PANNONISCHE RELIQUIENALTÄRE (V orbericht) EDITH B. THOMAS M a g ya r N e m ze ti M u zeu m , B u d a p e st E s g ib t P ro b lem e, d ie d en F o rsc h e r ein L eb e n lang b esc h ä ftig e n . E r w e iss zw a r die L ösung, b ew e ise n k a n n e r sie je d o c h n ic h t, u n d die P u b lik a tio n lä s s t a u f sich w a rte n . So ist es a u c h m it d ie se m M a teria l, d as je tz t v o rfü h re n zu k ö n n e n ich d ie E h re habe. D e r K o rrid o r des U n g arisc h en N a tio n a lm u se u m s im P a r te r r e is t eine u n e rsc h ö p flic h e S c h a tz k a m m e r d e r rö m e rz e itlic h e n S te in d e n k m ä le r. V or 30 J a h re n , als ich n o ch S tu d e n tin w ar, f ü h rte u n s e in e r u n s e re r L e h re r zur B e tra c h tu n g d ie se r S a m m lu n g zu ein em p ra k tis c h e n S em in a r d o rth in . V or e in e r u m ra h m te n , sich n a c h in n e n v e rtie fte n S te in p la tte m it h u feise n fö rm ig em A u ssc h n itt w u rd e u n s m itg e te ilt, d ass es sich u m ein e T o ile tte m it W a sse rsp ü ­ lu n g d e r sa n itä re n A nlage v o n A q u in cu m h a n d e lt. Im J a h re 1923 sc h rie b d er In g e n ie u r E rn ö F o e rk in d e r Z e itsc h rift B u d a p e s t R é g isé g e i ü b e r die S tein ­ p la tte n re s te des U n g a risc h e n N a tio n a lm u se u m s, als ein em rö m isc h e n W a sse r­ k lo s e tt au s A quincum ( Abb. 1 ). S ch o n d am als b ez w eifelte ich d en Z w eck d e r S tein g e g en stän d e , d a die R ä n d e r (Abb. 2) re ic h v e rz ie rt w aren , w a s im F alle e in e r s a n itä re n E in ric h tu n g e in fa c h u n v o rste llb a r ist. U n läg st erg a b sich d ie M öglichkeit, die S te in p la tte n v o n d er L a p id a riu m ­ w a n d a b z u m o n tie re n u n d g rü n d lic h e r zu u n te rsu c h e n . E s erw ies sich, d a s s d ie d re i S te in p la tte n -fra g m e n te e ig en tlich zw ei v er­ sc h ie d e n e n G eg e n stä n d en an g e h ö rte n . Die zw ei z u s a m m e n p a sse n d e n w u rd e n z u sa m m e n g e b a u t u n d d a d u rc h e rh ie lte n w ir d ie u rsp rü n g lic h e F o rm . (Abb. 1, 2, 8,9). Z u r B e stim m u n g d e r F u n k tio n w a re n u n s d ie e n td e c k te n S p u re n a n d er R ü c k se ite u n d die B ild e r d e r R a n d v e rz ie ru n g b eh ilflich . W ir h a b e n au ch fe stg e ste llt, d ass die M itte d e r P la tte d u rc h g e b o h rt (Abb. 1, 2) z u r B efestig u n g ein es B ro ze stiels von q u a d ra tis c h e m D u rc h s c h n itt B lei in das L och h in ein g e­ g o sse n w ar. D ie R a n d v erzieru n g en a u s s tilis ie rte n P a lm e tte n u n d P e rlm u ste r w a re n so rg fä ltig g em eisselt (Abb. 3, 4, 5). In d em h u feise n fö rm ig en A u ssch n itt h a u te m a n ein en k le in en W in k el als S tü tz e e in (Abb. 7). D en R ü c k w a n d a b d rü c k e n (Abb. 2) e n ts p re c h e n d h a b e n w ir ein e S tein ­ k is te a n g e fe rtig t, in d e re n v o rd e re Ö ffnung e in in d en ein g em e isse lte n W inkel p a s se n d e s G itte r e in g ese tzt u n d zu d em in B lei g efa sste n B ro n z e stie l e in K reuz r e k o n s tr u ie rt (Abb. 7). Z u u n se re m R e k o n s tru k tio n s e n tw u rf h a b e n w ir das K reu z v o n A quileia g en o m m en (K u n s th is to ris c h e s m u se u m W ie n ), d ass seinen M assen u n d au ch P ro p o rtio n e n n a c h zu u n s e re n R e liq u ie n a ltä re n p a s st. In d ie se r re k o n s tru ie rte n F o rm e rh ie lte n w ir e in e n K a s te n a lta r m it fe n e s te lla c o n fe s s io n is , z u r Aufbe- W äh ru n g von M ä rty re rre liq u ie n , also m it e in e m W o rt ein