SIVE COMMENTARIUS IN QUATUOR EVÀNGELÌÀ JESU ĆHRISTI. ÒPUS CORNEUS JANSENit LEERDAMENSIS, Sacra Theol. DoSl. Ć? ProfeJ]. Lovànìenfis» Epifcopi Iprenjìs* PARS SECUNDÀ. Cum Permijfu Caf. Regt Majeflatis. LABÀCI Litteris & fumptibus IQNATII MÈRÌL M. DCC. XiCJV*’ ^ 2sp\r E> 2 Cf ‘t. I N E 'V' ANGELI U M JESU CHRISTI SECUNDUM MARCUM, PRM F ATIO. funt in Scripturis nomine Marci celebres , de quibus dubitari poteji, utrum fcrip-ferint hoc Evangelium, Primus efi Joannes, filius Maria , cognomine Marcus, de quo frequens mentio efi in A Siis Apojlolorum, at cap, ia. v. 12. itemque Lue. 13. 15. Alter vocatur Marcus confobrinus Barnaba, ad Colofs. 4. v. 10. AVi {zz/d ASl. 15. a. 37. čf 39. Marcus rejicitur a Paulo , S3 adiueret Barnab re, tanqudm [ocius itineris ejus in Cyprum patriam Barnab £ : hinc maxima conjeStura efi, eumdem frifie confobrinum Barnab«, Nam quamvis ibi a Paulo repellatur, e contrario ad Colofi. 4. cf 2, ad Thi-* A moth. PRAEFATIO. moth, 4. v. n. S3 in epijlola ad Philem, vocetur adjutor Pauli, potuit tamen femel rejectus pofiea iterum afflimi. Eumdem igitur iftum putat Hieron. in Comment, Epijl. ad Philem. fuiffe Evangelii conditorem : cui if Niceph, lib. 2. Hi ft. cap. 15. affimi tur. Sed certe rerum gejlarum , ac temporum feries plane fuadet effe alium, Nam ille adluefit Barnaba if Paulo, tum Ierofolymis, tum poftea Romae : Marcus vero Evangelifta Petro ; if eodem tempore, quo alter aderat Paulo, rexit E cele fiam Alexandrinam, ut non obfcurc Bafil. in fine libri 5. contra Eunomium, Itaque Marcus Evangelifta ex communi veterum fententia dijcipulus Petri fuit, if interpres ejus, quem Petrus idcirco filium futim vocat, i. Petri ult, Scripfit Evangelium non , in AEgypto, ut unus Chryfoft, exifimavit homil. in Matih, fed ('ut Athanaf. in Synopfi ad Conflantem, if ante ipfitm Papias Apo-fiolis vicintffimus, apud Eufeb. lib„ 2. Hifi. cap. 14. if Clemens Alexand, quo's pene veteres fequunturj Roma , prout ah Apofiolo Petro pr a die alum fuerat, ita flagitantibus Romanis. Quod cum Petrus audifjet, probavit 5 ■f E cele fi a legendum firn aiiclmtate dedit, ficut ficui č? Hieroiu ex veteribus tradit lib. de Script. Ecclefiaficis. Porro Marcus Matthaum fuljecutus videtur, tampuam pedif’equus & breviator ejus, ut loquitur Augufl\ lib. i. de confenfu cap. 2. Cum folo quippe Ioanne dixit folus ipfe perpauca, cum Jolo Luca pauciora, cum Mat-thceo vero plurima, multa S3 pene totidem9 atque ipfis verbis. Non utitur 'tamen eo ordine , quo Matthgus, addit pauca, omittit plura", quafdam tamen bif orias fufius narrat, etfi ex toto brevior fit: nam in doSlrinis recenfendis efl paràjfimus. Baronins putat eum Roma- nis fcripfifie Romana, id eft, Latina lingua Evangeiium fimm, cujus autographum adfer-vari volunt Venedis in Thejauris Marcianis : &3 hoc claris verbis dicit textus Syriacus in fine Ev angelu. Sed omnes antiqui Scriptores alicujus nota videntur Jentire, quod fcrip-Jerit Grace, ut Augufi. lib. i. de confenfu cap. 2. Hieron. epifi. 123. ad DamaJ. ita ut dicat, excepto Matfhao, hoc de caleris Evan-geliflis non effe dubium. Et fane certiffimum videtur, Latinum textum, quo nos utimur, non effe a Marco compofitum, Jed effe ver-fionem ex Grace , čf quidem ejujdem inter-A 2 pre- r .... PR SFA'TI O. pretiš, cujus funt c cetera Evangelia, 'Idem ejl enim vertendi modus, eadem phrafes, iidem féinde folqcifmi. Quare fi Marcus Latine fcripferit, čf fimul Gratce, ut quidam volunt, dici delebit Latinum autographum , quod valde mirum, periijfe, ficut Matthaei Hebraicum. Quod ad tempus attinet, fcripfit illud juxta Eufeb. in Chronico, anno Claudii tertio, paulo antequam Roma Alexandriam mitteretur. CAPUT PRIMUM. i. JINITIUM EVANGEL1I JESU CHRISTI FILII DEI, fup-ple, tale fuit, ut fequitur; hoc eft, Isetiffimum illud nuntium de regno coelorum, quod Jesus Chriftus Filius Dei ia mundum attulit, initium habuit a denuntiatione poenitentiae, quam Joannes Baptifta praedicavit. Nam quidquid ab aliis ante pratica donem illam narratur fartum, preambulam fuit Evangelii, feu evangelizationis de regno cslorum« 2. Sicut fcriptum eft, hoc eft, initium Evangeli? non fuit fortuitum, vel humani contiHi, fed ficut antea Prophetis dići um fuerat, Deo fidem fuam liberante. In l’aia, Propheta, Greca nunc legunt (en tois prophetais') In Prophetis, quia duas prophetias hic cónflantur in unam, Malachia fcilicet, Ecce ego mitto , (fc, de qua vide Matth, ii. verfu 10. & Ifaias, Vox clamantis, Ć? c. Attribuuntur tamen Latine per compendium foli Ifaise tamquam celebriori : nam etfi verba difcre-pent, reipia tamen eadem prophetia eft. Vox enim clamantis in deferto Joannis Bapti/tas, velut Angeli, eft illa ipfa, A 3 qu« ipre praeparavit viam ante Chriftum, Vide Matth. 3. v. 3. 23. Et erat in fyna"0?a homo iti [piritu immundo, fupple , exiftens .• quo fetifu dicimus , Effe in armis, pro, armatum effe. In [piritu ergo immundo , pro, fpirieutn immundum habens, q ii videlicet vitiorura omnium & errorum immunditiis pafei-tur: et exclamavit, fpiritus videlicet per os hominis, quali tormenta fu iti neret. Indicatum ergo voluit Evangeiifti illustre fuiffe hoc dzmonis teltimonium, quod neminem in tota Synagoga latere pollet. Cauta clamoris duplex videtur fuiffe; prima, dolor praefentiz Domini ac dq&rinse, ad poenitentiam vitaeque munditiam provocantis, altera, quod libi migrandum timeret, ut patet, quia dicebat : 24, Quid nobis et tibi, fupple, rei aut caufie e ft , quali diceret : Te non fiedi-mus , quid nos torques , & perditos cupis, Jesu Nazarene? Ita vulgo vocabatur, fient patet Joan. i8* & ex titulo Crucis. Addit hoc autem, ut tacite offendat, fe eum bene noviffe. ' Venifti perdere nos? expellendo videlicet in abyf-ium, ne hominibus amplius noceamus? Hoc enim prz rabie, qua hominum la-luti invident, maximum tormentum, perditionem fuam putant, de quo Luca: 8* v* 31. Scio Scio qui fis. Non mentitur hoc, fed vere noverat, ficut teftatur mox Evaii-gelifta v.34, &Lucas cap.4. v. 41. Santtus Dei, quem cap. 3. v, 12. dicunt Filium Dei : non enim intelligunt quoquo modo fanćtum : fed emphatice, illum unicum & praefinitum, quia a Daniele cap. 9. v. 34. dicitur SanSliis SanSlorum; unde Graeci Scriptores omnes, Theophyl. Euthy-rnius, Viftor Antiochenus urgent hic articulum Graecum, (ho agios tu Deus) Ille Santius Dei, haftenus fcil. promilfus & expecratus. Confeffio fuit ergo vera , fed adulatoria, quia Jefu odio & fui amore expreffa , ut in ipfo gloriae vanitatem excitaret, fe a pcena redimeret, quafi gratiam expeftans pro gratia, Unde autem irta (cientia daemonibus, diximus alibi in Matthaeum ex Augufti-no lib. 9. de Civit, cap. 21. 2S- Et comminatus eft ei Jefiis, Gneče (hepetimesen) increpavit, minis fcilic et additis , fevere praecepit ei, Obmutefce, a meis videlicet laudibus. Caufa vetandi triplex : quia nora decet, ut princeps immunditias de principe munditiae tefti-monium ferat: altera, ne cum illo Chri-ftus, linendo eum loqui, commercium habere putareturficut adhuc poftea calumniati funt de coilufione : denique quia veritas non eft afferenda per patrem mendacii. Docuit nos ergo, ne illi etiam vera dicenti aliquid deferamus, vel A 4 ere- 8 COMMENT. IN EVANG. damus uinquam ; ardet enim fallendi voluntary, etiam dum véra loquitur, & quidquid loquitur de faltìtate fufpeftum ed. Itaque dicit el; Obmntefee, if exi de homine: quali diceret : Silentium tuum lit laus mea, & ejećtio tua prasdicatio mea. 2.6. Et discerpens eum fpiritus immundus , ut (juamdiu, & quantum pollet rabiem luam latiaret, ut Chryfoft. Horn. 5. Dif* cerpfit autem, 11011 membra revera divellendo, quia Lucas dicit cap. 4. verdi 3^. quod nihil illi nocuerit, fed quod in medium projecerit : dilcerpfit ergo contorquendo, folo {temendo , & extendendo ; ita tamen, ut illa jaćfatio membrorum atque vexatio non eum debilitaverit, ut Auguftinus de confenfu cap, 2« Et clamans voce magna exiit, incondito follicet ejulatu, nihil articulate proferendo , quia juffus fuerat obmu-tefcere. Ergo laniatus membrorum, & ' ejulatus ille patefecerunt omnibus circumflantibus veram obfeflionem, rabiem oblidentis, dolorem difcedentis , po-teftatem infuperabilem expelleiicis, 27. Et mirati fant omnes, G rasce Chedam-letìiesan) obftupuerunt : (dumbos') enim ligni fi cat metum religiofum cum admiratione conjunćtum. Qiuenam doctrina h & fextae proprie dićtae, diceba-turque vulgo Tertia. Unde non repugnat yToanni, qui dicit fuiffe qnafifextam, quia illa nondum advenerat. Itaque hora tertia quidem crucifixus eft Jefus, fed longe per duas facile horas progreffa, ita ut inftaret & eflet quail fexta. Ita pleri que recentiores. CAPUT XVI 9. urgens autem mane, prima ('ablati, ap-X-J' paruit primo Marite' Magdalena. Hieron. Epift. ifO. ad Hedibiam quarft, 3. dicit fere in omnibus Graecis libris iftud capitulum ab hoc loco non haberi, eo 3uod caeteris Evangeliftis contrarium vi-eatur. Sed Irenaeus lib. 3. cap. 11. finem ittum Evangelii Marci expreffe ponit , quem nos habemus, neque jam ulla dubitandi ratio fupereft. Notat autem idemHieronym. itemque Theophyl. ponendam effe diftinćtionem poli, Sur-gens autem , five, ut Graecus legit, Cum JurrexiJJet: & iftud, mane prima fahhati jungendum effe cum verbis fequentibus, apparuit primo Maria Magdalena-, idque quia putant tempus Dominicae reiurreftionis in- SECUND. MARC. Cap. XVI. ' 67 incertum effe. Sed, nihil vetat, quin fublata diflinćtione jungantur, & quidem multo fuavius, hoc modo: Surgens ma-ne prima Sabbati : ut fcnfus fit Chriftum ipfo diluculo furrexifle prima /abbati, id eft.die Dominica;, & ita citra omnem ambiguitatem expreffit Syrus. Apparuit autem primo Maria? Magdalena?, nempe inter difcipulos Domini, & apparitione ad veritatem refiitreftionis perfua-dendam ordinata : ita ut nihil vetent haec verba, quin antea apparuerit bea-tiffimse matri fuae. De qua ejecerat Jeptem Armonia : idem dicitur Lucae 8. verfu a» ideoque videtur litteraliter intelligen-dum, quod a feptem fpiritibus immundis corporaliter eam poffidentibus liberata fuerit : ficut intelligit Ambrof. lib. de Salomone capite 5. Maldonatus & alii : quamvis S. Gregor. Beda, Theophyl. & alii intelligant vitia feptem vèl plura capitalia, numerum certum pro incerto poni volentes. Sed circumflantia loci apud Lucam, & miraculorum corporalium, de quibus agit, omnino fuadet fenfum illum , quem primo dedimus , & hic verbum, eiecerat, hoc videtur poftulare. Expreffit hoc Evangelifta non diftinćtionis causa, quaff fuiflet & alia Maria Magdalena, fed ut ita pateret, ibi fuperabundafle gratiam, ubi peccatum abundaverat, & ut fexus fcemineus pri-E 2 mo mo videret vitam, qui mortem primo guftaverat. 12, Poji hac, eadem videlicet die fub vefpera, duobus ex his. Nomen alterius expreflit Lucas cap. 24* vocando eum Cleophas ; nam ajb illo latius illa hifto-ria narratur : Ojlenfus ejl in alia effigie, non revera alia, fed prout ipfis videbatur. Effigies enim femper manfit eadem, fed non fecundum omnes colores, figuram, lineamenta , geftus, aliafque corporis proprietates, oculos videntium immutabat, neque plene repraffientabatur eis, & idcirco videbatur alia. Idem judicium de voce. Unde Lucas notanter dicit, quod eorum oculi tenebantur , ne eum agnofcerent. Non enim aliter, quam erat, ledficut erat, apparuit eis, quorum oculi tenebantur, ne agnofcerent eum, inquit: Auguft. 3. de confenfu c. 2?. cujusmodi aliquid vel caligine vel humore oculis of-fufo effici polle ibidem docet. Euntibus in villam : nomen expreflit Lucas Emaus9 quod non villa, fed pagus vocabatur. Villam autem fuiffe Cleophas, tradit Hie-ron. in Epitaphio Pauls Epift. 27. 13 .Et illi euntes nuntiaverunt cater is» Quo tacite intelligendum relinquit, eos Chrifti effigiem agnovifle, ficut hoc Lucas narrat. Nec illis crediderunt, nempe aliqui ex eis , ut notat Auguftiiu loco citat. Nam alios credidifle fatis colligitur ex Luca cap. 24. verfu 34. & 35. ficut SECUND. MARC. Cap. XVI. 69 out etiam Augurio, obfervat. Caufa non credendi videtur fuiffe rei infolen-tia , & timor, ne non effet verum, quod maxime verum effe delìderabant. 14. Novijjime recumbentibus illis undecim apparuit. _ S. Gregor, in Evangel, putat hanc ultimam fuiffe apparitionem, quando afcendit in caelum, quod & S. Annuit. lib. 3. De confenfu c. 2?. probabile putat. Movet eos vox, novijjime : fed longe verius eft, Marcum eamdem apparitionem narrare, quam Lucas cap. 24. verfu 36. & Joan. cap. 20. verfu 19. & feqq. ita ut haec fuerit apparitio non abfolute novilfima. fed novilfima primae fabbati, ut eft v.9.ad quemiefpicit,hoc eft, diei refurrećHonis. Nam in hac primo apparuerat Maris Magdalen« foli, fecundo eidem cum csteris mulieribus, tertio Simoni, quarto duobus illis dilcipu-lis euntibus in Emaus, quinto undecim difeumbentibus , de qua hic agitur , & apud Lucani lodo cit. Quam fententiam tradit & explicat etiam Auguft. loco cit. Itaque pro, novijjime, Grsce eft (hjujleron) tandem leu pojlea : quo fignificatur hoc conrigiffe, poftquam apparuilfet Mariae Magdalen«, & illis duobus difcipulis, quorum neutris crediderant. Recumbentibus illis, id eft, menfe accumbentibus feu «enantibus, initio fcilicet noćris, fub fiuem coeas, dum inter fe fabularentur, Lucae 24.v. 36.... Undecim, appa* E 3 mt: ruin nam quamvis Thomas deeflet, eodem tamen numero Apoftolica focietas nuncupabatur, inquit Augiiftin. a majore fcilicet parte. Plures adfuilfe ex verfu 33. Luc« conftat; fed hic nominantur precipui, & propter quos fiebat apparitio. Et exprobravit, increpando, incredulitatem eorum 6? duritiam cordis, hoc e ft, tarditatem ad credendum , & ftuporem animi ex infolentia& magnitudine rei natum. Non enim erat illa incredulitas voluntaria obftinatio, qualis haereticorum: Quia ih, qui viderant, eum relurrexil-fe, non crediderunt, oculatis fcilicet tefti-bus refurreftionis, Mariae Magdalenae & duobus difcipulis : refpicit enim ad ver-fus it. & 13. Plura ex hac apparitione contigerunt, quae locis citatis ex Joan. & Luca videnda funt. 15. Et dixit eis, non tunc, fed alio tempore, in monte Galilaeae, de quo Matth. a8- Mos eft enim Evangeliftarum, res divexfis temporibus faćlas ita conjungere , ut eis , qui vifum illum non intel-ligunt, non aliunde magis error oriatur, quo putent eos non libi congruere , ut Auguft, lib. 3. de Confehfu cap. 2f. & aliis locis fepe monet. Éuntés in mundum univerfum, quali dic. non in Judaeam tantum , fed in univerfum terrarum orbem, p}'te dicate Evangelium omni creatura, capaci ieilicet praedicationis, id eft, omnibus hominibus, cujufcunque condi- SECUND. MARC. Cap. XVI. 71 tionis & nationis fuerint, quos Deus creaverit. Nec obftat, Apoftolos hoc praeceptum in ifta amplitudine non im-pleviffe: nam Apoftolis ita loquitur, ut in ipfis etiam fucceffores eorum & adjutores ad finem ufque mundi intelligat. Revellit ergo hic Chriftus terminos, quos pofuerat Matth. io, & non alios Evangeli fines, quam orbis terrarum, po. nit. 16. Qui crediderit i Evangelio a vobis praedicato, idque fide non qualibet, fed per dileftionem, five perledam five im-perfedam operante, cujufmodi fides poenitentiam includit, hoceft, fide credente & faciente id, quod faciendum credit, Et baptizatur fuerit: nec enim Tuffici t credere fine baptifmo fubfequente tamquam caufa, qua; falutem operatur; neque baptizari line fide praecedente , & animum praeparante. Porro ex yerfu precedente manifeffum eft, de adultas effe fermonem, quibus 1'olis Evangeli» um praedicari potelt: ut proinde inepte in hoc loco errorem fuum de parvuli? non baptizandis Anabaptiflae fundent , eo quod illi credere nondum polline, Salvus erit; ex quo quidam alium errorem confinxerunt, putantes eum, qui crediderit, & baptizatus fuerit, perire non poffe; contra quos Auguft, tum aliis locis, tum lib. De fide & operibus difpu-tat. Sed hujuimodi fententile generales, E 4 qui- quibus falus vel alius effećtus quifpiarrt fidei attribuitur, Temper intelligendat funt, nifi alia ex parte ponatur impedimentum. Quamquam fides intelligatuf non quaelibet, fed hdes praxim dirigens, feu per dileftionem operans , cujufmo-di fide creditur medico, cujus pneceptis obtemperatur. Unde S. Greg. Homil. 29. in Evangel. Tunc veraciter fideles fumus, cum, quod verbis promittimus* operibus complemus. Vera enim fides eft, quae in hoc, quod verbis dicit, motibus noil contradicit, juxta illud Joan. Apolidi : Qui dicit fe noj]e Deum, 6? mandata ejus nonciijftodit, mendax e fi, ep. i,cap. 2. ».. Qui vero non crediderit, illa fide jam difta, ćondemnabitur. Non repetit alterum membrum,8* baptizatus non fuerit, quia baptifimus Holi eft necellitatis tam abfolutae, quam fides ; nani abfque fide falvari nullo pa-fto potefl, abfque baptifmo poteft, fi lacranr-ntum iftud non contemptus religionis, fed articulus neCelfitatis excludat, ut Augilft. lib. 4. de baptifmo c. 22. 17. Signa autem i id eft, miracula, ve-luti figilla veritatis divinitus annunciata: & credits, eos, qui crediderint,h. Fuit in diebus Herodis: illius primi, qui filius Antipatri fuit, & ab industria, ac felicitate, rebufque geflis Magnusdi-ćfus eft. Regis Juiee tiam colligitur, Zachariam hoc loco non fuiffe funćtum officio fummi lacerdotis in Sanilo Sanćlorum. Bene autem Angelus & in templo, & juxta altare, & a dextris apparet, quia & veri facerdotis adventum, & myiteiium facrificiiuni-verfalis, cosleftis doni gaudium annuntiabat. 12. EtZacharias turbatus ejl videns : quia, utAmbrofius, alienamur ab affeilu noffro, quando perftringimur alieujus fuperioris potellatis occurlu, ficut hoc notat dele Daniel, cap. io. tit. 8» • • • Et timor irruit ju-per eum. Quo lignificami- fuiffe vehementem, fortalfis ex illa Judasorum opinione natum qua vulgo putabant, fe edam Angelo confpèdto morituros , ut patet Judic. 6. verf. 22* 23. & 24. & Judic. 13. verf. 22. quamquam Athanaf. in Vita S. Antonii uotet, quod metus non tantum ex mali apprehenfione, quantum ex magnarum rerum ftpe incutiatur afpećlu. 13. Ait autem Angelus, Ne timeas Za-charia. Notarunt enim veteres, Athanaf. Hieron. in cap. 28. Matth. & Beda, Angelicas benignitatis elle, turbatos afpećlu fuo blandiendo lolari: contra vero demoniac* effe ferocitatis, eos, quos fui prasfenda territos effe fenferint, ampliore horrore concutere. Quoniam exaudita ejl deprecatio tua : quam pro filio obtinendo fudilii, inquit Maldonatus. Sed quid petierit, teftaturilla celebris gratiarum F 5 addo, $0 comment, in evanc. aftio, de qua infra, & delperatio ejfas de filio accipiendo, qua: patet verf. i8. Itaque verifìmiiius eft, deprecationem «jus fuifle, ftcuti decebat facerdotem, pro populi falute fufam, ut notat Au-guft. lib. %. Quseft. Evangelicarum quadi, i* & omnes pene veteres confentiunt. Nimirum oraverat, ut ad falutem populi Mediam exfpeftatam Deus mittere dignaretur: quam fuiffe quotidianam veteris Ecciefia: orationem, maximeque faderdotum ex inftituto facris operanti-Titn, notat Euthymius. Unde non fub-jjngit, quia uxor tua, éfc. ut ratio effe poliet orationis pro filio obtinendo fufse, fed, Et uxor tua: quafi dic. Itaque uxor tua quamvis fterilis pariet filium. Pandit enim ordinem & modum, quo Meline adventus futurus effet. Et vocahis nomen ejus Joannem. Quod nomen a Gratia dedućhim eft, quafi dicat Gratiofum, quia per gratiam parentibus datus, gratia plenus , & gratia: per Mediani danda: pras-co luturus erat. Notat autem Ambrof. hoc habere meiita Sauciorum, ut a Deu nomen accipiant: nam in facris litteris mutatio veteris nominis, vel novi anticipata impofitio, Temper aliquod mjftte-rium continet, ut patet in nomine Abraham, Ifaac , Ifrael, Jefu, & aliis. 14. Et erit, fcilicet ille filius, gauiium tibi, id eft, materia gaudii non vulgaris, led tanti, ut e corde erumpat, quod voca- SECOND. LTJCAM Cap. t. qt eatur Exaltatio, quia fcilicet fterilitatis & feneéhitis filius, quia virtute magnus* quìa Propheta altiflimi, quia Prscurlof Mediae. Et multi in nativitate eius gaudebunt: Non domefiicum tantum tibi ac tuis, fed toti populo erit gaudium, quia ex figuis mirabilibus perfuafi erunt, eum ad populi falutem elfe datum, ficut hoc patet verf. 58. & 66. I‘f. Erit enim magnus virtute ČP officio coram Domino: id eft, in minifterio, ac aiegòtiis Domini.- quamquam alii fignifi-catum velint magnum futurum , non li-mulatione, non "hominum opinione, fed judicio Domini. Redditur ergo ratio non nominis Joannis, ut quidam putant, fed gaudii. Vinum (f /iceram, prò quo Hie-ronym. Numer. 6, fecutus vim radicis Hebraic» * vertit, omne, quod inebriarepo-tejl. Tertull. libr. de Jejuniis, cap, 9. uno verbo vocat ebriamen : comprehendit enim & vinum, & cerevifiam, potum exdaétylis, ex pomis, ex meile-, & quem cumque inebriantem. Non bibet; nempe toto tempore vitse , tamquam perpetuus Nazaneus , & perpetuo fungens iacerdotio. Nam & Nazarei omnibus diebus confecrationis fu» , & facerdotes, quamdiu agerent iu tabernaculo, vino & ficera abftinebaut, ut patet Numer. 6. verf. 3. & Levit. 13. v. 9.... Et Spiritu (antto replebitur, eum fan&ificante, & ma^na donorum copia implente, ita ut 92 COMMENT. IN EVANG. in alios eriam foras redundet, quod illa repletione infinuatur. Adhuc ex utero matris futi quod heretici aliqui exponunt, ab infantia, feu ftatim ab utero: fed per illud, adhuc, iignifieatur, eum replendum ex eo ipfo tempore, quo adhuc utero geftabatur. Unde Syrus & Arabs verterunt adhuc in utero, & fic illam phrafim Graecam accipiendam patet, Aćl. 3. verf. 2. Tacite autem fimul in-finuat, ab infantia per totam vitam Spiritu fanćto plenum futurum. Atque ita Joannem aceepiffe Spiritum fanftum & gratiam ejus in ipfo utero paffim veteres fentiunt, Orig. Hom. 4. & *7. in Lucam, qui aperte eum fanćlificatum dicit, Cyprian. Epift. 13. Itaque his duobus membris t explicat magnitudinem Joannis ex fobrietate & Spiritus l'anćti donis, nunc ex officio Et multos filiorum Ifirael convertet, effi-caciffima poenitentiae praedicatione ; ad Dominum Deum ipforum : Chriftum videlicet, partim ut ei credant, partim ut mandatis ejus obediant. Itaque 11011 fi-gnificatur, Judaeos ab idololatria convertendos ad Deum, cum tempore Chrilti 11011 aberrarent a religione veri Dei, led multos eorum credituros , Jefum , quem digito ollendit& praedicavit, effe Dominum Deum ipforum, ejufquemandatis parituros. Hoc probat id, quod fe-quitur ; I7- SECUND. LUCAM. Cap. I. 93 17. Et ipfe pracedet ante ilium : fcilicet eundem Deum ipforum Chriftum Dominum, id eft, proxime tamquam praeco ante Regem, jamjam adfuturum, praecurret in JpiritUi id eft , zelo & fervore, feu cum vehementia atque impetu de intimis prorumpente: nam in Graeco deeft hic articulus, quo Spiritus fan&us defignari folet. Et virtute, Graece Qdmna-mei") potentia, id eft, efficacia. Unde Ecclef. 4. verf. 13. de Elia dicitur, quod potentia nemo vicit illum. Significatur ergo virtus infuperabilis dicendi & redarguendi impios, quantumvis potentes, Pharifaeos, Herodem, Herodiadem» Elia, id eft, qualis luit Eliae adverfus Acliab, Jefabel, Pleudo-prophetas, Baal, &c. & praecipue qualis erit Eliae in fecundo adventu. Nam hanc fimilitudinem officii fignificari hic plerique veteres notant, Euthymius, Theoph. & Ambrof. hic. Unde Auguft. Trači. 