione. in iupiori parte epicycli pambulat. Verutame ea dum in fugiori medietate epicycli fuc/ rit tarda: i inferiori uero ueloce curSu fieri neceflfe e. Tardi dicunt' pia/ nete & min uti curfu cu linea ueri motus eoni tardius qj linea medii mo tus:autcontrafucce(Tioneincedit. Veloccsuero δίaudicurfu quado uclocius fecundu fucceiTione mouent'; Aucti numero quando aquatio addit' fug mcdiumotu. Minuti uero quando minuif. Audi lumine cum teccd unt a Sole uel Sol ab cis. Minuti uero lumine cu accedunt ad Solem ue’ Sol ad eos. Orientales δί matutini cum oriunt' ante folem. Occiden tales uero & uefpertini cu occidunt poil fblem. Orientes or/ tu matutino funt qui de fubradiis exeuntes propter remotionem eoru a a Sole uel (olis ab eis mane ante ortu folis apparete incipiunt. Orien/ tesortu ueipertiilofuntquidefub radiis exeuntes propter remotione eoram a Sole uefperi poil folis occafum apparere incipiunt. Occiden tesoccafu matutino funt'qui radios Solis ingrediunt' δί propter ac/ ceflfnm eoru ad Sole mane occultari incipitit. Occidentes aute occafu uelpertino fun t qui folis radios ingrediunt' δί propter acceiTum eoRt ad Sole aut Solis ad eos uefperi poil Solis occafum incipitit occultari Tres fuperioresn5occidutoccafumatutino:nec oriunt'ortu uefperti/ no:fed Vetius & Mercurius atq? Luna. Triplex aut eil ratio cur Luna poil cdiundione fua cu fole quadoq? citius quadoqj tardius appareat: Vna declinatio fiue obliquitas zodiaci δί horizdtis. Na fi fit coiudio fub ecliptica i medietate tame a fine Sagidarii ad finem geminopt: tunc cfi fol occi dedo i horizonte fuerit:plures gradus erut in circulo raiolu/ tionis L una: a luna ad horizonte qj de zodiaco a luna ad fole. Vnde in climatiba feptetrionalibD citi9 uideripoterit qj fi fuiifet i altera zodiaci medietate.Scciidaelatitudoluna:abecliptica. Namfipoll coifidions mouet' in latitudine (eptetrionale itegz citiAiideri poterit qj fi moneret*
in latitudine meridiana .Tcrtia nero e uelocitas motus Luna: neri Na fi uelox e motu citi9 apparet q; fi tarda foret.Fit igit* quando<$ ut oes hx caufec6currat:tuceodcdie& uerns &C nona apparct:quadoqj aut dus tatir.tuc fecuda dic pot coki&ionejqndoq} uero unafola:tfic i tertio die nidet':qndoqj etia oium cope oppofitii accidit:tuc qrto die cotigit eam
(apparere.
THEORICA coiunflioisdi oppofitiois LVMINARIVM
Afpe&us planetape trinus e cu p tertia parte. Quadrat9 cup quarta Sextilis uero cu p.fcxta ecliptica: parte eoiji uera loca diftiterint. Coifi/ flio media planetage fit qfi linea: medioji motuu to\)i fecundfi logitu/ dine zodiaci coiungfi A Vera aut qn lines uerorii motuu fic coueniut. Sed uifibilis qn lines ab oculo noftro per centra corpojt fuojt gdu&s coiungut m unu .Similiter de oppofitione media & uera dicedu. Et at teduf hsc i eifde figno gradu & minuto. Ex ifto patet fepe cdiuflione uera ee qn media prsceftifcaut futura eifspeetia uera efte qfi tfi uifibilis no etaliqn etia uiiibile uera pcederetqfidoqj uero fequi. Loc9uer9aftri e pu£his firmameti linea a cetro tnudi p cetra aftri pteta terminas. Loc® autuiP fiue apparens p linea ab ocfopcetpi aftri ptraila determinat’,
THEORICA ASPECTVVM ET RADIOR'VM
Diuerfitas alpedus aftri: ctl arcus circuli magni per zenith & ueru |q/ f 0'3 cum aftri tranfeuntis inter locum aftri uerfi δί apparentem interceptus Inde manifeftu cfb quanto uicinius aftni centro tnudi & horizonti fiie rit tanto maiore habere diuerfitate afpe&us.Hanc quoq? maxima i Lii na repperiri.In Marte uero non bene perceptibilem .Habet nancp femi diameter terra feniibilem ad femidiametrum orbis luna:*, non multum autem perceptibilem ad femidiametrum orbis Martis magnitudinem
Diuerfitas afpeSus aftri in longitudine eft arcus ecliptica: inter duos circulos magnos interceptus:quope unus per polos ecliptica di locum ueru jpccdit: alter aut p cofde polos & loeu aftri uifu .Diuerfitas aftri in latitudine eft arcus circuli magni p polos zodiaci tranfeuntis & locum aftri uenuinterceptus inter duos circulos ecliptica aquidiftantes quoje unus ploctnierii aftri progredft? alter per loeu eius uifum.Idaute quod de his circulis aquidiftantibus ecliptica intercipit' inter circulos ma/ gnos per polos zodiaci tranfeuntes fimile eft diuerfitati afpefius in longitudineainde diuerfitas afpe&us quafi linea diagonalis quadran/ guli cuius latera funt diuerfitates afpefius in longitudine & latit udinet
Diuerfitas afpe&us Lunaad Solem eft excefllisdiuerfitatis afpe&us lunaiiiper diuerfitatem afpe&us folis.Si uera coniunSio luminarium fuerit inter gradum ecliptica afeendentem Sc nonagefimum eius ab a/ fcendente: nifibUis eoje coniun&iopraccffit uera. Si aute inter eunde nonagefimu & gradu occidente fuerit: uifibilis uera fcquet.Scd fi i eo/ de gradu nonagefimo acciderit tucfimiil uifibilis coifidiocu uera fiet nullaq; diuerfitas afped9 i logitudiecotinget. Nonagefim9na(j grada edipica ab fcedete lemp e i circulo p zenithSi polos zodiaci pccdente
Latitudo lunsuifa eft arcus circuli magni ppolos zodiaci & locu Iu/ ns uerit aut uifumtranfeuntis inter eclipticam & circulum fibisquidi flantem incedentem per locum uifum interceptus»
THEGRICA DIVERSITATIS ASPECTVS ETCONIVNCTIONIS VISIBILIS.
r e
•Owtr