en R e liq u ie n a lta r b e s o d e re n Typs. F alls diese R e k o n s tru k tio n n ic h t allzu ü b e rz e u g e n d zu sein sc h ein t, so e rla u b e ic h m ir, au f d ie zw eite T isc h p la tte (Abb. 8) zu v erw eisen, a u f d e r eine Jo n as-S zen e m it dem K h e to s (Abb. 9), d e r g e ra d e den k le in en Jo n a s v er­ sc h lin g t, d a rg e ste llt ist. L e id e r fe h lt die a n d e re H ä lfte d e r P la tte , w o n ach d e n ik o n o g ra p h isc h e n V o rs c h rifte n d e r M e e re sd ra c h e den Jo n a s a u s sp e it. W ie a u s Jo n a sa b b ild ü n g e n b e k a n n t, h ä n g t b eim V ersch lin g en d e r U n te rk ö p e r des J o n a s s te ts au s dem M au l d es U n g eh eu ers h e ra u s , b eim A usspeien is t hingegen se in O b e rk ö rp e r zu sehen. B ei d e r B e a rb e itu n g d es S a m m e lb a n d es ü b e r » In tercisa« in J a h re 1955. h a t sic h h e ra u sg e ste llt, d a s s die b eid en T isc h p la tte n des L a p id a riu m s im N atio n al­ m u se u m n ic h t a u s A q u in cu m sta m m e n , w ie v o rh e r p u b liz ie rt w u rd e , so n d ern a u s In te rc is a (Abb. 1—7, 8—12). G isella E rd é ly i, die die S te in d e n k m ä le r te ilw e ise b e a rb e ite te , fü g te d e r B e sc h re ib u n g n o c h das W o rt »m ensa« u n d ein F ra g ez eic h en in K la m m e rn hinzu. N a c h fo rsc h u n g e n b e tre ff s des F u n d o rte s e rb ra c h te n fo lg en d e E rg e b n isse : D ie W e in g ä rte n d e r V e rk ä u fe r d e r S te in p la tte n b e fa n d e n sic h u n te r den P arze llen z ah len , w o d a s sp ä te s te rö m isc h e G rä b e rfe ld von In te rc is a lag. Die A u sg rab u n g sp lä n e von 1909, 1923— 26, die im S am m e lb a n d au c h a b g e d ru c k t sin d , zeigen ein e k le in e A psis m it U m p fla ste ru n g u n d einen g e p fla ste rte n Z u g an g m it d e r A u fsch rift »villa«. D ass es k e in e V illa ist, sie h t m a n a u f den e rs te n B lick. E s ist ein e kleine U m m au eru n g , ein e S ch u tz m au e r o d e r ein S c h u tz g eb ä u d e f ü r e tw a s W ertvolles. E ine A rt c e lla m e m o ria e , m a r ty r io n , das sic h d u rc h die U m p fla ste ru n g u n d d en k lein en Z ugang von se in e r U m gebung a b h e b t. D as G rä b erfeld s ta m m t au s d e r Zeit v o m E n d e des 4. bis zu m A nfang d e s 5. J a h rh u n d e rts . D ie b e id e n irrtü m lic h e rw e is e au s A q u in cu m b e k a n n t g e w o rd e n e n S te in ­ p la tte n m is sv e rsta n d e n e r F u n k tio n s ta m m e n d e m n a c h aus In te rc is a u n d sin d M e n sa p la tte n von R e liq u ie n a ltä re n . C h a ra k te ris tis c h f ü r d ie se G ru p p e is t d e r h u fe ise n fö rm ig e A u ssc h n itt an d e r V o rd e rse ite . D u rc h d ie se Ö ffnung sin d m it B ä n d e rn — b r a n d e a e — d u rc h B e rü h ru n g die in den K a s te n a lta r a u fb e w a h rte n R e liq u ien bzw . d e r R eliquien- S chrein, le ich t e rre ic h b a r. M it diesen B e rü h ru n g sre liq u ie n w u rd e die W u n d e r­ k r a f t d e r H eiligen o d e r M ä rty re r vervielfältigt. F ü r diesen sp ä trö m isc h -frü c h ristlic h e n A lta rty p ist d er h u feisen fö rm ig e A u ssc h n itt c h a ra k te ris tis c h , d er m it d er F u n k tio n zu sam m en h än g t. V iele J a h re lan g h ab e ich n a c h w e ite re n E x e m p laren g efo rsch t. M eines b e s te n W is­ se n s is t b ish e r ü b e r k e in einziges solches E x e m p la r w ed er aus P an n o n ien , n o c h in d e r von m ir b e k a n n te n p ro v in zialrö m isc h en L ite ra tu r p u b liz ie rt w o r­ d en . W en n d en n o ch P a ra lle le n irg en