MARCI ANTONII PLENCIZ, .MEDICI VJNDOBONENSIS, OPERA MEDICO P H Y S I C A, IN QUATUOIi TRACTATUS DIGESTA, QUORUM PRIMUS CONTAGII MORBORUM IDEAM NOVAM UNA CUM ADDIJAMEKTO D E L U E BOVINA, NO 1761. EPIDEMICE GRASSANTE, S I S T I T. SECUNDUS S C A RIA TINA, 72760 8RAR • Q U A R T U S TERR^E MOTU, SED PRjECIPUE ILLO HORRIBILI AGIT. QUI PRIMA NOVEMBRlS ANNO 1755 . El ROPAM, AFRICAM, ET AMERICAM CONQUASiABAT. VIN D O B O N JE, TVPIS, JOANNIS THOftLE TRATTSTER , ČASAR. REGIJE APOST. 1Y)AJ ESTA1IS AUJ Ai TVPOGR. El' BlUUOtOMB. Al D C C L X 1 L h 516483 Midta egerunt, qui ante nos fuemnt , fed non peregerunt , multumpue adhuc rejlat operiš, multum rejiabit , ne c ulli nato poji mille faecula pracidetur occafio , aliguid adhuc adjiciendi. Seneca Epijlola 64. PEACFATIO AUTORIS A D r TRACTATUM DE CONTAGIO. etus eft ernditorum quere- ia , quotidie augeri li- brormrj niolem, idemfo- nantium, idemque fentientium eram« bem totiesjamcodfoimultronee, fe- plusque recoqui,unde crefcit quidem librorum numerus; aft non, quodin votiseft, fcientiaruin, Reipublicas- que commodum. Tales philotechni potius compilatores, quam autores dicendi funt; qui quali jurantes in verba magiftri nefas effe credunt a majorum fenfu recedere, novum- que quidquam moliri; fic enim pe - c onim ritu feqtmntur antecedentium X 2 gre- gregem pergentes , mn qnaeundum , fed qua itur- lgnominiofum fine , quod tam - din vixerimus \fine ulla inventione in aliorum diet er ih Jemimortui , ^ quafi confepulti . Ita Seneca cap. i. de vita beata. Libet igitur, & licetquatidoque a communi autorum fenfu rece- dere, & minus tritam fečtari viarn^, dum ex hac plus, quamex aliisemo- lumenti expečtandum eft. Idem fatum attingit noflrarri de contagio fententiam ; a mnltis enim jam annis non arrifit iila com- munis, & a plerisque etiam cele- bratiffitnis viris recepta contagium explanandi ratio, qua, ut dein per de* decurfum operiš patebit 9 ejus e£ fentia Temper majoribus obvolvitur tenebris, terminis generalibus, vo* cibusque obfcuris exprimitur, &ex* planatur, ut exindenec cognofca- tur, quidfit,unde dependeat, aut quomodo curari poffit, Materije gmvitas, artis medir cae decus& Reipublicae commodum exigit, ut intimius in pofterum, quam iiuc ufque fadum eft, in con- tagii eftentiam inquiramus. Nihil enim magis horrendum , & tam ho- minibus,quam brutis magis exitiale, quam ipTum contagium, nam proh dolorlfsepiflime contingjt ab unoin- numera alia animalia eodem affici, contaminari, & deleri contagio ; )(3 integras provincias, frequentesque civitates fuis privari incolis; nu- merofiflimos brevi temporis inter- vallo decrefcere exercitus. Unde mirum non eff , fi parentes contra naturas legem horreant fuas conta- gio afflatas dilediffimas proles; fi communio inter matrimonio junčtos exinde tollatur , fi denique arčliffl- mce amicitks inter homines vin cula folvantur. Hocfane in morbis ma- lignis, petechialibus , variolofis, aliisque fimilibus ad evitandum dh riffimum eorum contagium jufliffi- mo titulo quotidie fieri^obfervamus^ Quapropter artis medicas pluri- mum intereft, fi non evidentem , faltem verifimilior em contagii ex- hi* hibere ideam; aft ilte ipie conatus talibus nos involvit difficultati- bus, ut, qua ratione nos expedia- mus, vix pateat via, duram certe ad digerendum fufcepimus provin- ciam , ut dubius haeream, an con- tagium plus fcribenti,an lili, quieo affe&us eft, negotii faceffere queat. Verum in re tam diffi čili auden- dum eft aliquid , ut aliis, qui plus otii načli funt, aperiatur via, unde per diverfa , & probata experimen- ta eflentia, & cura contagii magis pateat; neque enim uno conatu aut impetu, fed diverfos veluti per gradus, quas in occulto latent, ex- tricari poffunt. Quare primis no- ftris conatibus non tantum natu¬ ram contagii in genere explana- X 4- bi - bimus ; fed attingemus, & rumina' bimur pariter illa, qua2 cum conta- gio nedluntur, & ad lisec ufque tem- pora parum expolitainveniuntur; ut eft putredo corporum ; puris con- fečtio in diverlis morbis; ars, veteri- naria dičla, feu diverfi brutorum con- tagioli morbi, variolarum, morbillo- rum, aliorumque contagioforum morborum hoc tempore jam notairi- fitio, inoculatio ; tandem rubigo , peffimus vegetabilium morbus , eo« rumque peftis alias dičlus; item plura alia huic operi inmixta invenies, quo- rum lečlionis non pcenitebit. Qua» retotum opus intrespartieturfečtio- nes, quarum Prima de Contagio in genere; Secundade putredine, & tan¬ dem Tertia de rubigine tradtabitur. Se* - Serk s venim notabiliorum , qua in Trači atu decontagio continentur. SE C TI O PRIMA. D E GONTAGIO IN GENERE AGIT. 1. ! uamvis evidenter demonfirari non pojit, morbos contagiojbs ante univerjale di- luvJum viguije , probabile tamen eji , eis- dem etiam tune genus humanim ajjHČlumfuif- fe. /. J. II. Ex faeris & prof mis confiat ,mpx poj diluvium tales morbos grajatosfuije. f. 2. x 5 nL I N D E X lil. (Juamvis morbi contagioJialiquid Divi¬ ni pva je fene videantnr , nibilominus tamen licet in eortim naturam , c-f ejjentiam inda - gare. 4. s. 6 . IV. Qua rat ione morbi contagioji , &T* epz- inter Je dijferant. 10. 11. &c. V. Quam obrem videtur alia effe ratio & caufa morborum pure pute epidemicorum , & alia contagio jorum 16. 17. 18. &c. VI. Afferuntur diverfa de contagio Jen- tentia , & tandem illa , qua principibus de contagio quaJiionibus magts (atisfacit, omni¬ bus aliis praferenda erit. 20. 21. 22. 23. &C. Vil. Afferuntur principes de contagio qua- Jiiones , diffcultates. 21. 22. &fc. Vlil Hts difficultatibus jatisfieri nonpotejl per quasdam fermentationes aut effervejčentias miajmatis contagioji cum nojins humoribits. 2 j?. SO. S 1 - & c - IX. SeCTION. ET PARAGRAPH. IX. Sive miajma contagiojim dicatur ejje acidum five alcaii five neutrum difficultates de contagio minimejolverepotefi. 34.3 s. ffi- X. Miajma cnntagiofim Jine omni funda - mento a plerisque venenojiim , & arfnica- le vocari Jolet. 36. 3/. cfc. XI. (juapropter hic oflenditur tila commu - nis, & a plerisque celeberrimis viris recepta fententia , in Jale quodam volatili alcalino na¬ turam contagii reponens , tam parum , quam alirt ejjentiam contagii exbaurire. 40. 41 42. &c. XII. Natura contagii , ejusque plmiomena videntur optime per principium quoddam fe- minale verminojum exponi , explicari. 46. 4j . XIII. Hac fententia diverjis rationibus, experimentis corroboratur , & ab adver- Jariorum injuriis vindicatur. 43. so. Si. &C. I N D E X S E C TIO SECUNDA Agit de putredine , ejus natura , caufis & effeffibus. XIV. Cumaputredinetot morbiacuti, con- tagioft , perquam periculoji dependeant mi¬ rim Jane eft , quod bucnfque in naturam pu- tredinistamparum indagatum fierit. 60.61. XV. Difcutiuntur diverfa Antorum alks recepta de putredine fententia. Ultroque ojlenditur , quod natura putredinis ex illis erui non pojjit. 64.65, &c. XVI. Ad eruendam veram naturam pu¬ tredinis debent quadam , qua in rebus patri- dis objervantur 3 rite examinari. 67. 68. &C. XVII. Ex quibus dein deducitur , quod tune dicamus aliquod corpus putrejcere , quando Jeminium verminojum animari , evolvi , mul- ŠeCTION. ET PARAGRAPH. multiplicari incipit; reliqua , qua legi pojjimt 72. 7J>. &c. XVIII. Uac diverfis rationibus , obferva - iionibus, experimentis conjirmantur. 77. 7 cum experimentis frmatur. 180. 181. XXXIII. Cum ex tritico rubiginofo Ja¬ to triticum panter rubiginojhm produci foleat , adducuntur certa metbudi , quibus boe pracaveri pojjit. 183. XXXIV. I N D E X XXXIV. Defcribitur ruUgo anni 1757. qua (minia fere vegetabilium genera infe- cerat. 189. XXX.F. OJtenduntur morbi contagioji pracipue vero peteclU , qu dere , quod caeteroquin ipfi non ineft; quod Hippocrat. eodem Lib. de natura humana fic exponit: paiamqne eji, derem tune morbojam aliquam exhaktionem babere. Iftse exhalationes dum aeri mifcen- tur, morbos populares , qui faspe pari- ter contagiofi funt, caufantur. Quid vero iflte exhalationes fint, & unde originem trahant, patebit, dum de caufis contagii verba faciemus. XIII. Interea hic faitem fuperficialiter no- vifle fufficiat, quid fit morbus contagio* fus, quid epidemicus , & quae fit inter ipfos differentia; experientia enim nos docet, eundem morbum poffeelle epidemi- cum i) E C O K T A G X O. 9 cum & contagiolum ; tales funt febres malignae, peftilentiales, petechiales, va- riolofše, morbiilofae,- urticatae, fcarlatinae, dyffenteria prtecipue caflrenfis; huc et- iara referri poteft pertuffis, feu tuflis convulfiva infantum, quia haec certo tem- pore graffatur, & unus eadem affeftus infans plures alios fecum commorantes eadem afficere valet. XIV. Item experientia conftat eundem morbum poffe elfe epidemicuin, quin ta- men tam facile contagiofus dici podit. Tales funt diverfae febres rheumaticae, in- termittentes. Huc referri polfunt aliquan- domortesfubitaneae,de quibus Lancifiuse- ruditillime tračlavit. Obfervavit quoque Boillius ipfe* quod ex peculiari flante apud feptemtrionales vento homines derepente moriantur. XV. Tandem etiam experientia patet, da* ri morbos contagiofos, qui non funt epi- A 5 de- 10 Tractatus I. demici ; tales funt fcabies , lepra, ele- phantiafis, podagra, lues venerea, hy- drophobia, carcinoma apertum, phtifis; item Clarifs. Frid. Hoffm. Lib. de ex- ternis affečtionibus, dicit quasdam ulcera externa elfe contagiofa. Quin imo mor- bi exanthematici poffunt fine epidemia elfe contagiofi; fic variolas poifunt in- oculari abfente epidemia. XVI. Dantur alii morbi, de quibus dubi- um eife poteft, ad quam ex dictis fpe- ciem referri debeant; fic anno 1757. paifim hic Viennae corripiebantur homi- nes tumoribus quibusdam , veras paro- tides, fed fine notabili febre prše fe feren- tibus. Similes erant nobilium adolefcen- tum fere 60. in Academia Sabaudica, qui eodem afficiebantur tumore fed ple- rumque cum fat levi febricula. Copio- fis diluentibus, antiphlogifticis, diapho- reticis, & fomentis externis 9 ficcis, tepidis; intra DE CONTAGIO. I I intra odtiduum, aliquando intra duas fe- ptimanas diffipabantur omnes, abfque o- mni fuppuratione. XVII. Cum i£aque ex dičtis conftet, mor- bos epidemicos non Temper cum conta- gio conjungi, debemus necelFario admit- tere, aliam effe caufam epidemia?, & ali- am contagii. Unde fit, ut nunquam fatis Venerandus Sydenhamius miretur, ab iisdem faltem ad fenfum noftrum tem- peftatibus diverfos exoriri morbos, di- verfam medendi methodum requirentes, quod potiflimum de epidemicis contagio- fis intelligendum eft. XVIII. Si morbi fmt pure pute epidemici, poterunt ad caufas manifeftas , feu ad qualitates, humidi & ficci, calidi & fri- gidi; adeoque ad diverfam eorundem mi- fceliam, praedominium, durationem, aut repentinam mutationem, reduci. Siverofint con- 12 Tractatus I. contagiofi, alia eft, & longe major dif- iicultas determinandi, in quo proprie con* fiftat iilorum contagium, ipfiusque con- tagii vera natura; in qua indaganda, & explananda ceieberrimi prascipue in arte viri plurimum adlaborarunt, diverfasque de contagio opiniones in medium adduxe- runt,quas nos hic loči feorfim explanabimus, & trutinabimus; ad hoc utappareat, quae ex his magis refpondeat Phcenomenis, quae in morbis contagiofis obfervantur. XIX. Quilibet intelliget, fummi in arte me- dendi efFe momenti, veram 3 fi poflibi- le eft, contagii naturam cognofcere; fe- cus enim illi medentes in tenebris ver- famur, & remedium potius forte, quam ratione arripimus. Ipfe Celfus effatur: ad nm pertinet omnium proprietates nojje. XX. Quare fententiam de contagio, quae fequentibus quaeftionibus magis appofite fatisfaciet, amplečlemur. DE CONTAGIO. 13 XXI Quaeftio prima: quare a variolis variolac; a morbillis morbilli; a fcarlati- na pariter fcarlatina; item a" pefte peflis; a lue venerea lues venerea; idem di- cendum eft de hydrophobia, fcabie, aliis- que morbis contagiofis, ordinaria natu- rae lege oriantur? Unde fignum evi- dentiffimum eft, ut dein clarius patebit, hos & fimiles morbos fpecie inter fe dif- fere. Hinc apparet, quam erronea fit aliquorum opinio aflerentium, hos mor¬ bos uti & illorum caufam materialem differre inter fe fecundum magis & mi¬ nus tantum; nimirum in quantum in uno caufa, materialis volatilior, in altero vero fixior fupponitur. Sed quis quas- fo ab omni praejudicio alienus crediderit, fcabiem & variolas, luem veneream, & petechias habere eandem caufam materia¬ lem fecundum magis & minus differentem? quis unquam, vidit petechias in luem ve- nere- 14 Tractatus I. neream, aut fcabiem in variolas dege- neraffe?quin imo plus una vice obfervavi, quod Tcabiofi fi variolis afficiuntur, tem- pore &ftadiovariolarum fcabies evanefcat; verum exficcatis variolis, pofiliminio re- crudefcat, & pertinaciffime affligat, quod certe beri non poffet, ii eandem habe- rent caufam materialem; igitur dicendum eft, quod, ficut plantas, & eorum Te¬ mina fpecie differre palam fatemur, quia ordinaria naturas lege a certo Temine cer- tam tantum plantam exoriri obTervamus, idem pariter dicendum Tit de morbis con- tagiofis; nimirum ipTos, eorumque cau- fas Tpecie inter Te differre. XXII. Quaeftio Tecunda : quare contagium certam tantum animalium Tpeciem afficere foleat ? fic experientia conftat, aliam effe luem humanam, aliam bovinam , aliam ovinam, & aliam equinam; qua- lis in Anglia nune 1760, inter equos graf- DE COMTA8IO, 15 graffatur. Qualis etiam hic in Auftria , prsecipue vero Viennae inter genus equi- num per modum cujusdam Catarrhi fuffo- cativi, & infiammationis pulmonumanno 1755. graflabatur; kem datur epidemia contagiofa pennatorum, & pifcium; qua- lis defcripta habetur in ačh Nat. Cur. an- no 5. obf. 170. item ait Furman: uni) ncueč SBien p- 5*5- fimilem pe- ftem pennatorum obfervatam fuiffe prima vice hic Viennse anno 1286. qua galli- nse & aves derepente extinguebantur. Noftro autem tempore nimirum anno 1752. luem inter gallinas hic Viennse ob- fervavimus, qua fere innumerabiles, ex- tinguebantur. XXIII. Neque enim obfervamus, quod con- tagium ab una fpecie v. g. a bovina ad aliam, ut humanam, autcaninam, tranf- eat ; experientia enim docet, & homines & canes inter armenta lue affe&a innoxie ver- verfari poffe; interim hoc proh dolor! quotidiana conftat experlentia tam ab ho- minibus, quatn a canibus cum bobus lue affečlis commorantibus facile aa boves fa- nos idem contagium tranfportari, & iia- dem communicari pode. Unde fit, ut ab illis, qui fanitati publicae invigilare de- bent, hoc in cafu cer fte capiantur cautela?. XXIV. Non ignoro, adduci poffe exempla contagii, quod a brutis ad homines, & viciffim, translatum fuiffe creditur; talia legi poffunt in Ephemerid, dec. 2 . an. J. obf. 193. item cent. VIII. obf. 44. ve- rum dein patebit, hoc non fuiffe idem, fed fpecie diverfum contagium. XXV. Qu3eftio tertia: quare & quomodo fiat, ut materia contagiofa valde diu iners, & infons latere, & tandem longo poft tempore , & data occafione in ačtum de* duci poffit? uti hoc proh dolor! in pe- fts DE CONTA&IO. iL fte faepe obfervatum fuit: fic Salmuth obf. 64. cap. i.conftat, peftem per an- num in homine latuiffe. Item hydropho- bia morfum canis faepe diu polt fubfe- cuta fuit. Vid. a6L Nat. cur. vol. 1. obf 7. p. 38. Item Dec. 1. ann. 10. obf. 43.. Lues venerea pariter diu latere pot’ eft in corpore, antequam in a&um dedu- catur. Ut inter alios Rejes quasft. 58* p. 774. item experientia conftat,morbos hcereditarios in feris primo nepotibus ef- fiorefcere , & propululare. Prsctereo hic multas alias obfervationes, contagii peftilentialis in veftibus, aliisque- hirfu- tis corporibus diu latentis; pefti enim vblupe eft in lana diu cubare. XXVI. Quaeftio quarta, & inter reliquas princeps: quare materia contagiofa fit tam facile communicabilis, & tam mirum in modum multiplicabilis? fic funeftofe- pe eventu obfervatae fuerunt ab uno pe* B fte j 8 Tractatus I. fte affečlo homine plures provinciae, & fre- quentiffimae civitates eodem Iniici, & ex- hauriri contagio. Item innumera extant exempla, ab una lue affe&a pecude nu- merofiffimum fsepe peculium deletum ef- fe. Romazzinii, & Landfius judicant, anno 1710. mala forte ab uno lue af- fečlo Hungarico bo ve in Italiam delato, eandem luem per univerfam fere Itali¬ am propagatam fuiffe. Item portio ma¬ terin variolofe vix fenfibilis per infitio- nem & inoculationem multiplicari poteft vix non fine fine; ex quibus conftat, quam multiplicabile fit contagium. XXVII. Quanta vero facilitate materia con- tagiofa fit communicabilis, fuperius jam diximus, eandem facillime a canibuS, ab hominibus , a grege lue affečlo ad fanum deferri poffe* Mirabilem cafum legimus in ačh Nat. cur. Dec. 3. ann. 7. obf. 193. ubi febris maligna conta- gio- i 9 DE C O N T A <3-1 Oi giofa ab olfačlis floribus, quibus čada ver tali morbo affečtum, & defunčhim, or- natura erat , contrahebatur. Item a morfu mufcse, quae cadaveri pefte infe- člo infederat, peftem communicatam fuif- £e, afferit Garman. L. 2. Tom. 2. §. 58* unde patet neceffitas cadavera lue atfe- dlorum mature, & profunde tumulandi; fecus enim exhalationes contagiofe facil- lime per aera, & ventos non tantum ad vicina, fed & ad remota loca transferri & communicari poterunt. XXVIIL Iftae funt principes, quse de conta- gio moveri folent difficultates 5 & quae- fliones; quare ab aliis recenfendis, quse per decurfum operiš patebunt, fuperfe- demus ; nam fenteiitia , qua? propofitis quaeftionibus fatisfaciet, non laborabit in aliis. Proponemus igitur, & trutinabi- mus principes autorum de contagio fen- tentias, & tandem illam faltem, ut veri- B at fimi- 20 Tractatus I. fimiliorem, quae propofitis quaeTtionibus magis fatisfecerit, amplečtemur. Nihil hic dicemus de archteis Helmontii; de Realgore Paracelfi ; neque de influxu a- •firorum ab aliquibus pro caufa contagii affumpto. Haec enim in moderno foro medico pro commentis habentur. XXIX. Prima opinio, quam multi celebres viri amplečtuntur, contagii naturam ex- planare conatur per quasdam fermen- tationes miafmatis maligni cum nofiris hu- moi ibus , unde fit, dicunt, ut eosdem in fui naturam mutet , atque affimilet eodem fere modo, uti parva fermenti piftorii portio integram panificii maffam in motum fermentativum concitat, fibique fimilem reddit. XXX. Verum ifia fententia multis premi- tur, quibus fatisfieri nequit, difficuita- tibus, ut primo, quod motus fermenta- tionis DE C.ONTAGIO. 