x b	f w	te
i in toijtgmi'	■■ 1
r d	-■
yn tAflfabdi?
•g?oUie50<Kaci
.Digiti ecliptici dicuntur duodecim® diametri corporis folaris aut lunaris eclipfat®. Minuta cadis i cclipill unari fiint minuta zodia ciqu® luna perambulat Solem fuperando a principio cclipfis ufqt ad mediu eiusm particularis fueritsaut uniuerfalis fine morauiel a princi/ pio 11Γ9 ad initium totalis obfcurationis fi uniuerfalis' cu mora fuerit.
Minuta cafus in eclipfi folari funt minuta qui luna a pricipio eclipfis ufq; ad mediii fupatioe fua ultra Solem pfidt.Quare fi minuta ifta p fu peratione Iunx in hora diuidat’' temp9quo eaptrafit cucnict. Diamet: Solis uifualis i auge eccetrici.xxxi.minuta chordat:fed i oppofito trigi ta qttuonfemp tii qui e pportio quinqs ad lexagintafex ea e motus So lis i hora ad diametru fua uifualeduni nero i auge eccetrici & cpicycli: xxix.minuta fcd i auge eccetrici & oppofito augis epicycli: trigmtafe;: femp tn qui e jpportio qdraginta o&o ad qdragita fepte ea e mot9 lu/ na: i hora ad diametru fua uifualcm:Quarc feqt q? polfibik fit ut etiam
Minuta mori dimidii funt minuta zodiaci qui luna Solem fuperan·'' do a principio totalis obfcurationis ufcpad mediii eius perambulat.
quadoq? folis eclipfis accidatuniuerfalismunqitn natitraliterapparcre pptcft ratione diuerfitatis aipe&us ut totus foi toti terre uniuerfalittr cclipfetur.Dfi Sol in auge eccentrici fuerit diameter umbra’ in loco tra/ fitus lunaefe habet ad diametri! iuns uifualeficut tredccim ad quinqj. ExcelTus autem eius dum fol efiin auge fuper diametrum eius dum Sol alibi fuerit in eccentrico deaiplus eft ad differentiam motuum Solis in hora quibus dum eft in auge atqs illo loco alio monetur.
RICA ECLIPSIS SOLARIS.
Ix quelineaacetro mudigcentje corporis ftella: duQa defignat. Latitudo aut ftella: e diftatia ei9 ab ecliptica & coputat' in circulo g polos ecliptica & ueru locum ftellie modo di&um eunte. Exhis & de Sole fupra didis ma/ nifeftum eft Solem nullam habere latitudi nem:licet declinationem ha beatieo qs iemg fugficies deferentis eius infugficie eclipticae gmaneat.
THEORICA DECLINATIONIS ET LATITVDINIS
L una aut & ali quinqj latitudine habet.In luna nacp propter declina/ tione axis auge mouentiii ab axe zodiaci fupficies plana deferetis eius femp fupficie plana ecliptica fccat fup diametro mfidi ab cade i partes oppofitas declinando quantitate fuce maximae declinationis femp cade inuariabiliter pmanete.Supficies naq; plana epicpcli cius nuncp a fup/ fide deferentis recedet. Qiiaypter no habet nifi latitudine una fcilicet qure jppter declinatione deferetis ab ecliptica cotingit.Hxcaiit cogno/ icit' p argumetii latitudinis Luna: ueru. Vndc argunientfi latitudinis Iu ηχ medift e arcus zodiaci inter linea ueri motus capitis draconis & li/ nea medii motus Iunx feeiidfi fucceifionefignoi^ acceptus. Argumen tu aut latitudis luna: ueru cfl: arais zodiaci a linea ueri motus capitis ad liilea ueri motus Iunx numeratus fecudu fuccciTione.SubtraQo igit' ue ro motu capitis de nero loco lunae:aut addito uero motu Iunx cu medi/ o motu capitis argumenti! latitudinis Iunx ueru pdibit. Tres uero fu/ piores duplice habent latitudincuina qux cotingitppter declinatione fupficiei deferetis a fuperficie eclipticx in oppofitaspartes ficutin luna femp quatitate maxima innat iabili nianete.I ntcrfcaioncs tamen defc/ rentiii cu ecliptica fttp diametro mudi qux etia caput & cauda dicunt? no monent’’ iicut in luna cotrafucceffione fignope fedficut!di£h! e fecu di! motu ofiaux fphxrx-.ita ut auges deferenti illote femp circuferetias ecliptica: xquidiftates a parte feptetrionis deferibat Quaqpi aut auges il/ lope fep fint fcp tetrionales no tante in omnibatribafiitpiifta maxima n! latitudin u deferentium ab cclipticatimmo folii in IVI arte fic e ut attx ζ ro . pfbdefcrcntis maxime declinet ad aquilone ab ecliptica.Sed in fati