d w o ste c k e n , so m u ss m a n d ie se in den D ep o ts d e r M useen su c h en , w o die b e sc h e id e n ste n a rc h ite k to n isc h e n Z ier­ e le m e n te o d e r B ru c h s tü c k e davon liegen. Im K eller des U n g arisc h en N a tio n a lm u se u m s fa n d ich ein w eite re s A ltar­ p la tte n fra g m e n t m it W e in tra u b e n u n d W e in b lä tte rn v erziert. D er F u n d o rt is t le id e r u n b e k a n n t, a b e r gew iss s ta m m t es a u s P an n o n ie n , d a w ir in u n se ­ re m M u seu m k ein fre m d e s M a te ria l a u fb e w a h re n . I n G orsium , im h e u tig e n T äc b ra c h te n d ie A u sg rab u n g en m e h re re S tü ck e v o n so e in er S te in p la tte a n s T ag eslich t (Abb. 13). D ie A u sg räb er h a b e n es a ls S tü c k e eines P a ra v e n ts in te r p re tie rt. Als ic h n a c h d em F u n d o rf fra g te, 13 ze ig te m a n m ir das A real h in te r zw ei f rü h c h ris tlic h e n B asilik en . D u rch fre u n d lic h e Z u stim m u n g w u rd e m ir von Je n ö F itz die M ö g lich k eit gegeben, d ie B ru c h stü c k e zu sa m m e n z u ste lle n u n d d e n R e liq u ie n a lta r zu re k o n s tru ie ­ re n ( Abb. 14 ). A u sser d e r P ro filie ru n g n a c h in n e n w a r d ie A lta rp la tte von G o rsiu m n u r v o n e in e r einzigen A stra g a lre ih e a m V o rd e rra n d v erz iert. Die G lie d er des M otivs sin d fla c h u n d ec k ig b e a rb e ite t. D ie A lta rre k o n s tru k tio n f ü h r t den A lta r so vor, w ie e r in e in e r d e r b e id e n B a silik e n v o n G o rsiu m e in s t g estan d e n h a b e n m uss. S ch ic h ten , G eb ä u d e u n d M ilieu, w o d iese A lta rp la tte a n s T ages­ lic h t k am , ü b e rle b te n zw e ifelso h n e d ie R ö m e rh e rrs c h a ft in P a n n o n ie n . Die P ro fan - u n d K u ltb a u te n in d iesem V ie rte l ü b e rle b te n das 5.— 6. J a h rh u n d e rt. V on dem o ft z itie rte n u n d u m s tritte n e n P e rg u la p ila ste r, d e r in se k u n d ä re r o d e r te rtiä r e r V erw e n d u n g a u s ein em H au s in S zék e sfeh é rv a r a n s T ag eslich t k a m , (Abb. 15, 16) n a h m m a n an, e r sei a u s A quincum h ie rh e rg e sc h le p p t w o rd e n . E rs t sp ä te r, a ls d ie fu n d re ic h e R ö m e rsie d lu n g von T äc b e k a n n t w u rd e , v e rsu c h te m an, das S te in d e n k m a l m it d ie sem F u n d o rt in Z u sam m en h a n g zu b rin g e n . — Je tz t, w o w ir w issen , d a ss in T äc so g a r zw ei B a silik en in d er N ä h e bei e in a n d e r sta n d e n , w o a u s d em ein en so g a r ein A lta rtisc h b e k a n n t ist, k ö n n e n w ir in d iesem P ila s te r ein G lied d e r U m fassu n g des P re sb y te riu m s v e rm u te n . Die D isk u ssio n e n ü b e r d as A lter des P ila ste rs k ö n n e m vielleich t a u f G ru n d von A nalogien, d e r Lage d e r B a silik en u n d m it H ilfe d e r A lta rp la tte b eig eleg t w erd en . D ie F u n k tio n u n d die M otive p assen g u t in d as A lter der B a silik en in T äc, u. zw. in das 5.— 6. Ja h rh u n d e rt. M it d e r a u s G o rsiu m sta m m e n d e n A lta rp la tte zu sam m en w a re n m ir schon v ier solche b e k a n n t. D a b is h e r a n so lc h em M a teria l k ein In te re s s e b e sta n d , w a r es ziem lich sc h w e r, in d e n p a n n o n isc h e n M useen n ac h z u fo rsc h e n . D u rch die H ilfsb e re it­ sc h a ft v o n K ollegen g elan g es m ir, n o c h e tlic h e S tü c k e au fzu fin d en . Aus A q uincum s ta m m t ein B ru c h s tü c k m it h u feise n fö rm ig en A u ssch n itt, d e sse n o b ere P la tte d u rc h ein G am m ad io n in F o rm e in e r T änie m it Q uasten