21 tionis ab his autoribus nimis generali ter, & pro quolibet motu inteftino , five is fit fermentationis, putrefadtionis, aut ef- fervefcentias, affumatur, & venditetur; cum tamen hi motus diftingui debeant, eo quod diverfus ex his refultet effečtus. Vide celeberr. Boerhavii chemiam: fic effečtus fermentationis eft in fpiritum ar- dentem, aut acidum mutatio; fi vero effečtum contagii, aut exitum morborum contagioforum intime confideremus, vi- debimus illos potius juxta mentem horum autorum in alcali degenerare, adeoque ex hoc jam uno fundamento videtur ifta corruere opinio, XXXI. Secunao: fi vero motum fermenta¬ tionis cum motu putrefačtionis confunde* re veliš, incides in fcyilam‘ volens vita- re charybdim; quia debes primo often- dere, in quo confiftat ifte motus putrefa¬ čtionis, & in quo a motu fermentationis B 3 dif- 22 Tkactactits I. differat; cum unus & alter confiftat in certo particularum motu inteftino, vi- dentur itaque potius convenire , quam difFerre; unde ab uno ficut ab altero de- beret idem exurgere efFečtus, adeoque idem femper redit argumentum. XXXII. Tertio: quotidie vix non multa pu* trida in ufum vocantur absque eo,quod tališ motus putrefa&ionis exurgat; & abfque eo, ut humores noftri illis putrb dis affimilentur, XXXIII Quarto: fuperius oflendimus mor* bos contagiofos fpecie inter fe difFerre; adeoque tot deberent admitti fermenta, quot funt fpecies morborum contagiofo- rum , quod iterum omni ratione & fun* damento deflituitur, quis enim iftam fer- mentorum difFerentiam determinare pofFet? adeoque vel deberet admitti, quod diver* fa fpecie fermenta cum una humorum no* ftro- DE CONTAGIO. *3 ftrorum malfa fermentare pofiint; vel quod ab una fpecie fermentorum diver- ii fpecie contagiofi morbi produci poffint; verum utrumque eft tam erroneum, quam inconceptibile, ficque di&a fententia de fermentis per fe corruit XXXIV. Alia eft fententia, quae acidum, & alcali, aut unum ex his pro natura contagii affumit. Aft fententia lisec ad- huc majoribus quam prior, involvitur difficultatibus. Etenim fuperius jam o* ftendimus, diverfas dari fpecies contagii, juxta hanc fententiam vero, five dicas in utrogue, five in alterutro ex illis con* fiftere naturam contagii, nunquam diver¬ fas contagii fpecies falvare poteris, fic enim omnes morbi contagiofi ad unam aut alteram fpeciem reduci deberent. XXXV. Prsetereafi dicas, caufam materia- lem contagii effe aliquod acidum, con- B 4 cipi 24 Tractatus I. cipi vix poteft, quomodo tam faciie com- municari & multiplicari poffit; cum aci- da non fmt tam volatilia neque tam ex- panfibilia; quin imo experientia contra- rium demonftrat, ab omnibus acidiscon- tagium potius cicurari, ejusque commu- nicabilitatem, & multiplicationem potius impediri & imminui; nam in regionibus feptemtrionalibus peftem rarius graffari, & minus multiplicari experientia conflat; cujus alia ratio effe non poteft, nifi quod ibidem acidum aereum Catholicum pras- dominetur, quod docet confečlio nitri mofcovitici; de quo vide elegantiflimum tračratum celeberr. Frid, HofFm. de nitro. XXXVI, T andem ex perientiapatet in morbis con- tagiofis humores noftros ad putredinem difponi, ut fautores hujus fententise di- cunt, adeoque fal aliquod alcalinum vo- latile potius pro natura contagii, quam acidum ftatui debet j & hsec eft fere o- mni* DE CONTAGIO. 25 mnium celeberrimorum medicorum hoc tempore de natura contagii decantata, & recepta fententia; quam aliis etiam folent exprimere verbis: miafma malignum, & venenofuni; & arfenicale appellantes, quod duna noftris mifcetur humoribus, eosdem five motu humorum circulatorio, five fermentationis, aut effervefcentiae quodam motu, corrumpit, &fibi affimilat. Ve- rumtamen pace tantorum virorum taliter fentientium omni poflibili modeftia, eo- rumque debita veneratione oftendemus, quam parum hsec fententia fatisfaciat ex- planationi contagii ; multo minus fu- perius propofitis quaeftionibus refpondeat. XXXVII Primo mirari fatis non valeo,quare viri csetera Erudifcifiimi miafmata conta¬ gii venenofa, & arfenicalia vocare con- fueverint; cum ifta appellatio rationem contagii potius deftruat quam exprimat; nam five venena ex regno animali, vege- B 5 tabi- 2,6 Tractatus I. tabili, aut minerali in probationem hujus fententias alfumant, femper falluntur ;quia nee morfus viper^e, nec napellus, nec arfenicum, aut quodcunque aliud vene- num ad contagium referri poteft; expe- rientia enim conftat, carnes animalium ex morfu vipene , aut quocunque alio af- fumpto veneno necatorum, nulla ratione efle venenofas, multo minus contagiofas, tales enim abfque noxa ab omnibus edi pofle jam notum eft. Item cuilibet no- tum eft, pifces cocculis de lepanto ca- ptos ab omnibus fine metu, aut damno in ufum vocari. Vide Fricium de pa- radoxis medicis item Redi obfervationes. XXXVIII. Ex his obfervationibus deducitur, quod neque a morfu viperas, neque ab affumptis quibuscunque venenis humores noftri corporis eorum naturam induant, ant iisdem aflimilentur; alias enim tales carnes innojftein cibum aflumi non polfent. Prše- DE C O N T A G I O. 27 Prasterea conftat, in fodinis exhaiationes effe morbofas quidem , fed non conta- giofas. Ex quibus fimul fumptis dedu* citur , contagium quidem ad venena non vero venena ad contagium reduci poffe, XXXIX. Si vero de morfu canis rabidi dif- ficultatem aliquam in contrarium move- re conaris , nihil probas; quia hydro- phobiam aut quemcunque alium fimilem affe&um pro aliqua fpecie febris mali- gnse contagiofe agnofcimus j unde et« iain merito ad morbos contagiofos redu« ci poteft , & debet; experientia enim conftat, liunc morbum in canibus tempe« ftate calidiflima , quin imo aliquando ex caufa interna generari; qui etiam in ho« ' mine aliquando a caufa interna , uti a« liae febres malignae, oriri poteft. Ta« les obfervationes legi poffunt in ačh nat. Cur. cent. 3. p. na. Item Dec. anno 6 . 2 8 Thactatus I. 6 . obf. 38. Aliud autem eft de morfu viperae , fcorpionis, vefpae , & alio- rum ; quia non memini talem morhum alteri communicatum fuifle. XL. Secundo Clariff. Sydenham, alii- que pracftici obfervant, in morbis epide- micis contagiofis quandoque contraria remedia requiri, eo , quod ilia , quse in una epidemia profunt, fa?pe in alia obfint; verum fi omnes morbi contagio- fi a praedicdo fale alcalino volatili acri dependerent, tune fufficerent eadem fem- per remedia, quia eadem femper effet caufa. XLI. Tertio obfervationibus uti jam di= ximus conftat, miafma contagiofum cor- poribus diuin-& adhaerere poiTe; adeo- que fignum eft illud non efte volatile ; alias tamdiu in uno loco coerceri non poffet. XLIL DE COMTAGIO, 2 9 XLII. Tandem ultimo quaefi:ionibus fupe- rius propofitis per hanc fententiam mi¬ nus quam per quamcunque aliam fatis- fieri poterit. Nos probavimus aliud ef- fe miafma peftilentiale, aliud variolo- fum, & aliud venereum ; item aliam luem bovinam, aliam caninam, & fic de reliquis ; adeoque haec contagia fpe- cie differre diximus , fed quomodo ab aliquo fimli miafmate , quod in fale al- calino volatili confiftit, diverfae fpecies contagii dependere pollint , concipere non valemus ; etenim in hoc miafmate aliam mutationem , aut differentiam no- bis imaginari non polTumus , quam quod unum magis volatile , aut acre fit, quam alterum; notum autem cuique eft, magis & minus non mutare fpeciem ; a- deoaue a tali miafmate tam diverfe rnor- borum fpecies oriri non polfunt. XLIII. Tractatits I. 30 XLIIL Aft dices: experientia conftat, pri- mo, in morbis contagiofis humores no* ftri corporis ad putredinem, & alcalinam naturam tendere; ergo fignum eft, mia- fma illud contagiofum pariter alcalinse effe natura. Secundo experientia pari- ter nos docet , tempore pluviofo , & humido, item in locis , ubi humidum pradominatur, graffari morbos epidemi- cos fsepe contagiofos; hoc vero ideo fieri videtur, quia humidum pradomi- nans disponit ad putredinem , putredo vero maximam partem conliftere videtur in natura alcalina , adeoque ex omnibus his concludi poterit , miafmata contagii effe potius alcalina quam alterius na¬ tura. XLlV< Ad primum refpondemus, necdum demonftratum effe, ut deinpatebit, dum de putredine fermo erit, in morbis con- tagio- DE CONTAGIO. 3 * tagiofis hu moreš noftri corporis elfe na¬ tura alcalinae. Interim quamvis conce- deremus , nihil tamen exinde evincitur ; quia ifte effet potius eiiečtus conragii , quam ipfum contagium ; adeoque eflen- tia contagii debet elfe aliquid aliud * fe- cus enim admittere deberemus, quod quodlibet corpus putridum vel fit con- tagiofum, vel quod una putredo fpecie ab alia differat , ficut urnim contagium ab alio fpecie differre diximus. XLV. Ad fecundum vero refpondemus, tempeftates pluviofas, & humidas maxi- mam partern difponere ad morbos epide- micos, ut rheumaticos, fed raro ad con- tagiofos. Nam ad hoc ut alicubi exu- berans humiditas morbos contagiofos cau- fetur, necelfe eft, ut vel miafmata ma¬ ligna fecum.ferat, aut ibidem inertia la- tentia offendat, ficque foveat & in aftum deducatj fi hoc non fiat, gralfabuntur mor- 33 Tractatus I. morbi epidemici, fed non contagiofi. Experientia autem quandoque oppofitum docet, conftat enim, quod exundatio Nili morbos contagiofos, ut peftem abi- gat; quia tune fole fignum cancri fub- eunte, & feptemtrionali plaga fumigan- te Etefiae fiare incipiunt, qui campfi- nos ventos, miafmatum pefliferorum ve- člores expellunt & abigunt. lila vero, quae hic de putredine afteruntur, patebunt clarius dum de putredine differemus. XLVI. Cum itaque omnes fuperius allatae fententiae phoenomenis, & fuperius pro- pofitis de contagio quaefiionibus minus apte refpondeant, cogitandum eft de a- lia, quae hsec omnia facilius, & ad du- čtum naturae conformius expediat; tališ eaufa materialis contagii veriiimilius jed miafma verminofum ; feu principium aliquod feminale verminofum fpecie di- verfum; a principio mundi a Deo pro¬ du- DE CONTAGI O. 33 dučlum, unde morbi contagiofi orig nem habent, & propter quod ipfi,uti plantse, inter fe fpecie differunt. Miafmata contagiofa a principio creationis jam fuilfe produčla eft Mura- tori nel tratato della pefle, Plateri, Hartfoeckeri , Sydenhamii aliorumque fententia; fed qua ratione etiamnum vi* geant, propagentur, & multiplicentur, diverfa Temper fuit fentiendi ratio; fateor, noftram , quam adduximus fententiam ab aliquibus celeberrimis viris jam indica* tam, quadantenus tritam fuiffe , fed lon- ge diverfa methodo, & debili valde ar- gumentorum, & experimentorum appa- ratu; unde fačtum efl:, ut hucusque ne- glečla, aut fuperficialiter tantum penfi- tata fuerit. Superius jam diximus , quod dum tempeftas humida, & pluviofa diu perfe- verat , fed prsecipue dum auftri, aut Evro-noti flare non definunt, quod ni- C mi- 34 Tractatus I. mirum tune diverfa feminia adferantur, & alia hinc inde latentia foveantur, & evolvantur, unde dein fit, ut plurima feminia, quse alias hinc inde fterilia la- tent, fobolefcere incipiant, adeoque in- numerabilia animalcula exinde generen- tur. Haec animalcula quam plurima de- ponunt feminia , ex quibus pariter , fi debitus fotus adfit, alia evolvuntur ani- malcula. Talia feminia feu ovula funt maximam partem tam exilia, & tam levia, ut in aere hinc inde volitare, & nune ad unam , nune ad aliam plagam deferri valeant, quae dum humidum , a- liumque fibi congruum nidum offendunt, in eodem foventur & evolvuntur; qua- re nemo mirari debet, fi in locis humi- dis , paludofis tam frequentes mu fese, fcarabsei, fquilse, fcrophulae , hirudi- nes, fed praecipue illud chryfalidum ge- nus , culices appellatum, aliaque quam plurima nudiš oculis invifibilia animalcu¬ la reperiantur, & exuberent. DE CONTAGIO. 35 XJLVII Ex quo etiam patet ratio , quare morbi contagiofi, fme endemice, five epidemice in fimilibus locis maximam partem graifentur. Item ex his patet vera caufa eontagii antecedens , conco- mitans, materialis & formalis. Item ex his deducere polfumus talia feminia con- tagii ad diverfas plagas ab auftris trans¬ fer ri poffe , ibique morbos contagiofos caufare. Talem conflitutionem epidemi- cam & peftilentialem defcribit Hipp. lib. III. fečt. III. XLVIII. Verum ut haec, quse hucusque di- čla funt, facilius intelligantur, & ne af- ferta fme demonftratione eife videantur, neceffe erit tum ratione cum experimen- tis thefim noftram ultro corroborare, & qu3edam hic praemittere, ex quibus tan- quam legitima confequentia noftra fen- tentia deducatur. C a XLIX. 36 Tractatus I. XLIX. Animalcula, quorum jam meminimus, quanto magis decrefcunt mole, tanto magis crefcunt numero, prout enim illorum mo- les eft vix perceptibilis, ita eorum multipli- catio eft incredibilis; haec quas dixi, paftim videri poffunt in operibus Clar. Loewenh. fed praEcipue in Lib. arcan. naturae, epift. 96.p. 41. & alibi, aliosque Clar. Autores; ubi unicse guttulse aqii£e dicuntur ad mi¬ nimum 2750000, animalculorum inefle; fed qu 3 efo quid dicendum erit de horum animalculorum ovulis, & de horum o- vulorumfuturis fcetibus? & fic deinceps, quid tandem de ipforum organis? idem enim Celeberrimus Autor ftatuit, millies millium talium animalculorum myriades nonaequare unumarenae granum. Haec funt quidem noftro debili ingenio inconcepti- bilia , verum admifla materias divifibili- tate in infinitum, infinitae potentiae con- grua, & poffibilia judicare debemus. Un- de DE CONTAGIO. 37 de merito fatemur infinitam Dei poten* tiam magis elucefcere in minimis, quam in maximis. Ipfe Loewenh. in epift. 73. fatetur, plus fapientiae requiri ad formationem exiguae mulca? , quam ad magnum producendum equum. Item Plinius Lib. 11. de infečtis : turrigeros elepbantorum miramur himer os, taurorum - que colla , & truces in Jublime jacius , ti~ grium rapinas, leonum jubas , cum venim natura nusquam magis , qnam in minimis tota eft. L. Ut veiO hsec clarius pateant im- morabimur parumper confiderantes or- tum omnium animalium, &plantarum: multi Phyficorum non erubefcunt affe- rere, quaedam animalcula, & quasdam plantas originem habere non ex femini- bus fed ex putri, feu ex motu illo in* teftino, & confufo,qui in putredine ob- fervatur, C $ Ll 38 Tractatus I. LI. Verumtamen praeter rationes, quas communiter huic fententiae opponi folent; invenio imam a paucis notatam, fed ir- refolubilem. Videlicet; omnibus notum eft, tarnplantas quam animalia, eorunv que feminia conftare certis partibus, & organis affabre & ordinate ad fuos fines difpofitis, ut non tantum inconceptibile fed etiam impoffibile appareat, talia or¬ gana ab aliquo confufo motu, & fortui- to particularum concurfu emergere & coalefcere pode; fecus eodem & quidem majore cum fundamento dicere potero etiam majora corpora ex tali fortuito mo¬ tu & particularum concurfu coalefcere, adeoque potero aflerere , folem, lunam, terram, planetas, ftellas, aliaque majo¬ ra corpora ex tali fortuito particularum motu, & concurfu coagmentata fuifle ; quod affertum non tantum illam damna- tam Epicuri, & Democriti fententiam, fed DE CONTAGIO. 3JL led verum atheifmum fapit ; etenim fi admittas minimas mirabiles machinas ( in quibus paulo fuperius dixiinus ma- jus effe artificium ) a tali fortuito ato* morum , & particularum concurfu exur- gere pofle , multo facilius poteris admit- tere idem effe pofle in majoribus ma- chinjs. LIL Prsefuppofitoigitur hoc infalibili fun- damento, omnia animalia & vegetabilia originem ducere ex fuis propriis femini* bus, debent pariter admitti, omnia or¬ gana in feminibus jam ruditer delineata effe. Item debent admitti nulla femina produci de novo. Utrumque hoc af- fertum debet tanquam certum deduci ex antea dičlis, quia ficut ideo nullum a- nimal, aut planta ex fortuito particu¬ larum concurfu coalefcere poteft, quia certis, & ad proprios ufus deftinatis con- ftat organis, ex eadem pariter ratione C 4 nul- 4° Tractatus I. nullum lemen in rerum natura ab aliquo par- tiurn poterit produci motu ,quia iisdem mi- rabilibus conftat organis, ruditer delinea- tis, neque enim alia alfignari poteft dif- ferentia, nifi quod tales partes, & or¬ gana in uno magis, in altero minus ex- plicata adiint. Lili. Si itaque nullum in rerum natura femen producitur de novo, debet necef- fario admitti, omnia haec a principio mundi creata fuifle, nune vero unum ex altero evolvi; adeoque fequitur, quod omnia femina , quae a principio mundi ad hasc usque tempora jam erant, & quse in pofterum in rerum natura erunt, in primigeniis illis feminibus jam phyfi- ce contenta fuerint, & quod ex illis re- liqua tantum evolvi debeant. Pariter fequitur, quod omnes homines, qui a creatione mundi ad haec usque tem¬ pora erant, & qui in pofterum e- runt. DE C O NT A Gl O. 4.1 runt, in ovario Evae jam ruditer de* lineati extiterint. LTV. Qute omnia cum evidenter ex data fententia deducantur, nifi ut fuperius di- ximus, in atheifmum incidere velimus, mirum tamen eft, quod femina jam to- ties & toties evoluta, notabilem aliquam jačluram in fua diametro , & volumine paffa fuiffe non obferventur; quod non nifi ex principiis de infinita materije di- vifibilitate deduci poteft. LV. Aft dices: ad quid funt hse argu- tse, & laboriofae cogitationes ? 9;. Fal- leris fi credis, nos extra propofitum no- ftrum hac ratione evagari ; haec enim funt maximum noftrse de contagio fen* tentise fundamentum; quia fic nulii ab omni praejudicio alieno paradoxum vide- bitur fuperius allatum affertum; quo Loewenh. aliique celebres viri oftendunt C 5 in . 42 Tractatus I. in una gutta aquae , cerevifiae, vini &c. 2750000. animalculorum contineri; fic enim quemadmodum multiplicatio vege- tabilium per aliam femper & aliam evo- lutionem feminum fieri debet, ita pari- ter innumerabilis animalculorum multitu- do, quas in liquidis obfervatur, ab ea- dem evolutione dependeat, necelfe erit LVI. Hoc autem adhuc clarius patebit, fi vegetabilium propagationem paulo in- timius perfcrutemur: etenim experien- tia conflat ex unico femine Zeae 2000, alia ima evolutione e volvi; item ex li¬ no femine Inn ulae 3000. alia; ex uno femine Helianthi 4000. ex unico femi¬ ne papaveris 32000; & tandem ex u- nico femine nicotianae 40320. alia femi- na provenire & evolvi. Vide Linnsei fundamenta Botanic. fi haec femina ex unico femine jam edučla iterum, & ali- quoties terrae ad germinandum commit- tan- DE CONTAGIO. 43 tantur , exurget profečto exinde nume- rus indefmitus feminum, quce omnia in unico illo fupra dičlo femine contineban- tur; qui numerus major erit numero ani- malculorum in unica gutta v, g. aqu* contentorum. LVII. Cum itaquae praedi&a innumerabiiia animalcula in liquidis deprehenfa ex pro- priis feminiis originem habere debeant, cogimur neceflario admittere talia femi* nia, vel ab externo advehi & liquidis communicari; vel liquidis jam ineffe & in illis, quafi fterilia haerere doneč certse caufae adfint, quas illorum evolutioni in- ferviant. Hic loči nolumus adhuc dis- quirere , aut determinare, an talia femi- nia liquidis ipfis infint, an vero iis ab ex- terno feu aere adveniant, & communi- centur; quia de his differendi alibi erit locus; hic vero principem caufam attin- gere & examinare debemus, quae huic ani- 44 Tractatus I. animalculorum in corporibus multiplica- tioni, & evolutioni famulatur, vei ut cla* rius loquar, cum qua conjungitur; tališ vero caufa communiter ab autoribus affi- gnatur effe putredo, fed quid vere fit putredo a nemine determinatur, aut fal- tem valde infulfe explanatur, & ple- rumque effečlus pro caufa affumi folet. Interim hic infinuandum eft, quod na¬ tura contagii intime cognofci non poffit, nifi prius noverimus quid fit putredo; quare fit. SECTIO SECUNDA. De putredine, de ejus natura , caufis , £f ejfeSlibp. LVIII. I Nvenio veteres magis follicitos fuilfe circa putredinem, quam recentiores; qui DE C0NTAGI0. 4S qui folo putredinis nomine contenti ultro- nee non afficiuntur. Unde mirum non eft, fi in morbis malignis toties ab an- tiquis fiat mentio putredinis; fi Luere- tius Lib. VI. de pefte Athenienfi: - - Ubi putrorem bumida nacia efi lntempejiivis pluviisque , & Jolibus iSia. Veram in quo confiftat putredo cor- porum difficile eft determinatu ; fic Ari- ftotel. 4. meteor, lib. I. putredinem di- cit elfe corruptionem proprii, & natura- lis caloris in humido a calore extraneo. Item Gallen. 11. meteor, c. 8- af- ferit efte mutationem totius fubftantne putrefcentis corporis in corruptelam a calido externo. Paracelfus fulphur fcetidum cum dif- foluto mercurio putredinem appellat. Helmontius archteum per blas com- motum, & lacefiitum putredinis caufam elle credit. Wilifius, Sylvius, & re- liqui, partes fulphureas, & oleofas, al- cali- 4 6 Tractatus I. calinas, volatiles, extricatas , excalefa- čtas infiammatas, & a reliquis feceden- tes putredinem effe autumant. LIX. Verum ex omnibus his adhuc in obfcuro latet, quid proprie fit putredo? nam multa putrefcunt, in quibus inter- nus calor non extinguitur, fed potius au- getur; uti contigit, fi multa viridia in unum cumulum congefta putrefcunt aere frigido exiftente. Item experientia con- ftat in vafe claufo, & in vacuo aut non fieri, aut faltem difficillime, putredinem. quamvis omnes alise caufae ab antiquis requifitas adfint; adeoque fententia Arift. & Galleni non videtur nobis fatisfacere, praecipue,cum fere idem per idem expli- cet. LX. Aft neque recentiorum opinionibus acquiefcere polfumus, quia ex his fe* queretur, quod omnia fcetida & fale vo* lati- »jiuifiMBKa!.; D g contagio. 