POČASNI NATPIS MAKSIMINA TRAČANINA IZ NARONE
IVO BOJANOVSKI
Zavod za zaštitu spomenika kulture, Sarajevo
Ruševine stare Narone u Vidu kod Metkovića (na donjoj Neretvi) još su uvijek 
jedno od najvećih i najznačajnijih, ali i neistraženih arheoloških nalazišta kod nas. 
Zapravo sitematskih istraživanja Narone nije ni bilo, jer se takvim ne mogu sma­
trati Glavinićeva i Patscheva iskopavanja koja su imala određeni, ali i ograničeni 
cilj. Dok je Glavinić u prvom redu išao za sakupljanjem epigrafskih spomenika,1 
što je uz nastojanja drugih stručnjaka, kao što su Alačević2 a posebno Bulić,3 do­
prinijelo mnogo boljem poznavanju ekonomskog, političkog i socijalnog uređenja 
Narone, dotle je Patschev rad bio prvenstveno usmjeren na proučavanje komuni­
kacija koje su Naronu povezivale sa unutrašnjosti zemlje i Salonom,4 ali je do­
prinio i svestranom poznavanju ovog antičkog grada.5 Ipak, najveći broj pojedi­
načnih nalaza dugujemo slučaju u toku građevinskih ili poljoprivrednih radova.
Stoga svakako treba poželjeti da se istraživanja ovog velikog antičkog grada na 
našoj obali koja odnedavna vodi Arheološki muzej u Splitu (koji je i ranije bio no­
silac radova u Naroni), a koja su zasad ograničena na sjeverozapadne zidine i na 
starokršćansku baziliku ispod današnje crkvice sv. Vida (uz obalu Norina),6 prošire 
pod vodstvom kolege N. Cambi i na gradsku jezgru ovog autonomnog grada koji 
se od malog epihorskog naselja s grčkom faktorijom razvio u jedan od najvećih 
i najznačajnijih centara rimske Dalmacije (colonia lidia Narond), te svoj najveći 
procvat doživio u kasnorepublikansko i ranocarsko doba.7
Pa, iako je u kasnije carsko doba nešto opao gospodarski značaj Narone, ona je 
ostala velika luka i bogati trgovački grad, a njezin je utjecaj, kako to pokazuje i 
ovaj natpis,8 prelazio okvire oblasti kojoj je bila upravni centar.
Spomenik, o kojem je ovdje riječ, također je slučajni nalaz. Prem a poda­
cim a inventara Arheološke zbirke u Vidu (br. 29) iskopan je prije nekih 40 
godina9 prilikom poljskih radova na Lučici Jure M arkote pok. Joze koji ju je 
poklonio zbirci. U tom e su se prostoru nalazila sjeverna vrata Narone kroz 
koja je ulazila cesta iz Diluntum a i Bigeste, pa je ovaj spom enik u obliku 
ploče po svoj prilici bio postavljen negdje kraj samih vrata.1 0
Patsch je mogao utvrditi da se niz padinu brijega s vanjske strane zidina 
spuštao jarak (Stadtgraben),1 1 ali nije poznato kako je cesta prešla taj šanac 
da uđe u grad i dođe do forum a, koji se nalazio u središtu današnjeg naselja, 
odakle se i danas razilaze seoski putovi i ulice, čini se čak po antičkom ra- 
steru. Prema tome, može se reći da je spom enik s počasnim natpisom stajao 
negdje u blizini vrata, ali se njegovo m jesto ne može odrediti pobliže.

To je jednostavna, dvostruko profilirana ploča od granuliranog pješčara, 
široka 64, visoka 51, a debela 14 cm. Razbijena je u dva nejednaka dijela, od 
kojih lijevi, veći dio sadrži glavninu natpisa. Od desnog dijela ploče sačuvao 
se sam o m anji dio koji se dobro uklapa u lom, a također i u profilaciju ploče 
i tekst natpisa. Taj fragm ent je očito ležao u m anje povoljnim uvjetim a, a u 
novije doba je zaprljan katranom , pa se taj m anji dio natpisa teško čita. Dje­
lomično je oštećena i profilacija ruba na lijevom k raju ploče.