4. in Joan. Quid eft in fpiritu Ć? virtute Elia? In eodem fpiritu fančto vice Eliae.Quare vice E-liae? quia quod Elias fecundo, hoc Joannes primo adventui fuit. Hanc fimilitudinem officii,& fimul effećtum,ac finem iftius fpi-ritus & virtutisElise ut declararet,adjicit, Ut convertat corda patrum in filios. Nam ifta funt verba Malachiae cap. 4. verf. 6. de Elia prophetice dićta, quae hic Joanni accommodantur. Significant autem Jo-annem effećturum, ut corda Patrum, id eft 94 COMMENT. IN EVANG. eft, animus, feu amor Patriarcharum & Prophetarum, convertantur in filios, id eft, pofteros eorum, feu lui temporis Ifraelitas. Cum enim Patriarcha: & Prophet» non ex lege , fed ex fide Chrifti venturi, non pecudum, fed languine Chrifti fe juftificandos credidilfent, lan-étilque moribus vixiflent: lilii eorum ab eorum fide & moribus degeneres, ita ex lege juftificari voluerunt, ut putarent fe luis viribus eam facere & pecudum fanguinem effe remiffionem peccatorum: contra quos Paulus in Epift. ad Romanos & ad Ephefios difputat. Propter iftam & fidei morum difcre-pantiam , Patriarcha: a liliis alieni erant Ifaia tettante, Abraham nefcivit nos, id eft, pro filiis non agnovit nos, Joannes vero contra iftos pofterorum errores predicando, Ecce Agnus Dei, ecce qui tollit peccata munii, & ad fanćtos mores eos provocando, convertit Patriarchas & Prophetas, a Judeis alienos , ad amandos filios fuos, Et incredulos, filios fcilicet, Grece (apifihes) imper-iuafibiles, ad prudentiam juflorum, Patrum, ut fcilicet fimiliter Patribus fuis autiquis credant de Mellia , & fapiant. Hec eft enim periphralis alterius partis Prophe-tie, qua Malachias de Elia dixerat: Et cor filiorum ad Patres. Seufus eft igitur , quod Joannes inftar Elie corda Patrum & liliorum inter fe mutuo conciliaturus fit SECUND. LUCAM Cap. I. 9$ fit pnedicatione fua, ut ejufdem fint fi-dei, fententi®, Capienti®, vitae & mn-rum, Quem fere fenfura aliis verbis dat Auguftinus cap. 29. lib. 20. de Civit. Parare Domino plebem perfeSlam, id eft, ut ita praeparet ac difponat rudem populum ^Judaicum, carnali fidei, fpei, ac defideriis aliuetum, ad Chriftum Domini & juftitiam fidei ejus, & ad perfe-ćtionem falutis, quam Evangelium ejus continet, recipiendam: nihil enim, ut Apoftolus, ad perfećtum adduxit lex. Unde & Zacharias hoc officium Joannls velut maximum pnedicat, infra v. 76. 18. Et dixit, &c. Unde hoc Jciam? id eft, quo figno ? nec enim nudis verbis tuis aufim fidere, cum natur® curfus repugnet. Ego enim Jum fenex , Éf uxor mea proce[fit in diebus fais, id eft , proveftioris aetatis eft, quam ut natur® ordine concipere poffit. Halitat igitur diffidentia, non de potentia Dei, leu de objefto fidei , ut Calvinus voluit, fed de tefte fidei, & veritate verborum ejus, ut indicatur verfu 20. cum ei fatis aperte & inter facra apparenti, & figna divin® legationis preferenti, facilius credere debuiifet.■ ideoque peccavit. Abraham vero Genef. 17. verfu. 17, fimilibus verbis utens non peccavit, quia, ut Auguft. q. 29. fuper Numeros, Deus non de verbis , fed de cordibus judicat' eadem e-uim dici poliunt inquirendo modum, vei etiam 96 COMMENT. IN EVANG. etiam dubitando, deque veritate diffidendo , ut idem Homil. 44. Itaque Angelus planius exponens conditiones perfon* fuse & caufas credendi libi, refpondit : 19. Ego fum Gabriel, populo Judaico & tibi fatis notus, ex diverfis legationibus , quibus ad Danielem funftus fum: Qui adfto ante Deum, id eft, qui in caelo adftare foleo, velut minifter familia-riffimus in confpeftu Dei, ad excipienda prima ejus imperia. Eft enim metaphora a lervis, qui parati funt in fuo quifque ordine ad nutum dominorum. Et mi/Jus fum, tamquam legatus a Deo. Mitti enim Angelorum proprium eft, ita ut etiam inde nomen acceperint, & ab Apoftolo vocentur omnes adminijlratorii fpiritus..,, Hac tibiEvangelizare, id eft, hoc tibi lsetum nuntium perferre, tamquam Evangelii de Meffia quoddam praeludi-um. Ut autem aućloritatem fuam probaret, fimul punit incredulitatem ejus, & dat fignum, quo credat, ut eadem res ei ellet fupplicium & beneficium. 20. Et ecce eris tacens, Ò* non poteris loqui. Grscr Interpretes primam partem, tacens, fere exponunt, furdus eri$, id-que quia ex verfu 62. fatis patet, etiam furdum fuiffe ; & qui natura mutus, ille quoque fimul furdus eft : &quiaalio-qui videretur effe tautologia, eris tacens, cf non poteris loqui. Unde & D. Ambrof. dicit : Incredulitas Zacharise affatum eri- pue- SECUND. LUCAM Cap. T, 97 puerđi & auditum. Quia enitn non obe-dierat, condemnatur, ut furdus fit; & qma Contradixerat, ut non poffit loqui, ut ait Theophyl, Poffet tamen juxta Latinum textum aliqua effe differentia, ut explicetur , quomodo effet futilius tacens , fcilicet non loia voluntate propter Angeli imperium, fed etiatii invitus ex loquendi impotentia ; idquè non perpetuo, fed ufijue in diem, quo fiant, donec fcilićet noveris per eventus ipfarum rerum te jure punitum, pro eo , quod non credidifti verbis meis. Datur enim hi curatio lupplicii, quod infligitur, non illa, quod de divina potentia dubitaffet, fed quod nuntii verbis non credidiffet. Qua implebuntur iri tempore fuoi lìngula fcilicet divérfo, prout rerum diverfitas exigit. ii. Et erat plebs exfpeElans, eo quod non foleret difcedere , nifi perafto thymiamatis faerificio, & accepta a facer-dote benedictione. Nam & Aaron Levit. 9. verfu 21. facrificiis completis benedixit populo. Et mirabantur, quod tardaret in templo, plus videlicet folito : qùod contingere potuit ex illo folo colloquio defcripto, & ex turbatione Zacharis, verba ruminantis, fuoque fupplicio attoniti. Ut nihil necelle fit cum quibuf-dam fufpicari, Angelum pluribus effe collocutum, quam hic defcribitur. Qui enim divinitus apparent, ut animas, An-T, II. G geli. geli, & ipfe Deus, verbis funt prsecifi- ffimi. 22. Egreffus autem non poterat loqui: Ita fentiens reipfa effe veram Angeli tefti-fìcationem, quantum ad poenam, ut crederet etiam elle veram, quantum ad praedićtionem beneficii. Et cognoverunt, quoivifioìvem vUijJei : quia credibile eft eum adhuc fuiffe ex vifione animo attonitum, corpore pallidum, ex culpa moeftum, ex poena trepidum. Et ipfè erat innuens illis, id eft, quia loco verborum gefti-bus utebatur ; fic enim , Et, nonnunquam Hebraice fumitur. Et permanfit mutus; fimul & furdus, ut annotat Euthymius; Grseca enim vox (^Kóphos^&LQHheresbfSy-riaca mutum fimul & furdum fignificat.Por-ro peculiare eft illis, qui coeleftes vident vifiones, ut non folum toto corporis habitu mutentur, fed & vocem nonnunquam, ipfo faltem tempore .yi.fi-onis, amittant. Unde Moyfes dicit, le impeditioris lingua faćirum, ex quo ei locutus erat Deus: & Daniel c. io, v. 17. halitum fuum interclufum fuiffe. 23. Et faElum eft, ut impleti funt dies oft fidi eius : Qui ex more erant feptem dies, ut lupra ex Jofepho & Scriptura diximus ; quorum initium & finis erat fab-batum. Toto autem illo tempore habitabant in exedris templi, feparati ab uxoribus, tefte Hieronymo libro 1. contra Jjovinian, ut negotiis familiaribus li- SECUND. LUCAM Cap, I. 99 beri toti vacarent Deo. Abiit in domum fuam, Ex quo colligas, eum nec propter illum adverfum cafum officium filum deferuifle. 24. Poji hoS' autem dies concepit Eliza-beth. Quod circa initium Oćtobris aut finem Septembris contigiffq, ex verbis Angeli v. 2,6. ac tempore conceptionis Chrifti fatis colligitur. Et occultabat fe, id eft, cejabat fq effe gravidam f publicum declinando , conceptpmque noni propalando, Caufam reddit Origen. horni L 6. in Lucam, & latius hicAmbrofius, verecundiam. Eft enim, inquit, unicuique officio praeferipta aetas, & quod tempore decet, tempore dedecet. Sene&us regendis liberis aptior eft, quam creandis , &c. Unde & Sara dicebat Genef. i£. Pofiquam confermi, voluptati operam dabo? quan diceret , hoc verecundum effe seta ti lute» Colligit autem hinc Ambro-fius Zachariam & Elizabeth concubitu abftinuille, Neque enim, inquit, ea, quas fimilem non erubefeeret coitum, erubefceret partum. Menfibus quinque, Meufe fexto per vifltationem B. Mari® ceffavit occultatio ; & ceifare debuit, ne partus videretur fuppofitkius : Dicens, interim apud feipfam ; 35- Quia ffc jecit mihi Dominus: fui licet ut prse verecundia occultarem me, In diebus, quibus refpexit auferre opprobrium meum ; Ita icilicet auferens mihi oppro-G 3 bnuhi IOO COMMENT. IN EVANG, fterilitatis , ut alteri opprobrio intempe-ftivi concubitus me exponeret. Simul tamen his verbis tangit beneficium ablatae fterilitatis, quae apud Judaeos maxime erat opprobrio , quod poena videretur effe inflićta a Deo, ut indicant verba Phenennae, i. Reg. i. verfu 6. ad Annam; tum quod pudor fit in feminis, inquit Ambrofius nuptiarum praemia non habere«, quibus haec fola eft caufa nubendi; videntur enim uti conjugio nort ad fruttum, fed ad voluptatem. Unde qui certo deprehenderant, fe effe fteri-les, infruttuofum thorum de mutuo con-fenfu prae pietate feparabant, ficut Abraham & Saram feciffe notat Auguftin. in Epiftol. ad Galatas : Zachariam vero & Elizabeth Ambrof. in hunc locum. Sed quia fieri poterat , ut neutra ex cau-fà opprobrium haberet locum apud Deum , ficut in fanćliilimis mulieribus patuit , Sara, Rebecca, Rachel, matre Sa-muélis, & matre Samlonis; hinc addit, Inter homines. ■ • * 26, In menfe àutem fexto, a concepta fciljcet prole per Elilabeth, quamvis juxta computum facrum menfium & anni fuerit menfis primus, videlicet Nihm, & vigefimus quintus Martii noftri. Ex quo intelligemus lex menfibus joannem Chrifto' fuiffe feniorem. MiJJus efi Angelus Gabrieli nomine fuo fignificans fortitudinem Dei. Quem Hieronym, in cap. SECUND. LUCAM Cap. I. loi cap. 8. Danielis prseliis pnepofitum efle docet, ut ita ratione officii aptus eflet, qui Chriftum, Dei virtutem, ad pršeli-andum cum diabolo nafciturum nuntiaret. A Deo, immediate fcilicet, non per Angelum fuperiorem interppfitum, ficut folent inferiores a fuperioribus mandata accipere, ut notat Bernardus Ho-mil. i. fuper.- Miflus eft. Nam Gabriel unus eft ex iis, qui ađftant immediate ante Deum. In civitatem, G alila £, inferioris. Eft enim duplex Galilaea : fuperior, quae in Septemtrionem recedit; & inferior, quae magis verfus Auftrum, habens ab ortu mare Tyberiadis, ab occafu mediterraneum. Cui nomen Nazareth: quae vox fcribenda eflet non per, s, neque per, z, ut fere fit Grame & Latine, led per Tzade, ficut notat Hieron. in No« minib. Hebraicis, & ex titulo Crucis Romae aife.rvato conftat. 27. Ad virginem. Quod epitheton deinceps matri Dei tam ftabiliter adbaefit, ut,sEpiphan. Hctref. 78. num. Q. dicat, neminem extitiffe , qui nomèn S. Maria: proferre aufus fit, & non ftatim Virginis vocem adjiceret, Defponjatam viro, id eft, recenter nuptam, licet incognitam. Nam quamvis vox tam Latina qoam Gra:ca fignificet promiflam, ulur-pari tamen folet pro nupta, ut patet ex cap. 2. verf. 5. ubi eodem modo defpon-Jata vocatur, cum iam eflet pra gnans , C 3 & & in mariti potevate. Dejponfatam erga maluit quam nuptam vocare, ut incogli^ tam figni fi caret : quo loquendi ufufpon-fus & fponfa vocantur, quamdiu nullus interceffit concubitus. Caufas defponfa-tionis dedimus Match, i..., Cuinomen erat Jofepb: ut ipfo nomine caftitatem alterius Jofeph referret, fidemque pudicitia., quam fervaret Matis, tamquam dominae (iise, ut Bernardus latius. Itaque officio fuit cuftos virginitatis, cura pater .-familiae, arte faber ; cui defpon-iaca Ma.ia, ut omnem typum carnalis no 'Jitatis extingueret, inquit Auguftin. libr.De catechizandis rudib.cap. 22. ...De domo David. Addit hoc praecipue, ut ejuf-dem ftirpis inrelligatnus fuilfe B. Virgili en familise heredem; quia juxta legem Numer. 30. .cogebatur viro non folum eiuldem tribus, fed & ejufdem familise nubere ficut diximus Matth. 1. idque ut hereditas maneret non folum in tribu , fed & in familia. Et nomen Virginis Maria. Grsce eft ipfilfimum nomen Syriacum Marjam dilfyllabum indeclinabile, quod Hebraice dicitur Mar-jam, ver-tique poteft Amaritudo maris, vel Domina maris. Quomodo autem & illumina-tricem mavis feu ftellam maris juxta inultos fignifket, vide quse diximus Exodi 1^. 2%. Et ingreffus ad eam Angelus. Non ergo foris vagabatur, led in conclavi fuit, SECOND. LUCAM Cap. I. 103 fuit, ut notat Bernardus Homil, 3. in.* Milfus eflr; & Ambr. hic, Sola , inquit, in penetralibus, quàm nemo virorum videret, folus Angelus reperiret: fola fine comite, fola fine tefte, ne quo degenere depravaretur affatu. Dixit ave : Gratce (Chàre) quod a (Chareiri) Gaudere, deducitur. Unde Bafil. Homil. 23. dicit Mariam ab Angelo gaudere juffam; fìcut & Raphael Tobiae dixit (aiutando , Gaudium tibi fit femper : & Ecclefia precatur Virgini, Gaude & lature, &c. &, Regina edi latare. &c, Nofter Interpres verrit Ave, quat vox eft falutem apprecan-tis & gratulanti^. Et ita exponendum videtur, ut refpondeat communiffima; fa-lutationi Hebraica; Schalom lack, id eff, Pax tibi, ficut & Syriace legitur. Ubi Pax non aliud fignificat quam Latinis Satus & omne bonum, five Angelus hoc dixerit apprecando, five potias cum quadam veneratione gratulando : quo fen-fu ab Ecclefia vox illa frequentatur in Angelica falutalione ; & quando dicimus Cruci: O crux, Ave /pes unica; & chrif-mati : Ave fanttum Chrifma. Gratia plena. Gratce eft^ participium (Kecharitomenf) quod haeretici, Vulgatam verfionem vitantes, diveriifiimis modis reddiderunt grata, gratiam confecuta, diletta, accepta, j uftificata , plerique grado fa: ita fua diflenfione confirmantes Catholicorum etiam veterum coufeafionem, G 4 qui j 04 COMMENT. IN EV ANG. qui reddiderunt gratia plenam, Ambrof. Auguft. in Enchiridio cap. 26, & alii. Gratia autem plena dicitur, eo quod Spiritu fantto, "ejufquedonis omnibus, quibus grati efficimur Deo, abundaret, propter quae Deo effiet acceptiffima, ita ut Domini fui, imo Domini omnium mater futura effiet,’inquit Auguft. loco cit. Quod plenitudinis genus omnem omnino gra-tipm comprehendit, quam decebat ha-bereeam, quie jam jam fieret mater Dei, five illa effiet immunitas a peccato, tam originali quam attuali, five ab omni, quod quovis modo ad peccatum incitat, Deoque difplicet, ut concupifcentia & ignorantia , &c. five effiet omnis gratia & virtus, quam ullus Santtorum num-quam acceperit, five aliud quidpiam nobis ignotum. Unde quamvis aliis nonnullis plenitudo gratiae & Spiritus-fancii tribuatur, ut Joanni fupra verfu 13. Ste-phano & feptem Diaconis, Att. 6. & aliis : non tamen propterea Virgini comparandi funt. Unicuique enim plenitudo tribuitur, officio cui dedicatur, congrua. Cum ergo matrem Dei elle (it fupremum, ad quod pptter unionem hy-poftatieam humana natura poffit affiumi, plenitudo hic intelligi debet tanta, quanta congruit tantae dignitati. Nam & fons, & fluvius., & rivulus pleni funt, etfi diverta iit i» lingulis aquarum abundantia: Cluilias fons omnis gratiae; Maria fluvii SECUND. LÙCAM Cap» I, 105 us fonti proximus ; reliqui rivuli. Unde non caret emphafi, quod Angelus, nomine ejus proprio fuppreffo, vocet eam nomine appellativo, ('Kecharitomen^) Gratia plenam , tamquam proprio. Quod fieri non folet, nifi cum nomen aliquod ita fingulariter alicui, ut pene foli, competit, & omnes fuperat; ut Cum Sapiens ponitur limpliciter pro Salomone , Iuftus pro Chrifto, Apojtolus pro Paulo. Dominus tecum; per incarnationem, inquit Bernardus, Serm. 3. in,Miffus eft; fed hoc videtur repugnare verfu 31. & 35. Unde alii exponunt, Dominus tecum, per incarnationem trox futuram. Sed Angelus non videtur lignificare qualis futura effet, fed qualis jam effet. Unde nec fubaudiendum videtur verbum fit, fed potius ejl : ut non fit optantis, quemadmodum Ruth 2. v. 4. fed gratulan-tis, conformiter ad prima verba. Dicitur autem Dominus effe cum illis,, quibus favet, quos cuftodit, quos regit, quibus prolperos fuccefius tribuit, quos ad magna evehit, ficut dicebatur elfe cum Jofeph, & cum David, & cum Moyle, Jofue 1. v. ?. & cum Paulo, Aft. 18. v. 10. Itaque tangitur hic cauta, cur fit gratia plena, videlicet favor Dei ; cujus efieftus amplius explicatur, verbis lequentibus. Benedikta tu; iupple , es; phrafi Hebraeis ulitatifiima, id efi , be-nedićnonibus feu beneficiis amplilfimis a G 5 Do- to6 COMMENT. IN EVANG. Domino, qui tecum eft, cumulata. In mulieribus, id eft, inter mulieres , ficut eadem omnino verba Giacca vertuntur verfu 42. qnod non fignificat aliud, quam f>rae mulieribus, feu fuper omnes mu-ieres. Quas potius nominat quam viros, tum quod comparatio inter ea fieri foleat, qua; funt ejufdem generis, tum quod beneđićiiones aliquse, ut elećtio ad dignitatem matris Dei, conceptus fine libidine, lalva virginitate, &c. fexui muliebri eflTet peculiaris: tum denique quod Chriftus Dominus vir folus elfet, fuper omnia Deus benedicftus in faecula, ut notat Bernard. Serm. cit. 29. Qu& praecipue, quia materno genere erat ex tribu Juda & familia David, quamvis ex parte patris diet de filiabus Aaron. Unde quidam Mariam & Elifabeth filias fuilfe putant duarum fororum ex tribu Juda, quarum una nupferit in tribu Levi, Anna vero mater Virginis in tribu Juda. Foeminis enim licebat extra t.ibum fuam nubere, quando non erant heredes ; & ita periculum deerat, ne polfeffiones tribuum & familiarum permilcerentur. Sic enim David duxit Miehpl ex tribu Benjamin, & Jojada Pontifex duxit Jofabeth filiam Regis ex tribu Juda, Et ipja concepit fi- SECUND. LUCAM Cap. I. T1-7 Hum in feneclute fua : id eft, etian> ip fa » licuti tu, concepit divinitus in lenefhi-te, cum in juventute non potui ffet. Com* parat enim conceptum in fenećiute conceptui in virginitate quia utrobique impotentia. Et ne exiftitnes rem incertam effe, hic menfts ejl fextus, a conceptu, ita ut eum quilibet facile externis indiciis cognofcere poffit, illi, qua vocatur /ieri-lis , id eft, cujus fterilitas vulgo eft no-tilfima, ita ut non fine probro pallini Herilis jmcari foleat. Probat autem liypo-thelin ex generali thefi. 37. Quia non erit imponìbile apud Deum omne verbum : id eft, nulla res Deo im-pollibilis ; Duplici Hebraifmo, non omne, pro nullum, fi cut Piai. 142. v. 2. & verbum pro re, quam Deus dixerit, aut pro-miferit. Nullum ergo verbum Deo imponibile: quia apud Deum nec verbum diffidet ab intentione, quia veritas eft» nec fa ft u m a verbo, quia virtus eft; nec modusa fafto, quia lapientia eft, inquitRernard.Serm. ult.in,Miffuseft. Generalis igitur regula eft, omnia Deum polle praeter ea, quas fipoffet, 11011 effet omnipotens , ut mori, falli, mentiri, &fimilia, juxta Aug. f. de Civit.'e, 10. 38. Dixit autem Maria, incunćlanter yeibis credendo, & promiffis confendendo, ecce incilia Domini, lupple , Ego ; funt enim verba fe promptiifimam ofie-rends Deo, Quo fenfu Hebrafi ulitatjf- H 3 linia fima phra(i dicere folent, Ecce ego, pro, pnefto fum . ut patet i. Reg. 3. verf. 4, 5.6. 9, Porro nomen Ancilla ipirat fub-limem humilitatem, ut Bernard.Hom. 4. in,Milfus, quas cedere non novit honoribus , nec gloria infolefcit. Spirat & obedientiam divinaeque potentiae commendationem.- quali dic. Ego ancilla, ipfe Dominus, cujus imperio me para-tilfimam decet obfequi, qui jure fuo de me potefl:, quidquid velit. Fiat mihi fecundum verbum, leu promilfum, tuum. Verba font non folum perfeverantis in obe-dien ia , quam veteres auftores paffim praedicant, ut Iren. lib. 3. cap. 33. qui dicit, quod Maria obediens & libi, & univerfo generi farta eft caufa falutis, ficut Eva inobediens caufa damnationis : fed funt etiam verba confenfum dantis, quem ab ea Deus expetebat, ut Auguft. Serm. 18, de Sanftis : itemque deiide-rantis: defiderii enim fignum eft, inquit Bernard, non dubitationis indicium. Unde Ambr. Ecce Ancilla Domini, apparatus officii eft : contingat mihi fecundum verbum tuum , conceptus eft voti, Confenfu igitur Virginis accepto , difceffit ab illa Angelus tanquam legatione perferta , ne videlicet ipfemet in ea incarnatus crederetur, ut notat Atha-, naf. Semi, de Deipara, qui confequen-ter docet, tunc obumbrante Virginem vi. tuteAkiffimi ialutarem conceptum fuif. fe SECUND. LUCAM Cap. J. u ? fe confumtnatum. Quod longe verifitni-Jius eft, quam id, quod putavit Bern.Serm. 3. ia, Mifliis, quod Filius Dei in Maria iuum nuntium pneveniliet, Nam tunc non dicendum fuiffet, Fiat, fed Placet: omniaque verba Angeli rem non faćtam, fed futuram loquuntur. 39, Exurgens autem Maria abiit, Pleo-nafmus eft Hebraicus, qualis ifte, Convertit Č? abiit, <& Rejpondens dixit. ... In diebus illis, id eli, paucis polt diebus, in montana, id eft, regionem montanam Judies (funt enim & montana Galihes:) qws incipiunt ab Emaus , feu Nicopoli, & confurguntpaulatim ufque ad montem Oliveti, ut Hieron. in cap. 10. Danie-lis. Extendunt fe tamen etiam procul ad Auftrum Jerufalem, verius Hebron. Cum feflinatione ; qus ferii & ardentis af-feftus teftis erat. In civitatem Juda, in forte follicet tribus Judae fitam. Hanc aliqui Jerufalem fuiife putant, quod ibi faceriotes commorari folerent. Sed ratio hac parvi momemi eft ; erant enim lacerditales civitates per diverfas tribus difperfs. Nec proprie Jerufalem erat civitas Juda, fedBeijamin. Alii volunt f-iilfe Hebron, qus facerdotalis erat in tribu Juda & in montanis fita, alii aliam. Caufa hu.us itineris & felli nationis erat, non quoc. eliet incredula de oraculo, vel incerti de nuntio, vel dubitans de exemplo Elizabeth , ut aliqui lufpican-H 4 tur, 120 COMMENT. IN È VANO, tur, fed ut Ambrof. quia lasta pro vot'd (qu© diu optaverat tolli fterilitatem Elizabeth) & religiofa pro officio, & tellina prie gaudio» 40. Et intravit in domum mcharìa č? faliita-vit Elizabeth. Ubi obfervat Ambr. quod venerit junior ad feniorem, priorque faluta-verit : decet enim, ut quanto caftior virgo, tanto humilior fit. Noverat deferre femoribus. 41. Et facium eji, ut audivit fallitati0nent Maria, ideft, ilmul atque audivit. Vult enim per hoc fignificare falutationem Marise fuifle cautam exultationis, oua exultavit infans in utero eius, prae gaudro, ut additur veri*. 44. Porro Òrsecurn Qeshr-t§fe) convenit proprie animalibus faltu lafcivientibus, & inde ad foetum transfertur a Grascis Medicis. Itaque Aug. Epift. n« putat hanc exultationem fa-ćfam effe divinitus in infinte, non humanitus ab infante, hoc eft, fine rationali Cognitione: quamvis ibidem noil abhorrere videatur, ut divinitus dicatur acceleratus uius rationis. Quod fane magis placuit exteris Patribus, tam ante, quam poll Auguftinum. Nani Pen. lib. 3, cap. 18. dicit, quod Dominum cogno-feens exultando falutaverit : Tertull. libr. De carne Chrifti, cap. 21. Domini fui coufcium infantem vocat, t Origen. Homil. 7. docet idem latius Ambrof. vero : Habebat intelligeudi fžnfum, qui exui- SÈCUND. LUCAM Cap. I* m exultandi habebat affettimi. Itaque hie impletum eft, quod Angelus dixerat v. 13. Spiritu fantto replendum adhuc ex utero matris, nempe non folum fantti-Beante infantem, fed & illuminante , & prsecurforem Prophetam eonftituente , ut Origen. Theophyl. Euthym* Quam tamen illuminationem tranfeuntem fuiffe, non permanentem » ficut propheticas illuftra-tiones effe folent, verilimilius eft; etft nou defint etiam antiqui, qui contrarium fentiant. Et repleta ejl Spiritu-fintilo Elizabeth, fcilieet ex filii fui exultatio-ne. Nam quamvis Chriftus locutus fit per os matris fuse, & quamvis per aures lux matris audiverit, non tamen prius Elizabeth impleta eft Spiritu-fan-fto, quam filius; fed, ut Ambr. cum filius elfet repletus, replevit & matrem, & utraque mater prophetat fpiritu parvulorum. 