47 latili conftantia, & a reliquis principiis feparata ad putredinem revocari deberent; fic caftoreum, alfa fcetida, fpiritus cor- nu cervi &c. putrida dici deberent con- tra omnium fententiam Item experi- entia conftat, fi fulphur alcali fixum, & acetum mifceantur, quod exurgat ex ifta mifcella mixtura fcetidiffima adinftar ovorum putridorum; fed quis Phyfico- rum talia ad veram putredinem, de qua hic eft quseftio, revocabit? Joannes Pringle experimentis often- dit, quod in rebus putridis non adfit fal aliquod alcali volatile, & quidem pri- mo: fi fero putrido acidum v. g. fpiri¬ tus vitrioli affundatur, nulla fit efferve* fcentia. Secundo: fyrupus violarum non mutat aquam, in qua caro compu- truit. Tertio : neque fublimatus mer- curius aqua folutus, eidem mixturae ad-- ditus aliquam mutationem caufavit. Er- go fignum eft non adeife. alcali. Item 48 Tractatus L Item omnibus notum eft, quod ca- davera, fi partibus oleofis volatilibus impraegnentur , & condiantur, a putrefa- člione optime arceantur; igitur putrefa- čtio ab illis dependere non poteft. Ac- cedit: in lignis putridis partes oleofas, alcalinas, volatiles potius deficere, & confumi, quam exaltari. Adeoque pu- tredo ab alio principio dependere debet. LXI. Sed neque illa nobis arridet opinio, quse humores noftri corporis tune putre- fieri ftatuit, quando illi notabiliter re- cedunt a fiatu naturali, & quidem fe- quentibus ex rationibus. LXII. Primo, quia hoc modo exprimitur efFečlus putredinis, non vera natura ejus- dem ; quaefiio enim femper fuperefi , quid illud fit, propter quod a fiatu natu¬ rali recedunt. Secundo, quia ftepe hu¬ mores noflri a fiatu naturali recedunt, DE C ONTAGIO. 49 ut in cachexia , in diverfis cachochimiis abfque eo, quod putridi dici poflint; quin imo in ipfis inflammationibus fanguis per venae fečtionem extra6lus eft fpiflidi- mus & lardaceus > adeoque plurimum re- cedens a fiatu naturali; quin tamsn, fal- tem fub initium morbi,putridus dici pof- fit; dum vero tališ fit, obfervatur po- tius difluens, & fine notabili cohsefione. LXIII. Si tandem tertio praedičhm putre- dinis explanationem aliis extra noftrum, corpus humoribus applicare velimus, ad* huc minus congruit; etenim fi liquidum aliquod mutetur, ut v. g. vinum in acetum, aut aliquod acidum in alcali , aut ex acidi & alcali mifcella in neutrum, tune talia videntur non tantum notabiliter, fed, quam plurimum degenerare a fiatu na¬ turali, absque eo } quod putrida dici pof- fint. Tom, L D LXlV t 5° Tractatus I. LXIV. Erit igitur neceffarium, ut talem nobis formemus putredinis ideam, qua® uni- cuique putrido nimirum tam folido quam fiuido conveniat; ex hac etiam ratione fapie.ntiffimus Boerhavius jam dudum motus fermentationis, eftervefcentiae, & putredinis inter fuos limites coercendos effe duxit, ne quilibet humorum motus pro fermentativo , aut putredinofo, uti vulgo fieri folet, affumatur; hoc autem fpero fore , ut eo facilius affequamur, fi pro poffibiii examinemus omnia, quae in rebus putridis, contingere obferva- mus; ex quo dein ncn tantum putredi¬ nis caufa fed etiam effečius elucefcent. LXV. Obfervamus primo, quod omnia, quae putrefcunt, exceptis lignis, fpirent aliquem fcetorem; ex quo inferri poteft, fal aliquod volatile per ipfum motum pu- trefačlionis fieri fenfibile, quod prius non obfervabatur. DE CGNTAGIO. 5t LXVI. Obfervamus fecundo, in loco fri- gido minus, in calido vero facilius fieri putrefaclionem ; huc fpečlat etiam ali- qua proportio humidi; fic caro recens facilius putrefeit, quam fumo indurata. Lxm Obf. tertio liquida ftagnantia facili¬ us putrefcunt quam mota; fic aqua in fiuminibus mota difficulter; in lacubus Vero & ftagnis, aliaeque defides aquse ci- tiflime putrefcunt; idem dicendum eft de humoribus noftri corporis. Lxvin. Obf. quarto, ad putrefa&ionem re* quiritur liber aeris accelfus; fic in vacuo, aut in Vafe, alioque loco probe claufo* aut nulla aut faltem difficulter fit aliqua putrefa&io. In hac obfervatione nititur iila Reipublicae adeo utiliš frumenta in- Gorrupta per multos annos confervan- di methodus; de qua legi meretur ele- D a gan- 52 Trač tat us I. gantiilimus tračlatus Domimi des Landes: M amer e de conferver les graines. Quod fit arcendo frumenta ab humiditate, & aere: qua ratione impeditur putrefačlio. Sle pablicis ex ephemeridibus novi- mus, in ruinis Hsrculani inventum fuilTe frumentum a multis f tredo & contagium ita invicem nečtuntur, ut contagium in noftro corpore fine pu- tredine efle non podit; adeoque eadem vix non ratione exponi, & explanari de- beant. Quemadmodum enim in unica gut- tula v. g. putridae aquae 2750000. ani- malculorum conftitui poffunt, & ex unico, ut fuperius diximus, vegetabilium femine innumerabilia alia educi polfunt, ita, & eadem ratione ex minima , & vix fenfibiii materiae contagiofa pcrtiuncula uberrima multiplicatio & propagatio concipi poteft. E 5 Ta. 74 Tractatus I. Talem materiae contagiofae uberrimam moltiplicationem, & prcpagationem vide- re clariirime poflumus in infitione, & ino* culatione variolarum; etenim vix fenfibi- lis eft materiae purulentae particula , quae ad inlltionem adhibetur; quae tamen ut ex- perientia docet, fere fine fine multiplica- ri & propagari poteft. Sed quis, rogo, non erubefcet dicere, fal aliquod five aci- dum five alcalinum, five neutrum ita mul- tiplicari, & propagari? Igitur dicendum erit, miafma illud animatum, quod ar- mato oculo in qualibet materia purulenta obfervatur, hanc propagationem, & mul- tiplicationem fubire, eodem & naturse ma- gis congruo modo, uti videmus in vege- tabilibus unum femen fere fine fine multipli- čari pode. Idem inphtiriafi,feumorbo pe- diculari contingere fuperius jam demon- •ftratuin fuit. Item in fcabie pofifunt fa- cillime detegi vermiculi, quorum ope fca- bies fit contagiofa, & ultro propagabilisj fic DE C ON T A G I O. 75 fic Dočlor Bormius defcribit figuram non tantum ■nimalculorum, fed etiamovorum, quae in fcabie obfervantur: vide Tranf- ačtion. Philofoph. N. 283. LXXXIX. Si lisec quaediximus, praefertim vero, fi infitionem, & inoculationem, q lae in vegelalibus v. g. cum gemmis fieri con- luevit, attenta & ab omni praejudicio li- beramente confideremus,admittemus pro- cul dubio, nihil in rerum natura effe ve- rifimilius , & magis quoad omnes circum- ftantias convenire, quam hanc cum illa, quae ad inoculandas variolas inftitui folet, methodus. Sive enim gemmam ad innocu- lationem, five ramulculum ad infitionem, five aliam quamcunque plan ras partem ad ejusdem fpeciei propagationem, & mub tiplicationem alFumamus, femper admifr tere debemus, in illa gemma, furculo, ramufculo , folio, radice contineri pro- priae plantae femina primigenia, qu hsec feminia dein ul- DE CONTAGIO. 77 ulteriori evolutioni, propagationi, &mul- tiplicationi infervire folent. XCI. Unde ratio patet, quomodo & qua« re infitio variolarum cum materia vario- lofa ficca & procul allata, in qua jam omnia animalcula emortua, aut faltem fe- mi mortua funt, inftitui poffit; hujus ex- perimenti ratio conftat partim ex jam di- člis, partim ex aliis obfervationibus fere cuilibet obviis; fic lacus & paludes exfic- catae adhuc continent in illo coeno ficco quam plurima femi-mortua arlmalcula, eo- rumque ovula, quas dum lacus readim- plentur aqua, iterum revivifcunt & evol- vuntur. Quare ex noflra , & non alia fententia reddi poteil ratio, cur feminia contagiofa tamdiu inertia, antequam evol- vantur , latere poflint. Qui plura hac de re legere cupit, adeat Lancifium de no xiis paludum effluviis, item Loewenhoe* Idi 78 Tragtatus L kii epiftolam 144. ad iUuitriiiimum vi- rum Bieyfvicium. XCII. Hoec eft vegetabiiiam, & variolarum unifona infitionis ratio, quae fi ulla un- quam, me aliicere poteft , ut čredam, eadem ratione nimirum per femina propa- gari & multiplicari tum vegetabilia, cum variolas; nam tanta eft in hoc artificio utriusque conformitas & fimiiitudo, ut non alia menti mese repraefentetur niii ve- getabilis, & animalis differentia. XCIII. Hoc ipfuin ,quod dietam eft de com- municatione , & propagatione contagii va- riolofi per infttionem, inteliigi & dici de¬ bet de communicatione & propagatione ejusdem quacunque alia ratione humori- bus noftris mixti: five enim materia con- tagiofa per vafa abforbentia periphserise corporis, five per infpirationem, five una eum faliva.deglutita, aut quacunque alia ra- DE CONTAGIO. 79 ratione corpori communicetur, idem Tem¬ per exinde exurgit effečtus, & aifečlus. XCTV. Huc referri poffunt illae obfervatio« nes, & annotationes, quas Kircherus & Mercurialis de mufcis & crabronibus tempore peftis noxiis , peflem inducen* tibus, eamque ultro propagantibus di- vulgarunt. Nam, cum lisec animalcula corporibus, & cadaveribus pefte infečlis infidere, eorumque fucco faturari foleant; fi haec fuis aculeis, & promufcidis fpicu- lo corpus caetera faniffimum pungant, fa- cile tale miafma pefuferum (_ fere ut in in- fitione variolarum contingere folet ^ com- municant; quod humoribus noftris mix- tum illos padem contagio imbuit. - xcv. Superfunt multae aliae tum obfervatio- iles, cum autoritates , quibus noftram opinionem corroborare poflemus , veram principes adducemus, ficco pede reliquas prše- 8o Tractatus I. praeterituri fic legiraus in ačt. Nat. cur. Dec. 2. anno. 5. p. 26. lue venerea in- fečlum , efle totum verminofum. Idem poteft A. N. C. vol. 1. obs. 242. videri. XCVI. Contagium vermes efle volantes vi- dere quisque poteft Dec 1. ann. 1. obf. 13. p. 56. Idem expertus eft Clar. An- dry in omnibus ulceribus contagiofis, ut in lue venerea, in cancro, in fiftula la- chrymali, aliisque contagiofis affe&ibus, quod ipfe acutiffimus Hartfcekerus in epi- ftola ad D. Andry evidentiffimis obferva- tionibus comprobavit. In purpura dari pariter vermiculos legi poftunt fel med. Francf. Tom. 1. p. 102. & 106. item Galizius T. 11. p. 50. Easdem obfervationes habet Lancifius p. 341. in epidemia ab aere verminofo. XCVII. Cuilibet notum eft dyflenteriam efte morbum contagiofum ; verum in excre- men DE C ONTAGIO. 8l mentis dyifentericorum videri polfunt in- numerabiles vermiculi. Vide Bonet. med. fept. coli. p. 5 6 7. item D. Bono apud Valifnerium , atque plares. XCVIII. Aft non tantum in ftatu praeternatu- rali; fed etiam alias in ftercore, & ex- crementis obfervatur indefinitus numerus animalculorum, ita Loewenh. paffim, fed praecipue in epift. ad Chriftophorum W ren, item alia in epiftola ad Robert. Hooke. XCIX. Item obfervavit Valifnerius Tom. III. p. 207. fputum in pleuritide eife totum verminofum. Unde ratio patet, quare fi in pleuritide, & peripneumonia expečloratio deficiat, exanthemata ple- rumque fupervenire confueverint; quia nimirum materia corrupta , & putrida, quse per fputum fecedere deberet, ad fan- guinem reforbetur, ficque lege circulatio* nis ad circumferentiam corporis propelli- F tur. Trn. 1. 82 Tractactus I. tur. Notatu digniflimum eft, quod Do čliflimus P. Lana in fuo prodromo ali av¬ te maefira C. 8. p. 249. aflerit, a fe in cmni infečlorum fanguine obfervata fuifle minima animalcula verminofa, quae fi ni- gra in infečlis appareant, mortem prae- nuncient Item tales vermiculos dicit, a fe obfervatos fuifle in omni re putrida. C. Praeterea dantur multae aiise obferva- tiones praclicae, ex quibus tanquam apo- fteriori materia contagiofa fiatui poteftefle verminofa; norunt enim omnes pračlici, fere omnes fimilesmorbos, uti$.LXXXI. jam demonftravimus, remediis contra ver- mes, feu anthelminticis tračtari, & opti- meabfolvi. Sic fcabies, lues venerea, aliae- que feditates cutis promptiflime mer- curio obediunt. Talem contagiofam foedi- tatem cutis mercurio curatam vide lis Ephemer. nat C. ann. 3. p, 157. Sic DE CONTAGtO. 8g Sic Dovers: legs tun metan a ja pa- trie dicit, pruritum externum effe a ver- miculis, quia aqua mercurialis ju vat. p. 107. Item experimento didicit, ulcera depafcentia , quse variolis fupervenire folent, optime curari mercurialibus; vi* de ejusdem trači, de varjolis. CL In febribus malignis mercurialia effe optima remedia. Vide comment. de re¬ bus in med. geftis Tom. i. p. 240. & alibi; fic Bianchini dragmam unam pro dofi cum fyrupo, aut conferva appro- priata ter aut quater de die propinabat. CII. Fridericus Schreiberus obfervavit in febribus pefiilentialibus mercurium cum camphora mixtum effe p ra? omnibus aliis remediis efficaciffimum; etenim hoc modo mercurius a camphora ita cicuratur, u£ impar fit movendae falivationi, quod etiam Expertiffimus Huxham obfervavit. F 2 Eu- 84 Tractatus I. Europaei aequatorem tranfeuntes toto perfentiunt corpore intolerabilem pruri- tum, qui mercurio facile abigitur ; hic autem pruritus dependet a pluviis vermi- nofis ibidem copiofe cadentibus. Ita des Landesin fuo eleganfiffimo tracdatu de ven* tis p. 303. huc referri pollunt amuleta, quse in pefte, aliisque morbis contagiofis pro praefervatione in ufum vocari folent, quia conftant ex mercurio & arfenico. Veram hoc tempore omnes pračtici no- runt, quam proficuus fit cortex peruvia- nus in omnibus malignis, & contagiofis morbis , in omnibus incurabilibus ulceri- bus tam internis quam externis, in gan- graenam, aut fphacelum tendentibus; aft oftendi non poteft alia ratione nifi virtute fua, quam pofifidet, anthelmintica hunc effečtum exercere poffe. CIII. Corticem vero peruvianum efife fum- mum anthelminticum vide A. N. C. dec. Sž. DE CONTAGIO. 85- 2 . obs. 123. Idem legere poteris in A. Erud. Lipf. Han. 1695. p. 386. Idem fentiunt Lancifius, Ramazzini , Weri- hoff, aliique, qui hoc remedio non tan- tum ad gangraenam , fed etiam in morbis contagiofis utuntur. Quapropter legi meretur Clarifs. Va~ teri diflertatio de efficacia cor ticis peru- viani in gangrsena Wittenb. 1734. CIV. Febres epidemične malignse, quse aliis remediis non cedebant , tollebantur cor- tice peruviano. Vid. comment. de rebus in fcient. nat. & med. geftis vol. V. part. IV. pag. 666 . Eundem efFečhim expertus eft in febri- bus malignis Clar. Apini in tračlatu de morbis epidemicis. Sed nunquam eviden- tius corticis virtus alexipharmaca con Hat, quam ex obfervationibus EruditilTimi & Magnificentiffimi D. de Haen; vide ejus rationem medendi. F i Vi- g 6 TractatusI. Y r identuritaque tam mercurius, quam cortex peruvianus inprsedidismorbis con- tagiofis fuam vim vermifugam & vermici- diam exerere , & hac ratione alexiphar- rnaca appellari polftmt. CV. Huc etiam referri debet illa notabi- lis obfervatio , quam habet Celeberrimus Bocconi in fuo tračlatu lingua etrufca edi- to, cuititulus : Offervationi naturali &c. obfervatione 3“ p. 60. Dicit enim, in omnibus ulceribus, bubonibus petechiali- bus, aliisque contagiofis fe deprehendiffe innumerabilia animalcula, ubi adducit ca- fum cujusdam aegri , qui in externo cor- poris habitu laborabat puftulis feu tuber- culis pleniš vermiculis; unde a Domino Baronio medico Paduano, ibique profef- fore meritilHmo unčlione mercuriali fana* batur , quem cafum atteftato latino con- firmat. Idem fere eafus narratur a Do* mino Philippo Maffiero Chyrurgo Padua* no; DE COKTAGIO. 87 no: Erat ulcusin pede plenum vermicu- lis čarni mufcolofe profundiffime Infods; hoc ulcus traftabatur ordinariis traumatids & anthelminticis, quibus alias vermesin« teftinales deleri & occidi folen£; fed ni- hil proficiebat * quare judicat Dočtiffimus Valifiierius*tales fuifle diverfos ab Intefti* nalibus, adeoque unčtiane mercuriali,tam quam univerfali antbelmintico delendof fuiffe. De morbo pediculari mercurio cu rato poflimt multae, & mirabiles hiftoria legi in Bibliotheca med prači. Mangetti, item apud Schenkium, Bartolinura & alios; fed nil magis mirum , quain hifioria in operibus CL Valisnerii T. i. p. 339. al- lata de očluagenario , qui fanta pedicu- lorum multitudine obruebatur, uf n on tantum totum corpus, fed & lečlus & ve- ftes iisdem exundarent; a quibus ipfeCla- rifs. Autor dedudt, illam putridam & ulcerofam materiam ab eorum excremen- tis dependere, F 4 Prte* 88 Tractatus I. Prastereo multa alia experimenta, quag dein, dum de rubigine,de lue,feu morbis contagiofis brutorum, de variolis , fcar- latina dicemus, adducentur. Supereft, ut oftendamus, quod ex jam jadtis de contaglo, & putredine fundamentis, fa- cilius, & expeditius, quam ex ulla alia de contagio opinione, multae, & diffici- les alias qu3eftiones, folvi & enodari poffint. CVI. Quare ad qu;eftiones fuperius propo fitas ex noftris principiis facile refponde- re poffumus; fic in prima quaeilione pro- pofita fuit difficultas : quare a variolis va- riolse , a pefle peftis, a lue venerea lues venerea pariter contrahatur, & propage- tur? idem dicendum eft de aliis morbis contagiofis. Sicut enim ex certo vegeta- bilium femine certa planta, & non alia, ita ex certo contagiofo miafmate certus, & determinatus affedlus, & nonaliusevol- DE CONTAGIO. 89 vitur, & propagatur; quia unum ficut alterum ad primigenia lila femina reduci, & revocari debet. CVII. Ex quo fundamento fatisfieri pariter poteft alteri qua?fdoni, quae contagium hominum fpecie diftinguit a contagio bru- torum ; item quae brutorum contagia fpe¬ cie inter fe differre afferit; fic lues bovi- na debet fpecie differre ab equina, ovili, canina, & aliis; quia non tam facile vi* dere eft, ut contagium unius fpeciei pro- pagetur ad aliam fpeciem; fic videmus, canes & homines impune verfari inter bo- ves & oves lue affečtas. Cui quaeftioni ipfe Divus Hippocrat. lib. de flatibus N. 8. fatisfacere videtur dicens : differt cor- ms a corpore , natura a natura---non enim omnium animantium generi eadem aut non con- ferunt, aut commoda funt alia aiiis magis convenientia. (Ruando igitur aer ejusmodi in - qmnammtis plenus eft , quibus humana na * F 5 tur 9° Tractatds I. tura offenditur , homines agrotant; quamlo vero alteri cuipiam mimantium generi aer inconveniens efi, tum morhus illud gems cor- ripit. Ex quo patet, quod alia fint femi- nia in contagio , quod homines, & alia, quod brata afficit; fed de his plura is fečlione de rubigine dicemus. Aft,dices ex obfervationibusconftafc, eontagia ab una fpecie in aliam fpeciem tranfiiffe ut: in ephemerid. dec. 2. ann. 7. obf. 192. Item cent. VIII. obf. 44. Item Silius Italicus de pefte carthaginenf! lib. 14. vim primi Jenfere canes,mox nubibus atris fuxit dejiciens penna labente volucris. Similem contagionem defcribit Biony- fius Halicarnaffeuslib. 9. quae primo equo rum, bovumque armenta invafit, mox pecudes, & alia quadrupedia aggrefla eft, dein paftores, & colonos attigit & totum Romanum agrumpervagata, urbem Ro¬ mam DE CONTAGIO. 