U natpisnom polju, u dosta pravilnoj m onum entalnoj kapitali, uklesan je 
natpis od šest redaka. Veličina titulusa iznosi 55 X 41,5 cm. Slova, koja su u 
svim redovim a iste veličine (3,6 cm ), nem aju onu debljinu i pravilnost duk- 
tusa (naročito okom ite linije), koju inače susrećem o na počasnim i građevin­
skim spomenicima, naročito u vrijem e ranog carstva. Još uvijek elegantna 
i proporcionalna, ali nešto tan ja slova vraćaju nas na uzore iz vrem ena T ra­
jan a i Antonina,1 2 iako počasni natpis potječe iz pol. 3. st. Pa ipak, iako neki 
duktusi poprim aju već nešto slobodniji k arak ter (npr. C, N, R ), uzevši ukupno, 
to je još uvijek svečano m onum entalno pism o, rad vještog lapicide, kakvim 
je Narona obilovala i p rije i poslije.
Iako su četiri prva re tk a natpisa otučena ( damnatio mem oriae),1 3 natpis se, 
uz izvjesne dopune, čita dosta lako i jasno (Tab. 1/1) :
Pr[o sa l(u te)\ d (om inorum ) [n (ostrorum du o ru m ) im pferatoris)] / Cae­
saris C(ai) U lu li Veri / M aximini A ugiusti) et / C(ai) Iuli Veri M [axim i] /5 
nobilis(s)im i Caes(aris) [res p(ublica)] / N aronitano[rum ).
Na prvi pogled prepoznajem o Gaja Ju lija Vera M aksimina (nadim kom 
Thrax) i sina m u i suvladara Gaja Julija Vera M aksima (235—238. g. n. e.).1 4
Zbog radiranja n atp isa najteže je postradao prvi redak, u kojem je na 
k raju ostalo još m jesta i za titulu im p (er at or is).1 5 U 2. i 3. r. dosta dobro se 
čita carevo im e C. Iu l(iu s) Verus M aximinus, s atributom Caesar na početku 
i Augustus na kraju. Cijeli 4. r. zaprem a form ula carevića M aksim a koji je 
cezarom proglašen već 235. g.1 6 Redak 5—6 : um jesto res publica moguće i 
c( ivitas).
Takav (službeni) naziv ovog autonom nog grada nije bio dosad poznat: col. 
Iuliae Naronae, B allettino Dalmato 33 (1910) 107; colonia Naronitana, ILJug 
br. 114 i 115; ci]vitas Naron[ensium ili -itarum?, CIL III 8783, Sućurac. Naj­
bliži naziv našem u bio bi onaj iz Sućurca : civitas Naronitanorum, a tim e bi 
ujedno još jednom bilo potvrđeno da etnik glasi Naronitanorum a ne Naro- 
nensium. K tetik prem a tom e glasi Naronitanus, a analogno tom e, kako smo 
m alo čas vidjeli, etnonim Naronitani.
Pokušat ćemo analizom postojećeg epigrafskog m aterijala odgovoriti na 
pitanje, zašto su N aronitani postavili ovaj počasni natpis za spas careva Maksi­
m ina i Maksima.
Odmah ćemo podvući da u obzir dolaze dvije m ogućnosti: ili je možda 
M aksimin nešto značajnije učinio za N aronu, možda se radilo o nekoj mu- 
nificenciji (izgradnja ceste ili neke zgrade, dodjela nekog prava itd .), ili je to 
— što je vjerojatnije — bio samo izraz podaničke lojalnosti, u svakom pogledu 
norm alan prem a carskom veličanstvu. Napose je takav izraz odanosti razum ­
ljiv, kada se radi o ovom vojničkom caru, nepism enom čobaninu, silne snage,1 7

Fig. 1 Pietre migliari dell’ imperatore Massimino in Dalmazia e parte in Pannonia
(Disegno N. Badanković)
divlje i barbarske ćudi, koji je po prirodi bio divlji (homo natura fero x)ls 
a rođeni barbarin (barbaro patre et matre genitus).1 9 Maksimin se jedino 
oslanjao na vjernu vojsku (posebno panonske jedinice), uvjeren da se vladati 
može samo okrutnošću.2 0
Najviše m iljokaza ovih careva sačuvalo se upravo u provinciji Dalmaciji 
a većinom potječu iz 236. godine. Radi se očito o počasnim m ilijarnim stu­
povima, bez oznake m ilijacije, od kojih su neki u dativu, dakle u form i po­
časnih titula. U samoj Dalm aciji poznato je najm anje 14 tituli miliarii ovih 
vladara. Ne navodeći njihove natpise, mi ćemo ih ovdje samo nabrojiti :

1. Konjic (Han Vitek), CIL I I I 10165 = Ballif-Patsch, Strassen (1893) 64, br. 
33, bez indikacije magistratura, sa ceste Narona—Sarajevsko polje.