42. Et exclamavit voce magna, prie fpi-ritus divini fervore non fe continere valens, Et dixit: Benedica tu inter mulieres , feti, in mulieribus: nam Grasce eadem omnino verba funt qure verfu 28. Ut hinc liqueat, eam exSpiritu-fantto effe locutam: nam, ut Ambr. novit fermo-nemfiium Spiritus-fanćhis, nec unquam ©blivifeitur : & prophetia non folum rerum completur miraculis, fed etiam proprietate (Ad eft , identitate ) verborum» Et benedicius, id eft, omni divinorum H y be- beneficiorum affluentia repletus fecum* dum humanam naturam , quia ipfo foir te omnis benediftionis verbo Dei hypo-{latice plenus, Fruttus ventris tui, id eft, verus filius tuus : quis enim frućlus uteri feu ventris, qui non ex utero germinavit? qui' non in utero radicem egit? inquit Tertull. loco cit. His itaque verb's & rationem dat, cur Maria fit benedica , & tacite alludit ad promiffionem Davidi faćlam, Pfal. 131. v. 11.& venerando quodam modo falutat Chriftum Dominum. 43. Et unie hoc mihi? Verba funt non ignorantis aut dubitantis, fed admirantis prte mentis humilitate dignationem matris Domini. Utveniat mater Domini mei, id eft, Dei, feu Verbi incarnati, dequofi-militer dixit David : Dixit Dominus Domino meo , interprete iplo Domino, Matth. 22. v. 44. Si ipfa mater Domini, confequenter necelle eft, ipfum Dominum fui fle lilium Marite, atque ita contra Neftorium utramque naturam in eadem perfona conjunCam elfe : qua de caula veteres Orthodoxi vocarunt B. Virginem { Theotokon) id eft, Deiparam. Itaque prophetico fpiritu plena divinitus aguovit jam impletum, quod Angelus futurum dixerat, eum, qui nalciturus erat Sanćlus, futurum Filium Dei. 44. Ecce enim ut fatta eji, id eli, fimul 8C f'aćla eft, vox falsationis tua in auribus SECUND. LUCAM Cap. I. 123 meis; ita ut vix mente elTet percepta, liec animum adhuc meum gaudio affe-ciflet. Exultavit in gaudio infans, id eft, fubfiliit prse exultatione, feu lsetitia. Significat itaque & hic vocem falutantis fui fle caufam exaltationi ’infanti, & hanc fibi fui fle fignum, unde cognoverit matrem Domini. Non quod illa loia exul-tatio ad hoc fuffice et, quse alia ex cau-la poterat contingere ; fed, ut inquit Auguft, Epift. 57. Spiritu lantto revelante cognovit, q id illa exultatio fignifi-caflet infantis , id eft, illius venifle matrem , cujus prsecurfor ipfe & demon-ftrator futurus eflet. 4f* Et beata, /[u mundi, carnis, per gratiam Chrifti liberati, deinceps ferviamus Deo, fine timore eorum, utpote quorum vires per Chrifti redemptionem fraftae funt» Unde Chriftus ipfe Joan. 16. v. 33, Confidite, ego viti Ì sj mun* m'tndum, & infra c. 12. Nolite timere tu-filius er’x. Et fic irta verba & fequen-tia de prsefenti vita intelligerentur, in qua jufti ferviunt Deo in (an&itate, fine timore faltem lervili, & ilio immodico & anxio, qui mentis hilaritatem to'lit. Sed quia hoc beneficium fatis videtur indicatum verfu 71. hinc malim iftum & fequentem verfum ad ftatum »• terna: falutis referri. Neque enim squum eft, ut hoc iummum beneficium in ifto Cantico praetermittatur, quod & ipfa verba magis poftulant, jEternitas enim vere omnes dies lioftros comprehendit, ubi, juxta Ifaiam, timore omnium malorum fublato fedebit populus in pulchritudine pacis, & tabernaculis fiducia», ut jerviamus illi, 7f. In 1'anElitate, quae Deum refpicit, cuius cultus eft fanZitas colentis; Et jujlitia, id eft, omnium virtutum perfezione , quae generaliter jujlitia in Scriptulis voca i lolet; Coram ipfo , Deo Ici licet facie ad faciem leipium demonftran-te ; Omnibus diebus nojlris, per totam aeternitatem , ubi nulla dies erit a Dei fervido» juftjtiaque feriata. Poftquam autem celebravit beneficia, per Chi irti adventum nobis allata , utitur apoftrophe ad puerum recens natum , five quod ufus raoonis in utero datus ei permanferit, m Origen. & Ambr, hic, & fere Grami; five poetico & prophetico more, perlo, : _ nam SECUND. LUCAM Cap. L 139 «am fingendo, ficati Moyfes Deut. 32. v* i, & David, 2. Reg. i. v. 21. ut ita aditantes doceret, quantas puer ille futurus effet; dicendo; ~ 76. Et tu puer, non cum aliis Prophetis promifcue Propheta Domini, fed fin-gulatiter Propheta AltiJJimi vocaberis, leu eris ; utpote quem Altiffimus Angelum fuum, per Malachiam cap. 3. v. 10, vo-cat, Prgibis enim ante faciem Dominii in carne prsefentem; vide dièta veri’. 17.... Parare vias ejus. id eft, ut pares & dif-pottas mentes Judaeorum ad hoc, utChri-ftum falvatorem & fponfutn recipiant. Praedicabis enim poenitentiam, ne Domini dottrina ; praedicabis baptifmum, ne Domini difciplina ; praedicabis Spiritum-fan ćtum & ignem, ne Domini gratia rudes fibi mentes hominum iuveniat, & imparatas exhorreat. Nam explicans modum parandi vias Domini, addit: 77. Ad dandam fcientiam falutis plebi eius, id eft, utmagifterio tuo des populo Judaico primam cognitionem eorum, quae ad falutem fub novo Teftamento erunt ne ce (favi a , In remijjtonem peccatorum eorum, per Chtiftum videlicet obtinendam, Non enim dottrina Joannis eam dabat, fed eo difponebat, Agnum Dei, tollentem peccata mundi, demonftrando, quod explicat clarius fequenti verfu. Nam quali quaereres, per quem danda effet h*c falus & remiifio peccatorum, refpondetj 78* 78. Per vifcera mifericordire Dei nojiri, feu per vifcera miferatione plena, id eft, per milericordiam Dei, ex intimis ejus vifceribus & affećtu prodeuntem. In quibus, id eft, qua profundiffima mi-fericordia impellente, vifitavit nos, in propria perlona ad nos veniendo, ut di-ćftum eft verfu 68- Vifitavit autem, veniendo ex alto, quia a fummo coelofeu finu, Patris egreffio ejus, ad nos vifi-tandos in alfumpta carna ; Oriens, id eft, is, qui Oriens a Prophetis vocari folet, fcilicet Chriftus. Porro, Oriens, non eft hic participium, fed nomen refpon-dens Grteco, quod hic habetur (anatolf) ortus. Refpicit autem ad loca Zachariae 3. v. g. & ibid c. 6. v. 12. ubi Hebraice èft Tzemach, quodHieron. ibi vertit, Oriens, & LXX. Interprete? ( anatolid eft, oriens leu ortus: alibi vero Hieron. lubinde vertit,Germen, quod etiam oritur ex terra. Nam Hebraica radix Tzamach, proprie quidem germinare aut pullulare fi-gnificat ; ufurpatur tamen etiam generarim pro , oriri. Utrumque ergo eft Chriftus & germen, quia ex refcilfo trunco Davidicaftirpis , line viri opera, repente pullulavit, & in arborem amplilli-mam crevit; & oriens, quia ipfeeftlux mundi, & Sol juftitis, qui Malachia; 4. oritur timentibus Deum; &ftella, quse tritura dicitur ex Jacob, Num. 24. v, 17. quarn ratiouetn nominis confiderà vit SECUND. LUCAM Cap. I. 141 Orig. Homil. 13. in Levit. Gregor, lib, 20. Moral, c. 18. alias 21. Theophyl. Eu-thym. Beda hic, & alii paflim, Nam ip-fe Zacharias explicans, * cur orientem dixerit, adjicit: 79. luminare i id eft, ut lumen praebeat, feuillucefcat his, qui in tenebrisi in umbra mortis fedent, id eft, qui habitant in tenebris denfiffimis, & in affiićtiffimo rerum ftatu trilli Him am mortis imaginem referente. Metaphora eft a locis obfcu-ris, ut fepulchris & carceribus, quae moe-ftiffima rerum facie pracfentis mortis horrorem incutiunt. Transfertur autem fpri-tualiter ad fignificandum teterrimum a* niirue ftatutn, per ignorantiam erroref-que mirabiles, & peccata, tamquam attentas mortis vertibula. Ad dirigendos pedes noftros in viam pacis, ideft, ut lumine đoćtrinse & charitatis, quod mentibus infundit, dirigat affećlus, con filia, & opera noftra in viam, qua tenditur ad pacem scternas beatitudinis. Hsec autem via non eft alia, nifi via veritatis & ju-ftitiae , ut fobrie, jufte & pie vivamus i« hoc lasculo. 80. Puer autem crejcebat, astate _& mole corporis; & crefcentibus pari palli» virtutibus, confortabatur [piritu fuo; quamvis nonnulli intelligant ipfum Spiritum divinum gratiae & confortationis ancorerò. Et erat in defertis, ftatim fcilicet a prima pueritia, ut videtur fentire Orig» Horn, Horn. u. in Lucam, & apertius Hieron* libr- contra Luciferianos, ubi dicit, quod port materni ventris hofpitium eremi deferta fećfatus fit, & parvulus cum fer-pentibiis luferit. Occafio petendi deferri videtur fuiffe tyrannis Herodis pueros Bethleem perfequentis, ut Chriftum af-ftequeretur: quod Nicephoros notat lib. i. cap. 4. Addit Cedrenus, in Compendio hiftorise, curam ejus ab Angelo fuf-ceptam, eo quod Elizabeth paulo poll fugam cum puero in defertum obiiflet. Utique in diem ojlenfionis fu refi 78. velit primogenitum Vocari iloti refpećtu Virginis» quali diceretur primogenitum fuum » fed abfolute primogenitum omiiis creatura:, ficut Apofto-fus vocati Et pannis eum, involvit,: Gra.ce ' Caspagrandjen) fafcidvit feu fafciis involvit * licut infantes involv i fo lent. Nulla enim ibi obftetiix , nulla muliercularum fedu-litas intercedit: ipfa pannis involvit infantem , ipfa & mater & obftétrix fuit, 'ut Hier, contra Helvidium. Quod & clarius ex eb patet* quia reclinavit eum, prie teneritudine confiftere, aut federe lion valentem. Nam fafciare & reclinare, & fimilia opera facere, non elt mulieris decumbentis, aut obftctricibus utentis, Ut quidam delirarunt. In prafep-io, t am- 5ECUNĐ. LUCAM Cap. IL 149 tamquam in qunis, Cauta erat, quia non erat eis locus, hofpitandj, in divertono ; five propter confluxum populi, detcriben«. di cauta accurrentis, five fimul potius, quod odjpfa effet paupertas , & inftans mulieris puerperium. Porro infinuat iftis verbis Evangelifia Chrjftum in ftabulo, cujus prsefepe eft velut menfa, natum effe : quod quidem Ambimfius putat fuit-fe appendicem diverforii, Eufeb. tamen iib. 7. de demontirat, Evang. & J-tieron. qui illis in lucis vertati fuerunt, aliique communius tradunt in agro Bethleemi-dco , (eu in fuburbiis fitum fuiffe. Fuit autem tpelunca, ut Orig. Iib. i. contra Celfum omnibus aliis contendentibus, ad quam pallores agere (olerent de more pecora fua* Unde bovem & alpium prsefepi ttedlfe alfigatos, juxta prophetiam Habacuc 3. fecundum LXX. tradit Hierpn. E piti, 27, Nag'-ar.z, de Chiùdi na-tivit, Nyffeuus, Paulinu« & airi. Spelunca illa marmore podea tedia fuSt, & fu-per eam drućia grandis EccJefia, 8. Et Paflores erunt in eadem regione, Bethleemicica , nempe circa turrim A-der, fen Gregis diftam, ubi Jacob paverat gregem fuum, ut Hi er on. tum lib. Qajetl, inGenef.tutn Epid. 27 Gracum autem (en chora t$ avtf) fonat potius in èo-dem agro , quo videtur magis inlipuari in agro fuiffe locum nativitatis Chiòdi. Vigilantes, Graecum (agraylunieE) lignificai: 150 COMMENT. IN EVANG. in agro ftabulantes, feu pernoftantes , ut exponit Euthymius, quod etiam hye-me in regionibus calidis frequens eft * ut imperite colligat hinc Scaliger, non elle natum Chriftum hyeme. Et cufio-dientes vigilias notiis, ideft, quatuorillas notiifimas noftis vigilias viciflim ordine luo peragentes pro gregibus adverfus Lupos & fures, ficut milites contra hoftes. Itaque indicatur plures finire, quos Beda de locis fanftis, A7 Bernard. Serm. 6. de Nativit, tres faille ponit. Porro quo , Tiiyfterio primos difcipulos Deus elegit pifcatores, eodem & pallores, infirma videlicet mundi praeferens, ut confunderet fortia. 9. Efkcce, ex improvifo, Angelus Domini , qui creditur fui fle idem Gabriel, ljude Beda, verbis ex Ambr. mutuatisi Angelus Mariam, Angelus Jofeph, Angelus paftores. inftruit, & concipiendum, & conceptum & natum , cadi cives Dominum loquuntur * eundem Angelum faille inlinnans. Stetit juxta illos, vili-bili fciiicet corpore, & propter nativitatem Chrifti in humana carne jam familiarior. Nam, ut Auguft. 9. de Civit, c. 9. ad aerumnas hujus vits (fciiicet ex peccato damnatae) pertinet, quod Angeli nobis non ea, qua homines, familiaritate miiceantur. Et claritas Dei, id eft, lplendor quidam eximius divinitus circum'-fufus, circunfulfit illos, id eft, fullic circum CiJtn illos, ut & tenebrae noftis difpel-lereutur, & divinitus mifliim intellige-rent. Timuerunt timore magno, humana videlicet infirmitate, quam ad fubitam Dei , vel Angelorum apparitionem experiri folent. io. Et Exit Angelus : Nolite timere. Ita quippe boni Angeli folent timorem ab-ftergere, ut animo tranquillo verba fua accipi poffitit. Ecce enim non eft caufa timendi, fed gaudendi, quia evangelico vobis, pro cseterisqua in re lingularis veftra foelicitas eft; gaudium magnum, id eft, caufam, feu obieftum gaudii magni-quod erit, non vobis taiitum privatim , led publicum omni populo, Judaico. Non enim ad Gentiles refpiei, led ad exfpe-ftationem Jud sor um ftiadet circumttan-tia peifonarum, ad quas loquitur. _ n. Quia natus e fi v Ms, Ifraelitis' in Mellis libi promiffi ex lp e ft a ti on em attenti ftirnis , Salvator: quo nomine^ fspe promillus erat a Prophetis, ut Hai» 62. veri’. 1 i3achari» 9 veri» 9 ••• Qui eft Chri-ftusi Mellias ille vefter, leu unftus, non quolibet modo, ficut & alii Chrijli vocantur, fed Chriftus Dominus, qui Scilicet unftus eft oieolstitis prs conforti-bus fuis, ut non aliorum Chriftorum conditione lervus fit, fed Dominus, quo divinitas ejus indicatur. In civitate David, follicet Bethleem, ut fupra diftuin. Maluit hac periphrali uti, quam nominq K 4 pro- 152 COMMENT. IN EVANG. proprio, ut indicaret promiffiaiiem Davidi faćlam, jam impletam effe, ut Iren. lib. 3. cap. ii. ia. Et hoc vobis/ignum, erit, non probativum, Salvatoris humilitas fcilicet & mipertas nafcentis, ut S. Bernardus vo-uit moraliter potius quam litteraliter: ed fignam diftinólivum illius infantis ab aliis , quos q userete potui flent. Invenietis infantem pannis involutum, fafciis puerilibus , pofitum in prcefepio, quafi natum more paftoris, qui pallor unus & bonus futurus eli, juxta Prophetas. Cum autem ex nomine praeiepii locum pallores intellexerint, confequens videtur, pršele pium faille publici ftabuli, palloribus pallini notum, vel certe non omnia Angeli verba hic effe expreffa. Porro palloribus maluit Deus primo revelare Chri-llum fuum , tum ex illa generali, & archiva regula divime providentia, ex qua Huka. & infirma, & ignobilia mundi Iblee eligere; tum quia quanto vilior eorum perlona erat ad humanam prudentiam, tanto pretiolior erat ad faciendam fidem, inquitAmbrofius; nefeit enim fucare, vel palliare fimplicitas : tum denique, ut effent typus pallorum Ecclefise, quos primos Deus elegit illiterates & limpliees, ad predicandam aliis Chrifti nativitatem. 13. Et fubito fatia ejl cum Angelo multitudo militiae cxlejlis, id eli, magna casieri- $5um Angelorum multitudo, inftar exercitus : quo nomine palfim Angeli vocantur, quia numero innumerabiles funt, Job, 2f. verf. 3. quia ordine per choros tamquam legiones difpofiti funt, quia potentiffiini, quia Deo, Imperatóri fummo, ad nutum prsefto funt, ad debellandos holies, tum vjfibiles tum aerias daemonum poteftates. Et hinc vocatur Deus i pfe, Dominus virtutum, exercituum, fu-laoth, qu« idem funt. Laudantium Deum, de tanto beneficio, non libi quidem, led hominibus pr«ftito. Utilis fuit illa ta itorum teftìum multitudo, ut non of-fefiderentur paupertate nafcentis , cujus majeftati & gloriae fervirent. 14. Gloria in altijjimis Deo : id eft, gloria, honor, & laus debetur Déo, qui habitat in altiffimis, nempe coelo, vel Angelis : vel potius gloria debetur , ac defertur Deo in aitilhmis, lcilicet coelo & coeleilibus Angelis , ut fignificetur, glorificationem eire frućlum, qui Angelis , altiifitnum creatur« locum obtineu-tibus, ex Chrifti nativitate obtigit. Et interra, fedibus altilfimis oppolita : pax hominibus, fcilicet cum Deo , quia per Chrifti nativitatem homines Deo reconciliati funt : quse pax in eis fons eft omnium bonorum : bonx voluntatis, qUod Au-guftin, 4. de Civit, cap. 8. & alibi exponere folet de bona voluntate hominum; quali dicerent, Pax hominibus, habeu-K 5 tibus 154 COMMENT. IN EVANG. tibus bonam voluntatemfed Graece eft, in Nominativo £ evdokia ) bona voluntas, quod fignificare folet in Scripturis bonam voluntatem*, non hominum, fed Dei, quam vocamus benevolentiam & beneplacitum Dei erga homines. Itaque Grse-ci nonnulli trimembrem faciunt hunc hymnum ; ut prima pars Iit, Gloria in altijjimis Deo ; fecunda, Et in terra pax ; tertia, Hominibus bona voluntas. Sed longe r'ećtius illa poftrema in unum conjunguntur , & quidem in Genitivo, In terra pax hominibus bona voluntatis : ftp enim omnes Latini & antiquiores aliqui Grse-ci legerunt; & ita illud, bona voluntatis, referendum eft, vel ad pacem, ut lenius fit, Pax bouse voluntatis , id eft, pax non profećla ex meritis, led ex gratuita Dei benevolentia , obtigit hominibus: vel.facilius & mollius ad illud, hominibus, hoc fenfu: Pax data eft hominibus, quos Deus benevole dilexit, feu in quibus ftbi complacuit. Quo nomine elećti & prse-deftinati vocari lblent; nam illis precipue Salvator venit, & pax allata eft. 15. Et fdSlam eft, ut dilcefteruiit Angeli in edum ; quo fe Angelos bonos fui Il e Vtgni-fieabant, & ad hunc tantum aćtum extra ordinem milfos a Deo: Paftores loquebantur ad invicem. Infimaverant enim Angeli opera: pretium, elle, Deoque gratum, ft oculis rem explorando vifiouera adhuc magis credibilem redderent. Vi,-...* i d?a- deamus hoc verbum , quod faftum eft, id eft, rem, quae accidit, phrafi Jdebraica: quamvis hic latiš commode accipi poffit proprie pro verbo, feu nuntio, quod iptìs annuntiatum erat, conformiter ad veri". 17. & ad id , quod mox fequitur. Quod Dominus offendit nobis, annuntiando per Angelum. Quo indicant le non tantum rei novitate, led & Domini oftenlione moveri ad explorandum, ne beneficio viderentur ingrati, aut increduli. Quod vero Ambrof. & Bernardns Serm. 22. in Cant, intelligent verbum incarnatum, feu faćtum hominem, videte1' minus hoc loco congruere. 17. Videntes autem, fcilicet Mariam, Joleph, & infantem in pradepip, cognoverunt de verbo, id eft, re ipfa compere-runt, verum effe, quod Angelus dixerat de puero hoc : quatenus dixerat inveniendum in praffepio, Main eumđem effe Salvatorem non viderunt, fed crediderunt, illa praedičtione & Dei interna il-luftratione permoti. 18. Et omnes, qui audiverunt, mirati funti. quo lignificatur paftores ea divulgalfe. Unde verbum Grecum ^iiegmrifen) quod verf. 17. vertitur, cognoverunt, quidam transferunt divulgaverunt.... Et de his, qu 30. Quia viderunt oculi mei, etiam corporis /'aiutare tuum , id eft -, faiutem tuam , Chriftum videlicetTalutis noftrae gu~ ćlorem. Verbum enim Hebraicum, quod LXX. Interpretes plerumque Salutare vertunt, nihil aliud quam faiutem fignifi-cat; fed Salutare potius vertere maluerunt, ut caufam falutis, five Deum, five Chriftum infinuent; quem loquendi tnodum hic Lucas fequitur, 31. Quod, fupple, Salutare, feu quem falutis aućlorem , parafti.ante faciem omnium populorum, id eft, oculis totius muu-di propofuifti, ut in eum credendo faiutem alfequantur. Loquitur autem prophetice de re per praedicationem futura, tamquam de preterita. 3a. Lumen, id eft lucem, quartus enim calus eft, ad revelationem gentium, id eft, paralii eum, ut fit lumen ad illuminandas gentes, in fiamma veritatis ac Dei ignoratione verfantes. Alludit enim ad prophetias, quae Chriftum peculiariter ad miferabilem gentium caecitatem au-leretidam milfum praedicant; de quo Ifai-as c. 42. v. 6. Dedi te in fledus populi, in lucem gentium^ut aperires oculos cxcorum &c..„ Et gloriam plebis tuce Ifrael, id eft , ut fit gloria, ac decus Uraelis, qui peculiaris tibi populus ab initio fuit. Magnam quippe gloriam attulit Chriftus iiiaeli, quod ex SECUND. LUCAM Cap. II. 16* ex illo pòpulo carnem afflimpfit, in illo natu*, & converfatiis eft, ab illo gentibus praedicatus. Quamvis igitur & plebi Ifrael Chriftus lumen fuerit, & gentibus gloria, utrique tamen populo tribuit id, quod ei maxime peculiare fuit. 3 '. Et erat pater ejus, Grasce, JoJeph, qui pater dicitur, non tantum ex hominum opinione, putantium, Jelom ex Jo-feph more aliorum natum, fed etiam jure conjugii.quo multo conjunftius dicitur pater eju;, qui exconjuge ejus natus fuit, quam fi effet aliunde adoptatus,ut Auguft. lib. 'i. De conlenlu cap* i.... Et mater mirantes: nam & ipli matri ordo myfteriorum, quae jam generatim Angelo nuutiauta noverat, enucleatius innotefcebàt. Super his, quce dicebantur de illo. Eucliyrni-us ad fola jam' difta Simeonis verba refert, Origen. Homil, 16. ad omnia praecedentia: fed non male referri poliunt .fiumi etiam ad fequentia, ut fit & epi-logus praecedentium, & praefatio fequen-tium; quae iplis maxime mirandi, cautam praebere potuerunt. Cum enim Simeon benedixiifet eis , five bene precando, five talem eis filium gratulando : 34. Dixit ai Mariam Matrem eius: nam Joieph, cum hsec contingere debebant, icilicet in praedicatione & paffione Domini , juxta multorum opinionem, ex hac vita migraverat. Ecce pofitus ejt hic in ruinam, id eft, ad ruinam j leu ut fit L 3 rui- 166 COMMENT. IN EVANG. ruina & perditio multorum in I fr a el; effe&um enim pofitionis, non finem fi-, gnificat, Alludit autem ad prophetiam liaise c. 8. ubi dicitur Dominus futurus in lapidem offen/ionis, if petram [caudali, id eft, in lapidem, in quem offendant & cadant, metaphora fumpta ab offendiculis pedum : nam exponens verba fua (Tei* licet Ifaias) addit, In laqueum if ruinam habitantibus Jerufalem, if of endem ex eis plurimi, if cadent, if conterentur, if irretientur if capientur. Faćfum eft hoc per Judaeorum incredulitatem, ficut hie locus exponitur i. Petri 2. v. 7in refurreSlionem multorum inlfrael, id eft, non folum ad perditionem, fed etiam ad fa-lutem multorum in populo Ifrael pofitus eft, Nam illud, multorum, ad utrumque referri debet; differenter tamen: nam ad ruinam eft ex hominum vitio ; ad re-iurrećHonem ex Salvatoris beneficio : & utroque metaphorice fignificatur perditio & falus. Quo fenfu dicit & Apo-ftolus ,1. ad Corinth. 1. Chriftum crucifixum, Judtets effe fcandalum , Gentibus autem ftultitiam , itemque feipfum aliis effe odorem mortis in mortem, aliis odorem vita in vitam. Et pofitus eft etiam hic in tignum, in quod colliniant fagittarii; Graece (eis (gmeioii) in fcopum , juxta illud Thren. 3. v. 12, Pofuit me quaji fignum ad Jagittam.... Cui contradicetur, Syriace, In fignum contradiSlionis t feu contentionis.- in SECUND. LUCAM Cap. IL 167 quod certarim omnes & paflim jaciant fagittas contradi&ionis fus, tatn manu, quam lingua, tam faćtis, quam verbis, donec hlalphemiis confixum, &. calumniis oppreflum in crucem egerint. Quo refpiciens Apoftolus, ait, ad Hebr. ti* Recogitate eum, qui talem fuftinuit a peccatoribus advcrfus Jcmetipfum contraiiElionem. Et quia hoc tori corpori cum fuo capite commune eft, ideo Chriftus apud Ifaiam dicit c. 8* Ecce ego & pueri mei in fignum & in portentum Ifrael ; cui fcilicet portentose contradicetur. 