9 1 mam invafit. Adeoque ex his, aliisque, quas hic prseterire oportet, obfervatio- nibus, videtur idem fpecie miafma conta- gioium ab una fpecie ad aliam traniiifte. CVIIL Item quotidie fere in praxi obferva- mus, unum miafma contagiofum cum alte- ro conjungi, aut in alterum degenerare; fic faepe videre eft miliaria exanthemata cum variolis, morbillis, petechiis, aliis- que conjungi, & eundem eodem tempore affligere segrum. Item fcabies, aut ul- cera de repente ficcata, & retro pulfa in miliaria degenerare folent. Adeoque fignum eft, eandem efle ubique caufam materia- lem, & fecundum magis tantum & minus differentem. CIX. Ad primum refpondemus: hoc tem¬ pore vix aliquando aut faltem rariflime obfervari, luem ab una fpecie ad aliam tranfire; fi tamen abquid fimile contin- ga£, 92 Tr actatus I. gat, dicimus, non effe eandem fpecie cau- fam materialem contagii fed aliara & fpe¬ cie diverfam , quae ex diverfis caufis cor- poribus communicatur, aut fi illis jam in- eft, evolvitur > & in ačtum deducitur. CX. Ad fecundum refpondemus: fsepe con- tingere, ut exanthemata miliaria praecipue cum variolis conjungantur, aut easdem fubfequantur; adeoque dicimus, talem cau- fam materialem variolarum, & miliarium polfe effe eandem fpecie, & poffe etiam fpecie differre; fi enim experientia con- ftaret, quod a tali materia miliarium five per inoculationem , infitionem, aut qua- cunque alia ratione alteri corpori com- municata, non variolae fed ipfa miliaria propulularent, in tali cafu diceremus, hanc materialem caufam miliarium effe fpecie diverfam a variolofa, adeoque pro- pria ejusdem feminia in corpore jam latuif- fe, & tandem per diverfos motus febriles evo- DE CONTAGIO. 93 evoluta effe, quemadmodum hoc vide- mus in pleuritide, & peripneumonia, ali- isque, qu tiri, & quandoque degenerare A. E. Lipf. 1686. & 1687. p, 10 6- Ipfe Eruditif- firnus & in botanicis acutiffimjs Linnaeus admittit non tantum in animalibus, fed etiam in vegetabilibus fpecies fpurias, feu hibridas, quae habent propria feminia, ut diutius in natura perdurare polfint, Tališ eft v, g. peloria, quam ex linaria deri¬ vat, dum nimirum ftigma linariae alteri- us plantse femine confpergitur. CXVII. Notabilis degenerationis vegetabilium eafus legebatur in publicis ephemeridibus anm DE CONTAGIO. 103 anni 1758- nimirum grana avenae fata in venim tricicum degeneraffe, quod ta- iiter contigiife fertur: Pauper rufticus in aeftate avenam feminavit: hic ut fua ar- menta pafceret , virides in eodem agro protuberantes prominentias refecuit, quod fere fmgulis quatuor aut quinque hebdo- madis ad ternas ufque vices repetiit; fic- que fuo tempore non avenam, fed verum triticign magna cum fui admiratione collegit. Idem experimentum , & eodem mo¬ do & cum eodem effečtu probatum fuit in Hollandia Harlemi a Domino Sypen- ftein confiliario, & pro illo anno focieta- tis fcientiarum ibi erečtae Praefide. CXVIII. Interim fi experimentum, ut nobisob- latumerat, itafehabet, haud credidero, femina avenas in verum fecale degeneraffe, aut mutata fuiife, fed fi mihi liceat con- ječiurare, crediderim potius in uno Te¬ mine faepe, aut faltem aliquando contine- G4 ri I 104 Tractatus I. ri plura alia lamina fpeae diverfa, pro diverfitate circumftantiarum quandoque evolvenda. Hoc docent morbi hseredita- rii, ubi in femine humano eorum etiam lem na continentur. Sic femina v. g. tri- tic c jeter a faluberrimi, fi fint in vicinia alterius triiici rubiginofi, confeftim infi- ciuntur miafmate rubiginofo, ut, fi taiia fein nentur, triticum exinde rubiginofum evadat. Idem dicendum eft de illis infe- čfis , ut tuputa, quae verminofa oriuntur & vivunt Item conflat, grana chermes n;hii aimd effe , quam cumulum vermi- cuforum. Grana feu Temina piperis viden- tur pariter in Te continere feminia vermi- culorum , quia macerata in aqua copiofif- fima taiia exinde evolvuntur. Undenon immerito vjdetur Buffonius opinari, omnia Vegetabilia effe ammata. CXIX. Ex his, aliisque Timilibus obfervatio- nibus , qu3e tam in regno animali quamin vege- DE CONTAGIO. 105 vegetabili evidenter contingere videmus, poftimt propter paritatera rationis muita corollar a , qua; ad enodandas quam plu* rimaš & difficillimas de contagio quteftio- nes infervirent, deduci; ut ii q me ras. cxx. Quare miafmata maligna tamdiu in- ertia perliftere valeant, ut in hydropho- bia, podagra , lue venerea, aliisque fimi- libus obfervare eft ? quae multos annos innocua , & inertia in corpore latere, & tandem multos polt annos feris in nepoti- bus in ačlum deduci & efflorefcere vide¬ mus ; quin imo exinde explicari pote* quomodo certi morbi contagiofi, ut lepra, variolae, lues gallica per muita fecula file- re, aut faltem vix fenfibiliter fe explica- re valeant: etenim exnoftra, quamflru- imus fententia, certum eft, omnia morbo- rum contagiofo rum feminia abinitio crea- tionis jam extitifle, & probabiliter primis feculis, quamvis nullam eorum memoriam, G 5 fi I o 6 Tractatus I. fi peftem excipiamus, habeamus, tam fii- nefta, quam nune faevitie genus humanum afflixifle; tempore autem Hyppocratis, & luem gallicam & variolas vix feniibi- les fuiffe; ita ut adhuc dubitem, an haec Divo Hippocrati nota fuerint, nec ne. Si- cut enim lepram, elephantiafim rarifii- mum morbum hoc tempore dicere debe- mus, qui tamen prifcis temporibus, ut patet ex faeris literis & Hipp. eommunif* fimus crat afFečlus ; ea propter etiam au* tores vix hoc tempore de ejus cura fol* ličiti efle foient; Idem dicendum erit de variolis, & lue venerea tempore Hippo* cratis; fi enim tune ifti morbi, ut nune fseviiffent, vix credibileeffepoteft, ut fo- lertiffirnus Hippacr. qui alios morbos tam accurata ratione defcripfit , hunc princi* pem & tam funeftum morbum vix fuperfi- ciaiiter tetigiflet. CXXI. DE CONTAGIO. 107 CXXI. Experientja itaque docet, lepram ,quse quondam communiffimus fuit raorbus, hoc tempore ita deficere, ut vixejus fuperfmt veftigia. Item conftat, quod lues vene- rea, quas in fui exordio tam contagiofa, funefta & plerumque lethalis fuit, nune potius cum incommodo, quam cum peri- culo fua decurrat tempera ; nam primis illis temporibus quam citiffime pervade- bat, & corrumpebat omnia membra, quae nune genitalium fede contenta per modum gonorrhaeae fuum abfolvit decur- fum; neque enim hoc tempore tam faci- le contingit, niii praepoftere tračletur, ut reliqua aggrediatur membra. Unde fpe- randum eft, fore, ut brevi hoc malum,uti ante plura fsecula, fileat, aut faltem in- fenfibiliter glifcat, quod jam dudum in votis & in auguriis erat expertiffimi Aftrucii. CXXII 108 Tractatus I. cxxir. Talia decrementa obfervantur pariter in aliis,exquibus vulgo dicimus, nattnam in fuis operibus deficere; fic legimus Ef* drse Lib. 4. C. 5. confidera er go £r tu quoniam minori ftatura ejlispra lis , qui an- te vos; & quipoji vos ; minori quam vos , quafi jam fenefcentes creatura , Item Juvenalis , & Homerus 1. & 12. Iliade. Nam genus loc vivo jam decrefcebat Homer o , Terra malos bomines educat atque pu° Jtllos Item Lucretius. jjamque adeo fračia e JI atas, ajfcrta- que tellus , Vix animalia parva creat, qua cnncia creavit. Seda > deditque ferarum ingentia cor- pora partu. Item DE CONTAGIO. I09 Item ante Hippocratem, & medente illo, corpora tanto poliebant robore, ut illis non tantum integris & fanis,fed etiam aegris veratrum fine omni noxa propinare- tur ; aft jam Galleni tempore robur illud decrefcebat, & Gallenus ipfe textu 559. & fequentibus conqueritur, miraturque, veratrum ab Hippocrate febrientibus prae- ftitutum fuilTe, dicens : nos vero neque inte- gro bomini dare audemus. CXXIIL Htec & fimilia plura non aliunde fa- cilius quamafuccelTiva feminis evolutione intelligi, & comprehendi poflunt; etenim aliqua eorum, uti jam fuperius diximus, ci- tius,alia tardius, ordinea Creatore^raeda- bilito evolvuntur; alia vero propter ni- mias & frequentes evoiutiones decrefcunt, aut plane jam defiderantur. Unde ratio reddi poteft horum, quae a medicis pra- člicis in morbis contagiofis obfervantur; fic Sydenham obfervat, quod morbi epi- demi- I IO Tractatus I. demici contagioli fuis fab initiis foleant fu* rere, tandem vero fucceffive decrefcere. Quod Plinius Lib. 7. C. 1 6. quam opti- me expreffuTe videtur 9 dum ait: in ple¬ num autem euncio mortalium generi minorem in dies jieri, pr operno dum objervatur : ra- rosque Patribus proceriores conjimente uber * tdtem feminum exuJlione, in cujus vices nun ; vergat avum. Hoc experiuntur coloni in feminibus vegetabilium &c. vide §. CXXVI. CXXVI. Pofuit enim adorabile & omnipotens Numen, quemadmodum omnibus creaturis in earum mutationibus, ita vel maxime omnibus feminibus ftatas, & prseftabilitas quasdam leges, ut aliqua earum longe ci- tius, aiia tardius evolvantur, & in a&um deducantur, nam fuperius jam oftendimus, omnia femina tum animalium, cum vege¬ tabilium , quae hoc tempore evolvuntur, in primis illis jam feminibus a Deo creatis con- DE C O N T A G I O. tor contenta fuifte. Aft quare hasc femina non jam ante mille & plures annos fuerint evo- luta, aut quare non aliquot feculis tar- dius, vix alia, nifi quam nos adduximus, ratio reddi poteft. Acutilftmus Hartfae- kerus credit, quod fenftnum fuccefliva extricatio, & evolutio ex primigeniis fuis feminibus fe habeat, ut fr u c tu s ex fuisar- boribus , quorum primo illi, qui matu- riores funt, decidere folent. cxxv. Ex fupra dičlis obferuationibus faci- lius etiam concipi poteft, quare unum miafma eontagiofum videatur kepe in aliud degenerare, aut cum alio conjungi, aut per modum cujufdam antipathiae alterius confortium abhorrere ; fic non una vice vidi, prsefentibus variolis fcabiem fugatam fuifte, aut dixero potius filuifle ; nam difllpatis variolis poftliminio fcabies re- diit, & eadem pertinacia, ut prius, aegros affligere folebat. CXXVI. 112 Tractatus I. CXXVI. Hoc ipfum experti ruricolae in vege* tabilibus, & animantibus obiervant, quod in fyiva funditus excifa & deieta non am- plius ejusdem fpeciei , ut prius, fed al- terius vegetabilia propululent. Item quod peregrina five Temina five animalia in alienas terras aliata iucceifive degenerent, decrefcant. Pariter ex hisratio reddi poteft, quo modo lues brutorum in homines , & vi* ciiiim, aliquando tranfire dicatur, quod fačlum fuifle in ephem. Dec. 2. ann. 7. obf. 192. p. 363. item cent. VIII. obf. 44. p. 319. & alibi legimus. Exem* pla haec čredo oppido rara funt, fi tamen aliquando obfervantur, non erunt eadem fpecie feminia morbi contagiofi fed alia , & fpecie diverfa , uti hoc fuperius jam infinuatum erat. Itemfacileconciperepof- fumus , quare ipfa contagia videantur guafi a feipfis aliquando diiferre; fic ob- fer- DE C ONTAGIO. 113 vationibus conftat, imam peftem alterius effe genii ab altera , & diverfam meden- di methodum requirere; etenim §. CXVI. jam diximus , in vegetabilibus inveniri diverfas fpecies fubordinatas ad eandem fpeciem reducibiles. CXXVII. Tandem patet ratio,quarenon Temper, dum tempeftas humida pluviofa, & nebulo- fa dominatur, morbi contagioii graffentur, quiaaerhumidus non Temper Tecumfert Te¬ mina verminoTa, & quamvis diceremus, quodTempertaliaTecumferat; erunt tamen ut plurimumtalia, quae machinse humanse communia & Tamiliaria Tunt ,ut haec nullum ex his detrimentum exfpečlandum habeat; fic quotidie & quolibet vix non momento temporis quamplurima muTcarum, aliorum- que inTenTibilium inTečlorum ovula cum aere eTculentis & potulentis abTque omni fanitatis detrimento deglutimus ; item vi- demus bruta myriades animaiculorum & Tom L JJ ovu- H4 Tractatus I. ovulorum una cum diverfis liquidis fta- gnantibus ex cloacis pariter fine fenfibili fanitatis dilpendio haurire. Clarifs. Loe- wenh. in fuis arcanis naturam rationem hujus obfervationis fundat in eo, quod credat talia animalcula, & feminia non tranfire ad fanguinem ; venim pace tanti viri dixerim, potius hoc contingere, quia talia ita familiaria & homogenea humori- bus redduntur, ut corporibus tam facile nocere non valeant. Hujus afferti ratio fundatur in aliis obfervationibus; fic notum eft, Turcas, Perfasque ad unam alteramve drachmam opii ferre poffe, quod noftratibus ad unum alterumve granum exitiale efle potefh CXXVIII. Ex quibus colligimus , quod femi¬ nia, quse morbis contagiofis inducendis paria funt, debeant elfe quafi exotica & peregrina , noftrisque humoribus hetero* genea & infefta; five hiec ab externo ad- ve* DE C O N T A G I O. 11 5 veniant, live in noftro corpore jam prae- exiftentia a cediš caufis evolvantur, & in adum deducantur. CXXIX. Ex antea didis ukro colligimus,qua- re morbi contagiofi ad certum tantum gra- duminillo, quod prehendunt, fubjedo multiplicari foleant, quamvis in aliis fere fine fine multiplicari & propagari pofiint; fic videmus , variolas in illo , qui illis la- borat, ad certum tantum numerum multi¬ plicari , quamvis illse in aliis fubjedis ul- tro multiplicari pollint. Cujus ratio ex jam didis fumi potek, quod talia feminia corpori, quod iis afficitur, jam familiaria reddi videantur ; alias tališ variolarum multiplicatio, & evolutio fine fine in eo- dem deberet fuccedere corpore. Et hsec forte unica eft ratio, qua- re is, qui femel variolis laborat, ab eis impofterum plerumque liber degere obfervetur. Ha cxxx. ii 6 Tractatus I. CXXX. Huc etiam poteft referri illa notabi- lis obfervatio, qua conftat, quod illi, qui lue celtica, aut Gonorrhsea faepius laborarunt, quamvis per appofita reme- dia fanitati reftituti effe videantur, tamen miafmatis venerei reliquias infcii in finu fuo foveant; quia fi hi uxorem, de cujus pu- dicitia certo conftat, ducant „ contingit, ut uxor praedičlo afiiciatur contagio, fa- no perfiftente aliquaindiu marito ,qui,dum eadem in fe perfentit incommoda, credit imaginaturque fibi violatam ab uxore fidem; uxor vero fuse confcia innocen- tise caufatur hujus nefandi criminis mari- tum. Ex quo dein tot jurgia, tot tricae inter matrimonio junčios exurgere con* fueverunt; fimilia videri poffunt apud Fonfecam , Mercurialem, Fernelium, item Rejes camp. elys. jucundarum quaefl:. 60. Ho« DE CONTAGIO. ii 7 Hoc autem non niii ex noftris prin- cipiis deduci & concipi poteft ; quia talia miafmata venerea marito ita iam red- dita funt homogenea & familiaria , ut fa- nitatem non laedant, quod ita fe non ha- bet refpečlu uxoris. CXXXX. Tandem quaeftioni quartse, quareni- mirum materia contagiofa fit tam facile communicabilis, & multiplicabilis? vide- mur pariter ex jam diclis fatisfeciffe, dum oftendimus, hanc materiam ex fuis femi- niis evolvi, & multiplicari ac ultro pro- pagari eadem ratione, qua vegetabilia propagantur, & multiplicantur; oftendi¬ mus autem,in unico femine contineri in- numerabilia alia evolubilia, atque omnia, qute ad haec ufque tempora in rerum na¬ tura extiterunt, in primigeniis illis femi- nibus contenta fuifle ; quse omnia per- quam appofite noftrte quteftioni applicari poftiint. H 3 CXXXII. n8 Tractatus I. CXXXII. Nihil vero evidentius ex noftra fen* tentia deducitur, & majore cum funda- mento oftendi poteft, quamcaufa, cur, & quomodo humores noftri corporis caete- ra faniffimi, fi vel a minima alicujus con- tagii feintilla afficiuntur, extemplo infi- ci, & confpurcari foleant; ut medici pra- dtici fepe mirentur v. g. in variolis bre- viiTimo tempore fanguinem fieri fpiiTum, & lardaceum, qui paulo ante fat lauda- bilis elfe videbatur. Si enim illa, quse fu- perius de aqua nuceriana corrupta & de aqua mari vedla & putrida reddita dixi- mus §. LXXIII. in memoriam revoce- mus, ratio eorum , de quibus hic qu&- ftio eft, facile reddi poterit; ficut enim aqua nuceriana alias limpida & infipida, fi putida fiat, naufeofa, fcetens & turbi- da evadit ; idem dicendum eft de humo- ribus noftri corporis putrefcentibus; quia ficut praedičli efFečlus in aqua nuce¬ riana DE CONTAGIO. 11 9 riana putrefcente ab innumerabilibus ani- malculis evolutis, eorumque ovulis & ex- crementis dependent; ita etiam admit- tere debemus, quod humores noftri cor* poris putrefcentes a diverfis animalculis evolutis, & ab his copiofe depofitis ex- crementis, & ovulis infieiantur , & con- fpurcentur, ficque propter htec heteroge- nea ipfis immixta corpora inepti ad libe- ram circulationem reddantur. CXXXIII. Hoc ipfum proh dolor! omnes me¬ dici pračUci in infantibus, vermibus inte- ftinalibus affecdis quam evidentilTime ob- fervant, & nobifcum fateri debent, quod illa febricula , qusc in talibus cafibus mi- feros infantes depafcitur, dependeat ab il- lis vermiumexcrementis ad inteftina depo¬ fitis , & magnam partem ad malTam fan- guineam dehtiš, quae ibidem tanquam cor¬ pora heterogenea fanguini mixta; partim ib mul o, partim minus proportionato fuo vo¬ li 4 lu- 120 Tractatus I. lumine motus febriles excitant 3 & liberam humorum circulationem interturbant; talia heterogenea corpora a viribus vitae, feu ofcillationibus vaforum conquaftantur, at- teruntur, fi fieri poteft, digeruntur, co- quuntur, ut per unam alteramve viam evacuari poliint; illa vero, quae in mi- nimis vafis peripheriae corporis fubfiftunt, fubfpeeie diverfarum effiorefcentiarum, feu exanthematum, in confpečlum veni- unt, quseexanthemata, cum nihil aliudfmt, quam miafma, feu aliquod congeftum ver- minofum, facile concipi poteft, quare iint communicabiiia, & multiplicabilia ; & ut aiias dici folent, contagiofa, CXXXIV. Hic poffet difficilis, in qua non omnes conveniunt , preponi refolvenda quae- ftio, an nimirum putredo , & contagium fuafeminia ab externo femper adipifcantur, an vero talia ipfis corporibus infint, & data occafione aliquando evolvantur? cxxxv. DE C O N T A G I O, I 2 I cxxxv. Noftra hac fuper quaeftione eft opi- nio, talia feminia non femper advenire ab externo, fed ipfis corporibus inefte , &, fi requifitas circumftantiae adfint, faepe evolvi & propagari. Hujus afterti ratio eft primo:quia microfcopia docent, quod fere in omni liquido, &folido, putre- fcentibus,alia quoad figuram, magnitudi- nem, partiumque conftituentium diver- fitatem obferventur animalcula; fic alia videntur efte in vino & aqua, & alia in. aceto; item alia in maceratione piperis, quam in granis v. g. frumenti, aut alte- rius cujusque folidi vegetabilis. Idem di- cendum eft de aliis. Item experientia conftat, quod,fiprae- dičla vegetabilia macerentur in aqua, lon- ge plura, & diverfa, quam in fola aqua, obferventur animalcula, adeoque fignum eft , quod talia feminia verminofa jam cuilibet vegetabili infint. H 5 CXXXVI. t 122 TRACTATUS I. CXXXVL~" Hic polfet aliquis dubitare, qua ra- tione ipfis vegetabilibus infint ? Nos re- fpondemus, talia feminia verminofa fere eo- dem modo inelfe ipfis vegetabilibus, uti fuperius diximus, illa inelfe ipfis lacubus exficcatis, quse adveniente humido ani- mantur, & multiplicantur , ut fuperius jam di&um eft. CXXXVII. Ex quo fundamento jam ipfe Doclif- fimus Buffonius indicavit omnibus vege¬ tabilibus inelfe quandam materiam anima- tam Q certaine matiere animee : cujus ulte- rior ratio defumitur ex experimentis CL. Woodwardi, aliorumque fupra nomina- torum Authorum; ex quibus conflat, quod liquidum aqueum, dum ad putredi- nem difponitur , exhibeat aliquam mate¬ riam viridefcentem, quse ex illorum ob* fervationibus nil aliud eft, quam conge* ries minimorum animalculorum , eorum- que de contagio. 123 que ovulorum ; & quod lisec materia vi- ridefcens inferviat pro nutrimento & au- gmento plantarum. Quapropter guilibet ex hoc unico experimento facile compre- hendet, omnibus vegetabiiibus inefle ali- quam materiam animatam, a qua nutriun- tur & augentur; iisdem enim conftarede- bent, quibus nutriuntur. CXXXVIII. Item experientia cuilibet efl nota, quod materia putrida five animaliuni.,iive vegetabilium , tum pro nutritione, cum pro fručlificatione vegetabilium plurimam conferat fymbolam, qute materia putri¬ da , ut jam oftendimus, ferta eft feininiis verminofis; ex quo iterato conftat, ve¬ getabiiibus talem materiam animatam in- effe debere. Accedit, quod diverfa ve¬ getabilium produčla, ut grana, chermes, cochinilite &c. nil aliud fint quam feminia verminofa. De his & fimilibus legere po- teris B. L. Needam. p. 99. Rayum d@ hift. 124 Tractatus I. hift. plantarum Lib. XXV. C. 6. de ilice. Item Henricum Baker p. 81. 