2. Donja Bijenja (Nevesinje), Sergejevski, GZM NS 3 (1948) 44, sl. 2 i 3, iz 
236. g., sa ceste Narona—Sarajevsko polje.
3. Črnici (kod Vida—Narone), Patsch, Narona (1907) 80, sl. 42, iz 236. g., sa 
ceste Narona—Scodra.
4. Crnici kod Vida, dosad neobjavljen (vidjeti naprijed).
5. Prud (kod Vida—Narone), Patsch, Narona 84, sl. 14, iz 236. g., sa ceste 
T ilurio—Scodra.
6. Prud kod Vida, Patsch, Jahrbuch für Altertumskunde, II (1908) 101, br. 2, 
sl. 25, iz 236. g., sa ceste Tilurio—Scodra.
7. K u s i d e (kod Nikšića), Sergejevski, GZM NS 17 (1962) 90, T. XIV, sl. 1, iz 
236. g., sa ceste Tilurio—Scodra.
8. Klis (Clissa), Bulic, VAND 44 (1921), 25, iz 236. g., sa ceste Salona—Ande- 
trium —Burnum.
9. D u g o p o 1 j e (kod Klisa), Bulic, Buli. Dalm. 31 (1908), 77 = CIL I I I 10170 = 
Abramić, VAHD 49 (1926—27), 146, br. 6, sl. 8, iz 236. g., sa ceste Salona—Servitium.
10. Velie (kod Trilja), Abramić, VAHD 49 (1926—27), 140, br. 2, sl. 3 i 4, iz 
236. g., sa ceste Salona—Argentaria.
11. Strupnić (Livanjsko polje), Bojanovski, Adriatica (1970), 511 sl. 3 (nat­
pis nije rekonstruiran).
12. Podgrađe (Asseria), Ljubič, Arhiv, 22, 258 = CIL III 3206, fragment, sa 
ceste Burno—Aquileia.
13. M e d ak (Lika), CIL III 10052 = 15103 = Brunšmid, V H AD NS 3 (1898), 179, 
sl. 80, iz 235. g., sa ceste Burno—Aquileia.
14. Otilovići (Pljevlje), Sergejevski, Spomenik XCIII (1940), 22, sl. 24, bez 
indikacije magistratura, sa ceste dolinom Lima.
Kako se iz ovoga pregleda vidi, iz najbliže okolice Narone, iz Pruda i Crnica, 
tj. sa 2. i 3. m ilje od Narone, potječu čak četiri m iljokaza, a to i počasnom 
natpisu iz Narone daje izvjesnu težinu i smisao.
Ovdje objavljujem o i dosad neobjavljeni m iljokaz iz Crnića, naveden pod 
br. 4 (v. gore), iz Arheološke zbirke u Vidu (Tab. 2/1 ).2 1
To je fragm ent gornjeg dijela, visok 45 cm. Elipsoid prom jera 40 : 25 cm. 
N apravljen je od tvrđeg vapnenca. Pronašao ga je u Crnićima (čini se na lok. 
O repak) i zbirci poklonio don Serafin Puratić, župnik u Vidu, ljubitelj starina 
i prijatelj E. Dyggvea. P uratić je u Vidu dugo župnikovao, od 1914—1938. g., 
a m iljokaz je navodno pronađen oko 1930. g.2 2 M eđutim, pobliži podaci o m je­
stu i vrem enu nalaza nisu poznati. Od natpisa nedostaju prvi i posljednji red, 
a nakon nasilne sm rti careva djelomično je rad iran i na jednom dijelu (čini 
se) uklesan novi natpis koji se ne može pročitati bez otiska (u 2. r. Philippo?), 
a koji je čini se također otučen (Tab. 2/2). M aksiminov titul u restituciji glasi:
[ ................................................]
[ ................................................... ]NVS
[. . . .]FE
[ ...............................]VS TRIB
5 [. . ,]IMP III COS
[ .................... ]IVL VERVS
[. . .]IMVS NO[. .]
[ .............................................................. ]

[Im p(erator) Caes(ar) C(aius) Iu l(iu s)] | [Verus Maximianus \ [pius] fe- 
[l(ix)] I [p(ontifex) m axim ]us trib(unicia) [ « [p(otestate) II] im p(erator) III 
co (n )s(u l) I [p (a ter) p(atriae) et C(aius)] Iu l(iu s) Verus \ [M ax]imus no[bi]
\ [Ussimus Caesar],
R ekonstrukcija bi, s obzirom na sadržaj i formu, a posebno abrevijature, 
mogla glasiti i nešto drugačije. Već ranije objavljeni natpisi iz Pruda, Crnica 
i Donj. Bijenja, dakle s najbližih lokaliteta, nem aju carski kognomen Verus. 