lispttnSus diftat ante auge fui deferentis fcilicet cotra uicceifionc quin/ S -vc . M^iquagiuta gradibus.In Ioueueropqil augem fcilicet fecundum fuccef/ fionemgradibus uiginti. Latitudinem autealiam ex parte fuperfi/ ciei plana’epicpcli quandoqja fuperficie deferentis plana declinantis, Mouefeni epicpcPinlatitudine rcfpeflu augis uerx fup axe lito ccntpe cius & logitudihes medias trafcilteSttalif' tfiut cu centru epicpcli tueri t i nodo capitis aut cauda :aux uera & oppofitu epicpcli direfie fint in fu perfide deferentis & fuperf cies epicpcli in fiiperficie ecliptica. Poftcp autem recedit a nodotdiameteraugium epicpcli declinare incipit a fu/ perfide deferentis:ita q? oppofitu augis uera epicpcli remoneri incipit
iugficie deferentis uerfiis ea parte ad qua medietas deferentis per quam	% (
ttic moneri ceatru epicpcli incipit ab ecliptica: & aux uera epicpcli tan/ tunde ad parte oppofita, E t Gc cotinue remouentf aux & oppofitu au/ gis epicpcli a fupficie deferentis donec centra epicpcli gueniet ad pun/ dii deferentis maxime ab ecliptica declinante:fcilicet inter duos nodos mediutibi tuc maxime epicpcli fugficies cu dida' diametro a deferente declinat. Ab hoc aut loco fuccefliue declinatio epicpcli a deferete mino (Tat ufqjquo centra epicpcli peruenit ad nodu aliu :in quo itepe tota fup ficies epicpcli erit in fupficie ecliptica: & diameter augiuiiera^e in fup/ ficie deferentis Vnde axis fup quo fit motus iftein latitudine fempdu centra epicpcli extra nodos fuerit fugficiei ecliptica aquidiflabit. Ex his apparet primo cp axis utdidu efuperius fup quo fitreuolutio epi/ epeliinlongitudine:axiecliptica quadoqj aquidiftabit: quadoqjuero ηό:ηΰφ aut axi eccetrici aquidiftabit. Seciido femp corp3planeta dii in fiiperiori medietate epicpcli fuerit centro epicpcli extra nodos exi/ ftenteierit inter duas fuperfieies fcilicet ecliptica & fui deferentis: dum aute fuerit in inferiori medietate epicpcli erit diftanfius ab ecliptica ψ deferes ab eade.No igit femper aftru inter deferente δί ecliptica reppe rietur. Tertio auges epicpclosu ueras & medias no femp terminos efte lineani qua per centra epicpcli trahuntur. Verutame eas per tales lineas cotingit determinari. Vnde aux media epicpcli femp eft in fupficie pia/ na orthogonaliter fuperficiem deferentis in linea augis mediafecante:
SC aux uera epicpcli in fimili fuperficie fecante deferentem in linea augis nera. Quarto manifefte patet centra deferentium & aquantiu a fuper ficie plana ecliptica declinare. Latitudines autem hora quaicribuntf in tabulis contingunt dum eentru epicpcli in punito deferentis maxi/ me declinate fuerit. Sed Venus & Mercurius triplicem folent habere latitudinem: Vnam ex parte deferentis qua deuiatio dicitur . Aliam ex parte inclinationis diametri augis uera & oppofiti epicpcli qua indi/ natio uocatur. Tertiam ex parte reflexionis diametri longitudini me/ diarii refpe&u augis uera qua reflexio apellat?: Sugficies nanqj defere/ tis in latitudinem nunc ad partem feptentrionis nuc meridiei fuper dia metro mundi mouet':cifius motus poli utrinqj ab auge aquantis nona gintagradibus ecliptica diitant:ibienim caput & caudafiiit. Hic tame motus latitudis motui centri epicpclftaliter eft proportionat3 ut quan/
do centra epicycli fuerit i aliquo loco nodopt icilicet nonaginta gradi b9ab auga aquatis diftasmuUa eft deuiatio deferetisifed tota fupficies eius i fupficie ecliptica: exiftit.Deinde cetro epicycli ei9 a nodo recedete incipit deferes deuiare ita ut medietas cius qua ingredit' centru epicycli in Venere quide femp declinet ad aqlone-.ί Mercurio uero femp ad au ftrir.Et auget' fucceifiue deuiatio donec cetije epicycli puenerit ad auge j>· deferetis uTeius oppofitintuc cni deuiatio e maximan Venere qde mi/ iy nuta dece fepte ί Mercurio minuta qdragita quinq;:qua ultcri^cotinue fx3 minorat' ufqjquo cetrilepicyli i nodfi aliu pueneritiubi rurf9 nulla fiet J7 deuiatio.Poftiteye fietutpri^.Vndepatetficutniiqi cetru epicycli Ve - r”, .	neris uerfus meridie deuiat ab ecliptica;ita nficp cetru epicycli M ercurii
V	uerfusaquilonecontingitdeuiare.Manifeftueetiamotiicircuitiois ce