79. 90. aliosque jam fuperius nominatos autores. CXXXIX. Item hoc ipfum de tuputa jam dixi- mus. His, quae de caufa materiali con- tagii in corporibus jam latentis dičla funt, poffunt illi mirabiles effečtus, qui a terro- re aut forti imaginatione faepe dependere obfervantur, adjungi. Similes obfervatio- nes apud quam plurimos Authores legi poffunt; ego ipfe, a terrore & forti ima¬ ginatione variolas , aut alium affečlum contagiofum exortum fuiffe, kepe obferva- vi, fed ut alias obfervationes , qua? qui- dem mihi, fednon aliis notae funt, prae- teream, unicam adducam. CXL. Cafus, qui Excellentiffimam pias me- moriae Dominam Comitem de Millefimo, natam Comitem de Corschenski in flore juventutis non pridem hie Viennas dena- tam, DE CONTAGIO. tam , concernit, eft longe majore admi- ratione dignus, quam quisque alius: Hsec Nobiliftima Domina tanta vehementia & inopinate impegerat in canem, ut in terram prolaberetur; exinde terrefačla fiati m ma¬ le valebat, dixitque fe morituram , eo quod ante aliquot annos illi mors ex for- tuito cafu propter canem prsedičla fuiflet; quod etiam proh dolor evenit; nam cor- ripiebatur febre maligna exanthematica, & mortua eft. Si de his, fimilibusque ca- ftbus ex jam datis de contagio regulis ra- tiocinari licet, hoc quidem facile evinci poteft, quod caufa materialis tališ conta- gii in corpore jam lateat, fed qua ratio- ne a terrore aut forti imaginatione in ačtum deducatur, majoris eft momenti. CXJLI. Si vis imaginationis verfatur circa ali- quod determinatum exanthema, ut graf- fantibus variolis circa variolas; tempore peftis circa peftem, & fic de aliis, tune faci- / 126 TR ACTATUS I. facilius mirabilis Ule effečlus concipi po- terit; quia tune certum mentis fenfum, feu certam ideam fequitur certus motus in noftro corpore & in fpiritibus; ut hoc clare in n te vi s maternis apparet, adeo que prtedičlus motus dirigitur ad illa fe- minia, de quibus eft illa fortis idea & non ad alia; adeoque haec commoventur, & in ačtum deducuntur ; & non alia. Ve* rum major eft difficultas determinandi , quomodo hoc fiat , fi imaginatio circa nullum fimile exanthema verfetur ; ut fit a repentino lapfu , cafu, magno ftrepitu , explofione inopinata tormen- torum &c. fi huic quaeftioni refponde- re debeamus dicimus , qucd in tali cafu , illa ferninia , qute evolutioni funt magis propinqua & vicina prše aliis com- moveantur & efflorefcant. CXLII. Diximus enim fuperius, diverfa fe* minia corporibus jam inefte, auia alias ef- / de contagio. 127 ~ . . . . effet inconceptibile , quomodo fiat, ut confanguinei multis milliaribus ab invicem difiantes eodem tempore, & eodem affi- ciantur contagio, Cafus fimilis funeitus ante triginta circiter annos hic loči con- tigit, & Ncbiliifimam familiam Domino- rum Coraitum de Curland prehendit, & funditus prohdolor! delevit; nam quinque horum Nobilium adolefcentum diverfis in prsediis multis leucis ab invicem diffitis commorantium eodem tempore,- & eodem morbo, fcarlatina maligna , infeftaban- tur & conficiebantur. Similem cafum legimus in Mangetti Bibliotheca pračlica de variolis; ubi fra¬ ter G ene vse, foror vero ejus Hafnise eo¬ dem tempore variolis laborabant, CXLIII. Ex quibus diverfa poflumus formare corollaria ; v. g. notum eft animalia maximam partem ntitriri & augeri vege- tabilibus, aliisque putridis aut ad putre- di- 128 Tractatus I. dinem difpofitis; adeoque debere pariter ipfis animalibus plurima ineffe feminia ver- minofa, iisdem enim confiamus, quibus nutrimur , quae data occafione fobolefce- re poilint; quod patet fi intime confide- rantes animalcula feminis mafculini, de- fuper ruminemur, eorumque in originem indagemus, debebimus neceffario admit- tere , vel quod talia producantur in noftro corpore de novo, quod fupradičlis con- trariatur; vel quod ex feminiis in noftro corpore exiftentibus evolvantur. Qua- propter mirari non debemus, corpora no- flra ad putredinem ita effe prona & difpo- fita; quod perfpicaciffimus ipfe Boerha- vius T. 11. operum chemicorum nobis- 1 cum fentire videtur,dicens: omnis igitur materies corporea , qua quondam conftitue- lat corpora mimantium , qua unquam exti~ termi, in aeremrapta fuit ; ft cadavera ure - ventur Ulico , ji in campis detenta fuerint, lentius , fi fepeliebantur adbuc tar Hus , at- ta- DE CONTAGIO, 129 tamen tandem e o exbalaverunt. (hiti er go miri Ji inde iterum pabulo antiquo con- gener materia corporibus idonea alimenta prabeat inde rurjus mfcituris. CXLIV. Ex quo colligimus hanc materiem putridam, & animatam tranfire ab uno corpore ad alia. Item colligimus talem materiam animatam ad putredinem difpo- fitam ipfis corporibus jam ineffe. Hoccla- rius videmus in pleuritide , peripneumo- nia, aliisque fimilibus affečlibus ad putre¬ dinem humores difponentibus, fi enim in tali cafu illud, quod reflagnat non difcu- tiatur, aut per fputum evacuetur, tune femper magis corrumpitur, & putrefit, tandemque ad malfam fanguinis reforbetur, & ad peripheriam fub fpecie exanthema- tum propellitur, in quo cafu, fi copiofe, & plenarie tališ eruptio contingat, per modum metaftafis a parte nobiliore ad mi* I mus Tom. L 13 ° Tractatus I. nusnobilem, fitcum euphoria; fecus ve¬ ro fuccedit, fi paulatim , diverfis tempo- ribus, alia femper recens fiat eruptio; tune enim fignum eft a parte affečla , & fuppurata taiem materiem corruptam con- tinuo decedere, & ad maflam fanguineam, atque ad peripheriam deferri; ex quo per- intervalia febris augetur, vires minuun- tur, morsque his laboribus fuccedit. Ex quo patet, quod haec materia putrida, & animata in corpore generetur, & non ali- unde adveniat. Hoc ipfum videmus fsepe in morbis caiidis acutis, in quibus exan- themata evolvuntur. Hic unicam & no- tabilem in praxi medica obfervationem at- tingere debeo ; quod nimirum ex mox an- tea dičlis pateat ratio; quare illi prše aliis in morbis arutis periculofius decumbant, diverfisque exanthematibus obnoxii fmt, qui diverla , multiplici, & pretiofa ci- borum, dapiumque mifcella utuntur. Plu- DE C O N X A G I O, IJI Plura alia ex noftra de miafmate ver- minofo fententia deduci & exponi poffent, qu« ne differtatio in librum excrefcat, miffa facimus; quorum plura inferius de rubigine attigifle ju vabit. Interim hoc noftros alleviat labores , quod ex his principiis diverfa arcana natur« alias im- perfcrutabilia , concipi, cognofci, & di- lucidari poifint; quorum plura pofterior aperiet aetas. CXLV. Veram dices, quid ergo commodi, & emolumenti in Republica ex frač ita exaltata de contagio fententia exfpečlan- dum & fperandum eft ? Refp. multa ex* inde Reipublic« commoda derivanda ef- fe ; nos ennumerabiinus principaliora, mi* nora quisque fibi imaginari poterit. CXLVI. Primum commodum, quod falutem generis humani concernit, aperte patet I 2 ex 132 Tractatus I. ex tot jam captis obfervationibus, & ex- perimentis, quibus videmus morbos con- tagiofos, & putridos optime & efficacif- fime a remediis anthelminticis cicurari & tolli, de quibus jam fuperius §. CV. di- člum eft; ex quo fperandum eft fore, ut impofterum efficaciora, & certiora quam hucusque fadlum eft, antidota adinvenian- tur, & approbentur, quas ipfum miafma con- tagiofum immediate attingant, infringant, aut plane deftruant. De qua indicatione proh ! dolor in praxi medica hucusque altum femper eft filentium. Tota enim noftra cura in morbis contagiofis verfatur tantum circa fymptomata, feu effecftus, qui a prtedičlo miaftnate contagiofo de- pendent, dereličla plane intačla principe talium morborum caufa. Sic fi v. g. va- riolis laboranti, aut laboraturo mederi volumus , refpicimus tantum illam, quae adeft, febrem, ingentes calores, & uni- verfalem quafi inflammationem , aliaque fimi« DE C O N T A G I O. I 3 J fimilia fymptomata; ex quibus indicatio- nes formantur, ut febris moderetur, ca- lor temperetur , & inflammatio tam per vence fečtiones, quam per copiofa & ap- propriata diluentia difcutiatur , interim de miafmate variolofo omnes has turbas excitante nulla iit mentio, aut indicatio. A fpina digito, aut alicui alteri parti in- fixa, fit pariter dolor, rubor, ardor,& inflammatio illius partis; in hoc cafu nun- quid tutiflima & breviflima procederemus via, fi praedidla fpina extrahatur , aut deftruatur, & iners reddatur; fi vero in- tačla , & irjfixa reličla fpina , parti in* flammatae mederi velleinus, utique a fana recederemus indicatione ? Eodem fane mo¬ do procedendum eflet cum miafmate quo- cunque contagiofo, quod generi nervofo & vafculofo infhcum, & haerens predi- člas in noftro corpore excitat turbas; de- beret enim aut deftrui, aut ad aliquenj locum pro ejufdem evacuatione, & ex« I 3 P« 1 ' 134 Tractactus I. pulfionedeterminari. Aut, li hoc fierl non poffit, ejusdem evolutio, & multi- plicatia impediri. In his deberemus pri* mo, dein in illis , quae fymptomata re- fpiciunt, effe intenti. Verum quam pa* yum hac in parte ad haec ufque tempora profečium fit, quisque rerum medicarum peritus non ignorat; interim aeterna me- moria digniflimus Boerhavius in tra&atu de variolis, quafi ad miafma verminofum refpexiffet, tale remedium fpecificum, quod miafma verminofum immediate at* tingeret, in principibus anthelminticis feu in antimonio & mercurio, quaerendum effe judicavit, aliisque in hoc indagandi aperuit viam, cujus faplentiffimi confilii ratio non nifi in illorum eximia virtute vermifuga , & vermicidia fundari ? & con* quiefcere poteft, CXLVII. Ex hoc exurgitfecundumemolumen- tum in praxi medica bene notandum, & ob- / < DE CONTAGIO. 1 35 obfervandum, quo docemur , quale quo- ad frigus, & calorem regimen in morbis acutis contagiofis tenendum. Nam qui- dam pradicorum folent fimiles aegros ni- mio fere fuffocare calore, ficque humo- res inquilinos, & laudabiies exprimere, & expellere. Alii vero nimis audader segros libero exponunt aeri, ficque & morbum , & periculum augent. Ex no- ftra vero fententia optima patet methodus, quam in fimilibus cafibusobfervare debea* mus, etenim fuperius jam diximus, tam vegetabilium quam animalculorum evolu- tionem, & multiplicationem per diverfos caloris gradus augeri & minili poffe. Sic diximus non tantum fub asquatore , fed etiam in noftris regionibus pluvias calidas & flantibus auftris cadentes effe vermi- nofas , quales non funt, fi frigidse, & flantibus feptemtrionalibus ventisdecidant. Item experientia conftat, peftem, quae urgentibus teftivis caloribus nimium 14 mul- 136 Tractatus I. multipiicatur & propagatur, appropin- quante hiberno frigore deficere aut plane filere. CXLVIII. Unde ex his tria in praxi bene ob- fervanda deduci debent: Primum * quod gradus caloris cubiculi , in quo aeger fe- bre acuta laborans, degit, debeat effe grad. circiter 15. therm. Ram. feu gra- duum therm. Fahrenheit. 65. aut 66. fi enim cubiculi calor excedat praedičlos gra¬ dus , difponuntur corpora ad majorem pu- tredinem , adeoque ad majorem feminis verminofi evolutionem. CXLIX. Secundum eft, quod aer cubiculi, in quo segri febribus acutis laborantes de- gunt, fepius renovari debeat, alias aer ipfe putridus evadit; unde experientia omnium phyiicorum conftat, quod ani- naalia in aere claufo nec fana nec diu ki vita confervari poffint. CL. DE CONTAGIO. 137 CL. Tertium eft, quod tales segri nimiis ftragulis non tegendi, aut per diverfare-' media calefacientia ad fudores adigendi, aut cogendi non fini, etenim experien,- tiadocet, hac ratione morbum pejorem, & exanthemata alias benigna, maligna reddi; quin imo homo fahiffimus hac ra¬ tione morbum acutum inflammatorium , & exanthematicum contrahere potefh CLI. Memini funefiiffimi cafus, qui 2 5. circiter ante annos ex hac prsepoftera me- thodo hic Viennte contigit: nobiiiffimus Dominus de Porenftain inferioris Auftriie Regiminis confiliarius 3 o. circiter annos natus temperamenti melancholici, adabi- gendos fpafmos hypochondriacos, qui- bus fsepe affligebatur, ignoro an proprio, analieno ex confilio, caeterafanus,fe com- pofuit ad lečlum, ac triplo plus quam fo- lito tedlus, diverfisque fudoriferis in ufum I 5 vo- 138 Tractatus I. vocatis, nychthemeri fpatio tantam fu- dorum exprelfit copiam , ut mox exinde delirare, furere, & febricitare inceperit, fecunda poft decubitum die primo pete- chise, dein, purpura tam rubra, quam alba accelferunt; mox advocabatur ad aegrum Magmficentiffimus piae memoriae de Carelli, dem Magnificus Dominus de Weber ; ego vero diu nočtuque aegro ad- ftiti Verum quamvis fat mature repeti- tse fanguinis miiTiones, copiofiffima emul- fa, diluentia, antiphlogiftica, clyfteres emollientes praeftituerentur ,patiens tamen femper pejus habuit, & convulfus mor- tuus eft. CLII. Ex quo multa corrollaria deduci pof- funt; potiffimum vero inde elucefcit, quod materia contagiofa exanthematica non fem¬ per ab externo communicetur, fed quod in noftro corpore elaborari & tandem in ačtum deduci poflit CLIII. DE CONTAGIO. 139 CLIII. Item quod regimen calidum, a quo fluidiora, & tenuiora diffipantur, ad mor- bos calidos acutos inflammatorios difpo- nat, & fi tales morbijam adfint , dete- riores reddat; obfervante hoc, & mul- tiplici experientia confirmante acutiffimo Sydenham, qui toties & fumma cum ener- gia declamat contra regimen nimis calidum in acutis quondam ufitatum. Talia le¬ gi poffimt in aureis ejus operibus fečt. I. c, 10. itemfečt. 11. cap. n. fečt. V. C. V. & VI. & alibi, fed praecipue in fchedula monitoria de no vas febris ingref- fu. In his judicat morborum malignita- tem faepius a malo regimine, quam amor- bi natura dependere dicens : Quanto ma- gis uju calefacientiiim atluantur particula calida , Jpintuofa tanto magis intendi- tur ea, qiwn babent , ajjimilandi facultas, CLIV Tractatus I. 140 CLIV. Haec methodus illis vel maxime, qui aut Sthalianae, aut Sylvianae hypothefi ad- dičfi funt , in ufu effe folet; etenim cre- dunt, miafmata maligna non nifi per fu- dores expellenda, aut per terrea abfor- bentia deftruenda eife; in quem finem di- verfa remedia calida fale volatili prsedita, aut inertes terras, bolos , aliaque alexi- pliarmacorum titulo infignita pharmaca, praeibituere confueverunt. CLV. Tertium Reipublicae commodum, quod ex noftra de contagio fententia re- fultat, concernit artem veterinariam; quae brutorum morbis mederi docet. Sane fatis mirari non valeo, quod talia, quse non tantum Reipublic« commoda , fed neceffaria effe norunt pmnes, paffim ftu- pidis, & indočlis veterinariis dirigenda committantur; qui neque anatomica ne- que animalem oeconomiam, multo minus mor- ' DE CONTAGIO. 141 morbos noverunt, quali vero medicum , five chyrurgum dedeceret tračlare fimilia, quorum ipfum magnum Hippocratem non puduit. Sic Hippocrat. dum de luxatio- ne agit, non tantum illas, quae homines, led etiam tales , qute boves attingunt, pertračlat. Itemdum de internis affečlio- nibus & proprie de aqua inter cutem tra- člat; ab his, quse cultro anatomico in brutis fieri obfervavit, probat talia in ho* mine quoque contingere debere; textus eft tanta veneratione dignus, ut hic omit- ti non poffit: unde N. 25. ait: quod an¬ teni fiat etiam a tubemilo , aqua inter cu¬ tem teftimonium babeo in bove , &T* in cane , C 5 2 in Jus: h Us enim quadrupedibus ma- ximefunt tubercula in pulmone , qiuz aquam habent, f enim dijjecueris , citi/Jime cogno - veris ; fluet enim aqua. VidentUr autem ta¬ lia multo magis in bomine fieri quam in pe- coribus , quanto etiam morbofore diata uti- mur £žfi. Item \ gt—— ——w —— mnntmn m i m i nni iii w m\ uwmM MM 142 Tractatus I. Item Lib. 6. de morbo facro conflat ab illo oves morbo comitiali denatas diiTe- člas, & apertas fuifle, ut caufas, & fe- dem morbi eo melius nofcere poflet. Ni- hil dicam hic de Homero, de Virgilio, qui 2. Georg. lib. 3. item de Piinio, qui lib. 31. cap. 3. aliisque rečen tioribus, celeberrimis viris, qui de morbis bruto- rum tračlarunt. Unde ut fimilibus mor¬ bis melius obviam eamus, optimum fore judico, fi quidam in arte experti Medi¬ ci & Chyrurgi conftituantur, qui anifpi- cinam brutorum ex contagio denatoruin ipfi afrumant, & rite examinent; ad hoc ut morbo magis congrua remedia appii- cari poffint. CLVI. Nullus eft morbus, qui majorem in armentis ftragem agat, &exquoRespu- blica plus detrimenti perfentiat, quam ex contagio a triginta fere jam annis per- durante, videmus enim & lugemus diram ta- DE C O N T A 6 I O. 143 talem luem armenta occupantem totam pervagare, & circumire Europam. Hune in finem quam plurima tam prophilačtica, quam curativa venditantur remedia ; ve- rum ad lisec ufque tempora tamparum hac in parte profeetum eft, ut celeberrimus Lancifius in fuo eruditiflimo traeftatu de bovilla pefie credat, omnia, quse nobis patent remedia plus detrimenti, quam emolumenti attulifle bobus. CLVII. Si vero ad ilia, quse nos de contagio in genere diximus, ferio reflečtamus, fpe« randum eft, fore ut remedia tam prophi- lačlica, quam curativa, quse magis quam hucufque votis refpondeant, adinvenian- tur. Etenim fi omnia , quae tam in lue contagiofa affečlis , quam quae in exinde denatis obfervantur rite , magna cum at- tentione examinentur, videbimus, & fa- teri debebimus, caufam tališ luis conta- giofte effe materiam animatam, feu putri- dum 144 Tractatus I. dum miafma verminofum; ne vero hsec, quse ftatuo dičla , & afferta tantum, fed etiam probata videantur , adducam talia, quse in fimiiibus cafibus videre eft. CLVIII. Ex antifpicina boum contagiofa lue affečtorum, & denatorum obfervamus oris fauciumque ulcufcula, quse usque aa ven- triculum & pulmones fe extendunt; haec ulcufcula fi armato oculo examinentur funt plena vermiculis ; qui dein alias etiam tam folidas quam fluidas partes occupant, & fe multiplicando totam fluidorum maifam inquinant, & confpurcant, eodem nimirum modo , uti de aqua puriffima, & limpi- diffima nuceriana aeri expofita fuperius di- ximus; hanc brevi fieri turbidam, fce- tidam , & innumerabilibus animalculis foetam. Hoc oftendit Rodius cent. 3. obf. 61. & 62. nimirum in bobus ex contagio de- natis non tantum fiuida., fed etiam folida fca- DE CONTAGIO. 