Mogli bismo ga možda i ovdje ispustiti, iako za nj ima dosta m jesta, pa 2. r. 
popuniti C. Iui. Maximinus. U 4. r. čini se da nedostaje carski atribut Augustus, 
pojava koju nalazimo i na titulim a ovog cara iz Pruda (pius fel. p. max., Jahr­
buch f. A. II [1908], 101) i Kusida (p. felix pon. maximus), dakle bez atributa 
Augustus. Možda su podaci koje smo restituirali u 8. r. bili raspoređeni u dva 
retka, pa bi u tome slučaju natpis imao ukupno devet redaka.
Form ulari carskih m agistratura na dalm atinskim miljokazima cara Maksi- 
m ina glase :
— pio felici et C. Iui. \ Vero Maximo \ nobilissim i \ Caes. Augg. (K onjic).
— pius felix p. m. trib \ p. I I imp. I l l cos \ p. p. (po reviziji) (D. B ijenja).
— pius [felix Aug] pont. [max?] trib. po[t. II imp. I l l cos. p. p.] (Crniči).
— pius fel. p. max. \ [trib. p. II i]mp. I l l cos \ ...? (P rud).
— [piu]s felix Aug. I pont. maximus | trib. pot. II imp. III cos \ p. p. 
(P ru d ; N ar ona, 84, sl. 44).
— p. fe\lix po[n. m axi]m us tr. pot. \ I I imp. III cos. II I \ p. p. (Kuside).
— pius felix Aug. pont. | maxim, trib. pot. I I | imp. III cos. p. p. (Klis).
— pius I felix Aug. trib. \ p. m. potestas p. p. (sic!) (Velie).
— pius felix I [Aug. pon] t. max. \ trib. po[test. p. p.] (Dugopolje).
— pio felici A[ug. p. m.] \ tri. p. co[s. procos] | imp. II p. p. (M edak).
Miljokazi iz Podgrada i Otilovića su bez carskih m agistratura, dok onaj iz 
Strupnića nije obrađen. R estituciju form ulara novog miljokaza iz Crnića dali 
smo naprijed.
Ako pak m eđusobno usporedim o sve M aksiminove miljokaze iz Dalmacije, 
vidjet ćemo da su im različiti form ulari, iako gotovo svi oni datiraju iz 236. go­
dine (trib. II imp. I I I cos). To je očito posljedica različitog načina skraćiva­
n ja carskih imena i titu latu re te njihovog rasporeda u retke. To se lijepo vidi 
na prim jeru m ilijara iz Pruda i Crnića: oba titula iz Pruda i ovaj iz Crnića 
im aju osam, a ranije objavljeni miljokaz iz Crnića (Narona, 80) čak 11 redaka. 
Tituli iz Pruda (Narona, 84) i Crnića (Narona, 80) nem aju kognomena 
Verus, dok dva druga nem aju atributa Augustus, kako se to jasno vidi 
po sačuvanom tekstu sa natpisa iz Pruda (Jahrbuch, II [1908], 101, si. 25). 
Postoje i razlike u abrevijaturam a i form iranju redaka.
Odakle ova razlika u sadržaju i formi natpisa koji su postavljeni iste godine 
i na istim (ili susjednim ) lokacijam a? I zbog kojeg su razloga istim vladarim a 
postavljena po d v a miljokaza, iste godine i na istim m jestim a (P ru d —Ore- 
pak i Crnići—O repak)? Možda rješenje ovih pitanja rješava i problem , zašto 
su Naronitanci postavili počasni natpis na ulazu svoga grada ovim vladarima.