3f, Et tuam ipftus animam, Nonnuli, ip-/ius, ad Chriftum retulerunt, hoc fenfu, Animam Chrifti, qua: tua eft; vel etiam, Animam tuam, qus eft ipftus Chrifti : fed textus Grscus omnem tollit ambiguitatem , quia, ipftus, eft femininum. Itaque verus fenfus eft: Non folum Chri« Ito velut fcopo contradicetur, fed etiam tuam propriam animam pertranfibit gladius : quem aliqui intelliguut verbum Dei ; alii amorem , quo vulnerata fuit ; alii etiam dubitationem in fide, tempore paf-ftonis : fed interpretationes ifta? partirà falfae, partim a fcopo aliens funt» Già* dius igitur intelligitur tribulationis, quo materna anima vulnerata fuit doloris af-fećtu , inquit Auguft, Epift. 59» quaeft. ylt. Quo fenfu dicit Pfalmus 104. de Jo-feph, compedibus vinćto: Fenum per-panfiit animum ejus. Tribulatio autem a® 5 68 COMMENT. IN EV ANG. dolor intelligìtur ille, quem fenfit ex illa omnium contradiftione, quae praecedit, tamquam gladio, quo filius petebatur, & quo in cruce & filius & mater tranfverbe-ratifunt; ille patiendo,haec audiendo, & fpeftando. Incredibili namque dolore transfixum effe matris affeftum fateri cogit cruciatuum acerbitas, diuturnitas, & Infamia, blafphemiarum indignitas ac multitudo, omnium in unum confpiratio, omnis confolationis defeftus, amoris denique magnitudo, quo talem filium, talia coram patientem > talis mater fpe-ftabat. Ut merito S. Bernard. Serm. 29. in Cant, dicat, compaffionis affeftum in dolore exfuperalfe corpore« paflionis fen-fum. Ut revelentur ex multis, leu multo-rum, cordibus cogitationes. Referenda funt ifta verba ad verfum procedentem, ut illa, Et tuam ipfius animam &c. quafi per parenthefin inierta legantur, & irte fen-iiis fit: Pofitus eft Chriftus in ruinam, 6 refurreftionem , & in fignum, &c. Ut ita fecreta cordium multorum , que ante latebant, in apertum proferantur, quo videlicet animo quilque fit erga Ghri-ftum ac Deum, pio an impio , fideli an infideli. Nam ut Beda notat, incertum erat antea, qui „Judamrum Chriftum & gratiam ejus, quem venturum noverant, & credebant ac defiderabant, reciperent, qui reipuerent, qui vera, qui Emulata pietate juftitiam 1'eftarentur, Adventu & praedicatione ipfius patefaćtum eft, quis effiet Angulorum erga Deum, Chriftum, & juftitiam animus. 36. Et. erat Ama Prophetiffa, hoc fci-licet cognomine pailim nota : quo quidam recentiores nihil aliud iignihcari putant, quam quod effiet in Scripturis exercitata , docens juvenculas legem Dei. Sed rečliu Auguft. lib. De bono viduit. capite 7. veram Prophetiiram intelligit, quia, inquit, credendum eft, eo fpiri-tu pramdiffe Chiitlum ex virgine proxime elle venturum , quo potuit aguof-cere & parvulum» Filia Phanaei de trilli Afer. Nam ante ađdućlam tribum Afer in captivitatem Babylonicam, multi de lingulis tribubus tranfi erant religionis causa ad Judam & Beniamin, ut eft 2. Paralip. ri.verfu 16. Multi quoque captivitatem Affyriorum evaferant, etiain ex Afer, ut patet 2. Paralip» 3, verfu 6. & n. ex quorum reliquiis potuit effe Anna ifta. Hec cum effet provećhe aetatis, vixerat cum viro fio feptem annis a virginitate /ua, id eft, a die, quo_ virgo ìiupferat. Quibus verbis tacite indicat caftitatetn ejus , & virginalem ante nuptias , & conjugalem poft nuptias 3 vidualem vero verfu fequenti» 37. Et hac vidua : quia noverat jam tempus elle, quo Chrifto non officio pa-riendi, fed ftudio continendi melius fer-viretur ,■ inquit Auguft» loco citato» Ufi L t que ai-annos ottoginta quatuor, non viduitatis, fed aetatis. Meritum ergo Annae eo maxime commendatur, inquit cap. 13. quia cum tam cito in juventute ex. puliflet virum, per prolixam aetatem fuam diu cum carne conflixit & vicit. Et quia parum eft effe viduam, nifi pietate commendetur , addit hyberbolica locutione: Qua non difcedebat de templo : non quod ia illo habitaret, fed in eo frequenter & pene aflidue ftudio religionis verfaretur, jejuniis Ć? obfecrationibus ferviens, id eft, per jejunia & orationes ferviens Deo* Graece Q Latrjuón ) feu latriam exhibens,-quod facrorum Scriptorum ufu cultum Deo debitum fignificat. Ex quo apertum relinquitur, tam per jejunia fecundum fe, quam perorationem coli Deum, non vero tantum, quatenus carnem macerando, jejunia ferviunt orationi, ut vult Calvinus in Harmonia fua Evangel. Notte ac die, id eft, affidile, praeveniens jam tum praeceptum Apoftoli 1. ad Timoth. v. q. ubi viduam jubet inflare obfecrationibus & orationibus notte ac die. 38- Et hac, tot videlicet nominibus commendata: nam, ut Ambrof. notat, jdeo Anna & ftjpendiis viduitatis & moribus talis inducitur, ut digna plane fuif-fe credatur * quae redemptorem omnium venilfe nuntiaret. Ipfa hora, qua Simeon de puero & matre prophetabat, opportune & providentia Dei gubernante. Superveniens confitebatur domino, id eft, laudando gratias agebat pro accepto bene* fido: illa quippe vis eft verbi, Confitendi, in Scripturis frequentiffima. Et loquebatur de illo , fcilicet Domino, ut prae« celfit. Cum autem conftet intelligi puerum , confequenter de illo Domino tamquam omnium Domino loquebatur Omnibus , qui exfpeElabant redemptionem Ifirael : eum videlicet declarans elle Meffiam & redemptorem illum, quem Ifrael exfpe-ćlabat. 39. Et ut perfecerunt omnia fecundum legem , quae de purificatione matris, de oblatione & redemptione primogeniti fta-tuta funt, rever fi funt in GaliUam : non immediate ex Jerofolymis vel Bethleem, fed poll interpolitam fugam in iEgyptum, Nam Jofeph ex jEgypto in Judsam, non vero in Galilaeam redire voluit, ut patet Matth. 2. verf. 22. non alia fane de caufa, ut videtur, nifi quia ex Judaea fugeiat. Itaque etiam hic notanda eft conluetudo Evangeliftarum, ita consedentium gefta diverfa, quafi nihil in-terceflerit, cum tamen multa interpo-. fita fuerint. 40. Puer autem crefcebat, corpore, Et confortabatur, robore membrorum, ut pueri foleut. Has enim vicillitudines astatum fubire voluit, ne, fi plena flatura prodiiffet, phantafma fuilfe videretur; Plenus fupientia, quafi dic. Non tamen firn-. 172 COMMENT. IN EVANG. pliciter crefcebat fapientia, fed ab initio jftenus erat; ficut & gratia Dei, ftabilis iciiicet fine incremento, erat in illo. Nam his verbis quodammodo praemunivit nos Lucas, ne perperam intelligere-rnus id, quod infra v, 52. dicit, eum lapientia & gratia profecifle, nimirum ita, ut profedtus ille cum hac Habili plenitudine confiftere polfit. 41 * Et ibant parentes ejus per omnes annos in Jerufalem, videlicet ad templum Domini. Praeceptum enim erat Deute-ron. 16, verfu 16. ut ter in anno appareret omne mafculinum in confpećtu Domini , in folemnitate Hebdomadarum , id eft, Pentecoftes, &in folemnitate Tabernaculorum , & praecipue in die jolemnt Pafchat ut videlicet irta frequentatione in Dei veri cultu continerentur. Et quamvis virgo ifta lege non teneretur, pro lua tamen pietate virum comitata eft. Sed cur non timuerunt Archelaum, qui, ut colligitur ex Jofephi 17. Anti-quit. cap. 15. tunc adhuc luperftes regnabat in Judsea? Refpondet . A ugniti n. 2. De conlenfu c. 10. habitationem in Je-rofolymis timuifle parentes propter Archelaum, non tamen brevem peregrinationem , cum tanta turba undique confluente, facile elfet latere. Unde & Chri-ftus ipie quafx in .occulto dicitur alcendif-fe aliquando ad diem Feftum, Joannis 7. vi *0. ’42. Et cum faSlus effet annorum duodecim. Hoc unico aćtu Chrifti pueritiam «St ado-lefcentiam complexus eftidque opportune , ut, quia totum illud difciplinae fuf-cipiendas tempus eft, adolelcenti® prse* beret formulam diicendi, traćlandique cum doćtoribus, ficut poftea viris exemplum fuit agendi cum difcentibus. 43. Conjummatifque diebus, Azymorum, qui feptem erant, cum redirent in Galilaeam , remanfit puer Jefusin Jerufalem, & non cognoverunt parentes, id eft, manfit infciis parentibus. Caufa non fuit error, no» cafus , aut inobedientia , fed Dei confi-lium, ut oftenderet, fe intui Patris coe-leftis negotiis effe fu£ libertatis & aućlo-ritatis, independentem a parentibus carnis : ut fpecimen aliquod fuse divinitatis in illa state prseberet; ut modeftias magnitudinem intelligerernus, qui, cum talia poffet, & ante & poftea tot annos in fxlentio primatus ignotufque latuit, nihil more vanorum hominum & fervidorum moliens ante tempus. 44. Exijlimantes autem illum effe in comitatu-.: in quo negotiis aliquibus in urbe implicati eum verifimiliter reliquerant. Addit hoc, ut omnem incuriae culpseque fulpiciouem a parentibus removeret, ta-citeque infinuaret, puerum cum parentibus afcendere redireque foli tum : nam illa confuetudo videtur eis fuiffe caufa talis probabilis exiftimationis. Venerunt, 174 C OMMENT. IN E V ANG. feu progreffi funt, iter diei, tamquam fei curi, quod in communi divertono tob vefperam eum invenirent: diftat enim Nazareth Jerofolymis itinere circiter triduo. Itaque requirebant eum inter cognatos & notos, civitatis Nazarenae; five quod eum inter illos reliquerant, live quod gregarim oppidani ejuldam urbis maximeque coiifauguinei fimulredire tolerent. 45. Et non invenientes ingrefft funt inje-rufaìem ; eo quod nec praeceffilTe comitatum , nec eum cum aliis egreffum fatis intelligerent. In hoc iter fecundus dies impenfus eft, Requirentes eum, tamquam depofitum curae fuae chariffimum illius aetatis. Sed cur tanta follicitudo de illo, quem Deum elfe non ignorabant? nimirum quod, ficut caetera corporis incommoda , famem, fitim , imbecillitatem ambulandi, & fimilia patiebatur, inftar puerorum caeterorum, nifi parentum cura arcerentur y ita merito follici-ti erant, ne & illis itineris & errorum incommodis fubjaceret, quibus esteri pueri folent: nec enim divina poteftas ejus parentes a tollicitudine & cura paterna eximebat. 46. Et faSlum efi9 poft triduum invenerunt illum, id eft, tertio die ab amiffione. Phrafis eft enim Scripturae familiaris, ut id, quod certo die futurum lignificare velit, dicat futurum poft diem illum, fci-licet inchoatum» ut fupra verf. 21. & 2a. Itaque primo die amiflus, fecundo regrediendo quaefitus eft, tertio invenerunt eum, In templo, aliquo fcilicet ejus loco , five in atrio, five in exedra, ad docendam legem, ac difputandum deputato. Unde Paulus A ft, 24. verf. 13. Neque in templo invenerunt me cum aliquo difpu-tantem : & alibi dicit , fe juxta pedes Ga-malielis eruditum. Sedentem in medio Doliorum : non cum illis occupando locum Doftoris, ut aliqui putaverunt, fed in-ftar difcipuli inter Doftores hinc inde in fubfelliis confidentes : non enim invenerunt eum docentem; fed, pro illius astatis congrua decentia audientem illos, docentes , ĆP interrogantem, ideft, quaeftio* nes ex iis, quas tradiderant » excitantem, ut, cum eos docere vellet, fer-vata decentia difcere velle videretur. Warn, ut optime Orig. in hunc locum, uno ex doftrinas fonte manat interrogare & refpondere fapienter: & ejufdem icientiae eft, fcire quid interroges, quid-ve refpondeas. Itaque fervavit hic praeceptum , quod per Ecclefiafticum ado-lefcentulis dederat : In multis efio, quaft infcius , audi tacens ftmul (f qu&rens, & pro reverentia accedet tibi bona gratia. 47. Stupebant autem omnes, id eft, qua-fi extra fe in extafin rapti mirabantur, ut fonatGnecum (exijianto)... Super prudentia , feu intelligentia, quse in interrogando, dubiilque proponendis, fervato 176 COMMENT. IN EV ANG. ubique decore, elucebat. Et retpon/is ejus, quae ipfe viciffim ad interrogata dabat , dum admirabundi, quid de profundis myfteriis dićturiis effet, explorare vellent. Itaque voluit hic admiranda: fu« lapientia: fpecimen dare Chriftus , ut ipfos Doftores ad inquirendum de adventu Mediae excitaret, & facilius poll annos oćlođecim reciperetur. 48.'Et videntes, parentes ejus, admirati funt, aćtum illum pueri duodecennis tam infolitum : Et dixit mater ejus ad illum , tamquam potiori jure, geniti, dolore amidi, amore & gaudio inventi filii :-FUi, quid fecifei nobis fee ? Mirantis, do-leutifque, non reprehendentis verba funt: nec rogat, gur manferit, aut cur difpu-taverit cum Doćtoribus, qua: jure luo facere poterat, fed, quid fecifti nobis fee? ut icilicet nobis infeiis rèmanferis, qui tuo amore & dolore torquebamur. Hanc enim caufam illius interrogationis produnt verba fequentia : Ecce pater tuus & ego (maritum praeponit fibi, ut ubique humilitate effet prima) dolentes, quia fum-mopere amantes, quaerebamus te : quali diceret, Cum te hoc fcire non ignoremus , miramur, cur feceris nobis fic, fi facere conftitutum erat. Nam ficut mater non minus affećluose, quam humiliter & fiducialiter exprimit animum fuum. SÈCUND. LUCAM Cap. li. 177 49. Et ail ad illos: Quid eft, quod me '(putrebatis? ubi fpecie reprehendentis non tam reprehendit curam eorum, quam docèt, altiora de fe effe cogitanda, ut notavit Beda. Nefciebatis,quia in his, qu. Omnisvallis implebitur .Prophetia eft ex Ifaia fumpta, per quam metaphorica locutione a confuetudineRegum derivata figui-fieat Chtifto, tamquam Regi venturo, omnia itinera effe paranda, & fećfasdaciendas vias, i. e. sequandas, feu complanandas, per qnaf tranaturus eft. Modus autem parandi Regibus viam eft, ut vallibu • & collibus complanatis tota via £_qua & recta fiat. Hoc eft ergo, quod hic dicit, futuris utens pro imperativis, Hebraico more, Omnis vallis imlebitur, id eft, impleatur , ef omnis mons £? collis humiliabis tur, id eft, humilietur, feu deprimatur: Et erunt prava in direSla, id eft, vite di-ftortse, ■ feu curvse, fint, ac fiant rećfoe : 'Et afpera, id eft, afperae vise, propter lentes aut petras, aut offendicula atque inaequalitatem , fiant in vias planas. Qua metaphora fignificatur, omnem pufilla-nimjtatem ac defperationem animi in ippm divina; gratiae, & virtutis erigendam, omnem pradumptionem lapienti« ac juftitiae fus, omnemque fuperbiam die deprimendam : omnem pravitatem», n M 5 & & afperitatem vit® in mores reftos, leu rationi confentaneos, traćtabiles & manfuetos elTe mutandam, 6. Et videbit, pro, quia videbit, modo loquendi Hebraeis fatis familiari. Datur enim ratio parandi vias, quia fcili-cet videbit omnis caro [aiutare Dei, id eft, omnis homo corporeis oculis confpiciet Chriftum falutis mundi aućtorem a Deo milì'um : quem quifquis cum fruftu videre & excipere volet, ei via feu mores illa ratione aequandi & parandi funt. Itaque per verf. 3, paulo latius declaratur prima pars prsedicationis Joannis , quam alii Evangeli!!® ponunt, lcilicet Poenitentiam agite : verdi vero 6. pars altera , Appropinquavit regnum caelorum. Qure lequuntur uique ad .verlum 10. explicata funt Matth. 3. Itaque cum magna verborum acrimonia ex tota turba precipue Pharifaeos perltrinxilfet, fola turba, id eft, plebs fimplicior ejus oratione commota interrogavit : Quid ergo faciemus, ad adferendos fci-licet frućtus dignos penitenti® ? Qui re-Ipondit; ii. Qui habet duas tunicas; id eft, ve-ftimenta fuperflua, feu plura, quam ip-fi opus fuerit: ponitur enim numerus certus pro incerto, & fpecies pro genere. Nam fieri potei! . ut etiam pluribus quam duobus veftimentis opus habeat, ad tutandam vitam, nec tamen c «i jux- juxta preceptum Joannis danda fit pau^ peri. In binario igitur fuperfluitas notatur. Det non habenti, id eft, indigenti, five unam habeat, five non. Itaque obligationem dandae eleemofynae ex duabus praefinit partibus; ex fuperfluitate divitis , fi plus habeat, quam ipii fit ne-ceirarium, & ex inopia pauperis, fi vitae tuendae defint neeeiraria. Et qui halet efcasy id eft, fuperfluum cibum, ft-militer jaciat, det fcilicet efurienti feu indigenti. Itaque, ut notat Ambi*, illa fervatur milericordite menfura. ut non fibi unufquifque totum eripiat* fed quod habet, cum paupere partiatur. Sub duobus autem operibus mifericordiae, quorum unum tangit veftitum, alterum vi-ćtum, tamquam maxime necelfariis & communibus omnia nfifericordiže opera comprehendit, ut videlicet fuccurramus proximorum indigentiae de fuperfluo. Et quidem in turbis dat praeceptum omnibus commune benefaciendi: in Publicanis vero & militibus propria iplbrum vitia prohibet. Publicanis enim dicebat.-13. Nihil amplius, quam quod con/litutuin ejl volisi a Principe vel magiftratu, faciatis , id eft, exigatis : hoc enim pro-proprie fignificat verbum Grecum, QpraJ-fete ) ut Commentatores Greci exponunt. Itaque permittit exigi većtigalia, led vetat excedi Principis conftitutio-nem. Militibus autem dixit, Judds (pili- licet4 five Herodi, five Romano Imperatori militantibus (nam & hoc Judaeis licitum erat.) 1-4. Neminem, concutiatis, id eft, neminem male traćfetis vi metuque aliquid èxtorquendo : neque calumniam faciatis, falfa crimina impingendo, tamquam in-lidiatoribus, vel fautoribus hoftium, &c. Et contenti efiote ftipekdjis veflris : Graece Cobfbniois) nbjoniis, quia cibaria fazpe militibus in fbipendii partem folvi folent. Hac ultima prsecepti parte procidit radicem concullionis & Calumnias, feu violentia; & fraudis: nam ideo illis injuriarum generibus utuntur plerumque milites , quia non'funt contenti ltipen-diis fui'. 23. Et ipfe J e fus erat incipiens quali annorum triginta. Omnes pene Annalium Scriptores locum illum velat anchoram Iaeram arripuerunt , qua nixi verum Dominica nativitatis annum figerent. Itaque Baroni is, Francilcus Lucas, Scali-gei4, &nlii tamquam certum putant lignificati, quod Lrfcai hic exprelierit anuum Chrifti trigefimum expletum , & t rige limum primum per paucos dies inchoatum, ex eo quod tunc aliquis proprie dicatur elfe triginta annorum, cum eos expleverit, !atque illud, Qita/i, volunt non dubitative, fed a lie rti ve fumi, lient Joan. i. Gloriam qùàft unigeniti a Patre. jr'ro qua lententia citatur maxime S Ig- SECUND. LUCAM Cap* IH* 189 natius Epift. ad Trallianos, cum revera nihil ftringat. Alii contra putant -lignificali, quod Chriftus inchoaffet tantum trigefimum anuum per tredecim dies , tum quia dicitur, erat incipiens ; tum quia, illud, Qmfi, diminutionem figuificat- Ita clare tenet Iren. lib. 2. cap. 39. Sed revera videtur illud, Quafi, dubitative fumi , ficut fumitur c, 22. v. 41.. ut aliqui legunt: & fupra c. 1. v. 5'^. & pallini, ulurpari folet, ut fimpliciffurms fenfus fit, quod Chriftus effet circiter, feu plus minus triginta annorum, ficut aperte intellexit Juftinus Dialogo cum Tri-, phone. Illud autem, Incipiens , 11011 fi-gnificat, quod inciperet effe triginta annorum, led eft lenius , quod erat circiter triginta annorum, cum inciperet of-, ficium luum, feu praedicationem fuam , ut fatis indicant alia Scripturae loca Aćt. i. v. 22. & ibidem, cap. 10. v. 37, Ut proiude propter locum iftum nemo cogatur recedere ab ea fententia de anno natalis Domini, quam ei argumenta prse-gnantia five Hiftorise, five Mathefeos certam demonitrare videantur. Permit-? tere enim videtur libertatem aliquam, ut non praecise anno trigefimo aetatis, fed circiter , hoc eft vel vigelimo nono inchoato , vel trigefimo primo expleto baptizatus dici poilit. Quo vero anno precise fit & confequenter natus & mortuus, lis Chrouologorum peue iotermi- igo COMMENT. IN EVAftG. liabilis eft. Hoc fere inter omnes re^ centiores Chronologos conftat, epocham illam , feu computum communem , qui Dionyfianus dicitur, juxta quem nos vulgo annos a Chrifto nato computamus, effe sequo breviorem, hoc eft aliquot annos ei adjiciendos. Unde Baronius ei adjicit duos, quem multi alii fecuti funt, volentes, Chriftum effe natum Lentulo & Meffallino Confulibus, anno fcilicet Julianas correćtionis quadragefimo tertio. Quas fententia gravibus difficultatibus non caret, maxime quia cogitur fidem abrogareJofepho &Dioni magnae au-ćtoritatis Sciiptorious,quorum primus de' rebus recenti ifimis,quas pene viderat.fcri-bebat. Unde alii nonnulli quatuor annis communem computum antevertunt, ita fcilicet, ut, quem vulgo dicimus annum a Chrifto nato millefimum fexcentefi-mum trigefimum tertium, fit revera mil-lefimus lexcentelimus trigefimus fepti-mus ; dicuntque Chriftum natum anno Julianae Correćtionis 41 Augufto 12&C01-nelio Sulla Confulibus. Favent ei admo-’ dum teftimonia vetuftilfimorum Hiftori-corum Jofephi & Dionis, & quod hoc ipfo anno Janus claufus fuerit, pace per totum orbem compofita, itemque Judaei fe fceptro Herodis alienigenae 1'ua voluntate fubjecerint, quae Chrifti nafcituri figlia a veteribus traduntur. Nec ei quidquam difficultatem facit, nifi loqus ifte S. Lucs. Cogitur enim hsc fe utentia ita-exponere illud, Quafi, ut Chriftus illo anno decimo quinto Tiberii, eum baptizaretur, expleviffet annum statis trigefi-muin primum, & inchoallet trigefimum fecundum per tredeeim dies; ut fic mortuus confequenter dici debeat annis triginta quatuor expietis, & trigelimo quinto per tres circiter menfes inchoato. Ex Evangeliftis enim qonftat, poft baptif-mum per tres annos & totidem menfi-bus prsdicaffe. Qus difficultas non videtur elle tanta, ut dici poffit illud? Quafi, latitudinem illam admittere; maxime quia in statibus, feu annis exprimendis rotundi numeri in Scriptura ispe aflignantur, omiffis minutiis.’ De Ecclefia vero, qus in libris fuis computu Dionyiiano utitur, difficultas exigua eft: nam illum computum ufur-pat quidem, fed non probat; ficut annos ante nativitatem Chrifti computat juxta editionem LXX. Interpretum, & juxta computum eorum, in quo multas centurias annorum redundare nemo paulo eruditior negat, & fateri coguntur quotquot voluerint auctoritatem editionis Hebraics & noftrs vulgats fequi. Et hsc de state Cliriiti nafcentis & bap-tifati fatis. Ut putabatur filius Jofeph, Grsce additur £ on ) id eft, exi/tens , feu cum ef-fet, ut putaretur filius Jofeph, id eft, vul- valgi opinione & fama, non natura filius Jofeph. ’ Qui fuit Heli. Difficultas hic magna eft, quomodo Jofeph dicatur filius Heli, cum Matth. i. dicatur filius J?(c-bi. Recentior quidam facile rem expedit , dicendo illud, Qui, referendum elle non'ad Jofeph, fed ad Jefum, ut leufus éffet, Qui Jefus erat filius Heli, natre feilicet Mafia intérpofita , quia Heli ifie pater erat Beatas Virginis, alio nomine dićftus Fdiachim & Joachim : Nam irta nomina èadem funt, ut patet ex nomine Pontificis, qui Judith 4. verfi 5. & ii. vocatur Eliachim , & tamen cap. 3 5 vérf. 9, dicitur Joachim : unde & 4 Reg. 2$. veri". 34. nomen Eliachim vertitur a Pharaone in Joachim. Alii quoque recensore., qui putant ipfum Jo-fephum vocari filium'illius Heli, ita hoc explicant , ut fuerit gener ejus: nam generi focerórum filii vulgo dici folent, & loeeri eorum patres. Utroque modo defc iberetur hic genealogia Beata; Virginis ex parte patris. Sed utraque Sententia difficultatem gravem patitur, eo quod ifto irodo promiffiones Davidi fa-ćtae de Chfitto nafeituro non effient impletae per Salomonem , fed per Natham. Itaque longe latius diceretur illum Heli elle patrem non Mariae, led Annae matris ejus, avum feilicet maternum Mariae, ut Jofeph dicatur filius eius, quia uepos ejus, non conlanguinitate, led af- affinitate, quia Maria, quam duxerat uxorem, erat neptis Heli: & fic defcribe* retur hic genealogia Beatae Mariae ex parte matris, ficut apud Matthaeum ex parte patris, ut ex utroque latere ipfa & Chriftus ex Regali ftirpe defcenderint. Plerique tamen veteres duas alias folu-tiones amplexi funt. Prima eft ut Jo-feph fuerit filius Jacob natura, filius Heli adoptione, ficut contigit Ephraim & Manaffe, qui ajacobo adoptati funt, a Jofeph geniti. Tradit hanc late Augu-flin. libr. 2- De confenfu cap. 3, & lib. a. Quaeft. Evang. qu. Secunda folliti» eft , quam plures probaverant, Jofeph faille filium Jacob naturalem, Heli vero legalem, eo quod Jacob juxta legem Deut. 25. verfu 5. coaćtus fuerit ducere viduam Heli fratris fui uteiini, id eft, ex eadem matre, fed alio patre nati, & fine liberis defunćli, ex qua genuerit Jofephum. Hanc primus tradidit Julius Africanus in Epiftol. ad Ariftidem, tamquam acceptam ab ipfis cognatis Chri« fti poft alcenfionem, quam tota antiquitas poftea maxime probavit, ut Eufeb, libro primo Hiftoriae cap. 7. Hieron. in Matth. Ambrof. in Lue. &in primis Au-guft. 2. Retraćt* cap. 7. & alibi. Sed objiciunt, quid ad rationem genealogias, filiatio illa legalis, qua filius naturalis fecundogeniti dicebatur filius primogeniti, ablque liberis defujićli? Re- T, II, N lpon- 194 COMMENT. IN EVANG. fpondetur, quia filiatio illa legalis in veteri Teftamento tanti momenti erat, ut etiam familise perinde, ut per filiationem naturalem propagarentur: deinde, quia lex illa Deuteron. in typum Chrifti erat lata, utfcilicetfignificaretur, quodChri-fto mortuo fratres ejus Apoftoli non libi fed primogenito in multis fratribus, Chri-flo lcilicet, fpirituales filios generare deberent» Cum ergo lex illa in Chrifto debuerit impleri, opers quoque pretium erat, ut in iplius etiam genealogia ad litteram impleretur. 