v e rz ie rt ist (Abb. 17, 18). D ie g em eisselten M u ste r d e r V order- u n d S eite n k a n ­ te n (Abb. 19, 20) a h m e n H o lz sc h n itz te c h n ik n ac h . E s g ib t K reise, d e re n M itte von S te rn e n , v ie rb lä ttrig e n R o se tte n v e rz ie rt sin d . K leine A strag ale tre n n e n die d ic h tp ro filie rte n M itte lstre ife n . D ie zw eite A lta rp la tte a u s A q uincum is t n u r ein fach g esch m ü c k t. Z w ischen d en p ro filie rte n R ä n d e rn sin d a n d e r O b erfläc h e n u r die w ah rsch e in lich - a n tith e tis c h a n g e b ra c h te n M e eresd rac h en a b g e b ild e t. S ie ric h te te n sich gegen die h u fe ise n fö rm ig e Ö ffnung u n d zw a r s e h r sc h em a tisc h . D och is t in dem ein en e rh a lte n g eb lieb e n en Z ie rstre ife n ein e d e r Jo n a ssze n en zu en td ec k en , w o die F ü sse des J o n a s a u s dem M aul des K h e to s h era u sh än g e n . D ie Ö ffn u n g sw eite d e r h u fe ise n fö rm ig e n A u ssc h n itte b e trä g t 12 b is 26 cm b e i d e n v e rsc h ie d e n e n T ischen. D ie M asse d e r A lta rp la tte n sc h w a n k e n in d e r Länge zw isch en 80— 126 cm u n d in d er B re ite zw isc h e n 60— 90 cm . S ie sin d — m it A u sn ah m e d e r le tz te r­ w ä h n te n P la tte a u s A quincum , die n u r 7 c m d ic k is t — au s ziem lich dicken, so g a r 15 cm s ta rk e n S te in p la tte n g eh au en . D er S tein is t m e iste n s a u s panno- n isc h e m lö ch rig em T ra v e rtin o d e r w ie b ei zw ei E x em p laren , a u s d ic h tk ö rn ig e m K a lk stein , d e n m a n n ic h t w e it h e rg e h o lt h a t. An den e rh a lte n g eb lieb en en F läc h en sie h t m an B e n u tz u n g ssp u re n , in F o rm von A bw etzungen. D as h ilft un s, d ie B en u tz u n g bzw . die A ufstellung d e r T ische z u re k o n s tru ie re n . Die S eite m it dem b o g en fö rm ig e n A u sch n itt u n d d e r fe n e s te lla c o n fe s s io n is w a r gegen die G läubigen g e ric h te t, gegen die S u b sellien o d e r die K a th e d ra je d o c h die g ro b e, u n b e a rb e ite te (Abb. 6), unver- z ie rte K an te des A ltars. D er L itu rg sta n d a n e in e r d er b eid en sc h m alen Seiten, d em V olke zu g ew an d t. S ta n d e r a b e r v o rn e, so k e h rte e r den G läu b ig en den R ü c k en zu. N ach M einung d e r P e tro g ra p h e n w etz t sich diese S te in a rt d u rc h ständige B e rü h ru n g m it d e n H ä n d e n u n d dem G ew an d bei täg lich em G eb rau c h in 150— 250 J a h re n n a c h u n d n ac h so ab. B e so n d e rs die b eid en A lta rp la tte n aus In te rc is a (Abb. 1—7, 8— 12) w eisen s ta rk e G e b rau c h ssp u ren au f. B ei den a n d e re n S tü ck e n sin d die K an te n d e r P ro file v o rn e u n d a n d e r V ord ereck e m e h r als an d en S e ite n n ac h rü c k w e rts u n d a n d e r R ü ck seite ab g e n u tz t. H ie r soll n och e rw ä h n t w erd en , dass es d en S p u re n n ac h den A nschein h at, d a ss die A ltäre n ic h t m it einem A lta rtu c h b e d e c k t w aren . G egen ein e stän d ig e B ed eck u n g sp re c h e n a u c h die sy m b o lisch en u n d fig u ra le n M otive, die in die O b erfläch e d e r T isc h p la tte n g em eisselt sin d , f e rn e r au c h d as K reuz, d as in d er M itte a u fre c h t ste h e n d a n g e b ra c h t w ar. D ie V erzieru n g en a n den fü r u n s b ish e r b e k a n n te n sieben A lta rp la tte n zei­ gen folgende M o tiv e: A k a n th u s b lä tte rre ih e (Ab. 2, 3, 12), stilisie rte P a lm e tte n ­ re ih e (Ab. 2, 4, 5), W e in ran k e n , W e in b lä tte r, W eintrauben, in ein em F alle ein z e n tra lg e ste llte r K ra te