tri epicycli in deferente aquale eiTe reditioni deferentis i latitudie .Hinc fimiliter apparet polos fup quibus fit motus deferentis i logitudine ut didu e iupramfic ad polos zodiaci accederemuc ab eis remoneri.Pro/ pter didas autdeuiationes orbibspranumeratis aliu miido cocetncci pradidos oes includente fupaddi uidetur oportere:ad cui9motu trepi dationis pradidadeuiationes accidant. Sed fupficies epicycli plana a fuperficie deferentis hac atq; illae declinado mouetun Primo fuper dia metro epicycli per longitudines medias ab auge uera eunte: quo motu fit ut diameter augis uera & oppofiti fuperficiem deferetis fecet*. ita ut aux uera in unam parte & oppofitu in aliam a deferente declinet Hac tame declinatio motui centri epicycli taliter proportionatur ut quan / docunq; cetru epicycli fuerit in auge aquantis dida diameter nufcp a de feretedeclinet:fed in fuperficie eius confutuatur. Centro autem epicy/ cli ab ea recedente aux uera epicycli a fuperficie deferentis declinare inci pit:in Venere quidem uerfus feptentrionermin Mercurio uero ad me/ ridiem:& oppofitum augis uera ad partem oppofitam: qua declina/ rio continue augetur ufegquo cetru epicycli ad nodum cauda puenerit Icilicet dii ab auge aqntisnonagita gradibafecudumfucceifionemfi/ gno^difliteritituc eni maxima dida diametri cotingit declinatioiqua poftea cotinue minorabit' donec cetrii epicycli ad oppofitii augis aqn tis puenerit ubinirfus nufqj dida diameter declinat fed in fuperficie de feretis coftituit'.Inde uero cetro epicycli recedete uerfus nodu aliu aux uera declinare incipit a fupficie deferetis:! Venere quide ad meridie in
ubi mrfus maxima fiet.Dehinc aut decrefcit donec in auge aqntis ue/ nerit: ubi ficut primo difla diameter i fupficie deferetis erit .Inde prior* difpofitioredit.Qiradocuqiigif maxima deferetis deuiatio cotingit nulla epicyclus declinatione habet:& quado hac nulla e:illa maxima e. Secfido afit mouetf Cigficies plana epicycli a fupficie deferentis declina do fup diametro epicycli,p auge ucra & eius oppofitii eiite: quo motu fit ut diameter p logitudines medias ab auge uera tranfies fupficie defe retis quadoqj fecetuta ut medietas epicycli:finiftra i una partetdextra i alia a deferete refle&at: finiftra at uoco qua poft auge epicycli fecudu fiicceflioneexiftit.Hac tndi&a diametri reflexio etia motui centri epi/ cycli pportionata e taliter ut quadocuqj centra epicycli fuerit i nodo ca pitis Micet in iterfe&ione ante auge deferetis cotra fucceflione fignoge gradiba nonaginta nulla fit di&a diametri reflexio:fedi eade fupficie cu deferete locet?.Centro aut epicycli hinc uerfus auge recedente medie tas diametri difla finiftra fiue orientalis a fuperficie deferentisu Vene/ requide ad feptentrione:fed i Mercurio ad aufttji incipit reflcfH-.altera uero medietas uerfus parte oppofita:qua quidee reflexio cotinue auge tur ufqsquo centrum epicycli ad auge aquantis uenerit ubi tunc maxia fiet.Poft uero uerfus nodu aliti decrefcet donec ad eunde centpe epicy/ cli pueniet ubi mrfus nulla accidet reflexio .Sed ab hoc loco centro epi/ cycli trafeunte uerfus oppofitum augis aquantis itepe medietas finiftra diametri euntis p longitudines medias incipit refledi:in Venere quide ad mcridie:ad aquilone autem in mercurio: & augebitur ufqj quo ue/ niet ad oppofitii augis aquantis: ubi tunc iteru maxima fiet. Hinc au/ tem minuetur fuccefliue ufq; dum centrum epicycli ad nodum capitis rcuertitimubi nulla fiet reflexio: &rurfus habitudoprior redibit,Ma nifeftum eft igitur in loco deferentis ubi nulla cc ntingit epicycli decli/ natio maximam eius reflexionem accidere.Deuiationes itaq: ab cclipti ca:dedinationes autem & reflexiones adeferente conputant. Et qua feribuntur in tabulis funt qua cotingunt dum maxime fiut.Cuaute ma xima contingit reflexio fcilicet in auge deferentis uel oppofito exiften/ tecentroepicycli-.extremitas diametri qua refleclitur minorem habet reflexionem φ plures partes circuferentix epicycli fub ea uerfus oppo/
fitu augis eiiftetistpfiflptii rircuferetiatepicycli c5ta<3us a linea ea con/ tingete a cetro mfidi jptracia: tucprc caleris maxima habet reflexione Sicutitaqjmot9 declin atiois epicycli fitiug diametro quierefleclit'' ita ecouerfo motus reflexionis epicycli fug diametro declinate accidit. Vn de uiciiTim unaeft axis motus alterius.No igif in iftis iicut in fuperiori bus oportet axe fug quo iit motus indinatiois epicycli cu extra nodos fuerit liiperflciei cediptica: a*quidiftare. Propter didas epicycloru in/ clinationes.atq? reflexiones orbes parui epicydos itra fe locantes a qui/