3 >. Qui fuit Znrobabel, qui fuit Salatili el» Irti duo plane diverti funt a Zorobabel & Salathiel, qui recenfentur a Matth. cap. i. verfu 12. ficut & omnes, quos Lucas pofuit ab Heli patre Jofeph ufque ad Nathan filium Davidis, alii funt ab iis, quos Matth. enumeravit a Jacob patre Jofeph, ufque ad Salomonem. Per diverfos enim filios Davidis, Lucas afcen-dendo & Matth, delcendendo pertexit genealogiam, 36. Qui fuit Cainan. Genef, 11» verf. 12. Cainan ifte a Moyfe praetermittitur^ fecundum textum Hebraicum & vulgatum : fed infertus fuit a LXX. Interpretibus, quos Lucas hic fequitur, Dilcor-diam illam conciliavimus in illum locum Genefis, eofenfu , ut Cainan a LXX. prophetico fpiritu adjećlus fit, & certi my-ilerii causa a Moife pmermillus, falva , ve- SECUND.LUCAM Cap. III* 19$ veritate. Sunt tamen, qui putantCainau a LXX. male fuifle interpofitum : Lucam vero non ex opinione fua , fed juxta librorum cenfualium tabulas loqui, in quibus Cainan inlertus reperiebatur : & hoc fatis fignificari illa voce maxime Gisece, quae habetur verf. 13. (utputabatur) quam ad omnia fequentia referri volunt, ut fcilicet Lucas fignificet fe de Chrifti parentibus loqui, quemadmodum in tabulas relati erant. Neque mirum hoc effe , cum limile quid reperiatur 2. Efdr» 7. v. & feqq. ubi recenlentur nomina eorum, qui afcenderant ex Babylone, juxta tabulas publicas .• quae tamen recen-fentur in multis longe aliter ab Efdra juxta propriam fcientiam lib. 1. Eldrse cap- 2. 38. Qui fuit Adam. A Chrifto ad A-dam ul'que Lucas progrellus eft, ut often-deret primum & fecundum Adamum ejuf-dem elle natura, Chriftumque veuiflb, ut etiam ipli Adse, & omnibus ab eo oriundis gentibus falutem adferrec. Mattlue-us autem, quia Judseis Icripfit, ab Abraham Judaeorum & fidei parente, genealogiam fuam incoepit: idque defcenden-do, Lucas vero afcendendo, quia ab illo fignificatur noftrorum fufceptio peccatorum, ab hoc eorum abolitio.- quam quia confequimur per baptifmum Chri-fli, ideo Lucas baptizato tandem Domino feriem generationis ejus exorius eft, 3 eam- eamque perduxit ufque ad Deum, qui« per peccati remilfionem Deo reconciliati reddimur filii ejus, non naturales , fed adoptivi ; qua de caufa filios etiam adoptivos catalogo fuo intexuit. Vide plu-res confonantias & diflonantias utriulque feate genealogica: apudAugult. 2. De con-fenfuEvang. cap. 4,... Qui fuit Dei, fcili-cet filius , quod lupplendum in omnibus praecedentibus, non quod Adam a Deo generatus fit, fed faćtus, & ea locutione filius, qua dicitur Job 33. veri', 28* Quis e/tpluvia pater? Bene autem refpon-det finis hujufce fcalae principio , ut & Adam dicatur filius Dei, & Jofephfilius Heli, neuter proprie fcilicet generatione naturali .• itemque ut credibilius fiat, Chriftum , novum Adam, fine femine & terreno patre effe natum , quam credibile eft, veterem Adam fine femine, & matre terrena prodiiffe. CAPUT IV. 16. TD* t venit Nazareth : non primum fia-tim a tentatione, fed cum jam alia Galitea: loca peragraffet, ut fatis patet & hic v. 14. & is- & Matth. v. 13. & feqq. Nam quod ibi dicitur relifta Nazareth , intelligitur, pmermiffa & negletta Nazareth oppido educationis luse. In* tra- travit Jecmdum cnnfuetudinrm fuam, quam fcilicet jam ab initio praedicationis obfer-bat, ut diebus fabbatinis fynagogas officii fui caufa ingrederetur, de quo Marcii, verf. 21.... Et funexit, honoris & venerationis causa, legere, fcilicet Scripturam facram. Moris enim erat tunc in fyna-gogis aliquid de Lege, & Prophetis legere, ut patet Aćtor. 13. verf. 15. & cla-riffime ibidem, cap. 15. verf. 11. quibus etiam indicatur lećtioni praedicationem fubjungi folitam : nam lećtio Scripturas praemittebatur, ut inde materia praedicandi fumeretur. Quem morem poitea Eccle-lia videtur imitata, dum concionibus Epifcoporum Scripturae lećtionem per le&ores praemittebat, ut videlicet quemadmodum ait Cyprian, initio libri De mortalitate , vigore pleno , & fermone de Dominica leftione concepto, ad populum cum frućtu diceretur, 17. Et traditus eft illi liber Ifaire, divina lcilicet providentia procurante, ut ille traderetur, ubi clarilfime de Chrifto prophetatum erat. Ex qua etiam factum eli, ut libro revoluto quafi cafu inveniret locum, per quem Nazarenis, inter quos diu privatus vixerat, aućtoritatem praedicandi, & munus publicum legati agendi velut per litteras patris fui probaret. i8* Spiritus domini fuper me, fupple, e/?» vel requielcit : quibus paucis verbis myfte-N 3 rium rium Trinitatis exprimitur. Spiritus enim Spiritum - Saućtum, Dominus Patrem, me Chriftum ipfum, juxta difpenfationem tamen carnis affiimptae fignificat: quali dic. Nihil humano fpiritu, aut confilio mihi praeiumo, fed iple Spiritus Dei Patris fliper me requievit, qui me agit & regit. Propter quod unxit me, fupple Dominus, ut additur Hebraice Ifaiae 6i.verf. i.hoc eft, Quia fpiritus mihi datus eft: a Patre, non fecundum menfuram, ideo perfpi-ritum illum omne genus gratiarum in me diffudit, velut unguentum, quo me tamquam unftum fuum & Meffiam confecra-vit ad officium praedicationis. Primum enim eft caula pofterioris, ut fignifica-vit & Apoftolus ad Romanos verf. 5, Charitas Dei diffufa eft in cordibus nojiris per Spiritum-fanSlum, qui datus eft nobis. Alludit autem ad unćtiones antiquas, quibus ad certa munera confecrabantur Deo. Haec unftio obtigit Chrifto ab initio conceptionis ; defignatio autem publica ad officium prsdicandi in baptifmo, ubi Spiritus -lanćtus fuper eum delcendit vifibiliter, «on ut ungeret proprie, fed ut unftum, & plenum Spiritus-fanćti donis effe de-monftraret. Explicans autem finem iftius imćtiouis feu confecrationis, Evangelizare, inquit, pauperibus mifit me: pauperibus, inquam, fecundum foculum. Unde & alibi hoc dat fignum fui adventus , Pauperes evangelizantur ; qui ficut a faltu faftu lolent effe remotiores, ita Evangelio recipiendo propinquiores. Nam quod Beda & alii intelligunt pauperes fpiritu, difficile reperias tales, quibus Chriftus paffim evangelizaverh, quamvis per ejus praedicationem tales fafti funt. Sanare, feu ad fanandum, contritos corde: per poenitentiam, inquiunt quidam; fed longe retìtius iutelligas non bornim, fed mife-rabilem animae ftatum defcribi, fient circumflantia loci clamat, ut contriti corde lint fraćti ac defperabundi animo, propter peccatorum multitudinem : nam ut Balil. in Catena, peccatum cor humanum prse caeteris profternit: unde &Scrip-mra, Qui alligat contritiones eorum: eft enim metaphora ab iis, qui vulneribus contuli & contriti funt. 19. Predicare captivis remifflonem, feu dimiffionem, id eft, ad proclamandam omnibus captivis libertatem redeundi ad patriam ex captivitate. Qua metaphora lignificatur Chriftum praedicaturum & allaturum libertatem ex captivitate Satans & peccatorum vinculis, ut Deo vero Domino noftro reftituamur & juftitise fer-viamus. Et coeds vifum : nam unum ex praecipuis beneficiis Chrifti quod genus humanum ex horrendis ignorantiae & peccatorum tenebris vocavit in admirabile lumen fuurn.• de quo etiam capite I. ver fu 79. prophetavit Zacharias & capite 2. verfu q2.»Simeon, ...Dimittere conii 4 fi* frattos in remijjtonem, id eft. ad dimittendos liberos eos, qui peccatorum jugo obtriti & fraćti funt animo, vel etiam eos, qui omnibus facultatibus exuti, pro gra-viffimis tamen peccatorum debitis tenentur in vinculis: ad hos, inquam, dimittendos liberos, juxta illud Ifaiae <8. ad quod per hanc metaphoram alluditur, Dimitte eos, qui confratti funt, liberos.... Predicare annum Domini acceptum, id eft, tempus divini beneplaciti, quo fcilicet Deo placuit benevolentiam ac beneficentiam luam hominibus declarare. Ubi certum eft, allufionem fieri ad annum jubilari, in quo fimilis proclamatio libertatis & re-mimonis debitorum fiebat, ut patet Levit. 15. verfu 10. & Deuteron. 13, Hoc autem tempus non fuit (olus primus annus praedicationis Chrifti, ut putavit Epi-phan. Hserefi 91. exiftimans neminem tunc contradixille Chrifto neque Judaeos, neque Samaritanos, neque Gentes ; cum contrarium fatis pateat hic verfu 19. fed eft totum tempus ab adventu Chrifti, nfque adfaeculi confummationem, in quo vocantur hi, qui accepti fiunt a Deo , ut Iren. libr. 2. capite 38. & fic perfpi-cue exponit ipfe Apoftolus, 2. ad Corinth. 2....Et diem retributionis: Hieron. vertit ultionis, nempe extremi judicii, quam Cliri-ftus palfim praedicavit: vel potius quia tota haec predicatici) laeta eft, inteiligitur ultio de inimicis generis humani, diabolo SECUNĐ. LUCAM Cap. IV. 201 Io & Angelis ejus. Unde idem tempus eft falutis feu acceptable , & retributionis leu ultionis, ficut utrumque etiam conjungit Ifaias capite 3$. verfu 4. Dicite pufillanimis : Confortamini, ecce Deus ve-fler ultionem adducet retributionis, fcilicetin hoftes, Deus ipfe veniet , ČT falvabitvos. 20. Et eum plicuijjet librum, reddidit mi-nijlro, Synagogs, & Jedit, more Docioris , Et omnium in fynagoga oculi erant intendentes, id eft, defixi, in eum curiofita-te potius quam docilitate audiendi, quid dićturus effet, qui cum tanta fama repente prodiillet, cum numqtiam litteras didicillet, ut eft Joan. «?. Dixit autem , 21. Quia, quod redundat hic, ficut alibi fsepiifime inScripturis, hodie impleta eft hcec fcriptura in auribus veftris, id eft, impletur, vobis audientibus, quando vobis Evangelium praedicantem auditis. Quo tacite fignificat, fe effe illum, de quo Propheta loquebatur, hoc eft Meffiam , divinoque actum fpiritu & aućtoritate fe facere, quse faceret. 22. Et omnes teflimonium ei dabant, lapientia , doétrinaeque fingularis, ut fatis colligitur ex Marci 6. verfu 2.... Et mirabantur in verbis gradce : id eft, propter verba ejus , gratis decorisque plena : quod alii eodem fenfu exprimunt per hypallagen, propter gratiam verborum, juxta illud jam olim de eo vaticinatum, Dif- eft gratia in labiis tuis. Significat autem M f Gru- 'Gratia non compofitionem verborum , fed vim divinam, qua ejus oratio in animos auditorum decore, fuaviter, & efficaciter influebat. Et dicebant^ non cau-fam admirationis proferenda, fed autoritari verborum grati« derogando : nam Matth. infine c. 13. dicit, quod fcanda-lizabantur in eo, in carnalis fcilicet originis abječtione, 23. Dicentes: Nome hic eft filius J ofephr plebeji fcilicet & fabri? Et ait illis: Utique dicetis mihi hanc Jimilitudinem, id elt , liane parabolam , ut Grace, feu hoc proverbium vulgare, quod in Medicos cum convitio jaci folet, fi artem medendi aliis profitendo, fe luofque juvare nequeant, Medice cura teipfam: quafi dic. fi ars tua valeret aliquid, primo fibi ferret opem. Applicat autem proverbium Chriltus : Quunta audivimus fatta in Capharnaum, civitate fcilicet tibi extera, fac 6° hic in patria tua, cui tamquam propinquiori magis obftrićtus es : quad dicerent, Non credimus, illa elle fata, qu« fama vulgavit , cum nihil hic talis beneficii praz-ites nobis. Idem omnino proverbium aliis verbis Chrifto in ipfa cruce obje-tum fuit, Matth. 27. v. 42. Refpondet autem hic Chriltus, retorquendo proverbium limile, quo docet, nullibi minus miracula debere fe facere, quam ubi ipti maxime putabant. 24. Quia nemo Propheta acceptus eft, id eft, in honore & pretio eft, in patria fua: unde apud Matthaeum, Non eft Propheta fine honore nifi in patria. Caufam dat Cyrillus libro 2. in Joann, capite 113. quia fole-xnus id , quod tritum eft atque quotidianum, etiamfi magnum fit, parvipendere : imo & iis, qui ejufdem fortis nobifcum funt, fi in aliqua re excellue-rint, invidere. Caufam ergo tacite in ip-fos retorquet: cum enim miracula in eum fiant finem, ut credantur, minime autem credantur, ubi Propheta fine honore eft, & contemnitur; minime in patria fieri debent. Quod declarat ex faftis aliorum Prophetarum Eliae & Eliz ei. Nam 25. Multa vidua, egenae fcilicet laborantes inedia, erant in diebus Elia in If-rael, quando claufum eft ccelum, id eft, non pluit, annis tribus £f menfibus fex: quod tempus non exprimitur in Scriptura veteris Teftamenti, fed ex propria fcientia Chriftus tradit, & ex Chrifto Jacobus c. 5, v. 17. 2 6. Et ad nullam illarum miffus eft Elias9 nifi, quod non exceptive intelligendutn eft, quia non erat vidua Ifraelitis, verum adverfative pro ,Jeì, quali dic. fed in Sarepta Sidonia, Graece (_ Sidónos ) id eft, urbem illam fpeftantem ad ditionem Sidonis leu Sidoniorum: duobus enim milliaribus ab illa diftabat, & ejus incolae Gentiles erant. Ad mulierem viduam ; gu- \ cujus pr» omnibus viduis Ifrael tantopere exelluit fides, & charitas , & veneratio erga Prophetam , ut unius diei cibum, quem folum habebat, appofuerit, & Prophetae efuriem neceffitati fua; & filii praetulerit, inquit Leo Serm. 4. de Qua-dragef. Maxim« enim fidei fuit, quod verbis fimplicibus hominis efurientis, & tamen ei vićtum promittentis, crederet; maximae charitatis & honorificentiae, quod latius judicaret ipfum, quam le vel filium , vivere. 27. Et multi leprofi erant in Ifrael, (fé, if nemo mundatus eft nifi Naman Syrus, id eft, extraneus Ifraelitis. Causa erat etiam hic fides in Deum Ifrael, & Prophetas ejus, ex qua tantum laborem itineris fufceperat ; & gratitudo in bene-faćtorem Prophetam. Unde Ambrof. Cur non curabat fratres Elizicus , cum fanaret alienos , nili quia voluntatis eft medicina , non gentis : & divinum munus votis elicitur, non natur« jure defertur: faftidiofos viros csleftium profećtus munerum non fequuntur ? Haec Ambrofius. Itaque Chriltus tacite & verecunde figni-ficat etiam geftis antiquorum congruere, quod nulla ibi faceret miracula, culpam in ipfìs effe , non in fe, videlicet contemptum fui, ingratitudinem, & utMatth. incredulitatem eorum. Hunc verborum Cimili feufum, cum ipfi fatis intellige-rent, 28. Repleti lunt omnes in fy nagoga ira : partim quod fui taxationem non ferrem, ut peftilentes homines folent; partim quod iple le Prophetis antiquis compararet; ac denique quod ab eis Dei beneficia auferenda , & in alienigenas trans-fe;enda infinuaret. 29. Et furrexerunt, abrupta fcilicetChri-fii concione, čf ejecerunt illum extra civitatem, tamquam reum mortis, qua extra civitatem lontes plećtere folebant, ut colligitur ex morte Chrifti, & Stephani, Aćt. 7. verf. 57... Et duxerunt eum, protrahendo, inquit Temili. 4. contra Marcio-nem cap. 8» ...Ufque ad fupercilium, leu verticem & eminentiflimum aliquod jugum, montis.., fuper quem civitas illorum erat (edificata , in aliqua ejus planitie decliviori, 30. Ipfe autem transiens per medium illorum, ita, ut eum videntes tenere non potient, inquit Ambrof. Orat, contra Au-xent. Nec enim le invifibilem hic Chri-ftus reddidit, fiout putatur fecifle apud Joan, quando ablcondit fe, & exivit de templo. Variis autem id modis fieri potuit, five refolveudo manus eorum, quibus tenebatur, five mutata fubito, live obftupefafta furentium mente, ut fentit Ambrofius. Ibat, id e ft, intrepidus fine feftinatione abibat, non ut fugientes folent , occulte, fed libero gradu ambulans, ut folebat, inquit Cyril, 12. in Joann, cap. 22. Nullam autem aliam fur end bus inflixit poenam, tamquam qui fanare adhuc mallet, quam perdere, ut inefficaci furoris exitu delinerent velle, quod im-pleve non poffent, ut idem Ambrof. ait, 42. Fatta autem die, id eft, primo cre-pulculo , feu, ut Marcus, diluculo valde * jnfiuuatur autem, Chriftumtota noćle curandis aegris operam dediffe,- Ibat ad de-Jertum locum, non tantum orandi causa, vel fugiendi turbam, fed in primis vitandi jaćlantiam, ut Ambr. Ita nos docens exemplo fuo, a perfećlis viris omnem vanitatis cupiditatem ex pneftitis beneficiis vel magnalibus abeffe debere. Et turbae requirebant, feu quaerebant eum noćlurnis illećta: beneficiis. Ad quem modum pulchre Ambrof, docet, Chnflum fpiritualiter quaerendum, non noćle, fed die, non in foro, fed in deferto. CAPUT V. attimi eft autem, &c. Utrum hsec hiflo-Jh ria lit eadem cum ea, quam narrat Matth. cap. 4, verf. 18. non ita confìat. Multa fuadent effe diverfam, & quidem tempore priorem, ficut tenet Au-guftin, libro 2. De confenfu cap. 17. nam ibi Chriftus dicitur juxta mare ambulaf-fe, hic ftetiffe: ibi nulla turba: mentio, hic plurima:: ibi Chriftus in littore dixit, Fa-_ _ Faciam vos fieri pifcatores hominum, hic in navi ait, Eris homines capiens: ibi Petrus & Andraeas mittebant rete in mare, Joannes vero & Jacobus reficiebant, hic omnes lavabant retia fua. __ Sunt tamen quaedam alise circumflanti se ita iimiles, ut non videatur diverfa effe hiftoria. Itaque verum videtur effe id, quod Auguft. ait prseceffiffe quidem hanc hiftoriam ante vocationem, quam Matthaeus narrat» fedfic tamen, ut illa vocatio eiprorfus conjunćla fuerit. 2. Et vidit duas naves Jlanles fecus , id eft, juxta ftagnum, & proinde in ipfo littore , Pifcatores autem dejcenierant & lava-lant retia. Quo pulchre fignificatur, eos, qui pifcantur homines , debere ftatutis temporibus a pifcatione feriari, ut for-des adhaerentes verbis & officiis, quibus homines quafi retibus ad Chriffum trahunt , per poenitentiam abluant & corrigant , ut in polterum mundiora & expeditiora fint retia. 3. Et ajcendens in navem, ut quietius & minus a turba preffus doceret; qua erat Simonis;ut myfterium adumbraretur, quod ipfe proficiendus effet Ecclefise, in qua doceret Chriftus.* rogavit eum, ne in hominem fibi necdum adhaerentem imperium ufurpare videretur, a terra reducere pufillum, quantum lufficeret ; ut vox quidem ejus audiri poffet a turba, non tamen ipie comprimi. Quo lignificatimi vult 203 COMMEAT. IN EVANG. volt Gregor. 17. Mora), cap. 12. eos, qui erudiunt turbam, nec in profundum my-fteriorum le abripere debere, nec etiam in terra quali terrena predicare fed pro captu turbae medium tenere. Cum ergo finita concione Pet us in verbo Domini» id eft, juxta julfum Chrifti, projiciendo laxalfet rete fuum capta multitudine pif-cium copiosa, 7. Annuerunt f'ociis, id eli, lignis, non voce advocarunt ad adjuvandum. Quod faćtum fuit non tam ex ftupore & timore, quo loqui non poffent, ut quidam putant fftatim enim loquebatur Petru* Chrifto) quam propter nimiam diftantiam. 8. Quod cum videret Petrus . procidit ad gema Jefu, adorabundus : mirabatur enim Dominici praecepti virtutem, & tamquam in arte pileandi exercitatiffimus fatis cernebat, non nifi divina virtute rem effe geftam: Dicens , Exi a me, id eft, dilce-de a me. Caufam adjicit, quia homo peccator fum, id eft, multis peccatis obnoxius , tu vero fanftiliimus, ut proinde confortio tuo indignus fim. Itaque verba ifta videntur profećta ex duplici affe-ćtu: primo ex humilitatis magnitudine, ut fuerint limilia verbis Centurionis, Non Jum dignus, ut intres fub teflum meum : quafi diceret Petrus, non fum dignus, ut lis in navi mea ; fecundo ex timore : unde Cyril, in cap. 6. Ifaiae dicit, Petrum ex reverentia horruiffe effe cum Chri- SECUND. LUCAM Cap. V. 20* Chrifto, velut peccatorem cum fanćto. Timor ergo ifte fuit, five carnalis, ut aliqui putant, tjtiafi timuiffet, ne forte illa occafione vmdifta iniquitatum ejus fumeretur; quo fenfu mulier Sareptana, 3. Reg. 17. v. i8» ingreffui Elise imputabat mortem filii fui: five potius timor religiofus ac pavor ex admiratione divinse virtutis prsefentis, quam ex illo faćta fentiebat; nam hoc indicare videtur id, quod fequitur. 9. Stupor enim circumdederat eum, nempe quo animus ex admiratione attonitus percellitur. Cujufmodi ftupor nimius quia animum impedit, neque fui fatis compotem effe finit, hinc Dominus: 10. Noli timere, perculfus ex conficientia peccatorum tuorum, mesequevirtutis: quali dic. Non exerui eam, ut te quamvis peccatorem a prefenda mea deterrerem , led potius, ut longe majus meum in te beneficium figurarem. Nam ex hoc iam, feu Capo tu njun) ex hoc nunc, ut ell Graece, id eft, ex praffenti hoc tempore pofthac non pilces ad mortem, fed, quod longe fubliroius eft, homines eris capiens, fcilicet ad vitam; Graecum enim £ zogron ) proprie figuificat, vivum capere, quafi dic Homines capies, non, ut ad fervitutem tuam & mortem eos capias, fed ut libertati & vite tamquam ex hoftium manibus erepti ferventur. Eft gutem hsec prsedićtio, non vocatio Petri * T. JI, O »ang aio COMMENT. IN EVANG. nani verba ifta in navi Chriftus protu» lit. Vocavit autem eum cum fratre, cum jam ad littus appuliffet, juxta Matth. & inde paululum cfigreffus etiam Jaco-bum& Joannem, filios Zebedei, quifi-jniliter parumper a pifcatione jam digref-fi fuerant. Itaque Lucas relićta vocatione quatuor Apoftolorum, ipfifque verbis , quibus vocati funt, & Matth. 4. narrantur, effećlum dumtaxat vocationis omnium exprimit, nempe quod omnes quatuor ii. SubduElis ad terram navibus, relictis omnibus fcilicet pifcibus, retibus, navibus , adeoque inftituto pileandi, Secuti funt eum, ut tamquam diicipuli jam Chri-fto infeparabiliter adhaererent. Eadem eft igitur vocatio, quas apud Matth. & talare. & quag hic apud Lucam texitur : ita tamen, ut illi omittant celebris iftius pifcationis miraculum, quod hic narratur, & animum eorum ad obtemperandum vocationi difpofuit. Reliqua vide Matth. 4. Porro pifcationem illam my-llerii alicujus causa geftam elle, res ipfa clamat : unde Ambrof. paifim & Gregor. 17. Moral. c. 12. alias 13. & Aug.diver-fis locis, precipue veroTraélat. 122.in Joan, allegorice eam explicant. Navis enim Petri fignificat Eccleliam, cui Petrus pnefuit, & ex cujus aučloritateGhri-ltus turbas docet: binarius navium funt duo populi, circumcifio & praeputium ju- $ubetnr Petrus in altum ducere, ut fcilicet Evangelium apud remotiores gentes praedicet: ruptura retium funt haerefes & ichifmata, quse per multitudinem hominum carnalium cum fuis malis moribus in Ecclefiam intrantium fieri folent, per ciperet mutuum dare etiam iis, a quibus non fperaremus fortem recipere. Qua de caufa pulchre Tertull. lib. 4. contra Marcionem cap. 17, annotat in hunc Lue» locum. Prius fuit, ut Dominus frućtura fenoris, (id eft, ufuram) eradicaret » quo facilius affuefaceret hominem ipli 3 110gue fosnori (id eft, forti in mutuum at«) perdendo, cujus frućlum (id eft, ufuram) did i cillet amittere, Confentit Auguft. lib. i. de ferm. Domini in monte , ad verba, Qui vult a te mutuari, ne elverferis, &c. 37. Nolite judicare & non judicabimini i qua de re diximus Matth. 