Čini se da je najnorm alniji zaključak da su carevi d v a puta navraćali u 
Naronu, ili možda neko vrijem e u njoj boravili (zimovali?) i to negdje u prvoj

Tab. 1 Počasni Maksiminov natpis iz Narone (Vid). (Foto R. Rosič)
Tav. 1 Lapide onorifica di Narona dedicata a Massimino (Vid). (Foto R. Rosič)

Tab. 2/1 Fragmentarni Maksiminov miljokaz iz Crnića (ranije neobjavljen). (Foto R. Rosić) ■ — Tav. 2/1 
Frammento di pietra migliare massiminiana da Crnići (ancora non pubblicata). (Foto R. Rosic)
Tab. 2/2 Drugi Maksiminov miljokaz iz Crnića kraj Vida (br. 3 u popisu). (Foto R. Rosić) — Tav. 2/2 Secon­
da pietra migliare massiminiana da Crnići presso Vid (n° 3 dell’ elenco) (Foto R. Rosić)

polovini 236. godine. M aksimin je naim e tribunsku čast (vlast) po treći put 
stekao 10. decem bra 236. g., a konzulat m u je započeo još 1. jan u ara iste go­
dine. Miljokazi su dakle postavljeni u intervalu januar—decem bar 236. go­
dine.2 3 Stoga sm o i oznaku iteracije tribunske časti dopunili: trib. p. II, kako 
je to i na ostalim M aksiminovim m iljokazima iz Dalmacije.
Dovoljno je poznato da M aksimin kroz cijelo razdoblje svoje vladavine 
nije posjetio Rim. N ije ga volio ni narod ni senat. Sve tri godine svoje vla­
davine proveo je u našoj zemlji, uglavnom u Panoniji, a dijelom (vjerojatno) 
i susjednim provincijam a, odbijajući na sjevernim granicam a carstva upade 
Dačana i S arm ata (već od 236. g. M aksimin i sin m u M aksim nose trium falne 
atrib u te Germanicus m axim us, Sarmaticus maximus, Dacicus m axim us).2 4 
Carev glavni štab se nalazio u Sirm iju (iv is Ztpjjiu cizipißcov, Herodian. VII, 2, 
9) m eđu njem u odanim a Panoncima. Car očito nije za središte svog stalnog 
boravka odabrao Sirm ij sam o zbog pogodnog položaja grada prem a sjevernim 
granicam a carstva nego i zbog odanosti panonskih jedinica koje su ga pro­
glasile carem .2 8 U Rim nije odlazio je r je prezirao senat i svoje protivnike u 
Rimu, a uz to sm atrao da je njegova glavna zadaća odbijati neprijatelje od 
granica carstva.2 6
Car je vjerojatno iz Sirm ija skrenuo i na jug u Salonu i N aronu, a čini se da 
je u Dalmaciji ugušio i neku pobunu koja je izbila protiv njega.2 7 Izvori govore 
o brojnim ratovim a ovog cara,2 8 ali se kod H erodijana i Julija Kapitolina 
ne spom inje ratovanje s Dalmatincima. Ako je u Dalmaciji i došlo do neke 
pobune, onda se to dogodilo 236. godine, iz koje potječu brojni Maksiminovi 
m iljokazi iz Dalmacije, očiti znak njegove prisutnosti u Dalmaciji i na cestam a 
Dalmacije.
Taj bi događaj m ogao biti i povod za postavljanje počasnog natpisa u Na- 
roni (236. g.), i to u prvoj polovini godine.
Miljokazi ovih careva česti su i u Panoniji, a nalazimo ih i u drugim pro­
vincijam a, jer je ovaj uzurpator koji je svrgnuo Aleksandra Severa (233—235. 
g.), nakon briljantne pobjede nad G erm anim a (235. g.) bio općenito priznat 
u carstvu, a kod vojske i barb ara bio i om iljen.2 9 U našem dijelu Panonije 
poznati su M aksiminovi miljokazi iz Bilja kod Osijeka (C /L III 10649), Podr. 
Podgajaca (CIL III 6465), Jelkovca kod Sesveta (A li 602), Baćina kod K ostaj­
nice (CIL III 15203) i R ajhenburga (CIL III 11316). S noričke ceste Celeia— 
Poetovionem potječe m iljokaz iz Slov. Konjica (CIL III 5742). Brojni su Maksi­
minovi m iljokazi i u m ađarskom dijelu Panonije, tako npr. tri prim jerka u 
Intercizi, što očito ukazuje na njegove česte boravke ovdje na granici carstva.3 0
1 Aus einem Reiseberichte des k. k. 
Conservator Mich. Glavinich, Mittheilun­
gen der k. k. Central-Commission zur Er­
forschung und Erhaltung der kunst- und 
historischen Denkmale, IV (Wien 1878),
S. XVI—XCIV. Isti, Narona, BD I, 12 i 
17. Ova Glavinićeva iskopavanja u Na- 
roni (čini se neobjavljena) spominje i 
Patsch, Narona, Sp. 20. Spominje ih i 
sam Glavinić, BD 1878, 12, najavljujući i 
izvještaj o naučnom putovanju Aequum 
—Narona.