liter: quilibet p ίί <9?ccliptic£ o<3aua: fphara a?c[no&iale ppe caput Arie lisat<5 ctia J>pe caput iibrie primi mobilis fccuerittqucequide ieflioneS	0 ,
in aegnofliali accedere quadoeg ad capita Arietis & librae? 'primi mobi	5 >
Iis qnq? aut ab eifde remoueri uidenlf :aliquado quo<$ fecfidih aliquan/ do contra fucceflfione fignopz progrediendo. Vnde fit ut maxima 20/ THEORICA ALIA.
diaci declinatioes uariabiles exiiMe .Hineita^cStigiffecredtf a diuer*' fis atlronomis diuerfis feponba eartidc maxima^ zodiaci declinatio',
nuqntitatesfuiireno.acqliteriniietas.MaioresnacpreppertefutaPto7
lemxo qj ab Aimeoneiqdutiqj Cu fundito uiis & modis pceirerut uix . alif cg tali mot9 diuerfitate u[ finiili ficutdidu e modo eueairc potuit
G ii
VariationfeaiitfefHois cdipticsofhua: & sdnoSiafisrefpe&ii Arietis primi mobilis neceifario (e<|£ ut atgno&ia fur folititia cotinuediuerfi^ Q	(ficef ♦
THEQRICA ALIA OCTAVAE SPHAERAE.
Vnde non fenipcr cum Sol in capite Arietis primi mobilis fuerit necef leeftaequino&fi accidereifed ftat antea fuiiTe uelpoftea fecuturu ee: fci/ licetcu fuerit in fe&ione prcdida, Exquonanq; ficut fupra di£W eft orbes augeni Solis deferentes fup axe ecliptics oftaiue fphsrae ad motu ciufde iphatrae mouent'; 6c orbis Sole deferens fup axe prsdiSo axi «3^
diftantbneceftariofequei?mt centra corporis folarisiemp in fuperficiq ecliptica: ofiauiE ipltera repperiatf.i-fec autTuperfidesfepe immo fre quenter eft extra caput Arietis primi mobilis*, quare feqigitur illatum' Similis de uariacione folftitiorum eft ratio. Exquibus quidem primo concluditur non efte neceftarium exiftentem Solem in capite anetis uF Libra: primi mobilis, nullam habere declinationem ab squinodiali.
Secundo fimiliter uon efte neceiTariu in capite Cancri uel Capiicor/ nifprimi mobilis Solem exiftentem ab arquinodiali declinationem ha/ bere maximam .Stat enim Solem efte in circulo per polos ecliptica; pri/ mi mobilis & caput Arietis eiufdem tranfeurite & tamen efte extra fup ficiem trquinofiialis,Similiter ftat eum efte in circulo per polos zodia/ ci primi mobilis,δί caput Cancri eiufdem eunte δί tamen tuncab arqui nofiiali declinationem non habere maximam fed antea in ipfa fuiffe uF poft in ea eiTcfuturum. Hax etiam fequittir tropicos Cancri & Capri corni continue relpefiu a:quinodialis uariarimunc quidem uerfus eum propinquandomunc ab eo elongado:Ccrtos tamen limites quos exire non poteft habet illa uariatio. Ex his autem ftellarnm motibus fatis apertum eft motum aggregatu ex motibus nona: &C trepidatione oda/ ute quandoq? fecundum fucccftionem nunc quidem uelociter nunc tar/ dctquandoq; autem ftationarium δί quandoqg contra fucceftionecon tingere fecundu diuerfum fitum capitis Arietis octaua: fphaera in circu ferentia fui parui circuli. Difficile lgit ualde fuit huius motus antiquis repperire] qualitate. Vή diuerfi diuerfimode in hoc fuerunt imaginati. Aliqui nancp dicebant auges δί ftellas fixas moneri per noningetos .an nos uerfus orientem continue ufq; ad gradus feptem. Deinde per alios noningentos annostantundem econuerfo uerfus occidentem. Alba tegni nero dicebat eas moneri uno gradu in fexaginta annis δί quatuor mcnftbus femper uerfus orientem. Alfraganus, autem putauit q? in centum annis unum gradum femper uerfus orientem perficerent. Medius itaqj motus acceftus δί receftiis odaite ipltera; eft arcus circuli parui apundo fupremo quarte fecundum fucceftionem fignope 11% ad caput Arietis odaite ipheerae computatus. Aequatio autem ocia ite ipltera: eft arcus ecliptica: nome iphatra: centrum parui circuli & cir culum magnum a polis ecliptica: nonaeper caput Arietis odaite tran/
............... G iii
s/°
feunt&interiae&.CiHgii? medius motus acceiTus & recefFus nihil fuerit autfemicircul9:nullafitdiSaajqtio.Scd fi.haxx.grad9aut.cclxx fuerit ipfa erit max£i.Cu;afit talis mot9 accefTus & receflus fuerit femirirculo minor aquatio erit femgaddendafedcu maior fueritr erit minuenda.