7. Solum notandum, nihil hac juftitia benignius, nihil retributione clementius dari poffe, ubi Jententia Judicis in poteftate ponitur judicandi. 38. Date dabitur vobis, &c. Quibus verbis diffidenti« follicitudo, & avariti« eft amputata cunćlatio, ut quod reddituram fe promittit veritas, fecura expendat humilitas, inquit Leo Serm. 6, de jejunio decimi mentis. Menfuram bonam : quafi dic. Dantibus non folum dabitur, fed ad eos redibit magno cum fenore beneficium ; quod exprimit per metaphoram menfurae frumentari«. Menfuram itaque bonam, ideft, plenam, cujus integritati nihil deeft, cf confertam, Grsce Qpepis-menon) preffam, id èft, manibus conftipa-tam, fi? coagitatam, vafe lcilicet concuf-fo , quo amplius capiat, &fupereffluentem, id eft, ita impletam, ut redundet & undique diffluat, quafi dic. liberalità« ve-ftr* dabunt menfuram liberaliffimatu. 0 4 Omnia Omnia haec epitheta applicat S. Bernardah jpfi Deo , qui futurus eft merces omnium. Ipfum vide Serm. 5. de Vigilia Natalis , & ii.in Cantica. Dabunt in finum ve-Jlrum , id eft, vobis, tamquam veftrum,, & firmiffime poflidendum dabunt ; fupple illi, qui retributioni praeerunt. Quamquam Auguft, lib, 2. Quasft. Evang. qu. 8- referat ad eos, qui beneficium acceperint : non enim diceret, inquit, dabunt, &c. nifi quia per illorum merita, quibus dederint, mercedem coaleftem recipere merebuntur. Eadem quippe menfura> qua men/t fueritis, remetietur vobis. Quod referri debet ad omnia tria praecedentia, ad judicium, ad condemnationem, ad dimilfionem, ut patet ex Matth. 7. v, 1. & 2. maxime vero hic refertur ad erogationem feu dationem, fcilieet pro rata abundantias, qua quis ufus fuerit in erogando, reftitutuin iri mercedem incomparabiliter quidem in le majorem, proportione tamen quadam refpondentem menluras liberalitatis. Ut idem fignifi-cet, quod Apoftolus, Qui parce feminat, parce & metet, & qui feminat in benediftio-vibus, id eft, copiose & abundanter, de lenediclionibus ef metet. Vide Matth. 7. CAPUT VII. 11. "What Jefus in civitatem, que vocatur •w Nairn. Civitas eli: Galilaeae, ad ra- radices montis Hermon minoris. duobus circiter militaribus a monte Thabor, ut Hieronym. De locis Hebraicis, juxta torrentem Cyfon, ut ait in Epitaphio Paulae. Et turba copiojh : quod addit, ut indicet multos miraculi fuiffe teftes, Qua de cauta etiam divina providentia faćluni eH, ut ad ipfam portam civitatis fieret, ubi & judicia olim fiebant, & maximus effe Colebat hominum concurfus. Voluit tamen fortuitum videri occurfum funeris, ne minor effet miraculi gloria, fi quse-fitus videretur. is. Ecce dejunftus efferebatur. Mos e» nirn Judaeorum erat, ut mortui extra civitatem lepelirentur, ut minus facile legalis immunditia contraheretur ex fepul-chrorum commercio. Unde & Chrifti fe-pulchrum extra civitatem extruftum fuit. Filius unicus, Grace (monomers') unigenitus, quod amplius eft,unde & in unigeniti morte luftus eftacerbiffimus, Zachariass. ver-fu 10. & Jeremise 6. v. s6.... Et hac vidua; ideoque defolatior, & viro, & filio, herede &folatio fenettutis exltiii-fto : Et turba civitatis multa cum illa ; ad meritum gravitatis, ut Ambroi'. ad con-folandam viduam moeroris focietate, funeris pompa & folemnitate : nam hate„ ut Aug. in Enchirid. magis pertinet ad vivorum folatium, quam ad fuffragium mortuorum. 13. Quamcum vidiffet Dominus, non fo-lum corpore, fed inprimis animo, ex-penfis cauiis lućtus ejus, mifericordia motus fuper eam, feu propter earn, fponte fcilicet doloris & compaffionis motu in animum admiflb. Unde colligit Ambrof. cito flećti divinam mifericordiatn lach-rymis viduae, pr;efertim quae unici filii labore vel morte frangatur. Dixit illi : Noli flere, fide fcilicet & fpe futurae re-lurreftionis, partim generalis omnium (quod folatium eft verum, & ex virtute profećhim) partim jam proxime inflantis, quali dic. inquit Beda, Defitte quafi mortuum flere, quem mox refur-gere vivum videbis. 14. Et accejjtt, 6° tetigit loculum, non, ut contaćlu fuicitaret, led ut portantes loculum lì fleret; Et ait : adolejcens ! tibi dico , leu impero, turge. Oftendit enim fe non aliena fed fua auftoritate, ideoqne divina fua virtute mortuum fufeitare. Qua confnleratione dixit Ambrof. Mortuis vitam imperare folius divinae eft potefta-tis. Petrus autem non dixit in Aftis E habita farge, nili praemilla oratione, qua etiam ufi funt Elias & Elizaeus. If. Et refediqui erat mortuus, id eft, prexit fe ad fedendum, ut qui in lećti-cafuperne patula jaceret, & c cepit loqui. His duobus manifeftiilimis eflećtis & indiciis vere refufcitatum indicans, ut no. taut Titus ac Theophy!. Et dedit illum matri tri lute : in argumentum, quod ipfius com-tniferatione, & in ejus praefidium eum fufcitaverat. Allegoriam hujus hiftoria; pro-fequitur Ambrof. Quod vero lignifica tur per tres mortuos a Chrifto (ufcitatos, fci-licet archifynagogi filiam, hime adole-fcentem* & Lazarum, pulchre ad mores informandos traćlat Auguftinus Serm, 43. de verbis Domini cap. uit. & 44. toto, & Traft. 49. in Joan. Summa eft, quod puella mortua in domo jacens fignificet eos, qui intus in corde peccatum decernunt; adolefcens foras elatus, eos, qui aftibus externis perpetrant; Lazarus quatriduana in fepulchro foetens, eos, qui confuetudinis pondus fupra fe habent, & in peccatis putrent, five foetent. Hi omnes a Domino fufcitantur, fed ita ut politemi magna ejus voce, hoceft, po-tentiflima gratia, ad vitam revocati debeant. Vide ibidem latius. 16. Accepit autem omnes timor, id eft , corripuit eos horror quidam & revereu-tia exerentis fele divinitatis.- timore nini pro reverentia, feu reverentiali timore frequenter apud Hebraeos ponitur. Unde fequitur effećius ejus, Et magnifica-bant, ideft, magnum prsdicabantDeum, propter mifericordiam & potentiam, dicentes : quia Propheta magnus furrexit in nolis. Nec enim amplius quam Prophet« dignitatem videntur agnovifie in perlo-, na ejus; in officio vero Meffiam, per hoc, hoc, quod addunt; Deus vi/ìtavit plebem fuam ; qua: erant & verba Zachariss cap, j, verC 68* Mediam advenifle gratulan* tis. Quamquam ita intelligi poflint, ut generaliter gratulentur his verbis, quod Deus plebem fuam per multos annos a Prophetis defertam denuo vifitavedt, id eft, ftatutum tempus pus affiimpti muneris praedicationis & redemptionis , juxta illud Act. 13. v. 2, Segregale mihi S aulam čf Barnabam in opus, ai quo i affumpfi cos. Quamquam veriiìmiltus & phrafi congruentius accipi poffint dies al-fumptionis eius in coelum peraćla paffio-ne. Illa namque frequenti (fime & absolute affumptio Domini vocari folet, ut patet Aćtor. 1. v. 2. & 11. & Marci 16. verf. 19. & alibi, quomodo intelligunt Grseci Euthymius, Theaphyl. Titus. Et ipfe faciem fuam firmavit, ut iret in Jerusalem.-Obnrmato propolito rećta tetendit in Je-rufalem omni depofito incommodorum Jerofolymis impendentium metu. Duo enim includit hsec firmario faciei : primum, conflantem animi & faciei direćtio-nem in Jerufalem, ita ut non amplius huc illuc vicos concionibus obeundo vagaretur: fecundum, animi fortitudinem fponte properantis adpaffionem, ut Hi e t ronym. quarit, ?. ad Algafiam. Quamquam lioc iter non videatur multis finite prorfus ultimum adpaffionem, fed ad felium Scenopegi.e, quod feptimo melile celebrabatur. Poli quod afcendit adhuc iterum ad encosnia in hyeme, ac denique ad paffionem, prout lnec videntur colligi ex Joan, cap, 7. verf. 3, & cap. to, verfii 22. f 2. Et mifit nuntios, Apollolos ante fe, ut pararent illi, hofpitium videlicet, & ea, qu. i. De dottr. Chri-Itiana, c. 39. proximi nomen ad aliquid ed: nec qui (quam elle proximus uhi proximo potelt. Sic ergo indirette Ibi vi t qua» Itionem Legis-periti, quis eilet ejus proximus, circa quem deberet implere legem, de diligendo proximo, nempe quoslibet opis indigences, etiam extraueos. 37. At ille dixit: Qui fecit mifericordiam ii filum : nam iplo opere di letti oni s declarabat Samaritanus, fe proximum effe „judso lancio, & confequenter illum libi. Itaque refpondit ei Dominus: Vade, Ò8 tu fac fimiliter, ut cenfeas tibi proximum elle non folum genere, patria, amicitia, religione conjunttum, led quemvis hominem, cui vel exhibendum eft officium mi le ri cordi», fi indiget, vel exhibendum effet, fi indigeret, inquit Auguit, loco cit.Omnis enim honio e It omni homini proximus, nec ulla cogitanda e It longinquitas generis , ubi eit natura communis , ut idem Concione 8. in Piai. n8- 32. Fa Shun eft autem, dam irent, id eit, dum pergerent Jerofolymam: nani h»c in eodem itinere videntur Contigiffe. Intravit in .quoddam caftellum, Gratce (_ eis iom-iti tina) pagum quemdam, qui videtur fqiff§ Bethaaia ; natn h.tc Joan. II. voca- SECUND. LUCAM Cap. X. 349 čatur caftellum Matris & > Marths. Et mulier quadam Martha nomine excepit illum ; five quod major effet natu, ut Bernard. Serm. 3* de alFumpt. fuilFe putat; five quod ipfa rem familiarem communem-que procuraret & adminiftraret; & ideo dicitur eum excepilFe in domum fuam, quamvis & Maria & Lazarus in ea habitarent. 39. Et huic erat foror. SV. qua etiam Je-dens : quafi dic. non obiter; led ex com-polito, ut Auguft. Serm. 26. de verbis Domini notat, nempe cum quiete, attentione, diligentia, alliduitate, qusper leffionem innuuntur: fecus, leu juxta, pedes, prout & Paulus, juxta pedes Gama* lielis eruditus fuit ; nam irte habitus eft dilcipuls, humilitatem & reverentiam erga docentem declarantis. Unde Auguft. ibid. Quanto humilius ad pedes fedebat, tanto amplius capiebat: confluit enim a* qua ad humilitatem convallis, denatat de tumoribus collis. Audiebat verbum ///far,loquentis de regno Dei, fimul ac domum iugrellus fuit, ne quid temporis fine frućtu laberetur. 40. Martha autem fatagebat , Grasce Qperiespatn') diftrahebatur, circa frequens mi-mjierium, id eft, follicita erat in variis mi-nifteriis ac convivium, & ad obfequium Chrifti, ac dilcipulorum ejus pertinentibus, ne quid talibus hofpitibus deeffet. Qua fietit, nempe tandem vel laftata « ut Bal'd, in Conftit. Monafticis c, a. vel Q $ obe- obeundis minifteriTss'brnnibus non fuffici-enš, & interpellans Dominum condonantem, ait : Domine non eji tibi cura, per temetipfum: verba videntur fubaccufan-tis incuriam, vel certe excitantis ad re-fpechini lui ; quod foror mea-reliquit me fo~ lam mmflrnre, in apparandis convivio ne-ceiì’ariis : Die ergo illi, falrein a me admonitus, ut me adiuvet. Dici hoc vulta Domino, en quod le fruftra id Mariae đi-ćfuram exiftimaret, vel indecens videretur, eam a decente avellere citra veniam. 41. Et refpondens dixit : Martha, Mar-that qua geminatione nominis oompefeit Martham, ac turbatam fedat, & tacite iubreprehendit: quamquam AuguffSerm. illo 26. repetitionem nominis velit effe indicium dilećlionis, aut forte, inquit, movenda; intentionis, ut audiret attentius. Sollieita es & turbaris erga plurima, ea turbatione, qualis confequi folet fol-licitudinem de pluribus rebus uno tempore curandis. 42. Porro unum eft necejjamm. Auguft. ad iequentia hoc referre Iblet, ut ligni-ficetur, contemplationem illius unius Deitatis elfe neeeliaiiam, quam opponit multis minifteriis hujus vitas, bonis quidem, fed carnalibus, quibus occupabatur Martha. Alii unum intelligunt illud, quod Maria faćlitabat, fcilicet audire verbum Dei: quod in idem fere redit. Non incori- Congruam tamen interpretationem dant plerique Graeci, Titus , Theophyl. & in primis Bafil. in Reg. fufius dilputatis qu. ao. juxta quam Cliriftus fignifleet unum elle neceifarium, ut fcilicet necelfitati corporis fiat fatis, ad quod paucis, vel uno opus eft cibo, quia natura paucis contenta : ut ita unum tacite opponatur pluribus ferculorum generibus, quibus Martha parandis intenta erat. Maria optimam partem elegit: Grsece ('tgn agathpi) bonam, fed cum articulo emphafm figni-ficante, quafi dic. Illam bonam leu excellenter bonam, quod dofter optimam dixit, & confequenter. meliorem , quam Martha, fìcut legit Auguft. Itaque non opus Marthse reprehendit, fed partem, id eft, funćtionem, ftudium, genufque Vita; Mariae praetulit. Non tu malam, in-quit Auguft. Serm. 27. de verbis Dom. fed illa meliorem. Pars autem illa eft, federe ad pedes Jefu , & audire verbum ejus, hoc eft, difeeudis & contemplandis rebus divinis incumbere, quod Maria elegerat, id eft, toto vitee (Lidio, tamquam partem feu fortem ftbi propriam fećiandam ceperat, ficut e contrario Martha officia pietatis corporalia, de quo etiam Joan. 12. v. 2.... qua non auferetur ab ea, neque in hac vita, neque in futura. Auferetur enim aliquando onus neeeffi-tatis , feu corporalis lxolpitalitatis : sterna eft dulcedo veritatis, inquit Aug. Pe^ hoc hoc ergo Dominus dat rationem, cur mefior fit pars Manx, fient & Apoftolus charitatem dicit elle ma'orém fide, & fpe, eo quod his rranfeuntibus illa maneat in aeternum. ^ Hoc ergo fignUm eft corporalia exercitia non per fe intendi a Deo, led ut media, perqu^ad optimam partem , hoc eft, ad fcientiam charita-temque veritatis veniatur. Notant autem pleriqne Patres , & inprimis Aug, Serm. a6. A 27. de verbis Dom. duas vitas in his mulieribus figurari, tropologice quidem affvam & contemplativam, anagogice vero pr&fentem & futuram, labo-riofam & quietam, serumnofam & beatam.- temporalem & sternam. Vide Au-guft. latius. CAPUT XI. Cum effe' in quodam loco orans, ut cejfa-vit: neque enim fuit aufus difcipu-lus ille orantem interpellare, cum oratio tamquam colloquium cum Deo cloćtri-nae longe proferenda fit, nili necellitas aliud pollulet. Dixit unus: Domine doce nos orare, prafcripta feilicet certa quadam orationis formula. Qua; petitio con-gruentillima luit authoritati Auguftini, Trači. 7. in Joan. Qui enim habent cau-fam, inquit, & volunt fupplicare Impera- Tfltori, quierunt aliquem Juriperitum, a quo libi preces (id eft, libellus fup-plex) componantur: ne forte fi aliter petierint, quam oportet, non folum noti impetrent, quod petunt, fed & poenam pro beneficio mereantur. Itaque doce nos orare, id_ eft, Jurifperite nofter, af-felfor Dei, imo confetibr, compone nobis preces , feu libellum fupplicem , inquit ibidem Auguftinus, Sicut docuit (f Joannes difcipulos fuos. Ex quo conftat, Joaimem aliquam certam, ante non ufi-tatam orandi formulam fuis tradidiffe, iit & illi de proprio magiftii fui inllituto aliter Deum orarent, inquit Tertull. 4. contra Marcionem cap. 20. Religionis enim pars non infima eft oratio, quam propterea etiam novam inferre folet, quifquis religionem innovaverit. 2. Cum oratis, dicì'e. Eadem eft lisec oratio, quantum ad fubftantiam, cum ea, quam tradidit Mattb. 6. Grece etiam quantum ad verba. Suppletur enim in lingulis petitionibus nou folum id, quod explicationis gratia apud Matth. additur: fed etiam fupplentur petitiones du«, quae Latine omittuntur. Verum quia exemplaria Ladna etiam aiitiquilfnna illis carent, yerifimile eft a nonnullis quamvis perperam fuide Grasce inferta, ne fortalfis manca baee oratio videretur. Quinque igitur tantum funt Jfic petitiones ; " tenia vero & feptima deficiunt, ut ut notat Auguftinus in Enchiridio cap? uè. quia feptima in fexta utcumque comprehenditur, ficut & tertia in prima & fecunda. Nam nomen Patris a nobis fanćtificari non poteft , neque regnum ejus ferio optari, nifi velimus fieri voluntatem ejus : & a praecipuo malo liberatur, qui remiftis debitis in tentationem nullam inducitur, cui liberatio a reliquis malis fuo tempore velut merces dabitur. Itaque ut difceremus, in oratione non tam de verbis quam de rebus elle anxii, ac de fpiritu orationis ; diverfis verbis orationem tradidit, quam fidelibus quotidianam effe voluit. Nam circumftan-tiarum hic & apud Matth. tanta diverfi-tas eft, ut videatur Chriftus illas orandi formulas diverfo tempore tradidiffe ; utram prius , non confiat. Explicationem autem totius orationis vide apud Matth. 5. Et ait ad illos• Hactenus de orandi formula, nunc de orandi modo, ardore, & perfeverantia, de quibus per parabolam fubjungit: Quis veftrum habebit amicum? quafi dic. Cui habenti amicuni non id eveniet, quod dićturus fum? Multo ergo magis eveniet oranti amicum Deum ; elt enim argumentum a minori ad majus, ficut & verlu 13. ...Et ibit ad illum media nocle : quae intempefta dici folet, ut Augufiinus notat Cone. 29* in Pfal. 118. quia ad agendum importuna eft. Media ergo tioEle, hoc eft, impof- tu tuniffimo tempore, quod ad impetrandi difficultatem Ipečlat. Ef dicit illi: Amice , commoda mihi, id eft, Da mihi commodato , feu mutuò.«■ quod fpe-ftat ad petentis verecundiam, & petitionis mediocritatem, quia minus eft, quam fi dari peteret tres panes, unum fcilicet hofpiti, alterum mihi, tertium Utrique communem, fi unus uni non èflet latis: eft enim parabola ex ufu communi fumpta. 6. Quoniam amicus meus venit de via ^ &c. felfus fcilicet & famelicus, non habeo, quod ponam ante eum, cum nec tempus permittat emi. Duas ergo caufas allegat impetrandi: quod non libi petat, fed a-mico , quem iniquum eft deferere ; & quod fibi etiam panis fit penuria. Ita utroque elucet petentis verucundia & humilitas. 7, Et ille refpondens dicat, hòc eft, Vel quamvis ille refpondereteft eiiim hy-pothefis, licet non omnino verifimilis, tamen apta ad oftendendum, quantum valeat ad impetrandum importuna perfe-verantia. Jam ojlium claufum eft, peffiilis videlicet firmatum , ut ape iri moleftum fi:, & forte intempefta notfte periculò-fum. E*pueri, id eft, lilii, ut Graeca in-finuant & Syrus explicat ; mecum m cubili , live cutfculo, live etiam leéto, ut vertit Syrus, qui proinde expergefieri deberent. Pertinent hšec omnia ad often-dendam juftitiam repuli«. 8. Ei 8. Et fi ille perfeveraverit pu’fans., id eft, Quod fi nihil tetri tns excufatione inftet rogando, urgeat ac tundat oftium: propter improbitatem, tamen ejus, Grece Q.m cernere, praevenit eas Chriftus; 57- 57« Quid autem Č? a vobis ip fis, id eft, ex iis, qua; inter vos juxta Prophetias adimplentur, & oculis veftris videtis, non judicatis, quod juflum eft? id eft, quod aequum eft vos judicare, tempus lcilicet exfpedtati Mellis jam effe prsfens. Ita fere Tertullian. 4. contra Marcionem cap, 29. Perperam ergo verba illa, ex vobis ipfis, eo_ torquentur a Caffiauo, Collat. 13. & aliis, quali Chriftus fignificatum vellet, eos id poffe agnofcere viribis naturalibus. Tantum enim vult Chriftus ea, qus contingebant inter illos, effe fuffi-cientia argumenta externa, ut Judsi jam antea fide imbuti agnofeereut dirittura effe aliquidfupra hominem, & eum quem exfpeftabant. Argumenta autem externa in credentibus non excludunt gratiam Dei, qua juvante Judaei in notitiam & fidem Chrifti devenire potuilfent, nili mala fua voluntate hoc Dei adjutorium repuliffent. CAPUT XIII. I. i?! derant autem quidam ipfo in tempore, •»« quo Chriftus ifta prsedicabat, nuntiantes ei, tamquam novum aliquid, & recenter geftum. Talia enim nuntiari fo. lent, & res olim gefta; commemorari.* Ut fatis hinc pateat, falli eos, qui hifto-S 5 ri am 281 COMMENT. IN EVANG, ri am iftam triginta circiter annis ante con-tigiffe putant. De Galilcds, noti tam natione, quam fećta, ut videtur: nam alioqui natio Galilea lion fuberat Pilato, Quorum fang'tinem Pilatus mifcuit, &c. quia eos offerendis facrificiis occupatos occidit. De nulla hujulmodi Galiheorum clade extat ufquam mentio. Unde aliqui putant, per Galileos hie intelligi Samaritanos, tamquam Galiiafis vicinos; nam eorum aliquos Pilatus prope montem Ga-rizin occidit, de quo Jofeph. 18. Autiq, c. 5. & Hegelippus lib. 2. De excidio Je-rofolymte.Multo verofimilius eft,quod narrat Chryf, in Catena, & fequuntur, The-ophyl. Euthjmi. Titus Boltrenfis in hunc locum, fuiffe feclatoresJudtc Galilaei, qui, tolle Hieron. in Cap. 3. ad Titum, & Jo-fepho, duraveruut ufque ad tempora Cimili , & ultra. Docebant idi, non effe tributum dandum Caelari, nec agnofeendum dominum, nifi Deum ; proinde pro Imperatore , Romanoque imperio non elle iacrificandum. Propter iftos vult Hieron. Apoftolutn fcripfiffe ad Romanos : Cui tributum , tributum: & ad Titum, Admone illos Principibus & potejlatibusg obedire : & ad Ti-moth, Obfecro fieri orationes, &c. pro Regibus. Horum igitur aliquos in facrifican-do deprehenfos jullit Pilatus vehit ledi-tiofos opprimi. An autem hoc contigerit in Galilaea, an potius Jerofolymis , Ubi erat facriticandi locus, ex Scriptura , vel aliunde, non liquet. 2* 2. Et refponiens dixit: occafionem cap-tans ex quolibet eventu corrigendi homine : putati?, quoihi GdiUi, &c. more fci-licet hominum, qui ex calamitate unius prae alio, ftatim augurari folent, majorem unius quam alterius effe culpam. Hanc itaque vulgi opinionem corrigit Chriftus : 3. Non, dico vobis, id eft, non propte-rea Galilaei illi fceleratiores caeteris Ga-lilans, fuiffe exiftimandi funt; fed, hoc dico vobis, nifi pmitentiàm habueritis, omnes, five Judaei / five Galilaei (liitelligit autem multo maximam eorum partem) /militer peribitis: nempe gladio Caelaris, morte violenta in ipfis facrificiis veftris, propter rebellionem adverfus Caefarem. Nam eo modo multos periiffe, & illam fuiffe excidii Jerofolymitani originem, narrat jofephus. Sed quia tali modo pauci eorum , qui prdentes aderant, perierunt, rećiius dixeris, illud ,/militer, non aliud lignificare , quam perinde feu seque, non minus, quam alii peribitis, live in hoc fieculo, five in futuro, quod maxime patet ex v. ?. Neque enim omnes, neque multi fimiliter lapfu turris perierunt: nam pauci a Deo in exemplum terroremque multorum poenis illis extraordinariis puniri folent. 4. Stenti illi decem Č? ocio, Jerofolymi-tani 1 fupra quos cecidit turris in Siloe, id eli, ad Siloe, aedificata. Eli autem fons ad Ì83 COMMENT. IN EVANG. ad radices montis Sion, ut tradit Hieron. in verf. 6. cap. 8. Ifais, itemque aqusedu-tìus ex eo fonte manans qui efficit in Jerufalem pifcinam, feu natatoriam Si-loe, de qua mentio eft Joan. 9. verf. 7. & 2. Efdrje cap. 3. verf, $. Hie ergo tur-ris sedificata opprelferat laplu otiodecim viros. Putatis ergo, quia if ipfi debitores fuerint, hujufmodi violentae & intempe-flivs mortis propter peccata fcilicet l‘ua, prater omnes homines, id ett> prae omnibus, (para pantas") ficut eadem phrafis Grsca vertitur, v. 2.... Halitantes in Jem!aleni ? Per quod inlinuat ibidem, fcilicet juxta natatoriam Siloe ruinam illam contigiiie. 6, Dicebat autem hanc Iimilitudinem, Cnece, parabolam : Arborem fici habebat quidam9 paterfamilias, qui Deum hoc loco videtur lignificare, plantatam in vinea fu a, id eft, agro vitibus confito; quia ficus funt vitibus familiares. Auguft. Serra. 