r (Abb. 10), aus w elc h em T ra u b e n ra n k e n n ac h zwei S e ite n h e ra u s fliessen . In zw ei w e ite re n F ä lle n : Jo n asszen en (Abb. 8, 9), G am ­ m a d ie n (Abb. 15, 16), R o sette n (Abb. 19, 20) u n d A stragale o d e r P erlen reih e (Abb. 10—12, 14). Jo n a s u n d das G am m ad io n h a b e n e in d e u tig einen esch ato lo g isch en In h alt, w eisen au f d e n T o d u n d die E rlö su n g C h risti u n d au f die A u fe rsteh u n g d er S eele hin. M it dem G am m ad io n (Abb. 17, 18) im Z u sam m en h a n g soll e rw ä h n t w erden, d a ss seine S y m b o lik von d er F o rsc h u n g n o c h n ic h t ein d eu tig g e k lä rt w o rd en ist. W ir ged en k en d em In h a lt dieses M otivs v ielleich t n ä h e r zu k o m m e n , w eil u n s e re n F o rsc h u n g en n a c h — ab g eseh en v o n d e r als K leid erzeich en v o rk o m ­ m e n d e n V erw en d u n g a n den G ew änden d e r seligen M ä rty re r u n d H eiligen, d ie in den frü h c ristlic h -b y z a n tin isc h e n M o saik en d a rg e ste llt sin d — das G am m ad io n n u r a n A ltären , A lta rb e k leid u n g en , a n G ra b ab b ild u n g en C hristi bzw . an d en G o lg ath ad a rstellu n g en v o rk o m m t. N a tü rlic h k ö n n te h ie r d er p ra k tis c h e in g estellte A rchäologe a n a u fg e n äh te , gew obene B ä n d e r — T änien o d e r a u f a b s tra h ie rte M etallb esch läg e d en k e n , die e in st d ie F u n k tio n h a tte n , d ie A lta rk iste zu sam m en zu h a lte n . — Ich g la u b e dennoch, d ass w ir u n b ed in g t ein e enge V e rb in d u n g zw ischen G olgatha — d em G rab C h risti — d em A ltar, a ls dem O rt d e r sich stä n d ig e rn e u e rn d e n O p fe ru n g u n d E rlö su n g — u n d dem G am m ad io n v o ra u se tz e n m ü ssen . W ird d e r A lta r von d e r B a silik a zu Jeru sa- la m d a rg e stellt, so fe h le n au c h d o r t nie d ie G am m azeichen. Die M o sa ik b ild e r a u s R avenna, w o zw isch e n d en sieb en d a rg e ste llte n A lteren an fü n f d as G am ­ m azeich en e rsc h e in t, so llen — o b w o h l sie a u s e in e r sp ä te re n Z eit sta m m e n — h ie r eb en falls e rw ä h n t w erd en . Im Z u sam m en h a n g m it d e r T rau b en sy m b o lik a n d en A ltären soll a u c h k u rz a u f die I d e n titä t m it C h ristu s se lb st u n d m it d e m H eiligen B lu t h in g e w iese n w erd en . G erne v erw en d e te R o s e tte n m u ste r d e r frü h c h ristlic h e n K u n st b e rg e n eig en t­ lic h das g leich arm ig e K re u z u n d a u c h das C h risto g ra m m X P in sich. A uch d e r sy m b o lisch e I n h a lt d e r V e rz ieru n g en ze u g t davon, d ass die von u n s b e s tim m te R olle d e r b e h a n d e lte n S te in p la tte n als A ltäre u n s e re A nnahm e v o llk o m m en u n te rs tü tz t. D en v o n allen S e ite n m it S te in p la tte n u m g e b en e n A lta rty p , d e r R eliq u ien o d e r eine R e liq u ie ein sch lie sst, n e n n e n w ir ein en K a s te n a lta r. U n sere p a n n o n isc h e n R e liq u ie n a ltä re sc h ein e n e in e n ein h eitlic h en , zw eck m ässig en T yp zu v e rtre te n . D ie le tz te rw ä h n te h ie r in B ild n ic h t gezeigte P la tte au s A q u in cu m m it d e m s ta rk a b g e n u tz te n K h e to s ist w a h rsc h e in lic h d e r le tzte V e rtre te r dieses T yps. W ie die S p u re n a n d e r R ü c k seite zeigen, lag die A lta r­ p la tte n ic h t au f S te in p la tte n , so n d e rn a u f ein em P ilaster-A ltar-S tip es — u n d d a d u rc h v e rlo r d e r k lein e, 12 cm w e ite B o g e n a u ssc h n itt a u c h sch o n seine F u n k tio n . D ass d e r A lta r d en n o c h ein