ThebituafodupGcemtantumoflaaa fphara "motum ineffe dixitt
pticarn aiTerui t:fixam'quide i nona fphxratmobilem' autem in o&auat ita ut capita' Arietis & Libra mobilis ciraiferantur in duobus- ci rculis paruis quoge media ieu poli funt ipfa capita Arietis dC Ltlpra ecliptica fixa: δί arcus edptica fixa inter polos hogi paruope circulope & circii/ ferentias fuas quattuor gradus habet decemodo minuta.xliii.fccunda.
Dixit autem capita Arietis di Libra mobilia taliter eircuferri ut cum caput! Arietis mobilis fuerit in fedione parui circuli & aquatoris occi dentali ipiiim mouebitur in medietatem parui circuli qua ab aquatore leptentrionalis eibcaput autem libra mobilis monetur tunc per medie tatem fui parui ciraili qua meridiana e ab aquatore. Et cu caput Arie/ tis mobilis fuerit-.in fedione aquatoris di fui parui circuli orientali mo uebitur in medietatem parui circuli qua ab aqi latore c meridiana: Ca/ put antem libra mobilis uoluetur tunc per medietatem fui parui circuli feptentrionalem ab aquatore Atcum caput Arietis mobilis fuerit in ai terutro duorum punctorum fedionis ecliptica fixa cum paruo circulo ftatuetur ecliptica mobilis directe in fuperfirie ecliptica fixa quod in una reuolutione capitis Arietis mobilis in fiio circulo paruo bis acci/ det.In omnibus autem aliis locis capite Arietis mobilis in periferia fui parui circuli locato:ecliptica mobilis fecabit eclipticam fixam in puti/ dis quidem capitum Cancri di Capricorni mobilium. N am hac duo punda ecliptica mobilis fernper circfifcrentia ecliptica fixa in hoc mo tucoharentutnufqpabearecedant. Acapitibus tamen Cancri&iCa/ pricorni fixorum per quantitatem quatuor graduum: decemodo mi/ nutorum.xliii.iecundorum elongari nerfus orientem aut occidentem contingit. Vbicunqj etiam fedio harum eclipticarum fiat ipfam ne/ cefle e a principiis Arietis di Libra mobilium per quartam circuli ma gni diftare.Licet nero in una reuolutioe capitis Arietis mobilis in fuo circulo paruo bis accidat ut capita Cancri di Capricorni mobiliu fla/ tuant'iiibcapitibus Cancri & Capricorni fixopemtinqi tamen capita Arietis di Libra mobilui fub capita Arietis di Libra fixorum perue/ nient.Nam dum ecliptica mobilis continget circulum paruum a parte feptetrionisin pundo Arietis mobilis: capita Cancri & Capricorni mobilia iuueta limt cum capitibus fixorum.Similiter accidit in conta/ flu meridiano/ed capita Arietis & Librx fernper a capitibus fixorum
quantitate qua: di&a eihdiftant.Ecliptica etiam fixa femper fecat a?qua torem in capitibus Arietis & libra: fixorum ad angulu iemper eundem puta .xxiii.gftdufi .xxxiii.minutorG:8C .xxx.fecundorum. Sed edipti/ ca mobilis aquatorem lucceiTme fecat in lingulis punfiis comprehefis in duobus arcubus quos ecliprica mobilis in duobus fitibus cota&uu ab aquatore feparat & quantitas cuiufqj eft circiter.xxi.gradus &.xxx minuta.Eft eni maxima diftantia capitis Arietis mobilis a fedioe eeli ptica cG aquatore per gradus dece & quadragintaquiq? jminuta.Vnde maxima declinatio eclipticae mobilis ab atquatore uariabilis eftmiaior quandoq; declinatione eclipticae fixa: qnadoq? minor eade: quandoq} fibi aqualis.Tuc en! squalis eft illi cG mobilis fub fixa: fuperficie fuerit, maior uero in fitibus cotachiu. Vnde ea Ptolomsus.xxxiii.graduum. li.rninutopt .xx.fccundopt repperit.Minor aut dum caput Arietis.mo bilis in fedione aquatoris & parui circuli fuerit.Nam tunc interfefiio eclipticaru, erit