2 J. Alačević, Ballettino di archeolo­
gia e storia dalmata (dalje skraćeno BD), 
I, 21, 38, 51; VI, 67, 81; XIV, 43, 60; XX, 
102, XXII, 46, 62, 97 i 144.
3 F. Bulić, BD VII, 180; VII, 24; X, 
121; XI, 82; XIX, 161; XXI, 3; XXII, 27, 
50; XXIV, 12; XXV, 163; XXXI, 84; 
XXVII, 105.
4 C. Patsch, Zur Geschichte und To­
pographie von Narona, Wien 1907, (dalje 
Narona), 27—86. Isti, Kleinere Unter­
suchungen in und um Narona, Jahr­

buch für Altertumskunde, II, 1908, (dalje 
Jahrbuch II) 97—109.
5 Narona, 1 —28, 86—118. Jahrbuch II, 
87—97. Glasnik Zemaljskog muzeja, 
(skraćeno GZM), 1904, 49—53 = WM IX 
284—289; GZM 1912, 597.
6 N. Cambi, Narona, Vid, Metković, 
Arheološki pregled (: AP) 12 (1970) 103— 
105; 13 (1971) 67—70 i 14 (1972) 62—64.
7 G. Alföldy, Bevölkerung und Gesell­
schaft der römischen Provinz Dalmatien 
(Budapest 1965), 134—139. J. J. Wilkes, 
Dalmatia (London 1969), passim.
8 Zahvaljujem se kolegi N. Cambi 
koji rukovodi istražnim radovima u Na- 
roni na dozvoli da mogu objaviti ovaj 
natpis. Posebno se zahvaljujem i Direk­
ciji Arheološkog muzeja u Splitu, koji je 
vlasnik Arheološke zbirke u Vidu.
9 Ovaj podatak sam dobio od Stipana 
Ilića, čuvara zbirke, ali se on ne može 
uzeti kao posve siguran.
1 0 Patsch, Narona, 30: »... auf den 
anrainenden Parzellen (Ried Lučica)
... sind mächtige Quadern in mehreren 
Lagen aufeinander angetroffen worden, 
von denen Bruchstücke zutage liegen.«
1 1 Narona, 29.
1 2 R. Cagnat, Cours d’ épigraphie la­
tine4 (Paris 1914), 4—6.
1 3 SHA, Maximini duo 26, 3: Maximini 
nomen olim erasum nunc animis eraden­
dum; 26, 5: eraso nomine Maximorum.
1 4 Maximinus Thrax je proglašen ca­
rem 25. marta 235. g. Istovremeno je de- 
signiran za konzula 236. g. Tada je dobio i 
epitet pater patriae i titulu pontifex ma­
ximus. O Maksiminu vidjeti: PIR- IV 288 
br. 619; Cagnat, 215; M. Rouche, Les 
empires universels, Histoire universelle 
Larousse (Paris 1968), 242, 263—264; N. A. 
Maškin, Istorija starog Rima (Beograd 
1951), 474—476; I. Rabar, Povijest carstva 
rimskog (Zagreb 1889), 72—77. Za cezara 
Maksima v. još PIR- IV 290 br. 620.
1 5 Broj iteracije imperatorske akla­
macije na Maksiminovim miljokazima u 
Dalmaciji je imp(erator) III, jedino na 
natpisu iz Metka dolazi imp. II, a to bi 
moglo biti indikativno i za datiranje 
ovog natpisa. Na sva naime četiri natpi­
sa iz neposredne okolice Narone (po dva 
iz Pruda i Crnića) stoji imp. III. Na 
miljokazu CIL X II5559 (Ampuis) dolazi 
imp(erator) V, a datira se u vremenski 
razmak — početak 237. do proljeća 238. 
g. Cf. I. König, Die Meilensteine der 
Gallia Narbonensis (Itineraria Romana,
B. 3, Bern 1970), 85 i 207, br. 132. Cezar
Maksim nije imao ovaj atribut. Cf. Ca­
gnat, 215. Cf. bilj. 23.
1 6 König, dj. nav. u bilj. 15, 85. ima 
236. godinu.
1 7 SHA, Maximin. 18, 1,5 i 2,1. Hero- 
dian, 6, 8, 1.