e n h u feise n fö rm ig en — z w a r w inzig- k le in e n — A u ssc h n itt h a tte , ze u g t d av o n , d ass f ü r das B e w u sstse in d e r G läubigen ein so lc h e r A u ssc h n itt z u ein em A lta r g eh ö rte , e r ü b te a b e r b e re its k ein e F u n k tio n m e h r au s. W ie e rw ä h n t, s in d m ir b ish e r sie b en A ltä re b ek a n n t. Ü b er d e n V e rb re itu n g s­ k re is bzw . d ie F u n d o rte d e r M e n sa p la tte n k ö n n e n w ir fo lg en d es sa g en : zw ei S tü c k e sta m m e n a u s A quincum , zw ei a u s In te rc isa , e in S tü c k au s G orsium , ein w e ite re s ste h t u n s im K eller d es U n g arisc h en N a tio n a lm u se u m s z u r V erfü ­ gu n g m it u n b e k a n n te m F u n d o rt, u n d d a s le tz te S tü c k s ta m m t e n tw e d e r a u s B rig e tio o d e r I n te r c is a (d e m ric h tig e n F u n d o rt m u ss ic h n o c h n a c h fo rsc h e n ). — Alle F u n d o rte lie g en a m L im es, n u r G o rsiu m etw a 26 k m h in te r ihm . Alle A lta rp la tte n w u rd e n b is h e r im ö stlic h e n T eil P an n o n ie n s, in d e r P rovinz V a le ria gefu n d en . U n seren b ish e rig e n K e n n tn isse n n a c h h a tte n die G ra b u n g en im w estlic h en T eil d e r P ro v in z P a n n o n ia frü h c h ris tlic h e F u n d e in g ro sse r Z ah l zu tag e g e fö r­ d e rt. In O stp a n n o n ie n , a m u n d h in te r d e m L im es w a r je d o c h d as c h ristlic h e L eb e n w e n ig e r b e k a n n t. E in e d e r a rt g ro sse G ru p p e v o n R e liq u ie n a ltä re n s p ric h t ü b e r den reg e n K u lt u n d d ie V e re h ru n g d e r M ä ry re r im sp ä trö m isc h e n P an n o n ie n . D ie A ltä re d ü r fte n in B a silik en o d e r in G ed e n k b a u te n g e sta n d e n h ab e n . W ie u n d w a n n d ie se v o n u n s b e h a n d e lte n A ltä re a u fg e ste llt w a re n , d azu lie fern u n s die b e id e n a u s In te rc is a e in e n g e w issen A n h a ltsp u n k t; sie h a b e n n ä m ­ lic h ih re F u n k tio n in ein em f ü r d as s p ä trö m is c h e M ilieu des 4. o d e r 5. J a h r ­ h u n d e rts n a c h g e w ie se n e n G rä b e rfe ld v e rse h e n . D as S tü c k a u s G orsium , s ta m m t — w ie b e re its e rw ä h n t — a u s d e m 5.— 6. J a h rh u n d e rt. Die zw ei A lta rp la tte n aus A q u in cu m w ie a u s d em I n v e n ta r h e rv o rg e h t, sta m m e n a u s d em A real d e r b e id e n c h ristlic h e n B a silik en u n d sin d e in d e u tig a u f das 4.— 5. J a h rh u n d e rt d a tie rb a r. B ei d e r D a tie ru n g h e lfe n u n s a u c h d ie V erzieru n g en d e r A lta rp la tte n . D ie m it sc h a rfe n K a n te n g em eisselten A k a n th u s b lä tte r e rla u b e n so g a r eine D atie­ ru n g ins 6. J a h rh u n d e rt. Die H o lz sc h n itz e re i n a c h a h m e n d e n R o se tte n g eh ö re n a u c h zu d e n c h a ra k te ris tis c h e n M otiven d es 5.— 6. J a h rh u n d e rts , w ie au c h die fla c h b e a rb e ite te n P e rle n u n d S tä b c h e n re ih e n . A uch das G am m ad io n (A bb. 17—20) k o m m t e r s t ganz sic h e r n a c h d e r M itte des 4. J a h rh u n d e rts in M ode. D em zufolge m u s s te n u n se re A ltäre vom a u sg eh e n d en 4. J a h rh u n d e rt bis in d a s 6. J a h rh u n d e rt h in e in b e sta n d e n u n d ih re F u n k tio n v erse h en h ab e n . D ie ric h tig e n S ch w ierig k e ite n tre te n a b e r d a n n auf, w en n w ir d iese A ltare u n d die K u ltb a u te n — w o sie ein st g e sta n d e n h a b e n — in die sp ä trö m isc h e G esch ich te P an n o n ie n s ein setzen w ollen. N ac h d en »orthodoxen« M einungen e in ig e r P an n o n