in pQflo ecliptica mobilis maxime declinate qui minus declinat qj caput Cancri di Capricorni fixu . Aequatio itaqioctaua fphara eft arcus ecliptica mobilis iuter caput Arietis mobilis & interfe flione eiufdcm ecliptica cG aquinodiali interceptus. Sed motus ac/ ceflus & receffiis eft arcus circuli parui inter caput Arietis mobif &,in/ tejrle&ione aquatoris & circuli parui per medietatem circuli ieptentrio nalcmprogrediendo, Hoc motu coringit utftella fixauideant nunc moneri usrfiis orientem:nuncuerfus occidentemuncmotuuelod: nuc motu tardo.Nam cum fuerit caput Arietis mobilis in quartis parui dr culi ab aquatore uidelicet prope fitus contafiuum de quibus diximus tarde uidentur moueri tterlus eam partem uerfus quam eft motus earu t cp tunc aquatio ofiaua iphara pape erdeat aut deerefcat.Sed cum fue/ rit caput arietis mobilis in alterutra fedionum aquatoris & circuli par ui ud prope:uelodter moueri uidebuntur ftella ad eam partem ad qua eft motus capetcp fubeifdenf fitibus aquatio odaua fphare plurimum crefcat aut decrcfcat. Hinc diucrfitas manifefta in motu earum intien/ ta cft.Ptoleniaus enim earum loca tempore fi 10 iierificatafcoparauit ad loca earum ab Hipparcho & alus inuenta-.rcpperiiqj motas mofu tar/ dotuidelicet in cet Ganis gradu uno. Na tGc caput Arietis erat peparatu apuSo qrta circuli partii meridiana uerP aqtore accedes.Pofteriores uero dG magis accederet i uenerGt moueri i fexagitafex anis uno gradu .
Nunc noftfo tempore fcilicet Annodomini .M.cccelx.fa&um eilca put Arietis feptentrionale fere fexgintafex gradibus a feciione parui cir ctili&squatorisdiftans.Vnde&aie&ioneeclipticsmilbilisciiaqua b ! f
tore.lxxxx.gradibusquadragintao&o minutis fere didat. Sefiio igif fam fitfuper.xx.gradu.xii.mimito Piiduni ecliptica:mobilis. Maxi/ ma autem aquatio o&aua iphars contingit dum caput arietis mobilis fuerit fuperpun&is quartas circuli parui ab interie&ionibus cius cum aquatore di(Knguentibus:S£ eft decem graduum quadragintaqmnqj minutorum. Vnde quilibet punflus a decemnouem gradibus quinde/ cim minutis Pifcium ufqj ad decem gradus .xlv. minuta arietis ecli/ ptica mobilis poteft fieri in loco interieftionis q efl pundhis squalita/ tis uernalis.Idem intelligendu de punfio squalitatis autnualis in arcu oppofito.Conftat etiam pun&a tropica nenfemper eife in capite can cri aut capricornimobilistfcd in pundis per quartam a ie&ionc aqua toris cum ecliptica mobili diftantibus.Ptolemaiis itaqj indicans ilcllas tempore fuomoueri'ab occidente in orientem credidit unum tantum eife zodiacum fixum fcilicet qui femper eandem haberet declinatione ab aquatoretad quod fcquitur id quod dixit.Nam ex quo ftella meri/ dionalcs a tropico hyemali recedentes accedebant uerfus punflu aqua litatis uernalis & inter hoc pundum dC .tropicum sftiuum in partem feptentrionis recedebant ^b aquatore: iudicauit moneri fecundum fuc ceifionem fignorum .Sed fuppofito hoc motu tempore fuo in rei ucrita te mouebantur contra fucceifionem fignorum ecliptica fixe. Yerum e tamenqjpropteraquationemodausipharstuncdecrefcentem mo/ ueri uifa funt ad fucceifionem figno^e q? in interfedione ecliptica mo/ bilis cum aquatore'putabat eife caput Arietis zodiaci immobilis: qua interfedionem femper fixam exiftimabat. Hunc motum fequuntur o/ tnnes.iphara inferiores in motito fuis:ita ut refpefiu hui9ecliptica mo bilis fint auges deferentium δζ declinationes earum femp inuariabiles.