1 8 SHA, Maximin. 17,1, odnosno: 2,2: 
ferox moribus, asper, superbus, con­
temptor. Cf. SHA, 19,4, Herodian, 7, 1,2; 
i 7, 1, 12.
1 9 SHA 19, 1,5. Cf. Herodian, 6, 8,1 u 
bilj. 17.
2 0 SHA Maximin. 19, 8,8: erat enim 
persuasum nisi crudelitate imperium 
non teneri. Cf. SHA Maximin. 19, p. 6: 
nobilem circa se neminem passus est.
2 1 Inv. br. 42.
2 2 Po kazivanju čuvara zbirke Stipana 
Ilića, spomenik je iz Crnića prevezao 
čamcem sam Puratić. Mjesto nalaza je 
Orepak odnosno Uplav. Na lokaciji Ore- 
pak u Cmićima našao je Patsch, Narona, 
80—81 tri miljokaza, među njim a je i je­
dan Maksiminov.
2 3 König, n. dj., 84 bilj. 131, po novcu 
koji se može datirati ovako određuje 
Maksiminovu tribunsku vlast: P.M.TR.- 
P.P.P — 25. m arta — 9. dec. 235, 
P.M.TR.P.II COS.P.P — I. jan.—9. dec- 
236, P.M.TR.P. III COS.P.P. — 10. dec. 
236—9. dec. 237 i P.M.TR.P. IIII COS.P.P. 
— 10. dec. 237 — juli 238. g. Cf. RIC IV2 , 
138—157. Gotovo iste podatke daje i Ca­
gnat, 215, koji uz to ima i imperatorske 
aklamacije imp. II (235), imp. III, IV 
(236), imp. V, VI (237) i imp. VII (238), 
što se razlikuje od Königa. V. bilj. 15. — 
S obzirom da aklamacija imp(erator) III 
pada u prvu polovinu 236. godine, to se 
datiranje miljokaza može stegnuti na in­
terval januar—juli 236. g.
2 4 Cf. CIL XII 5559 iz 237. g. na ko­
jem i C. Iulius Verus Maximus ima sva 
tri atributa vezana za pobjede nad Ger­
manima, Sarmatima i Dačanima, vjero­
jatno Sarm. max. vezano za očev imp. 
III, a Dac. max. za imp. IV (236. g.). Cf. 
König, nav. dj. 85, bilj. 133.
2 5 Herodian. 7, 3,4, i 8,11. Cf. 6, 8,3.
2 6 SHA, Maximin. 19, 13,3: Paccata 
Germania Sirmium venit, Sarmatis in­
ferre bellum parans atque animo conci­
piens usque ad Oceanum septentrionales 
partes in Romanam ditionem redigere.
2 7 L. Pareti, Stari svijet, II. knj. 3 
(Zagreb 1967), 37: »Maksimin je ratovao 
protiv Germana, Dačana i Dalmatinaca i 
progonio vodeće ličnosti kršćanske 
crkve.«

2 8 SHA, Maximin. 19, 13,1: Fuerunt et 
alia sub eo bella plurima ac proelia, ex 
quibus semper primus victor revertit et 
cum ingentibus spoliis atque captivis.
2 9 SHA, Maximin. 7,1: His rebus con­
spicuum virum Alexander, magnorum
meritorum iudex, in suam perniciem 
omni exercitui praefecit, gaudentibus 
cunctis ubique tribunis, ducibus et mili­
tibus, Herodian. VI, 8,3 (bilj. 25).
3 9 Intercisa I, 260. Usp. indices CIL 
III p. 2437.
ISCRIZIONE ONORIFICA DEDICATA A MASSIMINO TRACIO 
SCOPERTA A NARONA
Riassunto
L'iscrizione in cui si leggono i nomi dell’ imperatore Massimino e di cesare 
Massimo fu scoperta casualmente in uno scavo di circa quaranta anni fa a Lučica 
di Vid, nelle immediate vicinanze della porta nord-ovest dei ruderi di Narona ed 
è attualmente conservata nella Raccolta archeologica di Vid. Si tratta di una lastra 
litica semplice, biprofilata, lunga 64, alta 51 e spessa 14 cm, spezzata in due parti di 
cui la sinistra maggiore comprende anche la massima parte dell’ iscrizione, mentre 
la parte destra venne ricuperata solo nel frammento minore (tav. 1).