145 tereinnumerabilibus vermiculis armato ocu- lo vifibilibus. Idem alferit Godefridus Bidloo, in ovino, aliorumque animanti- um fanguine dari animalcula, quae multo- rum funt morborum caufae. CLIX. Bernardinus Bono, Medicus Brixien- fis in literis ad clarifs. Valifnieri 1713. datis noftram opinionem confirmat, di- citque, fe femper in fanguine contagio af- fečtorum boum quam plurima vidiife ani- malcula; quod dein ipfe nunquam fatis laudandus D. Valifnieri in conftitutione epidemica, & ut aicit, verminofa, quae anno 1711. non tantum Ducatum Man- tuanum fed etiam ditiones Venetas vexa- bat, a fe conftanter obfervatum fuilfe, ait. Verminofum hoe malum folet alias vocari il mal del Formone, quod ma- lidis nomine donari folet. In hoc malo quam plurimi vermiculi videntur occupa- re prše aliis partibus ipfum ventriculum, Tom. L K quem 146 Tractatus I. quem rodunt, inflammant, ac tandem fpha- celo afficiunt. CLX. Ejusdem fere generis funt iliae obferva- tiones & relationesex Gefrnania adeundem Celeb. Virummiflae,exquibus conftat peco- ra lethali contagio laboraffe, cujus caufa cum omnes lateret, fic omnia adhibita remedia jhuic malo tollendo imparia fuere, doneč detečtum fuerit, quod intra ungues bifi- das fe infinuent certi vermiculi, qui ibi- dem nidificandofe maffte fanguinea; commu- nicant,eandem inficiunt& deftruunt;hoc ma- lum dein, fi mature opem ferebant, facile fcarificationibus, ferro & igne tollebant. Huic confonant illa, quse §. LXXIV. diximus. Unde patet, quod certa femi- nia verminofa unam potius partem prše altera ocupent, ibidem foboleicant, & tandem totam machinam deftruant. Hoc enim contingere folet ambulantibus pe- dibus nudiš per arenas ficcas in Indiis; folent DE C O M T A G I O, 147 folent ibidem cer ti vermiculi fe infinua* re plantis pedum, qui nifi mature abi- gantur, crudeliffimam inferunt mortern. Hčec & fimilia exempla in calidiilimis provinciis rara non funt; nam in Afri- ca, & aliis fub Zona torrida regi oni- bus talia quotidie videntur. Huc etiam referri poteh obfervatio de Dracunculis, qui in putridis, & coenofis Guinseae litto- ribus , aliisque vEthiopiae plagis, multos afficiunt, & interimunt; hi enim inter crurum mufculos fedem figere folent, & ni tempeftive, & caute apto inftru- mento , verticillo, Umili eorum , qui- bus fides intenduntur, auferantur, aegris magnum dolorem afferunt & periculum. CLXI. Ah quare aliunde fimilia petimus exempla? utique in Germania nobis noti funt comedones, crinones, firones, a Se- nerto drachunculi vocati; qui fuis ex- crementis maham fanguineam inficiendo K a mife- 148 Traciatus I. miferos infantes exhauriunt, febrem certam inducendo tandem morafmo conficiunt. Talia in pluribus probatiffimis autoribus legi poffant, fed prascipua? in eruditiffimo tračlatu de vena medinenfi, feu de dra- cimculis veterum a ClarilT. Velfchio edi- to. Praetereo alias quam plurimas obfer- vationes Dominorum Cogroffi & Grof- fi, aliorumque expertiffimorum virorum, qui in diverfis bratiš contagio affečlis & denatis, femper & conftanter talia femi. nia verminofa armatis oculis confpexe- runt, unde ab his talia Eruditiffimus D. Horatius Burgundius edočlus, compofuit boe in genere carmenelegantiffimum,quod, five ftyli elegantiam, five Poefeos amoe- nitatem fpečles, Virgilianis haud cedit; quare čredo, neminem toedebit hoc legiffe: CLXII. Te quoque nune canere docilis manfheta DE CONTAGIO. 149 Subdere collajugo, ac flridentia volvere plaiiflra Turba potens , faciliique putres im vertere glebas. Venim Leu! dira tuos pejiis populata penates Excidinm infandum mijeris prafepibus infert. Itatiee , vallesqiie cavee , collesque Jupini Infonuere olim crebris miigitibus , at nune Italia, vallesque cava, collesque fnpini Cpntieuere , antrisflet mnta ftlentibus eebo. Cur tam Je da Ines? Jiabulis cur Jerpe- ve totis ConceJJum ? & curn/im folis immicaju * vencis ? Talia jaftanti Jpecies puleberrima Redi AJfuit ante oculos , Redi quem dexter Apollo E t mutas agitare ar te s , dulcis E- trujca K 3 P‘- 150 Tractatus I. Peclere fila lyra docuit, caujdsque repo- flas Fenari , čr 1 cedro dignis committere clar- tis. Non tamen agnovi vultum , cum Je milni longa Solamen, comitemque vice dedit arva petenti Tiburis urbanis dentem apta retundere curis, Alloquio Jed iter dulci dum fallimus , ecce T&nrus Agenorea pulcbrove&ore puella Pulclmor ante pedes amborum rura pro- pinqm ConJUtit averfatits , or a madentia guttis Grandibus attollens , vifns mir mila no¬ ta Jmplorare manus, Jingultibus ilia duxit. Tum vero: quid me lacrymis moriture fatigas ? Redi DE CONTAGIO, 151 Rediait; bumanis fi vos Deus ujibus aufert Ulturus vefiro fceleratas funere terras , Quippeubi nullafides Juperum, bella,im- pia belk JEternis pugnata odtis, fatis horrida nul- lo Sanguine viffa jacet , quamvis Aftraa gradivo. Et fimul bac ., Jimul educit Jpecularia , parvis Immodicam rebus conferre valentk mo- lem. Me nejcire diu nun pajja dioptrica vi- trum : Ergo libens oculos admovi, pujlula nu¬ diš Invia luminibus vijurus fi qua juvenci De čute projlaret manifefii caufadoloris. Denfata borrefco referens , per colla ,per armos Infectorum aciem , luftrofcedisque cboms K 4 Tractatus I. 152 P utrida ludemes circa convivia vefmes. (Juam malta , avuljum Ji caurus ob av- borepomum DecuJJit , pleniš, cnm videt natis in arvis Autumnus , circum denjantur: & agmi- ne longo Formica piceis injixa dentibus barent. Veficiente vitro ne quidquam adnitor in- ermi UJurpare oculo tenuijjima corpora , nam- que Mole fub exigualatitant,JenfusqiieretuJos Vincunt , atque fui vejitgianulla relin- quunt. Tum Jic me comes alloquitur. Tihi mu- mre nojlro. Savi pevmijjiim caufas cognofcere movbi. Scilicet ut pereunt vitiata teredine ligna, Jntereunt car iem poji qum duxere j uvenet; (Jua Jimul ac ccecis furtim infmuata me- duilis Fibrarum nexus occulto dente rejolvit , Non DE CONTAGIO. I 53 JSon montes , non pr ata juvant pmguif Jima lato Gramine, non puris avgentea jhmiina lympbis. Takntes nequidquam herbas menjat arator , Virojas nequidquam mr as, ventosque nocentes, Fluminaque incertis nequidquam infecla venenis. Quid quod fcire licet , quare contagia totis GraJJentur campis. Nempe inequieta pererrat Omnes turba locos , atque ova excludit ubique In diram facunda litem , fraternaque mortem Jdcirco mijeris pariunt commercia tau- ris . Jpfa juga, atque ipfum vermes contra - xit aratrum , K s Cm- 154 Trač tat us I. Cm&aque letbifero jcatuit vicinia tabo. Vejlibus imbibitum virus quin ipje co- lonus. Infcius ad tenas longinquo fole calentes Detulit , atque gregem mortalibus injicit ovis. Prima medela malo e(l flammis abole- re reliffia Csrmina ferpentis morbi, comburere ča¬ raš Agricola veftes , inopisque fenilia tecli. Pignora ne pigeat / tremula prafepia flamma Delabant atque omne domus vitium ex- coqua tignis. SulpJjuris ingrato quandoque abigentuf odore Hoftes , nitrati lentoque volumine fumi; Proderit , & pingui perfundere corpus amurca , Vel grave morbojis lydrargiron indere fbris: Nam DE CONTAGIO. *55 Nam veluti incautas volucres vifcum alr lig at, omnem Exiguis adimunt injeclis pinguia motum , lnjirmosque ligant artus , angujlaque replent OJUa nervovum , vitalis čs 3 aeris bauftum Jmpediunt patulis intruja meatibus : Inde Infecla ajfufo pajjim moriuntur olivo. Denique cur folos primat vis noxia tauros ^am lipet. Ut tellus eadem non omni¬ bus aqno Seminibus grcmio foret opportuna fo- vendis , Quod rapidi Joles aliis nocuere , nivofus Mgoeeros aliis , & pigra tempov a hruma Vel fatura falibus , vidna vel Julpbure gleba. Sic 156 Tractatus I. Sic injetla locis pojme cubilta certis. Nec propriat mutare datur fine funere fedes ; Sen peregrina illis epula tenuijjhm vita Flrnina ruperunt, Jeu certum femina pofcunt Fermentum la&anda , aditum nimis ar- Eta malignum Seu vetuit textura cutis , Jeu pomre nidos Dijcors mobilium impediit compago fibrarum , Seu cauja id probibent alia; experien- tia fidis Edocet indiciis , magnarum grandibus barent , (fua pecudum membris injecla minuta vagantes *Jn pellem transferne alienam band pojfe penates Ac DE CON T AG I O. 157 Ac neforte putes ms Jomnia vana lo . cutum , Confule quotquot habsnt vivos animalia vermes hiter Je numero membrorum , mole , figura Difformes videas omnes interprete vitro. Unde inferre hcet certis matricibus ova Committi certis infeftis apta creandis: Ni fiat, rupto non nafci car cer e gentem Ergo quid in fulos pefiem bane fievire juvencos Magnanimumnec eqmm Udi, mollem- ve capellam M ir ar is f pereunt inimicis creditapons. Ova, nec objemi pojfunt JoboleJčere pulti , Ceu fr nekim patriis arbor negat exu,l ab arvis. Sic ait , & Redi mentem , vultusque decoros ConfeJJa in easlum fi Uta recepit imago. CLXIII. 158 Tractatus I. CLXIII. Si itaque in curatione talium morbo* rum ad animatam feu verminofam reflečta- mus caufam, nullus dubito, quin in ap- propriatis anthelminticis, antidota, quas hucufque nos latuere, adinveniantur, & quas captis & repetitis experimentis re- fponderint, approbentur. CLXIY. Ego abfque jačlantia aperiam, quae in moderna lue, armenta depafcente, pro fcopo tam prophylačtico, quam curativo aliquoties proficuum expertus fum. Ta¬ le remedium conftabat ex mercurii dulcis dragma una, myrrhae elečlae , & cam- phorae aa dragma dimidia. Propinabatur infečlis bobus quotidie , aut fingulis alter- nisdiebus, quin imo fi opus fit, binas ta- les dofes nychthemeri fpatio, doneč ni- mkum ex hoc remedio faliva tenax, vi* fcida, & copiofa tam ex faucibus quam ex naribus profluere incipiat. Infundendo illis DE CONTAGIO. *59 illis fepe de die , fi ipfi haurire nolint, fufficientem quantitatem aquse cum hordei farina mixtse, & cočfoe; ad hoc ut tam pro nutrimento, & alimento , quam pro praedičta levi falivatione adjuvanda & mo- deranda fufficiat. Si vero ut prophylačticum hoc re» medium in ufum vocare volumus, fuffi- ciet fi bis in hebdomada fanis propinetur bobus ; unde pariter leviffimus fuccedet falivae profluxus; aft ita falutaris, ut ta* les boves impune cum infečtis degere va- leant. Haec ut candide fatear, quas huc* ufque obfervaveram , ita fpero fore, ut in pofterum five a me five ab aliis plura, & rem magis firmantia capiantur experi- menta , quas omnia certe non aliunde , quam ex noftris jam datis de contagio principiis peti poffunt. Hoc quidem ve- rum eft, quod mercurius in fubftantia ex- hibitus pro plebe magnarum eflet expen- farum; unde huic fubftitui poffet aquade- cočtio' 16 o Tractatus I. cočlionis mercurii, cujus virtus vermici- dia, & vermifuga omnibus pračticis per- quam nota eft, & non nifi lignorum pro deco&ione pretium exigit, clxv. Unde ex his refultant, & deducun- tur pariter illa experimenta de inoculatio- ne & infitione morborum contagioforum in brutis, quse annis fuperioribus in Hol- landia, & Anglia capta funt. Cum enim experientia toties repetfta doceat variolas, quin imo & morbilios fecundum artem in- fitionis, & inoculationis iri hominibus ex* citatos vix non femper efle benignos, ta- lesque aegros inpollerum inter alios va- riolantes impune verfari pofle, eademhsec experimenta graflante contagione inter bo- ves, & armenta inftitui magnocum fručtu ceperunt in iisdem. Multiplex autem erat methodus , qua infitio, & inoculatio in brutis inftitui folebat ; & hsec erat potiffi- ma D K CONTAGIO. 161 rna ratio, quare non omnibus ad vota ceflerit. CLXVI. Optima videtur fuille methodus, quam expertifiimus D. Schwenke Anatom. & Chyrurgiae Hagae Comitum Profeifor di- gniffimus in epiftoia falciculo menfis Očlo- bris inferta affert & defcribit. Hac enim pecora , in quibus inoculatio morbi con- tagiofi praedičlaratione inftituebatur, non tantum fanitati reftituebantur , fed & im- pune, & abfque periculo inter alia ar- menta, eodem contagio aifecla, converfari, & commorari poterant. Vide commen- taria de rebus in fcientia naturaii, & me¬ dicina geitis ; led principu e volum. V. part. III. p- 45 2 ‘ Alt ifta operatio ex nullo alio pri n- cipio, quam ex noftra tantum lententiacon- cipi, & explicari poteft; nam ficut jam fuperius oftendimus , quod nec infitio, nec inoculatio in vegetabilibus fine lemi- Tom L L- ni ° 162 TractatusI. nio fieri poffit; quia omnibus plantae partibus feminia primigenia infunt, & fe* mina non nifi ex aliis feminibus evolvi poffunt; alias deberent dici fortuito ali* quo motu produčla de novo, ita etiam in morborum contagioforum inoculatione debent dari eorum feminia, quorumunum ex altero evolvatur , & multiplicetur. Si- militudo, & analogia inter unam & alte- ram infitionem aut inoculationem tanta eft, at non nifi fimiles debeant pariter interce- dere caufte. Quare vides benevole Lečlor ex no* tira de contagio fententia non tantum mor- bos contagiofos, qui hominum, fed etiam, qui brutorum genus affligere folent, faci- iius & planius quam ex ulla alia opinione concipi & exponi pofle; quin imo nec in his fubfiftimus, fed plantarum quoque di- verfos morbos exinde deducere debemus. Inter vegetabilium autem morbos eft fane princeps eorum rubigo; a qua dein non tan« DE CONTAGI 0 . 163 tantum homines, fed & bruta plurimos, & graviffimos fibi adfcifcerefolent morbos. Quare materiei gravitas exigit, ut intimi- us ineflentiam & naturam rubiginis, quam hucufque fačlum eft, inquiramus. Un* de lit SECTIO TERTIA. Bi Rubigine , ejusque caujis ejfettibus. CLXVII. Rubigalis morbus majoris eft quam vulgo creditur in Republica momenti, nam non tantum vegetabilibus, fed & vi- ventibus ipfis fumme perniciofus, & exi- tialis effe deprehenditur; etenim fručlus horrseos, oleraomnia, frumenta & legu- mina iniicere, jam fulco, jam rubro, jam L a nigro 164 Tractatus I. nigro colore notare folet. Viventibus ipfis, quse taiia in cibum aflumunt, exi- tiales morbos, & contagiofos inducere confuevit; quod a paucis notatum, ve* rum experientia proh dolor! quam faepif- llme probatum eft. Unde ex hoc fun- damento veteres ficut floralia , ita etiam rubigalia fefta quotannis inftituebant, & celebrabant; quia ficut uberem, & opu- lentam meflem a fuperis, ita etiam anno- iiam , autfruduum corruptelam abiisdem hujus meffis hoftibus depeadere fuo tem- pore crediderunt; taiia fefta referente Pii- nio Lib. 18- cap. 29. a Numa Pompilio anno regni XI. inftituta fuere. In hujus* modi facrificio maclabatur lačlenš catulus, & Rubigini Numini offerebatur. Unde Columella: Hins mala rnbigo virides ne torreat berbas Sangnine kekntis catuli placatur , eft extis. CLXVIII. DE CONTAGIO. 165 CLXVIII. Per rubiginem non intelligimus hic il- lam rubiginis fpeciem, quae puberibus plantis a gelu accidere folet, & carbun- culatio, aut uredo alias vocari folet; ru« biginem hic illam attingimus , nobisque trutinanaam proponimus , quae abaliisde- pendet eaufis, & vegetabilia fufco, aut rubro aut nigro colore afficit. Ifte folet omnium fere frugum pelfimus audire mor- bus, qui eorum peftis vocari poteft; unr de contingit, ut, fi talia vegetabilia in efcam alfumantur, vefcentibus exitiqfa, & morbofa evadant. CLXIX. Aft rubiginis natura tam profundis obvolvitur tenebris, ut ad hanc ufque diem non parum torferit magna naturae fcrutatorum ingenia, plerique enim in eo conveniunt; hanc a vitiato rore depende- re; verum in quo illud roris vitium con- fiftat, maxime inter fe differunt. Aliqui L 3 boe 1 66 Tractatus I. hoc roris vitium fali acri alcalino, alii fali acido ftygio in acceptis referunt; analogi- fmum ducentes ex morbis contagiofis, & malignis, qui viventia invadere folent; ficut enim tales morbos ab acido, aut al¬ calino miafmate derivant, ita etiam mor¬ bos vegetabilium iisdem caufis attribuunt. In confirmationem hujus alferti nune fale aliquo alcalino- acrifixo,aut volatili, nune aquis ftygiis vitrioli, nitri, viridia ve- getantium folia confpergunt, fperantesfo* te, ut exindeill3erubiginis maculae incon- fpečlum veniant; aft falluntur, & effečhis illorum non refpondet votis; nam fepius hac ratione repetiimus experimentum, fed non niii quandam exinde foliorum, & fibrillarum corrugationem, & opacitatem obfervavimus. His accedunt multa alia argumenta fu- perius de contagio contra bane fententiam allata, quae hic adduci poflunt. CLXX. DE CONTAGIO. I 67 CLXX. Clarifs. Lcewenh. agnovit difficulta* tem in tali rubiginis explanatione, unde in epiflola 1 09. data ad Dominum van Leevwen negavit rubiginem a rore vitia* todependere; adeoque afferuit rubiginem deri, fi tubuli, vafcula, utriculi plantas obftruantur, aut rumpantur ab aliqua ex- terna violentia; unde fit ut fucci ibidem reftagnent, & fubfiftant, ficque talem rubiginem, quafi fugillationem repraefen* tent; caufa vero tališ externa effe poteft violentia venti, imbrium , grandinum &o. CLXXI. Sed contra eft primo. Nam ego da ta opera in diverfis vegetabilibus, fed prae- cipue in fegetibus, dum ad debitam. aiti- tudinem jam excrefcerent, inftitui expe- rimentum, quod quisque quolibet poteft repetere anno, huic plaufibili fententice contrarium; diverfa enim vegetabilium L 4 folia i68 Tractatus I. folia corrugavi, ramufculos inflexi, filis eonftrinxi, fegetum culmos pariter infle- xi, aut bacillis pulfavi, denique omnia inilitui, ut aliquam vafculorum, utricu- lorum, aut tubulorum feriem comprime- rem, oppillarem, aut deilruerem, uti alias a vento aut grandine fieri folet, vi- furus, quid inde cum tempore in talibus vegetabilibus obfervandum fupereffet; fed ecce nullibi veram rubiginem videre fuit; nam praedičlae partes vegetabiiium , quse aliquam violentiam paffie erant, vel fe ad naturalem datum reducebant, vel adinftar marafmi ficcabantur , & contabefcebant. CLXXIL Secundo experientia conftat , quod vegetabilia rubigine affečta in fpecie autern frumentum, fi in efcam alfumantur, fa- nitati plurimum noceant, ut dein pate- bit, quod ab illis vegetabilibus, qu£ ab imbribus, ventis, aut grandine detrimen- tum aliquod paiTa funt, exfpečlandum , aut DE CONTAGIO. 169 aut metuendum non eft, nam fere cuilibet notam eft , non tantum olera, cerafa, uvas, fed etiam poma, pyra, aliaque a grandinibus laefa impuneedi, & ab omni¬ bus fine fanitatis ladione in ufum vocari pofte; adeoque ex hoc evidenter dedu- ciraus ,aliam efle rubiginis naturam, quam qmc ab eruditiiftmo Authore alfignatur. CLXXIII. Interim negare non poflumus a praedi- 6tis caufis in vegetabiiibus fieri quasdam eorum isefiones, fuggillationes , uti hoc magno cum agricolarum damno a grandi¬ nibus in uvis, pyris, pomis aliisque quot- annis contingere folet. Idem fit a gelu incongruo tempore puberibus vegetabiii¬ bus fuperveniente; fed omnia haec veram rubiginem, de qua hic eft quaeftio, non caufantur; nam hasc folet vegetabiiibus ut plurimum temperata, & ferena plus mi¬ nus calida tempeftate, aut decidentibus pluviis coelo fere exiftente fereno, fuper- L 5 I70 Tractatus I. venire; uti hoc in Auftria evenit ann. 1751. Item 1759. diesi. Martii, & 3 tia Junii die Dominica Pentecoftes; nam coelo fere exiftente fereno pluviae magnam obtinuerant diei partem; ex quo dein anno 1757. fačlum erat, vt vix non omnia vegetabiiia rubiginofa evaferint; anno ve¬ ro 17 5 9. tritico magnum exinde damnum allatum fuerit. Quare, fi omnia hsc, & illa, de quibus deinde dicemus, rite confideren- tur, judicamus rubiginem , de qua hic eft quaeftio, a certo feminioverminofode* pendere, quo vegetabiiia confperguntur, & afficiuntur , in quibus dein fit ulterior feminii evolutio & multiplicatio. CLXXIV. Ex quo concipere poflumus , quod rubigo diverfimode advenire, & propa- gari poffit; advenire enim poteft a certis, & praecipue auftralibus flantibus ventis, a pluviis ccelo praecipue fereno cadentibus, , & DE CONTAGIO. 