THEORICA VLTIMA OCTAVAE SPHAERAE
DE MOTV; OCTAVAE SPHAERAE.
Gtaimiero fphara ad cuius motum fape didu eft orbes deferentes auges planetape mutant' triplex ineft motus. Vnus iquide a primo mobili fciliatdiurnus: quo jn die naturali femelfuper polis mundi reuoluit. Alter a nona
zodiaci regularis: ita utin quibuilibet ducentis annis per unfi gradu St iiigintiofio minuta fere progredit'.Hic motus augiu & ftcllarp fixa^e I tabulis appellat'. Et eft arcus zodiaci primi mobilis inter caput Arietis primi mobilis & caput Arietis nona: fphara. Sugficies ηαηφ eclipticae nona: fphara femp eft in fuperficie ecliptica: primi mobilis.Tertius aut cft libi proprius: qui motus trepidatiois uocat fine acceftus & receftiis o&aua fphara. Qc fit fupei' duos circulos paruos in concauitate nona: fphara aqles fup principia Arietis &C libra eiufde defcriptos:fic q? duo ptida certa odaua fphara qua’capita Arietis &i Libra: eiufde uocant? diametralit' oppofita circtiferetias taliti duo^e circulope nona fphara regulant defcribat:cti hoc φ ecliptica o&aua fpara femp iterfecet edi/ ptica nona:dii iterfecat faltei capitiba Cacri & Capricorni nonae dia/ metralit* oppofitis.Vnde feqt' cii un9 eorfide pun&oge ofiauc fphara e i medietate Ilii circuli meridiani :alt” erit i medietate fui circuli ieptetrio nali.Ediptica quoqj oftaua fpharre femp ecliptica nona: ί gtes aqles dii fccat fecabit:atep portioes circulope guope alternati aqles. Velocitatis uero mot9 ifti9 regula e ifta: ut qlibet duoge p fido^e circiiferetia fui gui circli ί quo circiifert' i fepte milito anop: pradfe pfictat.Qu acp aut hoc motu pdida duo pii da fcilicet capita Arietis & Libra odaua fphara duas aqles circulore ci rciiferetias deicribat:nulla tii alia ptida ei9circtife retias circlbrii deferibere cotigit.Capita uero Cacri & Capricorni ocia ua fphara qfi figuras conoidales habetes jibaii lineas curuas utriqj a dapitiba Cacri 8t capricorni nona gagereneceftc e. VuSC^idocp pce/ detea:qiidoq; ueroiequefiqndoqj autcoiiigiif.Coiuguf cni caput Ca cri odaua & caput Cacri nona dii caputArietis odaua fueriti maxia
βί poli qndocpacc€duta<3poIosccKpiIc«iloniE:qn<iacg fui fubeistqti ucro ab dfderemouenf stalis taacceifus fic reccffus fcmp cft fup at/ culo magno g polos zodiaci nona & centracirculo^ parnogt eunte:
' h ,
THEORICA^OTVS OCTAVAE. SPHAERAE.
Cotingit itafip ut ecliptica oflausfphara (iib diuerfa eius habitudine iucceitiuc in diuerfis luis partiba squino&iale primi mobilis interfecet atcp interfeftiotalis nuci ipfocapitearietis primi mobilis accidatmuc citramiic ultra: ita ut i tepore quo cetru parui circuli reuolutione unam perfieitjquainqdragintanoufmilibaattorucotingi^loquedonatura
Carmina in'impreffbji hnPopuicnli laudem
Vraniequantu quanta debere fatentur Cunfia canopeo:cognitaqj aftra uiro Santritter helbronna Incili ex urbe Iohannes Schemata fic debent ipfa reperta tibi Nac minus hac tibide ianS:is hieronymeclebent Quam fociomanqj hic inuenitdpfe iecas.
Hocquoqj fideratis icientiae fingulare opufculutn mirifica illa arte nuper ingenio germanico injuce prodita impremone uidelicet Prididiecaieii.Aprilis.
Anno Salutis.
M.cccc.lxxxviii, completu eft.
Yeastiis.
( y———---·—
x	^	'J*y 'V5tf ~
‘7·
eVt^n^s	a Ilii ^-..s, 1 ij-.
'X
i) ulo ·γ\ιΠΤΤΓΤ>Ί
r4 H '	rf	3
?jf p*f ί'/ντ-rr>'
m
: 4'
i·’^ i -ft&r- '<£$?«*l+ti h-M-r
' ' ■·	; , fcrvsf '·	i
£ · 5»::. 6 . . M . U..-Ι^ά Κ $> ίχχ/'Μ J ’ ,?· - 'r , ^ >■> . +-? ;
.;.·»·,Λ·+·*.· *r/
•bUahtf AS·*">	<*> ?!· ^ ^.57"''”, Lyrr>Y &+r*t f,^: C&y: '->-}?? Jv· U- 4~r s , '
^f#·***	Λφ***) ~&γ wf? &zAr U «*>/·7'" ■
?*> ^..:·»4'	:^rr t~~r~r«* *rrf ggjj*ri	^	■■■·■■
.f·
Λ*η
)
'f
■:,	' -f .. ■? ■: i
■

/\<»»»♦«.	\f*8‘ γν* v**·* $»-~-Lo




'






1
1



* ‘



* : '







% ' *
i*
_
6
6



.
- -i
; ;>
,r.
-v„
k
i.


J
*

' n?
,«*'·
-







·„*
;i


■
■

' - ;»
.

f

4
: v


,
" 'V ■	-i.






s
'h*

■
&
·*+' . V,

f