31. de verbis Domini & Greg, in hoc Evang. per picum intelligunt genus humanum. Sed genus humanum propter amaritudinem rettius comparatur Sicomoro & Oleaftro: nec facile offendi doteft, quinam fit vinea , in qua plantata erit ficus, fi ficus eft genus humanum. Itaque aptius per Picum intelligas populum Jerololymita-num, feu Jerufalem, de qua proxime prsecefierat; ut ita vinea Domini Sabaoth iit tota Domus Ifrael, juxta prophetiam llshe cap. v. 7. in cujus medio Jerufalem fai em plantata, & ad dulcedinem fpirì-tualium fruftuum proferendam per Prophetas & Sacerdotes exculta fuerat. Et venit, frequenter fcilicet; nam Graece praeteritum eft, (ka §lthe )quarens fruHum iit illa, pietatem, juftitiam, bona opera; Et non invenit, fed folia tantum, folam fcilicet externarum caeremoniarum pompam. Quaefivit autem non quali nefciret ficum fruttibus carere, fed ut fic oftea-deref in figura, quod fruttus jam habere deberet, inquit Ambrofius, 7. Dixit autem, Deus fcilicet, tamquam paterfamilias, ad cultorem vinea, quem Au-guft.intelligit elfe omnem Sanćium, quia intercedunt pro peccatoribus : Ambr, A-poftolos, Hieron. in c. 3* Abacuc fatis commode Michaelem & Gabrielern, quibus Synagogae fuerat commitfa cura : fed opportunius videtur Titus, Euthymius & Theophyl. intelligere CJiriftum Dominum , utpote quem Pater in mundum mi-ferit, ut Judaeos, velut vineam luam , & in primis Jerufalem tamquam ficum, dottrina & miraculis excoleret. Ecce ami tres funt, quia tertius jam agebatur annus praedicationis Chrifti, quo toto tempore fterilis ficus permanferat. Rette itaque tres annos exprimit, quod illi funt juftum tempus exfpettationis fruttuum, relpettu ficus, poli quos, fi non ferat, numquam latura & fterilis judicatur. Itaque Succide illam ; utquid etiam terram occu- s8f COMMENT. IN EVANG* pat ? quafi dic. ne quidem digna eft loco luo , quo plantata eft, quia ille, ft alia arbore elfet conlitus, frućtus uberes proferre poliet: unde Greece (katargeij terram inertem Jacit. Colonus vero refpon-dit; 8. Dimitte illam & hoc anno, id eft, uno adhuc anno, quod Hieron. diftum putat tempore paffionis Clirifti jam inftantis, 2U0 Jerulalem excidenda fuerat , nifi liriftus ei adhuc tempus poenitentiae im-petralTet. Ufque dum fodiam circa illam, Ć? mittam Jlercora, id eft, donec extremam culturam fecundandis arboribus utilem tentavero, quod folet fieri effodiendo humum, ut radix aeri pateat, & humorem colligat, & rurfum injefto fimo contegatur. Ifta cultura quarto praedicationis anno & fequentibus per Apoftolos adhibita fuit, ficut Afta Apoftolorum te-ftantur. 9. Et fiquidem fecerit fruclitm. Oratio fufpenla eft, ut Hieronem, notat, qua fignificare voluit, le judicium de ficu Domino relinquere. Suppleri autem potefl: hoc vel limili modo: Bene fe res habebit, feu non erit opus eam luccidere: fin autem, fupple nullum fecerit fruftum, cum tanta culturae diligentia , in juturum fuccides eam, cum fcilicet placuerit. Non enim determinat tempus, quafi urgens Dominum, ut ftatim a quarto anno fuc-cjdatur, fed relinquit hoc prudentis & longanimitati Domini fui. Unde nonni-fi poll annos circiter quadraginta ficus illa Jerufalem a Deo per Romanos excifa eft, cum audita edet vox Angelorum, in templo dicentium, Migremus hinc, prout teftatur Jofephus in libris De bello Judaico. 11. Et ecce Mulier, fupple aderat, qu nec homini comparandum $ S8 ducit adaquare? Quod longe majoris operas eft, qiiam vèrbo aut manus eontaftu lanare. Èx quo patet j Synagogam' trine tenui He, quod operibus, qu« fpertarent ad vitam lanitatemque tuendam i riori lbluni hominum, fed & bruto-rùm, hori violaretur fàbbatiim. . i6; Hanc autem filiam Abrahee ; quo dignitatis epitheto, magis luculente eam op-ionit vilibus illis, & ftupidillimis anima-ibus ; quam alligavit fatanas, tam milera-jilis infirmitatis vinculo, idque tot an-ios; non oportuit folvi, &c.? curii opus $ qiiod Lex permittit fieri omni ahimè $ ìiofi tìèriegét animse humari» * iriijuit Tèr-tull. 4i Contra Marcionem cap. qo. Spi-rant lingula Chrifti verba rei indignitatem, quod fanatičnem hominis, pecoris tur» poftponerent j argumento quali a minore ad majus : propter cujus evidentiam, ' 17, Cum hcec diceret, erubefcebant omnes adverfarii ejus, tamquam derilione dignij quorum improbitas umul, & imperitia patebant populo -, qui gaudebat in univ er fis $ T. D« T qux querunt, quia tòta via aberraverunt. Putaverunt enim, fe non per anguftam portam, fed per fpatiofas vias, quae perditionis erant, deljciando eo poffe pertingere. 2?. Cum autem intraverit paterfamilias, in regni fui pofteffionem , una cum prudentibus virginibus, qu£ per anguftam portam intrando, eum fecutae fuerant : nam ad illam parabolam alludere videtur : Et clauferit oflium, ita ut nemini amplius pateat ingreffus, vel ingrediendi ljpes, incipietis. Jovis fiare, vos videlicet Ilraelits, féuNeftrum plurinii ? Etpulja- ' re re oflium , hoc eft. ut Beda, a beatorum forte fecreti incipietis mii'ericordiam, quam neglexeratis , fruftra flagitare, dicentes : Dmine apen nobis ; non quod illa ad litteram fic dicenda fint, vel agenda ? fed magnitudo defiderii falutis exprimitur, fimulque praefumptio de prifti-na lamiliaritate, quam cum patrefami-lias habuerant in hac vita, cum eo fci-licet converfando , vel etiam fidem, religionem , cultum ejus inaniter profitendo. Unde ille refpondens dicet vobis : Nef-tio, unde [itisi quia non eftis ex Deo, ne invitantur : nam alioqui a Chrifto fimul vocati fuerant, fic tamen, ut Scribas & Pharifeos, tamquam divinis fuućfionibus propinquiores & inftrućttores, prae caete-ris venire debuilfe infinuetur. 22. Et ait fervus: Facium efl, ut impera-Jii, id eft, pauperes ex Ifrael introdurti funt. Warn quamvis non omnes vene-rint, longe tamen plures quam ex primoribus, Et adhuc locus eft, hoc eft, numerus eleftorum nondum ex folo Ifrael impletus, dicente Baruch : O Ifrael quam magna efl domus Dei, &“ quam ingens locus pojejfionis eius! Itaque cum Deo Patri exiguum videretur, tot Chrifti laboribus non nifi feces Judaeorum, hoc eft, pauperes, debiles, &e. retribuere, juxta illam praeclaram prophetiam Ifaiae 49. verf. 6. Parum eft, ut fis mihi fervus adfufcitan-das tribus Jacob, cf feces Ifrael convertendas ; hinc ait Dominus fervo ì 23. Exi in vias, &c. fcilicet extra civitatem ad Gentiles, Ifaia verbis ante citatis lubjungente : Ecce dedi te lumen Gentium , ut fis falus mea ujque ad extremum terra. Non addit hic, Exi cito, quia Geu-fcilium adđućtio non erat Chrifto adhuc vivente implenda, & proinde non opus tau- T. II. U U 30f COMMENT. IN EVANG. ta feftinatione. Itaque per Xpoftolos* ac diicipulos tuos, exi in vias, id eft, a^ eos, qui certi.s limitibus quali rruris civitatis , ficut Judaei terminis terra; Cha-uaan, non iunt conclufi, & praecipue^ eos, qui accetfu faciles funt; unde ali a, In viam gentium ne abieritis : ... &* fepes, id eft, loca lepibus citifla, illos fcilicet Gentilium, qui le aculeis quibufdam obfir-niant adverfus Evangelium. Nam utraque voce ftgnificantur Gentiles, tamquam populus agreftis, animo efferatus , quali extra urbem patrisfamilias , feu Judaeam belluinis moribus fine civilitate educatus* Nam Judaei propter civiliorem vitam , divina lege gubernatam , quafi intra civitatem erant, ut notant Titus & Theo-phyl. itemque Greg. Hom. cit. Itaque quod Auguft. per eos, qui funt in viis, intelligit Epitt. 204. haereticos tjuiete viventes ; in fepibus vero eos, qui infeftant Catholicos , vel rurfum alibi per vias hae-reles, per fepes fchifmata, accommoda-titium eft; quia non agitur de haereticis, vel lchilmaticis revocandis, fed de Gentilibus vocandis. Et compelle intrare : quo lignificatili* primo ardens defiderium patrisfamilias , deinde fervi invitantis , id eft, praedicationis aut praedicantium quaedam conltantia, & quafi violentia quaedam divina ad edomandam barbariemGen-tiuro virtute lpiritus & miraculorum. Nam quod Auguft. hinc probare folet, Priu- SECUND. LUCAM Cap. XIV. 30Š fcipesChriftianos rečte uti ad reducendosefi rantes pcenis corporalibus, hoc facit con-fequenter ad ferifum illum, ex ipfo jam traditum de haereticis & fchifroaticis. Ut impleatur domus mea, quae tante multitudinis elećtorum capax eft, ut eam dinumerare nemo ponit. Nori addit hic fer-Vus, FaSlum ejl, ut imperdjli, quia durat adhuc illa vocatio ufque ad finem fieculi. 24. Dico auterrt vobis, quod nemo virorum illorum, qui vocati funt, id eft, illo honore affetti, ut primi ipsa hora coenae vocarentur, guflabit ccenam meam, feu manducabit panem in regno Dei* Nam quamvis hiec verba adhuc pronuntiari videantur ex perlona patrisfamilias, loquentis fervo filo & aditantibus, tamen alluditur ad verba verfus 15. quae parabolae occa-fionem dederant, cujus hic fcopum Chri-ftus explicat, taciteinfmuans convivis* primates Judaeorum, Scribas fcilicet & Pharifieos , quales hic aderant, plures a caena excludendos. Et quia omnium fi-militer fe excufantium eadem ratio eft, rette monet Gregor* Nemo contemnat, lie* dum vocatus excufat, cum voluerit intrare, non valeat. c. 15. Matthaei neque iri fterquilinium, Ut faltem iiiftar fimi habeatur, quia utrumque vitiat & terram & fimum. _ Sei foras mittetur, id eft, foras projici fo-, let in plateas, ut conculcetur ab hominibus. Quo fignificat difcipulum Ghrifti infatuatum, neque libi, neque aliis elle U 4 uti- j 11 COMMENT. IN EVANG. utilem, fed utrifque noxium, ideoquo forus tandem in gehennam projiciendum* Et quia locutio erat allegorica. & res lignificata graviffima, a captu & affectibus vulgi aliena, maximeque neceffaria, omnium aures & mentes pungit hoc familiari luo epiphonemate : Qui habet aures audiendi, feu intelligendi, audiat, id eft, lì cui inert fapientia , eonetur intellige-re, quae dico. Eft enim exhortatio ad conatum intelligendi, & confequenter etiam obediendi : nam ut Aug. lib. De dono perle verande cap. 14. aures audiendi ipfum eft donum obediendi. CAPUT XV. TO' rant autem appropinquantes ei, fponte icilicet ad ipfum veniebant, publicani, Graece additur Cpdnies') omnes, id eft, quivis fine dilcrimine , & peccatores, publicis peccatis infames, tamquam aegroti ad medicum, alleiti videlicet promif-fione regni coelorum & fpe limitatis, ut audirent illum, ad concipiendam poenitentiam. 2. Et murmurabant Pharifcd, &c. quia hic peccatores recipit, ad colloquium, & familiaritatem, imo, quod indignius manducat cum illis, paffitn fcilicet occafione data. Significatum volunt, fi vir fanćtus ef- SECUND. LUCAM Cap. XV. 312 «{Tet, malorum confuetudinem ei vitandam. fui tie, quod cum non faciat, eis effe fimilem, quorum utitur confuetudi-lie. Ipfi enim prie fartu ad fan&imoni« ortentationem diligenter vitabant peccatorum confortia, ne fcilicet contaminarentur. Dominus vero fe refte facere declarat tribus parabolis feu fimilitudini-bus ex communi ufu fumptis, de ove & drachma perditis, ac de filio prodigo. Prinis vero parabol«, qu« Matth. 18. magna ex parte explicata eft, & fecondar, qus eis fimilis eft , fcopus non eft alius, nili ut oftendat, quemadmodum paftor pecorum , qui ex multis ovibus unam amitfam diligenter qusrit, de inventa gaudet, eamque reportat in humeris , & alios ad congaudendum excitat, non reprehenditur, fed laudatur, multo minus fe reprehendi debere, qui vè-liit paftor animarum ultro adfe venientes erraticas oves ftifcipit, & humaniter traftat, Idem judicium de parabola drachma*. Quamvis ergo ille fit utriuf-que fcopus, & ex eo utramque facile liceret intelligere, fine fcrupulófa inqui-fitione, quid per lingulas earum partes fignificetur : quia tamen omnes veter’es tam Latini , quam Girarci per earum lingulas aliquidlignificatum èffe voluerunt, & ipfe deleftus exemplorum atque accurata defcriptio hoc videtur poftulare, merito quoque de hoc fatagendum eft, Ho~ U 5 rm 313 COMMENT. IN EVANG. m igitur ille Chriftum, verum pa florem defignat : centum oven plerique antiqui, ut Cyril, in Catena, G egor. in hoc Evangel. Theophyl, & alii intelligunt totam naturam rationalem ex hominibus & Angelis conflantem , & ita nonaginta novent in deferto relidas, effe Angelos in coelis, unam vero perditam five errantem hama-num genus. Sed quia ovis perdita cum relidis reliquis ejufdem gregis ante fuit, Angeli vero velut aliud armentum fub eodem paftore conftituunt, hinc infiuuat Augnft. lib. 3. Ouajft, Evangel, qu. 32. & ut videtur, aptius ad propofitum, gregem centum ovium effe humanum genus; quamvis quod nonaginta novem in deferto putet effe Pharifeos, folitudinem in animo, id eft, fupeibiam gerentes, quod foli jufti videri vellent, propplito minus quadret, quia certum eft, illas nonaginta novem oves fuiffe fai vas. Itaque ovis perdita eft lingularis quifque peccator , per fidei aut morum diffonan-tiam aberrans a focietate bonorum. Hunc docet Cnriftus non effe negligendum, quaff jadura effet parvi pretii, fed reliquorum cura ad tempus poftpofita, effe iollicite reducendum, i, Talem itaque cum Chriftus. invenerit, imponit in humeros, id eft, per fummam humanitatem fupportat infirmitatem ejus , donec paulatim robur accipiat, ad fube-undos labores pcenitenti«, de qua Chri- fti SECUND. LUCAM Cap. XV. 3*4 (lì humanitate vide Matth. ii. v. C13- & in primis Ifaiam cap, 40. v. n. In brachio fuo congregabit agnos, &c* Facit etiam hoc gaudens, pra? humanitatis magnitudine, quali libi adhuc magnum obtigiifet beneficium, Quod exemplar humani Aim# pietatis tanti fecerunt veteres, ut hanc imaginem palloris, ovem iu humeris reportantis , facris calicibus infculperent, tede Tettali. De pudicitia c. 7. & io. Qua; vero v, 6. pallor pecorum ad amicos & vicinos narratur dicere, exponit ipfe Chriftus, applicans parabolam ad propo-fitum; ex aliqua parte relinquendo reh-qua; 7, Dico vobis, ferio & graviter, licet rem vobis incognitam & vedro judicio paradoxam , quod ita, ad fimilitudinem icilicet palloris gaudentis, & amicos ad congratulandum invitantis, gaudium erit, in calo , tum ipfi pallori Chrifto ut homini , tum Angelis, & animabus jultis, tamquam vicinis in coelo commorantibus. HiCC enim omnia comprehendit illud , erit, tainetll tunc neque Chriftus ut homo, neque anima; in coelo elfent; quamquam illud , erit, etiam pro Eli, vel Elfe folet, exponi polfet. Super uno peccatore peenitentiam agente, & ita Icilicet revertente ad pallorem & gregem , quarti fuper, fubaudi, majus quam , nonaginta novem juflis, id ed, fuper multis; nume-jus enim certus pro incerto ponitur : fed ha- 3TS COMMENT. IN EVANG. habetur refpeftus ad parabolam, ubi ex-preftus erat ille numerus : qui non indigent f «nitentia, qua revertantur ad Deum ab errore , quo carent. Ex quibus duabus particulis , uno peccatore , & nonaginta novem ujiis, patet, quam recfe iupra dixerimus ovem errantem effe Unumquemque peccatorem, & nonaginta novem in deferto elle, non fopevbos, fed bonorum ibeietatem. 8- Aut qu 29, At ille dixit t Ecce tot annis fervio tibi, obfequium tibi bene agendo deferens , Et numquam mandatum tuum preterivi, ut per peccatum mortale a juftitia excide- SECUND. LUCAM Cap. XV. 328 fierem; nam talium juftorum frater fe-nior figuram gent: Et numquam dedifii mihi hxdum, id eft. numquam inferioris prarfiantia; epulum mihi parafti, ut cum amicis meis epularer, publico videlicet gaudio , in perleverantiie & labotum congratulationem inftituto, 30. Sei poftquam filius tuus hic, egregius fcilicet, tam perdite a te amatus: funt ènim verba indignabundi, nec dignantis quidem fratrem appellare, prout indignatio fubinde affeftum bonum non extinguit, fed reprimit : qui devoravit, indiar helluotiis , fubfiantium cum meretricibus. Et hoc addit exaggerandi causa, prout folet indignatio. Addit & improperium in patrem, occiiifti illi, &c. Ubi patet, eum nihil conqueri de receptione vel reconciliatione fratris, fed folummodo de tam extraordinaria laetitiae folemnime. 31. At ipfe dixit, admittens, verum elfe de non exhibito ei epulo peculiari, Cau-fam addit, quia tu femper mecum es, per-feverans fcilicet in familiaritate mea, quod tibi inftar jugis convivii effe debet: quafi dic. Mihil in te novi accidit, nullam dedifti occafionem alicujus nova; & ànufltata; ltetitise excitanda;: Et omnia mea tua funt, ut non fuerit neceffe, me tibi quidquam de novo dare ad magnificum epulum, novamque gaudii teliificatio-nem, quia omnibus in familia uti poteras ; 32. Epulari autem Čf gaudere oportebat, melcilicet, totamque familiam, & cou-fequenter etiam te, quia hic frater tuus mortuus eft. Nam ficut natura docet, in temporalibus peculiare gaudium inftitue-re de rebus recuperatis, & non de con-fervatis, quemadmodum in parabola de ove & drachma inventis vidimus, ita etiam fieri convenit in ipiritualibus. H:ec fententia Chrifti tangit fcopum totius parabola , qua docet fharificos, five jurti lint, five haberi velint, non indignari, vel murmurare debei e, q’'od peccatores fufciperet ad falutem, fed potius coll ';* tari. Ex his, quie diximus non eli: difficile parabolam allegorico fenfu ad duos populos, Judaicum & Gentilem, extendere, ficut Ambrofius hic, Hieronym. & Auguft. locis, cit. faciunt. Eiliu, eiiim major eft Ifrael, qui Exodi 4. vocatur primogenitus: junior Gentilis, qui in ilia prima dilcellione, quse in primo parente faćfa eft, perfeveravit, ac deinde fide, religione, & moribus longius recellit a Deo.- tandem fame veritatis ftimulante, Deoque illuftrante, revertitur in fe, & ampieftitur poenitentiam. Deus illum fufcipit, induka ei fide, & juftitia, & Sacramento corporis Chrifti tamquam vituli faginati, celebrato infu-per publico gaudio cum lymphonia & choris, per totum terrarum orbem jam reionantibus, luper populi tam longe dif- SECUND. LUCAM Cap, XV. 330 fiti, ac fere defperati converfione. Interim filius fenior eft in agro, id eft, in terrenis operibus, & pro terrena hereditate fervit Deo,- & audiens illam laetitiam Ecclefise gentium, vocat unum de lervis , id eft, legit aliquem Prophetarum , & intelligent fieri hoc propter re-fipiicentiam populi perditi, indignatur, quia torquetur invidia, videns Eeclefiam* ac tam opima ejus ^Sacramenta, & non vult adhuc in eam intrare. Stomachatur adverfus patrem, quod nihil Amile libi contige 'it, qui patris mandatum nura-quam prseteriverit, opinione fcilicet fua, quia hoc arrogantius quam verius dicit; quamquam pollet de perfeverantia in. cultu Dei intelligi. Vide estera latius apud Auguft, lib. a. Quaftt, Evaug. q. 53. CAPUT XVI, Cum procedentes tres parabolas ad Scribas & Phariloos, tamquam contra fe murmurantes, direxi fiet, nunc aliam addit ai difcipulos fuos, generaliter diftos, hoc eft, ad feftatores fuos, qui fe diiciplirise ejus fubjicere volebant, etiamfi nondum reliquiffent omnia. Agitur enim de divitiarum difpenfatione. Homo quidam erat dives, parabola nar-xatur, non hiftoria, qui habebat villicum, Gro- Grace Qoikonomon') id eft, difpenfatorem, feu adminijlratorem families, qui icilicet omnes proventus rèciperet & expenderet, fub cinere reddendte rationis. Unde Villicatio in lequentibus eft domus admini-ftratio, feu officium adminiftrandi familiam : nam alioqui Villicus proprie eft gubernator vili?, ut notat Hieronjm. Epift. ifi. ad AlgafiamQuaft. 6____Ethic diffamatus eft, feu delatus, quafi diffipaffet bona ipfius, in alios pfus ea convertendo, quam ratio officii pullularet. Et quia res non conflabat, cum eum vocalist , ait illi : 2. Quid hoc audio de te? Hac eft infamia, qua viam aperire folet inquifitioni: redde rationem villicationis, id eft, totius adminiftrationis tua; : jam enim, prasce ( eti ) adhuc, leu amplius, non poteris villicare , id eft, ut Hieronym, mea diipen-fare, fupple, fi defeceris in reddenda ratione : non enim ante cognitionem e au fa;, propter folam delationem officium abftulit, ut patet ex verf. 4. Itaque villicus fciens, fe crimen diffipatio-nis amoliri non polle, 3. Aitintrafe, fecum deliberans: quid fa:iam? ut mihi viftum conquiram, quia, Dominus meus aufert ■ id eft auferet’ nam male libi coiilcius hoc eventurum providebat: fodere, non valeo, id eft, manibus operari, fpecies pro genere nempe ex defuetudine, aut corporis imbecillitate,. & quia honoratus vixi, mendicare erubefco,-Deliberanti incidit opportuna ratio vitae fufteutandae, quam ftatim ample&itur per hoc, quod dicit: 4. 1Scio, quid faciam■ nihil enim homines huius mundi curant, jure an injuria vićlum comparent, dummodo fine infamia vivant : ut, cum amotus fuero, čfc. recipiant me, fiipple , debitores domini mei : quafi dic. Talibus beneficiis eos mihi devinciam, ut curri depofitus fuero nunc unus, nunc alius iioii gravate me fufcipiant, ac traftent iri dorrio fua. 5. 6. 7. Convocatis itaque fingulis debitoribus , ut & fraus minus patefceret, dum lingulis parteni remittit, & uni folipo-ftea e liet minus oneroftis aut in vinis. Primus itaque debebat centum cados olei: Gnece eft QBatus') fed nofter accepit Balim & Cadum, pro eadem menfura, licut & aliquando Hierou. Porro Batus & Epty m'erifuraè aquales erant ; fed Batus in liquidis, ScEphi in aridis, & utraque continebat decimam partem Cori, licut hoc patet Ezech. 45. v. n. ita ut unus Corus comprehenderet decem Batos, feu Cados in rebus liquidis : itemque decem Ephi in rebus aridis. Dixitque ilii : Accipe cautionem tuam, Grece ( to gramma ) Scriptum, id eli, chirographum tuum, feu litteras, quibus obligaris hero méo ad centum Cados olei, accipe a me tibi por-iećtas, ut eas comburas, aut laceres * rie ne qiiifquam invitum te cogere poffit ?nS folvendum ceutum. Et fede cito, quia veebatur, ne ad lingula momenta vocaretur ad reddendam rationem : fcribe quinquaginta, id eft, fcribe aliud chirographum, quo fatearis?> te debere quinquaginta. Itaque dimidium remittit primo, quintam vero partem fecundo, dum pro centum coris tritici, fcribi jubet oEloginta. Qua* remiffio quamvis proportione ad procedentem effet minor, in fe tamen erat major, quia cum unus Corus contineat decem Batos, viginti Cori, quos remittebat, coniciebant ducentos Batos, cum tamen primo non remififfet nifi quinquaginta. Reliquit autem intelli-gendum, fimiliter aćtum effe cum reliquis debitoribus, fmgulofque monitos, ut effent memores beneficii. 8. Et laudavit Dominus*. Hieron. Epift. i6.pro, Dominus, legit, Salvator, quafi effent verba Evangelifto ; fed rećtius acceperis cum eodem Epift. 151* & Aug, lib, 2. Ouoft, Evang. qu. 34. ut fint verba Chrilti de domino illius villici, qui intellećta fraude laudaverit villicum iniquitatis , id elt, iniquum, quia & olim ad-miniftrando , & jam remittendo inique lolerat dominum luum. Laudavit autem non injuftitiam, aut fraudem, fed quia prudenter fecijfet, id eft, quia folerter & induftrie in commodum fuurn, & opportune ad fcopum fiumi. Noil enim erat vera prudentia, led aftUtia cum fraude junćfo. Aftutia quippe eft degener qusedam & vitiofa prudentia. Quamvis igitur Isfus, laudavit tamen, ficuti ciim audivimus improbum aliquod facinus, laudamus tamen, quia ingeniofum : Quia filii huius {acuii, id e It, homines, qui haie Ledilo & ejus moribus ac legibus ferviunt, prudentiores Junt, id eft, Tagaciores & magis^ induftrii, fcilicet ad confa-leudum fibi 5n poltenim, quamvis fraude, non jure, prout fupplet Auguft. ir. De Geneli ad lit, cap. 2.... Filiis lucis, id eli, hominibus, lucem divinam diligeu-tibus & lequentibus, hoc eft, qui Deum, juftitiam, & virtutem diligunt, ve-lut lucem, quam in agendo lequantur. Quae antithefis, lucis ac foculi, tacite iiifi-nuat, filios hujus faeculi elle filios tenebrarum, quia feculum diligunt, per quod a vera luce averli, in tenebris peccatorum detinentur. In generatione fua, id eft, in genere luo, feu in iis, quse pertinent ad genus fuum, ad commoda fcilicet vitae praebentis dextre procuranda. Additum eft hoc, tum corrigendi, tum re-itringendi caufa, ne putarentur vel vere eife prudentes, vel in omnibus fu-perare filios lucis. Suppleri autem debet altera pars comparationis, hoc modo, Quam fint lilii lucis in generatione fua, 33 S COMMENT. IN E VANG, fila, feu in rebus ad virtutem, vitamine sternam pertinentibus. Non enim eft fenilis, quod homines mundani fint magis induftrii in commodis ftecularibus, quam in iifdem procurandis fint filii lucis; quia hoc nec ad fcopum Chrifti fpe-ćfabat, nec opus erat dicere, quia per fe patet; amor-enim rerum, quas multum diligunt, acuit & excitat in eis omnes prudentias vires , & fuggerit quo[ libet affequendi modos, cum filii lucis ea negligant.