171 & fimilia feminia in fe continentibus; tan¬ dem ab ipfo rore vitiato, feu fimilibus femi- niis fceto, &yegetabilia infpergente. Pro- pagari autem , & multiplicari poteft ul- tro per fomitem , feu per fobolem; ham experientia docet, quod ex tritico rubigi- nofo fato, pariter triticum rubiginofum producatur. CLXXV. Ne vero lisec omnia perperam afferta videantur, probari poffunt partim ex il- lis, quae nos fuperius de contagio dixi- mus , partim aliis rationibus, ut dein patebit; diximus fuperius, & oftendimus, quod a flantibus auftris, a pluviis calidis praefertim fub sequatore cadentibus , in- numerabilia feminia verminofa afferan- tur. Eruditifs. Boerhav. Oper. Che- micor. de aere alferit: quam doleant agvi- cola , dum tepente vere venti quidam in - credibili ceientate arbores infciunt nnmero ca - 172 Tractatus I. carentibus vermiculis. Item hoc tempore ab omnibus Phyficis jam receptura & de- finitum eft,pluvias fanguineas acertis de- pendere animalculis. CLXXVI. Quod vero aiias concernit rationes principes funt fequentes, & quidem pri- ma: iila, quse rubigine afficiuntur, vi« dentur evidentiilime putrida eife, & ad putredinem reduci debere , adeoque ut ante probavimus putredinem ab evolutio- ne certi feminis verminofi dependere, idem dicendum erit de rubigine. Ego exami- navi inter reliqua vegetabiiia triticum ru* biginofum, quod quisque tempore mefiis facere potefr; in illius granis deprehendi intolerabilem ad inftar carnis putridiffimae fcetorem; fi haec grana contufa , & cum aqua recenti mixta microfcopio examinen- tur , exhibent innumerabilem verminofam progeniem,. m CLXXYII. DE C O N T A G 1 O. I73 CL XXVII. Si tale triticum, quamvis omni pof- fibili induftria a granis rubiginofis fepara- tum, feratur, tune triticum de novopro- dučlum, feu evolutum magna fui parte rubiginofum beri folet, quamvis nulla fen- fibilis caufa externa, a qua tališ rubigo dependeat, accedat; cujus experimenti ratio alia effenon poteft ,nifi quod feminia verminofa tritici rubiginofi granis integris &fanis communicentur, iisdem adhaereant, ficque in germinatione una evolvantur. CLXXVIII. Quare coloni, ut hoc avertant, dr- verfa experiri folent, aliqui enim triti¬ cum ferendum aqua calcis & falis, alio- que aeri liquido abluunt. Dominus Bra- dley judicat optimum fore, fi talia Temi¬ na per 30. horas macerentur in muria aluminis, dein laventur aqua recenti , fic- que feminentur. Vide T. Needham nou- velles decouvertes microfcop. Ve- 174 Tractatus I. Veram optima methodus, quse ab expertis agricolis obfervatur, confiftit in eo, ut femina ferenda peregrina , & non rubiginofa aflumantur; fic enim , fi nulla fuperveniat caufa externa rubiginem in- ducens , puriffimum frumentum adipi- fcuntur. CLXXIX. Ego optarem mihi copiam experiun- di aquam ex decočlione mercuriali, fi ni- mirum femina ferenda nychthemeri fpatio in eadem macerentur ; cum enim expe- rientia conftet, praedičlam aecočlionem efle fummum antheiminticum , fperarem fore, ut in hoc cafu pariter eandem exe- rat virtutem. CLXXX. Alterum fundamentum noftri aflerti eft , quod, fi aqua, alioque humore pu- trido recentia vegetabilium folia confper- gantur , rubiginofam exhibeant faciem, ' qua- DE CONTAGIO, I 7 5 qualis non obfervatur, five liquore acri acido, five alcalino experiaris. CLXXXI. Tertium fundamentum eft ruri obvia obfervatio, quod regnante rubigine apes non uti alias meliificare, fed magnampar- tememori, aut alio tranfmigrare foleant; cicadae taciturnae, & transfugae fiant; quia fuccis vegetabilium corruptis, & putridis vefci recufant. Unde obfervat Mercu« rialis 1577. cicadas rariffimas, & taci- turnas, & graviffimam fubfecutam in ho- minibus epidemiam; nam fi corruptis ve- fcimur vegetabilibus, mirum non eft, fi humores noftri pariter corrumpantur, & ad diverfos morbos contagiofos corpora difponant; quod a multis pračlicis obfer- vatum, & annotatum legimus, ut inačt. erud. Lipf. anni 1718- p. 314. Rubigo facit, ut fniclus vermibus Ji; at e ant , eruca, alia injecta exuberent morbi pcrmcioji con - tagioji, quin imo pejlilentiales exurgant. Eun« 176 Tractatus I. _ . Eundem exprimit ienfurn textus S. Scripturae; fic Amos cap. 4 . penujji vos in vento urente, & in aurugine. CLXXXII. Similem funeftam & morbofam con. ftitutionem experti fumus declinante anno 1757. veram praecipue ineunte 1758. Hlalum hoc epidemicum , contagiofiim , & raaximam partem petechiale non tan- tum ditiones auftriacas , fed mukaš quo- que alias , & difiitas occupabat regiones; & toto hyemali tempore non tantum agri- colas fed & fpeciatim illos, qui militicC dederant nomen, aggrediebatur, & depo- pulabatur. CLXXXIII. Interim notandum , duplicem fuiffe morburn , qui anno 1758- pra aliis affe- clibus per hyemem epidemice graffabatur: aderat morbus, qui fub fui initium rigo- ribus, & horripilationibus continuis, paf- fim tuffi , coriza, deglutitione laboriofa, rheu- DE C O N T A G I O. 1 77 rheumaticis ar£uum & laterum doloribus, vexabat aegros. Qui merito ad affečtus rheumaticos reduci & a viciffitudine tem- porum derivari debet. Quales morbi, fi rite tradentur, & infiammatio abfit, pe- riculo carent , neque enim quisquam ex plurimis, quos in hoc morbo tradandos liabui, defideratus eft. CLXXXIV.' Verum alius, & ulterioris indaginis, epidemicus & contagiofus graffabatur mor- bus, qui etiam in arte peritis aliquando imponere folet, de quo nuper Expertifli- m us Dominus Hafenohrl nofocomii Hi* fpanici medicus eruditiffime t rada vit. Etenim ifte pari ter morbus horripilationes, tuiliiti, corrizam , fecumferebat, pulfus erat faltem primis diebus naturali fimilis, nulla fitis, iingua faltem fub initium hu- mida ; aderant pariter rheumatid artuum d dores, affedum vere rheumaticum aemu- Imes; diiluiguebatur ta men ab lilo, quod Tm P M ' a’Ž- 178 Tractatus I. adfuerit fumma virium proftratio , dice- bant enim segri fe quafi fuftibus dolatos effe; vexabant praeterea plerumque into- lerabiles doiores capitis cum quodam fo- .pore, ftupore, & agrypnia; quas Tem¬ per augebantur; tandem delirabant segri, fiebant inquieti, refpiratio erat laboriofa, & cum fufpiriis , his plerumque quarta die , aliquando tardius fupervenere ex- anthemata petechialia. Hoc fmgulare fuit obfervandum hoc anno, quod alias rarum, exanthemata enim frequentifiima extremi- tates artuum occupare, & ufque ad api- ces digitorum fe extendere folebant. Quamvis pulfus non fuerit, ut alias in inflammationibus effe confuevit valde »celer, fortis & durus , fanguis tamen e vena milfus fuit valde fpilfus & larda- ceus. Urina vero erat maximam partem naturah fimilis. Caufam hujus epidemi- ci & contagiofi mali medici alias deducere Colent ex caftris , & ex prsegrelfis tot prte- liis, DE CONTAGIO. 179 liis, ubi quam pluri.ma čada vera iniepul- ta fuo putrore, & fostore inficere folent aera. Item ex continuis excubiis, ]a- boribus, quos prše ter morem diu, nočlu- que in feram ufque hiemem inclementia? aeris expofiti perferre coguntur milites; unde vires atterunfur, perfpiratio impe- ditur, ficque corpora ad.putredinem, & ad morbos difponuntur. CLXXXV. Equidem ego non inficior, quemad- modum multae obfervationes docent, ab his caufis faepe morbos contagiofos depen- dere; quin imo morbis petechialibus hoc anno graffantibus aliquam pariter fymbo- lam contribuiiFe lubens admitto; verum hanc upicam , & principem fuifle hujus epidemiae contagiofe caufam, vix mihi per- fuaderi patiar. Arbitror enim potius ru- biginofam anni 1757* conftitutionem, quae omnis fere generis vegetabilia infece- rat, fuiffe potiorem hujus epidemiae pe- M 2 te* 18o Tractatds I. techialis rationem. Fundamentum talia fup* ponendi eft. CLXXXVI. Prililo: quia ex relatioribus conflat, & omnes ruricolte norunt, anno 1757. omnis fere generis vegetabilia, non tan- tum in ditionibus auftriacis, fed in aliis pariter diflitis regionibus a rubigine mul« tum detrimenti perfenfifle; unde fačlum eft, CLXXXVII. Secundo; ut hoc malum contagiofum primo inter plebejos, dein tandem inter milites graflari cosperit; quod non eve- niflet, fi prsedičti malicaufa ex caftris pe¬ ti deberet. CLXXXVIII. Tertio: quia contagium hoc petechia- le, uti ex relationibus conflat, multas alias, & diffitas provincias, ubi nullae militiae,nulla caftra, nullaquepr 3 eliaerant, tenebat, & quidem priusquam in caftris graflabatur; adeoque ftgnum eft, quod ex DE CONTAGIO. 181 ex praedičtis efculentis rubiginofis putri dis originem duxerit. CLXXXIX. Quarto: quia obfervationibus notum eft, quod contagium hoc petechiale ad- veniente tempore verno mitigatum, in sedate tandem fere deletum fuerit. Cujus alia ratio effe non poteft, quam quod re- centia, & borne notse vegetabilia hoc fu- gaverint malum; cum tamen ex contra- ria opinione oppofitum evenire debuiffet; nam erat eadem belli fevities , eadem , quin imo major annonae caritas; caloris tempore verno, & aeflivo ad putredinem generandam , & augendam major vi s, etenim omnes noverint, contagium faci- iius, & magis propagari temporibus , & regionibus calidioribus , quam frigidiori- bus. Quare majore cum fundamento ju- dicare poffumus hoc malum petechiale ab efculentis rubiginofis, & putridis deriva- tum , & de in ab iisdem efculentis puhe- M 3 ri ‘ Tractatus I. 182 ribus, & falubribus cicuratum atque tan¬ dem fuppreffum fuiffe. Simile quid legi poteft in adis med. Berol. Decad. 11. vol. VI. & alibi ut in annalibus Vratisla- vienfibus ann. 1716. 1727. ubi morbus malignus contagiofus a fecali rubiginofo, alias corniculari dičlo , indudus a falubri¬ bus, & melioris notte alimentis ex fano medicorum confilio propofitis, &. Princi- pis munificentia fuppeditalis, non tantum mitigatus , fed plenarie abadus fuit. Ex his, quae de rubigine hačrenus dela funt, polfunt' fequentia deduci co- rollaria, & quidem cxc. Primo: quod ficut homines ab efcu- Ientis rubiginofiš diverfos morbos conta- giofos •contrahere polfunt, ita pariter Pe¬ pe eveniat, ut animalia bruta maximum fanitatis detrimentum cum deplorabili eo- rum drage ab iisdem percrpiant, & ex* periantur: fi enim pafcua praedido rore cor- DE CONTAGIO. I$3 corrupto confpergantur , ficque a brutis- in ufiim , & efcam ducantur, facile fieri poteft, ut eorum corpora ad morbos pu- tridos, & contagiofos- difponantur, uti fuperius jam de apibus , & cicadis dičtum eft ; quando enim hasc materia maligna contagiofa in uno, alterove femel in ačtum deducitur, facile dein aliis, prsecipue ve¬ ro iliis, in quibus ex'iisdem pafcuis aliun- de aliqua mala difpofitio fubeft, commu- nicatur, ficque propagatur, & multipli- catur ; experientia enim conftat, quod fecale rubiginofum feu cornutum ficut in hominibus , ita etiam in porcis, anatibus corpus tam interne quam externe reddat ulcerofum. Vide comment. de rebus in medicorum geftis vol. VI. p. 508. CXCI, Secundo , quod in morbis contagio* fis , five ifti homines, five armenta te- neant, parum, & rariffime ad praedičlam caufam advertatur, cum tamen faepius, ac M 4 vulgo 184 Tractatus I. vulgo creditur , deplorabilem pršečipue inter armenta agat ffragem. Sic a multis jam annis graffatur in Europa dira Ines, quae genus bovile , & ovile depopulatur, cujus alia vix reddi ratio poteft, quam quod, cum eorum vičlus unice in his pa- fcais, & faepe tali rubigine affeclis con- fiftat, haec potius quam alia animalia bra¬ ta afficiuntur ; quae, cum potiorem ali¬ menti partem aliunde , quam ex pafcuis habeant, non tam facile, nec tam frequen- ter 9 nec tam diu, talem experiuntur luem, CXCII. Hoc affertum confirmatur aliis obfer- vationibus,fed praecipue illa, quam Mead p. 157. affert; nimirum in India orien- tali in urbe Surato quotannis inter indige- nas graffatur peftis , a qua advenae liberi manent; rationem dat , quia carnibus , & vino utuntur. Ex quo infertur. CXCIIL DE CONTAGIO. 185 CXCIII Tertio quare anno 1758. plebeji, & infimse fortis homines prae reliquis prse- dičto morbo petechiali laborarint; etenim mifera agricolarum fors in caufa eft, ut hi toto anni tempere alimenta ex vegeta- biiibus, rariffime ex carnibus , defume- re debeant; h base putrida, & corrupta fmt, mirum non eft , illorum corpora ad tales morbos difponi; quemadmodumhoc iegi poteft in annalibus Vratislav. de annis 1761. & 1717. Item in ačtismed. Berol. Dec. 2 . vol. VI. & in comment. de rebus in fcientia natur. & medicina ge* ftis vol. VI. p. 508. Tandem deducitur CXCIV. Quarto: quare anno 1758. omnis fere generis exanthemata graflata fuerint ? quod oppido rarum; nam variolae, mor- billi, purpura, petechise , fcarlatina & rubiobe, & urticata affligere folebant ge- M 5 nus 18 6 Tractatus I. nus humanum. Superius jam dičtum fuit, quod appropinquante seftate petechise va- ledicere inceperint, reliquorum vero ex- anthematum epidemia per aeftatem adhuc perfeverante ; debemus itaque admittere fpecie diverfa miafmata contagiofa in cau- fa praedidorum morborum fuiile ; quia ut jam dičtum eft, experientia conftatvix non omnis generis vegetabiiia ilio anno ru- bigine affeda, & corrupta fuiffe; adeo- que diverfam fuiffe hujus corruptelas cau- fam; neque enim dici poteft unum miaf- ma omnis generis vegetabiiia rubigine no- tare polfe. Experientia ipfa contrarium docet; nam omnes ceconomiae rurali de- diti norunt, aliquando unum , aliquando alterum , aliquando etiam plura ex vege- tabilibus rubiginofa fieri, fic anno 1759. triticum fere unicum fuitfaltem hicin Au- ftria , quod putridiflima rubigine affedum fuit 5 infontibus omnibus aliis j quod eve* nire DE CONTAGIO. 187 nire non poffet fi materia rubiginofa unius eflet naturse feu, ut dicimus, fpeciei. cxcv, * Quapropter rubigo non fine ratione peftis vegetabilium vocari folet; adeoque ficut In animantibus luem humanam, bo- vinam, equinam, caninam, & reliquo- rum fpecie inter fe diftinčlam fuperius jam demonftravimus, idem dicendum erit de rubigine, feu de lue vegetabilium; de¬ bet etenim admitti , quod in uno ficut in altero cafu in uno fubječlo potius & faci- lius, quam in altero fiat tališ feminis ver- minofi evolutio, & multiplicatio , quod ex analogia germinationis, infitionis & inoculationis vegetabilium concipere & demonftrare valemus. Hanc noftram de rubigine fententiam Fracaftorius Lib. 1. de fiphilide elegan- tiflimo, & dočtiffimo carmine exačle & ad unguem exprelfit. Nune x 8 8 Tractatus I. Nuno age, non H is Lateat Juper omnia mirom Naturam , longe vaviam contagi - bus ejje, Soliš nam Jope arboribus jit noxius aer, Et tenerum germen, florumque infscit honorem hiter dum Jegetem , & Jata lata, anni- que labores Corripuit t fcabraque ujjit rubigine culmos, Et vitiata parens produxit femina tellus. Ex quo ratio facile erui poteft, qua- re a pafcuis vitiatis , & rubiginofis certa tantum animalia v. g. bo ves afficiantur, infontibus, manentibus omnibus aliis, qui eisdem vefcuntur. Pariter ex his, quae hucusque dixi- mus patet, quod ex noftris de contagio principiis multa problemata , difficilesque quse- DE COMTAGIO. 189 quaeftiones , aiias irrefolubiles, folvi & enodari poffint. Sic illa celebris quseftio, qusejambis, id eft anno 1 759. & 1760. in Holiandia ad folvendum propofita fuit, ex noftris fundamentis facilius , quam ex quibuscunque aliis, concipi, & exponi poteft. Quaeftioenim fuit, quare hoc tem- pore lues bo vina diutius, quam aiias grafletur? Huic enim quaeftIoni refponderi pot¬ eft } quod ex noftris principijs femina cujuscunque contagii in fui evolutione, propagatione & multiplicatione confidera- ri debeant, uti omnia alia femina tam ve- getabilium quam animalium. Quapropter ficut mutiplici obferva- tione conftat, certa femina vegetabilium aliqua annorum ferie magis & uberius, alia iterum minus & parcius propagari & multiplicari ; idem pariter dicendum erit de feminiis contagii v. g. luis bovinse. Sic 190 Tractatfs I, Sic ex facris iiteris nimirum Genefis cap. XLL eonftat, integro leptennio uberrimam fuiffe meffem , alio vero fep- tennio parciffimam , magnamque annonae caritatem extitifle. Talem annonse ubertatem, aut difS- cultatem fepe & longa annorum ferie vi- guiiie in pluribus annalium fcriptoribus le- gere poiTumus. Prseterea cuilibet notum eft tam in ve- getabilibgs, quam in animalibus definitum effe florendi & prolificandi tempus, & ter¬ minu m; qusedam enim illorum brevi, quse- dam longa annorum ferie prolificant; tan- demque deficiunt, & emoriuntur. Si itaque ha;c & fimilia propter jam dietam analogiam, applicentur feminiis contagii, quod multis jam annis armenta depafeitur, facilius quam ex quocunque alio principio caufa, quare tamdiu feviat, concipi & cognofci poterit. Quia DE C ONTAGIO, I9I Quia hoc ipfum in pefte, qusefepius genus humanimi affiigebat, multoties ob- fervabatur , quod una peftilentia citius , alia vero tardius defervuerit, ut quisque in chronologia peffium , a quam plurimis autoribus fcripta , legere poteh. Item procoronide patet, quanto ne- xu contagium , putredo, & rubigo invi- cem jungantur; ut de contagio di&urus una fidelia, & putredinis, & rubiginis naturam attingere, & exponere debeat quisque. Ne vero, qute nos de rubigi- ne diximus , ad libitum, aut ex imagina- rio aliquo conceptu efFati fuifle videamur, in majorem noftrae opinionis probationem, firmioremque confirmationem, adducemus illa, quae eruditifilmus & indefefliis natu¬ ra fcrutator Needham de rubigine fenfit, & repetitis experimentis comprobavit in fuo elegantiffimo tračlatu de novis inven- tionibus per microfcopium, primum An¬ gl ico fermone edito, dein in Gallicum idio- 192 Tractatus L idioma verfo. Sequentia ad noftrum fco- pum faciunt: cap. 8- de rubigine fru me li¬ ta corrumpente pag. 99. fic ait: La Ni¬ čile ejl une maladie du ble, dont d le detvuit L Jitbfiancefaritmije , qui ejl audedmis, & introduit a Ja plače une matiere e trans:'er e , qui ternit Lf noircit le grain , au moins cx- terieurement. Cette matiere ejl ou une pouj- fiere noire & fort fine , mais dont les par- ties , vnss au microjcope , n ont point une figure uniforme ; ou c’efi une Jubfiance Man - cbc , toute compofee de longues fibres ; empa- quetees enjemble , & qui ne donnent aucun Jigne de vie ou de mouvement, fi on les expo- fe au microjcope , telles qu on les tire du grain, Janš leur appliquer de l’ eau. La pre¬ miere fois que je les decouvris , je n avois d’autre dejjein en leur appliquant de ieau, que de developper ces papuets , afin quejepujje examiner, les fibres plus commodement; jefus par conJequent Men Jurpris de les voir en m infiant prendre vie , ef Je mouvoir regulie- re- DE CONTAGIO. 193 rement , n on d’un mouvement progrejjif , mais en tortillant chacune de leurs extremi» tes, & perjeverer dans cette agitation jus- quau lendemain. ai repete cette obfervation en divers tems, avec cette dijference Jeulement, cefi qu m commencement , lorsqtie les grains etoient cueitlis recemment , & quils etoient encore mols, il Juffijoit d’en tirer les animalcules , &r kur appliquer de temi , pour les voir re- mucr; mais enjuite, lorsque ces grains ont ete garde's quelqne tems, ilmafallu les mm cer er dans t eau pendant quelques beures , & alors quand jen tirois les animanx , je les voiois sanimer pen a pen , lorsque je les cx- pojois au microjčope dans me gouie d'eau; au lieu que Ji je ne prenois pas cette precaution ^ il njen avoit presque aucun , qui donndt quel- que Jigne de vie, Comment ces anguilles , car je puis kur donner ce nom , parce que ce jont desanimalcu- ksaquatiqu.es , quire(Jembknt asfez aux anguil- les d’eau douce , avec cette difference cepcih Tnm - L • N dani:- 194 Tractatus I. dant , cefi que kur s deux extremites Jont tout-d-fait femblables , Jdns qu ony remar- que aucune apparence de bombe ou de tete; comment ces anguilles , dis-je , jubfifient-el- les; d’oii viennent-eiles; fi ellesJubiJjent quel- que cbangement, en qnoi Je converiijjent- elles ? ou comment multipiient - elles ? JJi n ai rien pit decouvrir Id dejjus : tout ce que je Jdi , cefi que fen ai objerve pen- dant fept on huit Jemaines de fuite , quej’ai conjerve en vie uniquement en leur fournij- jimt de la nouvelle eau: Jbuvent fen ai aujji laijje fecber , pendant quelques jours opreš qae ieau setoit evapovee , & enjuite elles ont repris vie de s que j e leur ai redonne de l’ eau fraiche. Mais ce qui fai acluellement desgrainsdece blegdtepar la nielle , quiontete cueillis ily a plus de deux ans ici en Ang le¬ ten e , ou je les ai conjerve Jecs pendant im ete dans une boete, & enfuite je les ai porte avec moi dans im ciimat beaucoup plus cbaud, je veux dire en Portugal , oit Us ont pajje miJecond ete, &' ccpendant Us m ojfrent en - core DE C O N T A G I O. *95 c or e a prej ant les memes pbenomsnes , Jhns- que fy puijjs remarquer aucun cbangement. La Nature Jinguliere de ces animalcules, quelqu inexplicable qu ellejoit en elle-meme, nous Jert de confirmation & nous met en etat de rendre raijon d’ ime objervation qui a ete faitepar plujieurs babitans de la compagne ., čsr* dont par le Mr. Bradlej. Haec funt benevole Lečtor, quee de contagio in genere, & aliqua in particu- lari de eodem publici juriš facere confti- tueram, plura fuper hoc ftabilienda ex- perimenta da bit favente Numine pofterior aetas; etenim coram fateor, multa adhuc defiderari, atque fuperelfe difficultates, quae necdum enodatas, quas aliis enodandae reiinquuntur. Multa pariter offendi fateor, quae rigidus Zoilus carpere valebit, multa, quae Eruditilfimis quoqueviris nonfapient; quorum modeftam & dočtam cenfuram Tem¬ per venerabor; neque enim huic quem ad- modum dixi fententia? tam arčte inhsereo, ut, li melior proftet, ab hacdimoveri nonpatiar. N 2 Quare 196 T R A C T A C T 17 3 I. Quare cumEruditiffimo Georgio Agri* cola de ponderibus & menfuris totusfen- tio: juiicia strte in literis olim fuenmt lihe - ra , nune iebent ejje , fcr 1 erunt pojleris.vel nobis invitis ; moa 7 o « 0 « _//«£ levia , temera- ria & iniqua. Quod ji eorum quispiam me in jus vocare ob bane cunjam , & doStis ac- eujare voluerit , rationibus agat , piignet argumentis , tejlimoniis , denipte anfomm , // poteji , comincat , malediciis , Č3 3 conviciis , nojlra arrogantia , ant p er ti¬ rnem , 7/(7, groi alind dicam, periclitetur veritas; qiue Jane, ut marate dijputando exquiri , nimium altercando pleritmque amitti Jblet. Id quidem , quod aqunm eji , pojluio , quo negleth „ Ji quis omnino vo¬ luerit Jiomachari , maligne in convicia prormnpere , ipjutnjito magis obfiiiJJe no- mini, quam meo optimus quisque, ceh o Jelo , judicabit. F I N I S. ADD1- ADDITAMENTUM A D TRACTATUM D E CONT AGIO pag. 142. 