La didascalia è formata da sei righe di ugual altezza (3,6 cm) scolpita in lettere 
capitali abbastanza regolari e nonostante le prime quattro righe risultino in seguito 
smartellate (interessante però che le parole cesare Massimo non sono state scal­
fite) l’ iscrizione è leggibile abbastanza chiaramente. Le difficoltà sorgono nel ten­
tativo di ricostruire la didascalia all’ ultimo rigo: la questione è se si deve alla fine
dell’ iscrizione leggere Naronitano[rum c(ivitas)], o p p u re_ _ [res p(ublica)\ o sem-
plicamente Naronitano(rum). L’ iscrizione esprime agli imperatori il segno di de­
dizione di sudditanza (captatio benevolentiae), comprensibile giacché si tratta di 
un imperatore marziale dall’ indole barbaresca, convinto che è possibile governare 
solo con erudeltà. A conferma di ciò sorgono inoltre numerose pietre migliari in 
Dalmazia (di numero quattordici, vedere sopra) ed anche nelle altre province (per. 
es. in Pannonia). Quattro provengono persino dalle vicininze di Narona, da Prud e 
Crnici, vale a dire da due o tre miglia di distanza dai resti dell’ antica città, di cui 
una non fu ancora pubblicata (no 4 dell’ elenco) e che porta la didascalia abbastanza 
lesionata (damnatio memoriae). L’ autore offre la recostruzione anche di questa in­
cisione (tav. 2/1), conservata presso la stessa Raccolta, spiegando le eventuali va­
rianti di interpretazione della lettura: poteva esser stato omesso il cognome dell’ im­
peratore Verus e l’ appellativo Augustus, cosa riscontrata anche su altre pietre mi­
gliari di Massimino in Dalmazia (a Prud, Crnici, Donja Bijenja). Nonostante la 
maggioranza delle pietre migliari massiminiane data dell’ anno 236 (trib. pot. II imp. 
I ll cos) sono formulate alquanto diversamente una dall’ altra e in particolare modo 
le abbreviazzioni. Ora, da dove tanta differenza quando si tratta di pietre prove­
nienti da Prud e dai vicini Cmiéi? Ed ancora, perchè in località così vicine ed in 
uno stesso anno vennero erette due pietre dedicate agli stessi imperatori? La con­
clusione più plausibile propenderebbe per la versione che gli imperatori visitarono 
Narona per ben due volte di seguito, oppure vi soggiornarono (svernarono) per un 
certo periodo di tempo e ciò potrebbe essere anche un motivo ragionevole per 
l’ erezione della lapide onorifica. Ma quando ciò avvenne? Massimino conseguì per 
la terza volta il potere tribunizio il 10 dicembre del 236, mentrè assumeva il con­
solato già il 1° di gennaio dello stesso anno. Tutt’ e quattro le pietre migliari sorsero 
dunque nell’ intervallo fra gennaio e dicembre di quell’ anno. Ma visto che l’ accla­
mazione a imperator III cade nella metà del 236 (lo stesso anno venne proclamato 
anche imperator IV) la datazione delle pietre migliari di Prud e Crnići può venir 
limitata al periodo gennaio—luglio (?) dell’ anno 236.
Massimino Tracio e suo figlio Massimo trascorsero tutto il loro regno per la 
maggior parte in Pannonia, respingendo alle frontiere settentrionali le incursioni 
dei tarm ati e dei Daci (Sermaticus maximus e Dacicus maximus, entrambi del 236). 
Il quartiere generale di Massimino era dislocato a Sirmio. E mai visitarono Roma,

ma è verosimile che andessero a Salona e a Narona. Forse Massimo sedò una 
rivolta in Dalmazia e se ciò avvenne, ossia se insurrezione vi fu in quella provincia, 
essa dovette sfociare nell’ anno 236 e legata a questo avvenimento potrebbe risultare 
la lapide onorifica di Narona nonché le successive erezioni delle pietre migliari 
a Prud e Crnici.
In fondo bisogna sottolineare che il delfino Massimo fu una mera contrarietà 
del proprio crudele padre (homo natura ferox) nonché persona colta (et pulcher et 
scolasticus et ad Graecas munditias eruditus esset, SHA, Maxim. 27, 3). (Da ciò 
potrebbe derivare che l’ iscrizione onorifica sia stata dedicata a Massimo che forse 
per un periodo visse a Narona e fu benvoluto dal popolo naronitano).
Le fonti taciono sull'soggiomo di Massimino e Massimo in Dalmazia, ma a pen­
sare che ciò avvenne inducono però le didascalie onorifiche di Narona e le pietre 
migliari erette per ben due volte.