ie n fo rsc h er w a r die R ö m e rh e rrs c h a ft v o m E n d e des 4. J a h rh u n d e rts a n sch o n d e ra rt im U n ter­ gang, b e so n d e rs a m L im es in V aleria, d ass m a n von k a u m m e h r als einem V eg etieren des rö m isc h e n L ebens sp re c h e n k ö n n e, noch w en ig e r von einem k irc h lic h o rg a n isie rte n ch ristlic h re lig iö sen L eben. D ie T h eo rien d e r F o rsc h e r, die die K o n tin u itä t in A brede stellen, sin d ab e r n ic h t m e h r zu h a lte n . I h re B e h au p tu n g en w e rd e n u n te r a n d e re n a u c h in b ed e u ­ te n d e m M asse von d e n R e liq u ie n a lta re n w id erle g t. E n d e des 4. u n d A nfang des 5. J a h rh u n d e rts ist a n ch ristlic h e n K u ltg e b äu ­ d e n eine rege B a u tä tig k e it zu b em erk en , w ie dies die n eu e ste n A usg rab u n g en in A quincum , In te rc is a u n d G o rsiu m a u c h b ew eisen. E s ist u n b e s tre itb a r, d a ss zu d ie ser Zeit in d e r P rovinz P an n o n ien , w o au c h die an g e sie d elten o d er d u rc h E in b rü c h e sic h se ssh a ft m a ch e n d en b a rb a ris c h e n V ölker ih re S tim m e h ö re n liessen, sich e in g an z a n d e res L eben zu e n tfa lte n begann. Die c h ristlic h e n G em ein d en e rle b e n ih re B lütezeit. U nd das h a t a u c h in P an n o n ien sein e guten G rü n d e. I n m e h re re n A rb e ite n h ab e ich sch o n d a ra u f hingew iesen, d a ss die M is­ sio n ie ru n g P an n o n ie n s in je n es Z e ita lte r fä llt, w o A rius in S ü d p an n o n ie n im E x il w ar, von w o e r d a n n m it H ilfe se in e r A n hänger die E x p an sio n seines G lau b en s b e w irk te . I m 4. J a h rh u n d e rt w a r d a s p an n o n isch e C h riste n tu m fast völlig dem A rian ism u s v ersc h rieb en . Als die g e rm a n isc h e n V ölker in d er H u n n e n z e it d u rc h d en rö m isc h en L im es n ac h P an n o n ie n e in d ra n g en , fan d e n sie aria n isc h e G la u b e n sb rü d e r vor, u n d m it ih n e n au c h aria n isc h e c h ristlic h e K irch en g em ein d en . D ie K u lto rte , K u lträ u m e , A ltäre w u rd e n n ic h t v e rn ic h te t, so n d e rn e rn e u e rt, m it neuen K lein o d ien verseh en . In diese E rn e u e ru n g sp e rio d e p assen d ie R e liq u ien altäre — d ie nach zw e ck m ä ssig e r M ode en tw o rfe n u n d in d en K irch e n zu E h re n von M ä rty re rn o d e r a n d e ren H eiligen u n d zu d ere n V e re h ru n g d u rc h d a s V olk au fg e stellt w a re n — g u t hinein. D ie G oten w a re n ein reliq u ien fre u d ig e s V olk u n d es k a n n a u c h sein, d ass d ie E n tste h u n g u n s e re r A ltäre m it d en g o tisc h e n M ä rty re rre liq u ie n tra n sla tio ­ n e n in V erb in d u n g zu b rin g e n ist. E s sollen n o ch ein ig e W o rte ü b e r A nalogien zu d ie se r A lta rfo rm gesagt w e rd e n . B ish er h ab e ich n u r zwei sch w ach e S p u re n davon gefunden. D er A ltar im B a p tiste riu m von G rado k a n n u rsp rü n g lic h ein so lc h e r Typ m it h u feise n fö rm ig em A u ssch n itt gew esen sein , d e r s p ä te r d an n m it einem fre m d e n S tein in F o rm eines q u a d ra tisc h e n E in sc h n itte s au sg eflic k t w u rd e. D as zw eite S tü ck lieg t a ls F ra g m en t in d e r K ry p ta von A quileia in einem sc h m a le n K anal, w o es n ic h t fo to g ra p h ie rt w e rd e n kann. B eide S tü c k e sind b is a u f w eiteres n u r a ls hy p o th e tisc h zu b e tra c h te n . V eilleich t ste lle n d iese A lta rfo rm en ein e p a n n o n isc h e M ode d a r, die den L im esw eg e n tla n g in H e ilig tü m e rn sta n d e n , w o die v o m H eilig en L