143. 144. &c. S EU DE LITE BOVINA AD FINEM VERGENTE ANNO 1761. EPIDEMICE GRASSANTE ; ITEM DE EJUSDEM CAUSIS , PRiESERVATIONE, ET CURATIONB- :'l f. .*,*$*. : ■■.' J’*" ? ■ ..li %{,, \ , , ,. T i>T ,-, : , * * r-gppr" ;i ■ - -■ : : ti £ 1 -. L lA -"r>. f <•. " r f V ■ : ■ - '') . A l,J‘ -t * \. .? M/X- r ? sr;a-. 01 - ■'r/OU) ■ -V|, T .c-a' f ;*p - : j*č . . 'J H 2 '• .Jy.Ti. GA AifclVOtf n r 'J :/CT ^■VMSUim .T - » S'T /3 >;THV •f ; Ii T|fr MU ‘IviMTI. : X fa tl)' ; - TX^.• a T ;o> 5- .*? >•£.« 9 ^didn^n^dLg*^ * * -f* •$• ■$• * ^^2 e&£g S E C T IO PRIMA D E NATURA, ET CAUSIS LUIS BOVINiE. I. D um in meo Tračlatu de contagio generales contagii caufas expo- nere, ac tum rationibus, cum obferva- tionibus eas firmare annifus eram; attigi tandem CLVI. pagina 142. fed fuper- ficialiter tantum, eontagium particulare, & epidemicum , quod a tot jam annis in- ter armenta horrendam agit dragem. Declaravi ibidem ejusdem caufas; adjeci quoque qusedam remedia pro iimilium inor- N 4 bo 200 DE LVE BOVINA borum , tam praefervatione, quam cura- tione; quse ego & propria & aliorum ex- perientia prae aliis , hucufque adinventis deprehendi proficua, II, Cum vero haec dira lues vergente ad finem anno 1761. de die in diem ingra- vefcere, & fuse tyrannidis imperium , non tantum per Auftriacas , fed per alias etiam diiiones extendere videatur ; item cum fingulares hic videam fubeffe caufas, propter quas longe , lateque grailetur; confuitum duxi, ut feparatim de hac iue, ejus caufis, & curatione verba faciam. III. Hanc luem eo magis horrendam, & Reipublicse perniciofam exiftimo, quod ad plures animalium fpecies evagari cone- tur ; etenim non tantum , ut apparet , boves, fed hinc inde etiam oves, & equos agreditur ; quapropter materiae ipfius gra vitas exigit, ut hanc armentorum peftem dili- ANNO I 761 . GRASSANTE 201 diligentia , qua poffumus maxima perfcru- temur, & ruminemur. IV. Prseliminariter enim judico, quodqui- libet in iimilibus morbis verfatus admittet, hanc bovinam luem elTe epidemicam , & contagiofam ; quod quamvis ex tračlatu de contagio jam conftet , tamen poteft aliquis dubitare, an fit contagiofa ; quia dicet, fufficere , effe epidemicam. Veram, fi ad intima contagii princi- pia reflečlamus, quilibet, qui fic afferit, faliitur; nam illud contagiofam dicimus, quod alteri communicari poteft; quod au- tem ipfa iues bovina aliis fanis bobus fse- pe communicetur, ipfa proh dolor! lo- quitur quotidiana experientia. V. Si vero haec non fufficiat ad convin- cendum Adverfarium , firmabit noftrum alfertum alia experientia ; quse haud pridem in Anglia, & jam alibi inftituta legitur; N 5 qua- 202 DE L U E BOVINA qua conflat, luem bovinam per inoculatio- nem, & infitionem eodem modo ficut va- riolas , & morbillos communicari, & ul- tro propagari poffe. Adeoque ficut va- riolas , & morbillos , ita etiam luem bo¬ vinam contagiofam , & communicabilem affirmare debemus. De hac re plura le¬ gi polfunt in meo tračlatu de contagio. VI. Ex quibus cum fundamento quidem concludere polfumus, quod multa anima- lia brlita ex contračlo ab aliis infečtis con¬ tagio , tali laborent lue, a qua alias li- bera permanfiffent, fi miafma illud conta- giofum, ex adhibitis certis cautelis , non haufilfent. Verum tamen hoc non fatis- facit animo fciendi cupido, intimiusque res ipfas , earumque progreffus , rumi- nanti; etenim fequentes difficultates, feu quacftiones adhuc folvendse fuperfunt, ut ■ ■ ' ■' - : 1 . • a ■* VIL \ ANNO 1761. GRASSANTE 20 3 VIL Primo: quare haee miafmata luis bo* vinas contagiofa hoc potius anno, quam alio graflentur ? . Secundo: quare tantum bobus, & non aliis animantibus communicentur ? Sic experientia docet, quod homines, ca- nes, & alterius generis animantia libere, & impune cum infedis bubus verfari pof- fmt. Debet igitur in ipfis bobus qu3edam difpofitio ad fufcipiendum, & evolven- dum tale miafma latere, quae aliis abeire videtur. Unde vero ifta difpofitio deri- vanda fit, & in quo confiftat? hic labor, hoe opus. VIII. Ad fatisfaciendum propofitis quaeftio- nibus fane non ex alia , quam ex nollra de contagio hypothefi patet via; qualem jam praedido tradatu pag. 145. fed prse- cipue ubi de rubigine agitur pag. 185 indicavi. Ex- 204 DE LUE BOVINA Exinde enim conftat, quod quando- cunque a bobus exuberantia feminia ver- minofa ingeruntur, illorum humores ita inficiantur, & difponantur, ut facile, fi caufa movens accefferit, ibidem fobolefce- re, & in adum deduci poflint. Talia feminia verminofa dixi a certis fiantibus ventis Auftrinis , item a pluviis verminofis, fed prsecipue pafcuis rubigi- nofis dependere; quse dein, accedentibus conditutionibus temporum humidis foven« tur , ac tandem evolvuntur, diverfosque morbos -epidemicos , & contagiofos cau* fantur. Hoc ipfum Hippoc. de morbis popularibus, & in Aphorifm. Lib. III. affirmat. Notabilis edpariter obfervatio, quam Vitruvius de Infula Lesbo affert: • In qua Aufler cumflat , bomines agrotant , quando Corus , tujjiunt , cum feptentrio , omnes in falubritatem refeituuntur. IX. ANNO 1761. GRASSANTE. 205 IX. Aft dices: omnes prsedičbe caufae vi- denturinhacconftitutione, nimirum 1761. non tantum in Auftria , fed in aliis pari- ter provinciis abfuiiTe: etenim tanta ficci- tas»calorisque exuberantia totam obtinebat seftatem, ut frumenta , legumina , olera, fructus horaei, & pafcua pro bobus ipfa, magnum detrimentum, defečtumque pafla fuerint. Item nec Auftri, nec Euronothi fla- bant; neque vegetabilibus rubiginis quse- dam nota imprimebatur. Quapropter videtur fpecialis qu3edara caufa fubefTe , quae hoc anno boum cor- pora ita difpofuerat, ut hoc tempore lue epidemica & contagiofa laborent, delean- turque. Ad quod refpondeo omnino, in prae- fentelus bovinafpecialescaufas interfuiffe; & interefle quae etiam me mo ver unt, ut fepa- ratim iilas exponerem, & coram lifterem. Ut 20 6 DE LUE BOVINA Ut vero eo evidentius, clariusque aflerti veritas pateat, neceffe erit, ut conftitutionem hujus anni vernalem, sefti- vam , & autumnalem quam breviffime delineemus. XI. Valedicente hiberno. frigore imbres frequentes, & exuberantes ingruebant, quales non tantum Auftriam, Bohemiam, Moraviam, Styriam, Carinthiam, Ba- Variam, fed & alias provincias in-& ex- undationibus affligebant. Hoc monftrant ad hanc ufque diem triftia diverfarum ruinarum veftigia, quae exundationibus fiuminum, lacuum, ri- vulorumque debentur. XII. Hanc conftitutionem nimbofam exci- piebant intenfi calores, & ficcitates, quae, ut jam dičtum eft, totam obtinebant seftatem. XIII. ANKO 1761. GRASSANTE 207 XIII. Tandem his fucceffit autumnus per- quam humidus, denfis , perpetuisque eoncomitatus nebulis; doneč fub initium Decembris rigidiffimum , & Danubinm cogens ingrueret frigus. XIV. His praemiffis fupponi, quinimo, ut dein magis patebit,' admitti debent, tem- pore humido , pluviofo, vernali quam plurima adfuiffe feminia vermino£a, dein evoivenda. Verum tamen , cum tempore seffivo fufficiens, & neceflarium pro eorundem fotu, & evolutione defuiilet humidum , lisec, quatalia integra, & inertia in fuper- ficie terne haeferant. XV. Praeterea , cum ex eodem humidi de- fečlu, campi, prataque minus graminea, minus viridefcentia effent, graminis da¬ mina , quse alias denfo a gmine terram ope- rire. 208 DE LUE BOVINA rire, & in longum extendi folent ; ra- ra , exilia, brevia, & fere exufta per- manfere. XVI. Ex quopatet neceffitas, qua armen- ta premebantur, hasc damina graminea ad radices ufque fuo prehendendi ore, quse in graminis exuberantia prominentias tan- tum ejusdem abradunt, decerpuntque. Unde dein evenit, ut una cum gra- mine quam plurima feminia verminofa. fuperficiem terrae occupantia prehende- rent, & deglutirent ; ficque iisdem to- tam maifam humorum inficerent, ad pu- tredinem, feu ad talium ovulorum evo- lutionem, qua data proxima occafione , difponerent. XVII. Haec ipfa occafio, feu caufa movens, & fovens fe , praefertim in autumno obtulit, quo , ut dixi, tempeftas humi da cum denfis, & perpetuis nebulis prav¬ do- ANNO 1761. GRASS ANTE 209 dominabatur ; unde prsedičta ferainia fo» vebantur, ut eo facilius dein in ačtum de* ducerentur. XVIII. Hoč fačtum eftin aliquibus bobusfine contagio, nimirum propriis naturae mo- tibus, & fotibus; in aliis vero cum con¬ tagio ; dum videlicet miafma hoč vermb nofum, & contagiofum jam in adum de- dudam, & fobolefcens , aliis fanis com- municabatur, in quibus čum homogene« am , id eft verminofam difpofitionem of- fenderet, eo facilius, & eo citius fobole-. fcebat, & multiplicabatur. XIX. Ex his jam addudis, & prsefuppo* fitis principiis, quaeftiones fuperius pro« pofitae facile folvi poterunt; ut quare ni¬ mirum hoc potius , quam alio anno haec dira lues feviat ? Item quare prše aliis animalibus genus bovile tali lue afiiciatur ? Et tandem : quare, & oves, & equi 9 Tom - O quam 210 DE LUE BOVINA quamvis non eadem fevitie, qua bo ves, hoc anno tali contagio corripiantur ? Ete* nim haec pariter animalia magnam partem iisdem, quibus boves, vefcebantur paf* fcuis; ficque iisdem femlniis verminofis fuos contaminabant humores. XX. Quod vero quam plurima ovula, feu feminia verminofa, ut fuperius dixi, tem- pore verno, & seftivo in fuperficie terrse inertia haeferint, patet exinde, quod prae- dominante in autumno humiditate magna, & frequens infečlorum culicum , crabro- numque copia oppleveric terram , & aera, quod quilibet magno cum fui incommodo expertus efl:. xxr. Interim praevideo, futuros, qui du- bitent; an lues bovina a tali feminio ver- minofo , deglutito, & ad maffam humo- rum delato dependeat. His ego oppono obfervationes , quibus tales convincan- tur, AN N O 1761. GRASSANTE 2 I I tur, ut idem mecum fentiant: fic ex re* lationibus, quas quisque curiofus habere poteft, conftat, quod armenta, quae ra- ro , tarde, & domi prius jam faturata ad pafcua ducebantur ( fi a contagio fatis cautum erat) innoxia, &a tali lue libe* ra perftiterint; quin imo adhuc talia per- fiftant, quamvis alia in vicinia magnam partem jam deleta fuerint. Quia hocnon obftante, quod talia ar¬ menta ad pafcua duda fuerint, tamen non illa aviditate, & illa profunditate grami- na prehendebant, ut prsedičla feminia ver- minofa una cum gramine deglutivilfent 5 ficque, ut in aliis bobus fadum eft, fuos humores inquinaflent; unde etiam evenit, ut talia animalia, fi a contagio cautum erat, fana, & integra permanferint. XXIL Talia exempla dantur plura, fic irt oppido ipimbetg uno circiter milliari Vi- enna diftante, menfe Odobri hujus aorti O % omnes 212 DE LUE BOVII* A omnes vaccae ad internecionem delebantur; exceptis tantum duobus prsefepibus, ni- mirum Perill. Domini de Prandau, & al- terius civis; quorum vaccse, quia inaefta- te raro , & prius domi jam faturatse ad pafcua ducebantur , immunes a tali lue fupervivunt. Idem contigit in multis aliis villis, & oppidis. XXIII. Denique exhis , quae hucusque dičla funt ,j patet caufa materialis hujus trucu- lentse luis bovinae, quae in praedičlo femi- nio verminofo, evolubili confiftit. Hujus afferti ulterior ratio deduci poteft ex his; quae in lue affečlis, & quse ex lue denatis armentis obfervantur j ob- fervantur autem fequentia„ XXIV. Primo: dum incipiunt segrotare, ab* horrent ab omni cibo, avidius tamen fo- lito folent haurire potum, Triftes, & ca- immmmmmm—mmmmmmmmammmmmmmm—mmmmmšmmummmmm&mmmmmmmmmm ANNO 1761. GRASSANTE Z I 3 caliginofos exhibent oculos. Vaccse mox privantur lačle. Na res, lingua, fauces, denique totum os internum ulcerofum, & quafi apthofum apparet. Quare haec vi- detur eflfe ratio , quod pra dolore rumi- nare quidem, fed non mafticare valeant o Item ex eadem hac ratione fit, ut irrita* tis continuo narium, oris, fauciumque giandulis, muci, falivse , lymphaeque plus minusve fcetentis perpetuus fiat fecef- fus. Ex quo dein exurgit, ut, nifi hu- morum deperditorum copia, per copio- fum , & appropriatum potum refarciatur, fauces arefcant, lingua fiat nigra, & ftria- ta , anhelitus perquam difficilis , ac tan¬ dem gangrena & mors, Aliquos diarrhaea cum fanguine fter- cori mixto necat. Aliis vero, quibus venter conftipatur, tumor tympaniticus accedere folet. Item alii, materia peccan- te ad encephalon verfa, derepente, ut apoplečtici corruunt. Adfunt faepe alia O 3 etiam 214 DE LUE bovi.na etiam fymptomata, quae hanc diram luem eomitari folent, verum haec , qu« ad- duxi, funt pras alliis communiora, XXV. Secundo fuperfunt declaranda illa, quae in exenteratione lue denatorum boum plerumque inveniuntur: In omnibus in- veniebantur vomicae, abfceiTus, qui vel pulmones, vel hepar, ventriculum , o- nafum , mefenterium , vel cerebrum, aliaque vifcera occupabant, qui rupti, aperti magnam materi« putridiffimae co- piam fundebant. Ifti abfceiTus videntur eiTe effečlus ipfius morbi , in quantum materia morbi- fica in humoribus haerens per modum me- taftafis ad has partesdeponitur, quas cor- fumpit. XXVI. Tandem tertio: five materia illorum ulcufculorum nares, faucesque occupan- tium, five illorum abfceiTuum mifcrofco- pio ANNO 1761. G&ASSANTE 21 $ ,pio exploretur, femper obfervantur in- numerabiles vermiculi, quos etiam vide« re polfumus, fi humores, qui in vafis continentur , tali fubjiciantur examiniquod in tračtatu de contagio jam demonftratum fuit. Unde etiam fit, ut, fi portio tališ materiae pro ejusdem morbi in aliis fanis bobus infitione aut inoculatione adhibea- tur, idem morbus ultro propagetur; ficut in variolis, & morbillis fieri folet. XXVII. Ex quibus ultro caufa materialis luis bovinas elucefcit. Quia, fi eodem modo communicari , propagari, & multiplica- ri potell, ficut variolae, necelfe erit, ut eadem habeat pariter principia, nimirum feminia verminofa. XXVIII. Item exinde patet principium, &, progreffus morbi in lue affečtis armentis: dum enim talia feminia verminofa evol- vi, & fobolefcere incipiunt, fit, ut par* O 4 tim 216 de lue bovina pl . ■■li n i .HBMPII—— mm*'*i m i ii f i m i i h ii i i ' . . . . mmmmum tim excrementis, partim ovulis totam maffam humor um inficiant. Uti fuperius in traclatu de contagio de aqua nuceriana turbida , & foetida reddita dičtum eft, Iftae partes heterogenem malim humorum mix- tae dein fubfifhmt in minimis vališ, glan* dulis, aliisque vifceribus. Unde dein il- ia ulcufcula narium , oris, faucium, item vomicm, abfeilus, diverfa occupantes vi' fcera , deri vari debent, XXIX« Quemadmodum enim in lue , feu pe» fte j qum proh dolor! genus humanum quandoque affligit, obfervantur illi pre- cipue talia miafmata peftifera facile con« trahere poffe, qui natura, temperamen- to, & etate vegeti, & fucculenti funt; ita id ipfum , non tantum in hac lue bo« vina, fed etiam in aliis , alio tempore hic graflantibus, obfervabatur. Sic boves Juvenes, vegeti,, robufti, obeh prae aliis ANNO 1761. GRASSANTE 217 huic morbo obnoxii erant ; minus vero fenes, debiles, ftrigofi. Ratio hujus obfervationis non nifi ex noftris de contagio principiis reddi poteft; quiainillis, ficut virtus generativa, ita etiam virtus pro fotu, maturatione , & excluiione, feu evolutione feminii vermi- noii quam maxi ne viget; in fenibus ve¬ ro, & debilibus min. S E C TIO SECUNDA De Luis bovina prajervatione , curatione ; aliisque ad bunc Jbopum fpecldntibus, XXX. Ex his jam datis , & praefuppofitis de contagio , tam in genere , quam in particulari principiis, fequitur methodus O 5 tru- 2i8 DE L U E BOVINA truculentae hujus luis bovinse tum praefer- vativa, cum curativa. In fimili enim lue bovina tria nobis exurgunt executioni danda ofFicia. Primum refpicit fanos boves; ut vi- delicet ilii a morbis praeferventur. Secundum verfatur circa boves lue affečlos; ut illi fanitati reftituantur. Tandem tertium, cujus pauci me- minerunt, utcaveanvas, ne graffante lue bovina, homines aliquod fanitatis detri- mentum exinde capiant, contrahantque. XXXI, Ad officium praeiervationis, quo ni- mirum armenta fana conferventur, multa & fane longe plura, quam quae in ufum vocari folent, fpečlare videntur. Etenim confervandae armentorum fanitati invigi- laredebemus, non tantum illo tempore, quo aliqua epidemica, & contagiofa lues graflari obfervatur; fed omni alio pariter tempore , ubi iusc longe abelTe videtur, XXXII. ; -. • , ■ ■ . ANN 0 I^^I. GRASSANTE 919 aut ab eorum cadverum exhalationibus, tam facile laedi poffiint. Rado hujus ex mox antea dičlis de- fumi poteft ; quia alia eft caufa materialis illorum, quse ex fecundo, ut ita dicam, motu putrefačlionis evolvuntur ; & aiia, quse in viventibus ipfum morbum excitat, & fovet. Ex quo inferrepoftumus, quod, graf- iante lue bovina, tam carnes, quam ia~ <5licinia fanorum boum fine noxa , quin- imo fine periculo amittendae fanitatis in ufum vocari poffint. Ex quo fundamento etiam derivari poteft rado alterius obfervationis, qua videmus , cadavera poft mor tem, ex mor- DE LUE BOVINA 253 morbo contagiofoiilatam, non eifetamfa- cile contagiofa , uti erant durante morbo, aut etiam tardius, dumfcetere, & fecun* do putrefcere incipiunt. Sic notam eft , fandapilarios , & Vefpiilones, graflan- te inter homines pefle , falvos & incolu- mes pieramque verfari. Qux omnia , & plura fimiiia intelligi, & concipi eo faciiius poterunt, fi parum- per reftečtamus ad illa , quas in tračlatu de contagio, de infečtorum metamorphofi, item de diverfis , quibus non tantum cor- pora animalium, fed & vegetabiiium, conftant feminiis animatis; fic enim con- cipiemus , quod non omnia fimul, fed fucceffive tantum fobolefcant, & evof- vantur. Hic plura alia, quae tam curationem luis bovinse , quam, vel maxime ejusdem praefervationem concernunt , dicenda ef- fent ' 9 inter quse infitio, & inoculatio luis bo- I AKNO 1761. GRASSANTE 255 bo vina;, a me in tračlatu de contagiojam defcnptas, numerari debet. Verumta* men , quia plures fimiles cautelas apud Er»ditiffimos, Ramazzinum, Lanciliura aliosque clariilimos Authores legi poffunt, tales miflas facio. F I N I S. ii i % m & ft 1 \ ERRATA NOTABILIORA I N TRACTATU DE CONTAGIO. debent loco debet. quare - - quaer< ita - - item. 1757 - - ■ I 75 r * quse - - qui. aphthofum - apthofum omafum - onafiira. minus - - min. / ' yr,i ■ J't*OD 3 ' f /,r ' ; 1 \ - 1 ■* < ' f i V 1 ' - * c;/ - • *- ■ * f - ' 1 1 •'K": ■ - - Af-;i ' -i ; - * . . .t Ji.";- v " mi ?:ttfv trn . i’ -■ l' ) i # /'