and k o m ­ m e n d e n P ilg er sic h a u fh ie lte n u n d ih r e r fro m m e n P flich t, die M ä rty re r zu v e re h re n , n a c h k o m m e n k o n n te n . Literatur I. B ojar. Le pilier de pierre de Székes- fehérvàr, A lb a R egia 8—9 (1967-68) 42—53. J. Braun, D er c h r istlich e A lta r in sei­ n er g esch ich tlich en E n tw ic k lu n g I (Mün­ chen 1924). H. Buschhausen, D ie sp ä trö m isch en M etallscrinia u n d frü h c h ristlic h e n Reli- quiare (Wien 1971). F. W. Deichm ann, R avenna. G eschich­ te u n d M o n u m e n te (W iesbaden 1969). V. H. Eibern, D er eućharistische K elch im frü h e n M itte la lte r (Berlin 1964). G. Erdélyi, K oem lékek, In te rc isa I (B udapest 1954) T.LX X VI. J. Fitz, Les rap p o rts locaux du pilier de pierre de Székesfehérvàr, A lba Regia 8—9 (1967-68) 55—56; Idem , G orsium — H erculia (Székesfehérvàr 1976). E. Foerk, Az óbudai aquaeductus, B u ­ d a p est R égiségei 10 (1923) 35—55. A. Mócsy, Pannonia, Pauly-W issow a R ealenzyklopädie, S upplem entband IX (1962) 516—776. L. Nagy, Pannonia sacra, S ze n t Istv d n E m le k k ö n y v e (B udapest 1938) 29—148; Idem , Az aquincum i ókereszténység ujabb emlékei, A rchaeologiai É rste sitto (1940) 245—256. R. Noll, Ein R eliquiar aus Sanzeno im N onsberg und das frühe C hristentum im Trentino, A nzeiger, Phil.-hist. Klasse, Ö sterr. Akad. d. Wiss. 109 (1972) 320—337; Idem , Zum M onogram m kreuz aus Aqui- leia in der W iener A ntikensam m lung, A quileia N o stra 45—46 (1974-75) 609—616. E. Thom as, B ruchstück einer früh­ christlichen M arm ortischplatte m it Re­ liefverzierung aus Csopak, A cta A ntiqua A cad. Scient. H ungaricae 3 (1955) 261— 282; Eadem , F rühchristlicher A ltarpfei­ ler, A rchäologische F u n d e in U ngarn (Bu­ dapest 1956) 260—261; Eadem , Die Rolle d er Villen im frühchristlichen Panno­ nien. W eiterleben der röm ischen Villen, R ö m isc h e V illen in P annonien (Budapest 1964) 391—398; Eadem , Die Villen Panno­ niens als K ultur- und W irtschaftsfakto­ ren, Die R ö m er an d er D onau, N o ricu m u n d P annonien (Wien 1973); Eadem , Arius-Darstellung, eine röm erzeitliche Ziegelritzzeichnung aus K isdorog in Pan­ nonien, Szekszärdi B éri Balogh Adam M uzeum fivkönyve 4—5 (1973-74) 77—116; E adem , M artyres Pannoniae, Folia Ar- chaeologica 25 (1974) 131 bis 146, und IX . C ongr. In tern , d i A rch. C ristiana (Roma 1975) 33—39; Eadem , S avaria Christiana, F e stsc h rift z u m 200-jährigen G ründungs­ fe ie r des B is tu m s S zom bathely-Savaria, 1977. E. B. Vagò, A usgrabungen in Intercisa (1957—1969), A lba R egia 11 (1960) 109— 119. H. V etters, Zum C hristentum in den D onauländern, Die R ö m e r an der D onau, N o ric u m und P annonien (Wien 1973) 105 — 109. OLTARJI ZA RELIK V IJE PANONSKEGA TIPA P o vze te k Avtorici je uspelo ugotoviti in dobro rek o n stru irati sedem tako im enovanih o ltar­ jev skrinjastega tip a z zam reženo odprtino za relikvije m učencev (fen estella con- fe ssio n is), in sicer 2 iz Akvinka, 2 iz Intercise, 1 iz G orsija in 1 iz Brigetione (?). Tip je redek, poznan doslej po severovzhodni Panoniji; m orda bi se smel z njim vzporejati o ltar v gradeški krstilnici in fragm ent iz akvilejske kripte (ki še ni preiskan), in spada, sodeč po načinu dekoracije in po arheoloških podatkih, v čas od 4. do 6. stoletja. Čeprav je število prim erov še m ajhno, poskuša avtorica poiskati zanje najprepričljivejšo razlago. Išče jo v arianizm u, barbarskem elem entu v Pano­ niji in vplivih, ki so jih iz rom anj v Sveto deželo prinašali verniki v Panonijo. Pose­ bej se nagiba k m nenju, da gre za oltarje po arianskogotskih cerkvah. H istorični sklepi niso tako prepričljivi kot arheološki.