- fed fenfus eft, quod filii hujus fieculi fint prudentiores in rebus fie-cularibus , quam filii lucis in rebus divinis; illi magis in malum, quam hi in bonum , nempe ut plurimum ; nam hoc lco-po , ut fimus prudentes in rebus divinis, concludit Chriftus parabolam.-9; Et ego dico vobis: Facite vobis amicos , erogando eleemofynas juftis & fan-ćtisj qui apud Deum abundant meritisi de mammona iniquitatis, feu iniquo, id eft, de divitiis in]uftis. Mammona enim Syriaca vox eft, divitias fignificans , quae vocantur iniquae multis modis; vel quia fola iniquitas eas divitias reputat, dum veras, id eft, fpirituales ignorat, utAu-guft. cit. quseft, 34. & 21. de Civit, c. ult. Unde Chriftus hic verfu 11. opponit eis id, quod verum eft ; vel quia mendaces & fallaces funt ; vel quia inique eas habemus pro noftris, cum fint aliense, fo-lo difpenfatiouis titulo nobis commiffsc; Qui fenfus maxime congruunt parabol«, in qua tacite Deus comparatur homini diviti, nos omnes villico ; bona temporalia, quae ppffidere videmur, bonis alienis , qu« villicus ifte per fraudem fibi vindicavit. Nam quod Hieronym. addic quseft. i. ad Hedibiam, Mammona iniquum dici, quia omnes diviti« de iniquitate descendant, eo^ quod omnis dives, aut iniquus fit, aut iniqui heres, non videtur huic loco convenire. Non enim,ex injufte partis divitiis eleemofyn« fieri debent , ficut villicus ille de bonis domini fui fecerat; quia iion in omnibus fi-militudo parabolarum quaerenda eft, fed in iis , qu« ad propofitum Ipefrant* Ludit itaque Chriftus in verbo, iniquitatis 9 dum de villico & mammona dicitur, ficut alibi in voce , Mortuus : Sinite mortuos femire mortuos fuos. Ut cum defeceri- tis, a juftitia in hac vita, inquit Maldo-natus: fed non videtur m congruere fcopo parabol«, qu« proponit, quid nobis in reddenda ratione continget, in die fcilicet judicii. Itaque cum defeceritis, in reddenda ratione, vel, ut fere Graeci, cum dejeceritis a vita & officio difpenfandi, quod fit in morte uniufcujufque, quando reddenda eft ratio villicationis, recipiant vos, illi amici, pauperes Scilicet, quibus benefecerimus, in esterna tabernacula, leu coeleftes manfiones in c«lo. Fit autem hoc, vel quia Sanćti in caelo memores T, II, Y be- 337 COMMENT. IN EVANG, beneficiorum pro fuis benefaćtoribus intercedunt, vel quia propter eleemofy-nas, quibuflibet pauperibus datas, hoc facit Chriftus, dum libi datum imputat, quidquid in egenos, etiam malos, contulerimus : ut proinde hoc locum etiam habeat, etiamfi illi, quibus datum fuerit, a tabernaculis illis exclufi fint, ut Auguft. libr. 2. Qùajft. Evang, q. 38. 10. Qui fidelis e fi in minimo, id e ft, in rebus parvi pretii difpenfandis, & in majori, rebus fcilicet magni momenti, fidelis ejt, Praebet enim argumentum, quod fidelitatem per fe diligat, & non tantum ratione materiae. E contrario vexo qui in modico iniquus e fi, multo magis in majori iniquus erit, difpenfando. Sententias iunt proverbiantes, a communi ufu fumptae, ubi plerumque lie accidit, & merito fic prasfumitur. Has autem lentendas mox applicat propofito fuo: 11. Si ergo in iniquo Mammona, id eft, in falfis & fallacibus divitiis difpenfandis , quae fcilicet verarum dividarum rationem non habent, ut ante diximus, '& merito in rebus minimis deputantur, fideles non fuifiis, eas non erogando fecundum voluntatem Domini, qui vobis eascommifit, quod verum eft, id eft, verum mammona, 'feu veras divitias fpi-rituales, quae videlicet hoc praeftant, quod pollicentur, bonos beatolque reddendo pollelibres luos, quis credet, feu committet, tet, foobis? Nemo fane, fi fapiat, ne quidem ipfe Dens. i2. Et fi in alieno, d i fp e n fa n do. filete $ non fuijlis, quemadmodum ille villicus, de quo audiftis, quod, vejlrum eft, quis da-bit vobis? Alienum vocat id* quod ant? iniquum mammona vocaverat j terrenas fei-licet divitias, quia nec pleno jure eas jpoflidemus, iiec in noftra funt potevate, ut eas vel habeamus vel fervemus, nec a morientibus auferri poliunt, ut Au-gufi, quaeft. 35* Quod veflrum vero nomi* nat bona fpiritualia, ad .quae proprie conditi fumus, & intra in ipfo animo, non extra nos funt, & in noftra funt pote-ftate, ut a nemine amittantur invito ; quis dabit vobis ? quia prsecedeiitis difpen-fationis infidelitas reddit indignos, & mèrito profumare facit, ne hic fimiliter faciamus. Difficilius eft enim fpiritualia, quam temporalia r.efte adminiftrare. Simili modo colligit Apoftolus i Si ‘quis domui fua preeeffe nefcit, quomodo Ecclefia Dei diligentiam habebit? I. ad 1'ixnotli. 3. verf. 5, Cum ergohsec, & alia, qua» int Matth. explicata funt, adverfiis. avaritiam dićta, Pkarijki avari deriderent, Graece efficacius (exemjukt§rimi) nafo fufpenderent, externis lcilicet geftibus contemptum fig-nificantes, refpondit iliis : 15. Voseftis, qui juftif catis vos, id eft, qui jufti videri, & haberi, & vocavi vultis , juftos vos venditatis, coram homini-Y 2 bus, 339 COMMENT. IN EVANG. tus» qui externa intuentur: D ms autem novit corda veftra, quam fint fcilicet procul a juftitia, hoc eft, plena avaritia & hypocrifi & omni iniquitate ; plus enim inlinuat quam dicit, quod probat fubjun-£ta ratio: Quia quod hominibus» id e ft, hominum aeftimationi, qui non nili de externis judicant, altum ejl, id eft, 1'ulpi-ciendutn, & in magno pretio, cfijiifmo-di funt, effe divitem, effe ab hominibus honoratum, pratfe ferre fanftitatemj abominatio, feu abominabile, ejt ante Deum» quia plerumque tales funt pleni ava-'fitia, faftu, & hypocrifi. Sententia magni ponderis, juxta quam plerumque fit, ut quod homines admirantur, horrori fit apud Deum, & contra, ut difcamus humana judicia parvi facere. Et quia Pharifari pnctexere potuiffent legem, quse promittit abundantiam temporalium obfervatoribus fuis, praeoccupat Chriftus: i6. Lex Č? Propheta, id eft, fcripta Prophetarum, ufque ad Joannem, tamquam legis tèrmjnumT, inter veteres definientes & incipientes novos,conftitutum, in-tjùit Tertull. contra Marcionem c. 2. fupple, munere fuo funfti fiunt, prophetando fcilicet Chriftum venturum , _ & regnum ejus, promittendo temporalia : at ex eo, tempore, non amplius terrena promittuntur , fed regnum Dei Evangeli* zutur, feu annuntiatur, tamquam premium bene operantibus expolitum; ut pro- proinde non mirum vobis videri debeat, fi nova haec praedicatio, nova quoque praecepta de contemptu temporalium fanciat. Et quamvis vobis ridicula videatur , non eft tamen inefficax, quia omnis in illud vim facit, id eft, multi alii ad illud fummo fervore confluunt : vide di* ćta Matth. 11. Nec tamen putetis me legem deftruere, quia dixi, eam ufque ad Joannem vigere : 17. Facilius efi c telum ćf terram preterire id efi, corrumpi quam de lege unum apicem cadere, qui fcilicet non impleatur. 18. Omnis, qui dimittit uxorem , &c. Explicata efi lise lententis apud Matth. Co-hsret autem praecedentibus, ut notavit Tertull. 4. contra Marcionem c. 34. nam quia mentionem Joannis fecerat, in Herodem eam jaculari voluit, qui & fuam uxorem, ArethsRegis filiam, dimiferat, & aliam fratris uxorem contra legem duxerat. 19. Homo quidam erat dives. Hiftoria eft, non parabola, ut fentit Iren. libro 4. cap, 4. Tertuliian. libro De anima, Ambrof. hic, Greg. Hom. 40. in Evang. Auguft. in Piai. 4«;. & 47. Origen. & alii, qui ex nominis exprelfione hoc probant, quod in parabolis inufitatum. Re-fpicit autem haec hiftoria verfum 9. & leqq. de difpérgendis in pauperes divitiis, & inprimis ad verfum 15. maximeque percellit eos, qui retributionum vits fu* y 3 tu* S4t COMMENT. IN EVANG. 3 ir» fhnt increduli, dicentes, ut eft Sa-pi enti» 2, v. ao. Non e fi, qui agnitus [it, reverfm ab inferis: nam h»c hiftoria re-Verfioni ab inferis aequivalet. Itaque homo quidam Qnomini parcit, tum propter famam eius, tum praecipue, ernia impios nefeit Dominus; de quibus Plalm. Nomen eorum delejli in cetermim)... Erat dives, nempe de fuo, inquit Auguft. Serm.19. de verbis Apoftoli , hoc eft, de i'ebus iu-ffte acquifitis; non euim arguitur fuille vel raptor, vel pauperum oppreffor, vel calumniator , &c. Noli amplius qusere-, re, quam audis a veritate, inquit Au« guft. qui lblam inhumanitatem in pauperem in eo reprehenfam putat. Quamquam aliquibus vitio non carere videatur, quod induebatur purpura, id eft, vefti-bus purpureis, qui tunc temporis erat veftitus pretiofiffimus, Regum & Principimi virorum proprius, čf byffo , id eft, tela leu lino candidiffimo St delicatifli-mo. Notat ergo fplendorem cum mollitie; purpura , quippe cultum externum, tyfjus, mollitiem ógni fi cat. Et epulabatur, cum laetitia indulgens genio, non fubinde vel genialibus diebus, fed quotidie S5 rplendide, ita ut nihil deellet, quod ad ciborum apparatum, pretia, condimenta , fplendorem vaforuni fpećtaret. 20, Et erat quidam mendicus nomine Lazarus. Quid hic Lazari nomen, ft non in veritate res eft? inquit Tertullian. liba De. De anima cap. 7. probans, non effe parabolam, fed hiftoriam, quomodo & Chryfoft, Hom. hac de re & Ambrofius argumentantur. Qui jacebat, Graece Qpbebkto j projeElus erat, tamquam aegrotus , qui le movere non poffet, ad januam eius, (pros ton pjulóna ) advejtibulum, quo J follicet januam vellit, hoc eft, in via publica, ita tamen, ut eum non poffet ignorare, ulceribus plenus, ut totum corpus ulcera videretur, inquit Chryfoft. Similia fpirant emphafim lingularem, ad exprimendam Lazari miferiam, augendam-que divitis immifericordiam. 21. Cupiens faturan : quo indicatur, potius miferiae oftenfione quam clamore petiiffe. Motat enim Bafil. in Regulis fu-iius difputatis cap. tilt, nufquam effe fcrip-tum, quod quidquam umquam a divite illo petierit, in argumentum, quod aequo animo rerum fuarurn (latum ferret: unde exemplum eft fapientiae in tolerandis mollioribus doloribus, fi cut Job in gravioribus. Cupiebat itaque fatiari, non iumptuofis ferculis, fed de micis, qu Quod referri ’U poteft vel ad primam partem fententise fupe- fuperioris, vel ad fecundum : fi ad primam, fupplendum eft, Non eft fatis, quod habeant Moyfen & Prophetas: fi ad fecundam, tunc, fupple, Non audient eos ; quòd ipfe partim ex perlpicuis eorum moribus, partim ex feipfo conjiciebat , qui pradicationi Moyfis & Prophetarum non crediderat. Sed fi quis ex mortuis ierit ad eos, Lazarus videlicet, quem ante noverant, tunc rei novitate, vel timore, vel horrore ftimulati, po* nitentiam agent. 31. Ait autem illi : Si Moyfen & Prophetas , quorum eft lacrofanćta aućiori-tas, & fides divinitus confirmata, non audiunt, monitis eorum credendo & obe-diendo, neque fi quis ex mortuis refurrexe-rit, qui narret, quid apud inferos agatur, credent* tantum ab e ft, ut aćluri fiut poenitentiam : dicent enim, efle phan-tafma, elle illufionem diabolicam, & ita reditus Lazari ofFenfioni potius erit, quam frućtui. Quod duplici exemplo veriffi-mum ede patuit, videlicet Lazari, fratris Magdalen», quem redivivum Jud® i iterum interficere voluerunt; & ipfi-ufmet Chrifti, cujus refurrećtionem Moy-fes & Prophet® praedicaverant, nec tamen ei crediderunt, ut notat Auguft. libi*. 2. Qu®ft. Evang. qusft. 38* apud quem vide totius hiftori» feufum myfticum. C A CAPUT XVII, 7« (f ^uis autem ve ft rum habens fervum, prsefertim conditione, qui mancipium vocatur, arantem, aut pafcentem, id eft, qui colendis agris, aut pafcendis gregibus, toto die occupatus fuerit, Qui regrejo de agro, vefperi fcilicet, dicat eli Statini tranfi, id eft, perge in domum, čf recumbe, id eft, accumbe meiifse. 8. Et non dicat ei: Para, quod ccenem, precinge te, miniftra, Grece (perizósamenos diakoneimoi) precinftus miniftra mihi: nam cum apud Orientales longis uterentur & adhuc utantur veftibus, extremas lafci-nias in cingulum retrahebant, ut ellent expeditiores. 9. Numquid gratiam habet fervo illi? id eft, numquid ei aget gratias , rebus aut verbis, quafi obligatus lervo, propter acceptum ab eo aliquod beneficium? Non,puto, quia non eft hoc heris in more pofitum, utqui perfuafi lint, ferviendi neceffitatem fervis incumbere. 10. Sic. Non infert Chriftus, Sic (f vobis, cum omnia Jeceritis, tfc, Pater meus cotleftis faciet, quemadmodum applicatio parabolse videbatur poftulare ; led de jnduftria mutat fermonem •• Sic 8° vos cum Jeceritis omnia, que precepta funt vobis, dicite: Servi inutiles fumus, ut videlicet ma- liiagis intelligeremus, quam humiliter de nobis fentire debeamus, quales nos reputet Deus, aut quomodo nobifcum acturus lit. Non enim fervos inutiles vocaturus elt, fed, ut ia 'alia dicit parabola, Euge ferve bone & fidelis : & alibi: Jam non dicam vos fertos, fed amicos. Nam bo-iiitas ejus eos , qui natura funt fervi, & ita illa confideratione nihil mereri pof-fent, dato fpiritu adoptioni, elevavit ad dignitatem amicorum, imo liliorum Dei# qua ratione a Deo mereri poliunt. Porro vulti ut fervos inutiles nos dicamus^ primo, quia lpećtata conditione natur* noltrse fervilis, omnia debemus Deo, & nihil commodi ei adferimus : fecundo & maxime, quia nihil ultra, quam debuimus facere, fecimus, ejus prseceptafola adimplendo. Sic enim & in rebus humanis ferVum inutilem vocamus, qui nihil ex le facit, fed ea tantum, que imperantur : nam hanc rationem explicat ]pl'e Dominus, cum lubjuiigit,- Quod debui* mus facere i fecimus* Gffeee ex prefse ponitur particula eaulalis ( htìti hof quia quod, ÒV. id eli, quia nihil aliud fecimus, quam quod facere debebamus. Ex quibus patet , nihil hanc locum facere contra meritum bonorum operum, ut Culviniftse volunt: tantum enim prdTcribit, quam humiliter de nobis 1 entire debeamus, li lumino jure Deus nobifcum, ipećiata noli ra conditione, agere voluiffet, non quid Tli. Z ip le ipfe iervis in filios adoptatis promiferit, aut refponfurus fit. it. Dum iret in Jerufalem, tranfibat per mediam Samariam Č? Galicam ; quia rectum iter in Jerufalem ex Paneade, feuCe-faraea Philippi, unde veniebat, eft per Galilaeam, ac deinde per Samariam. Cum ergo ingrederetur quoddam cajiellum, id eft, jam proxime ingreffuru? eijet vicum quemdam feu pagum; nam intra ipfum eaftellum, feu pagam leprofi cum hominibus converfari non poterant, vetante Lege, Num. 5, verf. 2.... Occurrerunt ei decem leprofi, quos partim morbi communicatio, partim ftudium impetranda: fa-nitatis conjunxerat. Nam alioqui Judaei non coutebantur Samaritanis , qualis unus eorum erat. Qui fietermt a longe, propter immunditiam fuam, quia veta-fcantur verfari cum fanis. 13, Et elevaverunt vocem, propter di-ftantiam fcilicet alta voce clamaverunt, dicentes, unanimi fcilicet clamore, omnes pro fingulis, & finguli pro omnibus, ut hujulmodi concordis, mutuaeque dilećtio-nis fignificatione, quafi faćta confpiratio-ne, Chrifti mifericordiam expugnarent .• Jefu praeceptor, Graece Qepifiata) quod proprie fignificat praefećtum, feu prsefidem, qui fuo imperio res moderatur : unde «Sc La-tinumPraeceptor a praecipiendo, id eft, imperando dićtuia eft, Plus itaque hic figni- fficafc quam doćtorem, ut etiam Theo-phyl. obfervavit. Miferere nojlri, imper-tita fanitate. 14. Quos ut vidit, nam clamor eorum videtur Chrifti oculos ad fe convertiffe, Dixit: Ite, ofteniite vos facer dotibus, utpo-te quorum eft lepram dubiam explorare, vel ea curataJmmunes declarare, denique prafferiptis legis ritibus purificare. Cur ergo, inquies , mittuntur ad Sa-cerdotes ifti, quorum notoria erat lepra: idque antequam ab ea fanati effent? Refpondetur, quia fufficiebat eos mundatos effe, non antequam pergerent, fed antequam pervenirent ad Sacerdotes. Ac proinde Chrifti verba tacitam continent promiffionem, eos mundos fore* fi pne-cepto fuo obedirent, quia eos in itiner* mundare decreverat. Fecit hoc ad probandam & exercendam eorum fidem, dum immundi mittuntur ad Sacerdotes, quos japi mundi accedere debebant, ut fic colligerent, interea fe mundandos, ficut etiam faćtum eft. Nam dum irent, feu inter eundum, mundati funt, potius quam fanati. Nam quamvis lepra his temporibus nota fit gravis, ac deploratus morbus, multoque gravior olim polì: reditum ex terra fan&a fuit, Judaica tamen coloris potius vitium erat, quam Valetudinis, aut integritatis feuluum & membrorum, ut Auguftin. libr. 2. QuEelt. 40. & leprolbrum confortami magis ve* titum erat, propter fignificationem aliquam , quam propter periculum. Vide Levitici 13. 15. Unus autem ut vidit, quìa mundatus eft, mundatione non tantum reali, fed etiam jam declarata per Sacerdotem. Credibile eft enim, eos animadverfa fua mundatione explevifle praeceptum Chrifti & Legis : quod ex eo probabiliter colligitur, quia unus eorum ftatim familiariter cumChrifto converfatur verf. 16. Itaque mundatus, & a Sacerdote purificatus , & fic hominum 1'ocietati reflitutus, regrefius eft ad Chriftum, ubi eum tunc venari contingebat, five eodem, five alio loco, cum magna voce, magna; gra-titudinis & affećtus tefte, magnificans Deum, Grsece (doxazón ) glorificans, leu glori ofum, & magnum prsedicans, atque laudans Chriftum, tamquaim Deum. Nam ex hoc ipfo faćto videtur divinam ejus potentiam agnoviffe : cujus indicium eft, tum profunda illa humilitas & reverentia ? qua 16. Cecidit in faciem ante pedes e/us, fci-licet pronus in terramtum iplum relativum, ejus: nam cujus, nifi Dei, cujus mentio prsecefferat ? Gratias agens; ita ut magnificando exhibuerit Chrifto, tamquam Deo, debitam laudem; procidendo majeftati ejus, venerationem,- gratias agendo beneficentia; ejus , gratitudi-nem. Ethic erat Samaritanus: proinde ex SECUND. LUCAM Cap. XVII. 35Č alia gente,forte & religione, quamlfrae-litse* Erant enitn Samaritani plerique genere Babylonii, Chutari, vel ex aliis gentibus .oriundi, quas Salmanaffar pro Ifraelitis in Samaria collocaverat, & ideo mox vocatur alienigena : quamvis interim Samaritani etiam de genere Ifrael gloriarentur, ut patet Joan. 4, y. 12. Je* fus ita e dixit: 17. onne decem mundati Junt? qnafi dic. maxime; čf novem ubi funt? Ut fimiliter agnofcant'beneficium: verba enim funt non ignorantis, fed arguentis eorum ingratitudinem. Cum autem taceret pras modeftia Samaritanus, ut qui non alios accufaturus, fed pro fe gratias aćturus venilTet, adjicit Chriftus ad circumftan* tes; ig. Non ejl inventus, qui rediret. Quoin* fmuat, ad gratitudinem Deo debitam non elfe fatis affé dium internum, fed congrua quoque gratitudinis officia effe adjungenda, Et daret gloriam Deo, aperiendo, con-fitendoqife veritatem, qua Chriftus tamquam Deus, vel Deus per Chriftum glorificandus erat. Qua plirafi dicitur i.Reg. 6. v. 5. Dabitis Deo Ifrael gloriam, id eft, confitendo agnofcetis, plagas illas a Deo Ifrael vobis inflićtas effe, & ita eum glorificabitis. Peccaverunt igitur novem leprolì, non , ut aliqui putant, infidelitate & fuperbia, quafi fuo merito fani* tatem obtinuiffent; nam contrarium vi- detur patere ex verfu 13. fed fola ingra~ tàtudine, qus ex mera focordia & beneficiorum Dei oblivione nafcitur, Vuld enim Deus tua in fe refundi dona, quodammodo amiffum reputans, quod ingratus acceperit: qua de re vide latius Bernard. Serm. contra vitium ingratitudinis. Nifi hic alienigena : a quo proinde minus gratitudinis exfpeftandum fuerat, quia minus de Deo inltruftus erat. Quod plerumque contingere folet, quia confiderai magis indignis conferri beneficium. Unde Bernardus ibidem.- Felix, qui fe alienigenam reputans; etiam pro quibuf-que minimis beneficiis non minimas refert gratias, gratuitum effe non dubitans, quidquid alieno impenditur & ignoto. 19. Et ait illi: Surge. Nam venerationis explenda causa huc ufque prottratus in faciem jacuerat. Vade, utpote officio gratitudinis, & omnibus, qua; ad fanita-tem fides popofcerat, rite perfunćtus ; quia fides tua, qua cum cseteris credidifti verbis meis, Ite, ofiendite vos Sacerdotibus... Te falvum fecit, a lepra. Nam quamvis irte Samaritanus etiam animo fortaf-fis per jufiiiicationem lanatus fuerat, non videtur tamen eo Chriftus refpicere. Fidem ergo commendat, quia illo tempore fides potiffimum fundanda, & quid pof-let, declarandum erat. Allegorice exponit hanc hiftoriam Auguft. libr. 2.Qua;ft, fcvang. qu. 40, Greg, 5. Moral, can, II, ii. alias io. qui per leprofos Tigni li cari ver lunt htereticos, & per lepram hserefim; Mam ut lepra cutis colores variat, atque maculat", ita luere fi 3 veris falfa pernii-feet. Unde & Chriftum praeceptorem vocaverunt, & ad Sacerdotes miffii funt, quorum eft curare haereticos doftrinae la-nitate. Vide latius precipue Auguftiiium. 20. Interrogatus autem a PhariIfieis, qui fiepe audiverant eum prsedicanteinjappro-pinquare regnum Dei, cujus tamen nullum* apparebat indicium. Quando^ venit, id eft, venturum eilet, feu venire op» porteret, regnum Dei? quo gloriofus & palam omnibus dominabitur. Somniabant enim tunc Juditi mundanum quoddam regnum, ficut & nunc, in quo Deus per Chriftum, & i pii cum eo ceteris imperarent nationibus. Moribus itaque Pha-riisorum fatis congruum videtur, ut hoc potius irridendi quam difeendi cauta interrogaverint. (Quibus refpondit; Non venitt feu veniet, regnum Dei cura obfervanone ; itafeilicet, ut antequam veniat, obfervandis lignis fciri poffiit, quando venturum fit, quia ex improvifo unicuique & omnibus ilio tempore aderit. Nam ilia figua adventus fui, qus Chriftus e. 21. tradit, non funt ligna, quibus adventus diu ante praelinatur, led quibus praeiens agnofeatur. 21. Neque dicent, de illo regno aut Rege eius: Ucce hic, aut ecce illic. Ici licet Z 4 in in determinato aliquo loco aut eivitata regnimi illud quaerendum eft. Nam quamvis haeretici pollilit primum Chrifti adventum , & regnum ejus in hoc mundo fallaci quadam fimilitudine effingere, -quamob caufam prasdixitDominus, Matth. 24. verf. 23. eos dićluros, Ecce hic efi Chriftus, ecce illic: lecundus tamen ad. ventus Regis, & regni ejus tam eri? manifeftus, dicente Pfalmo 49. Deus manifefle veniet, ut circa illum fallacia ane fićtio habere non pollit locum. Porrq ne nihil ad quaffiionem Chriftus attulif-fe videretur, tranfilit a futuro regno ad praeiens, quod futuri typus & inchoatio eft; quemadmodum Matth. 37.de yerq Elia interrogatus, tranfilit ad Joannem, ejus figuram. Dicit igitur, Ecce regnum Dei intra vos efi: quafi dic. Quid opus eft oblervare tempus, ae locum regni Dei, cum fit int;ra vos? Cur quaeritur foris, quod intus quaeri debet, & inveniri potei! ? Cur exfpedlatis venturum, quod jam adeft? quia* ubicumque eft animus diligens juftitiam, fuperior opibus, VOr luptatibus, holioribus mundi, '&c. ibi eft regnum Dei. Quo ienfu cum dicit, intra vos efi, non necellario procedit de reali iuexiftentia, quali revera in Pha-rilseis regnum illud fuillet, led de natura regni illius, quod de le fpirituale & invili bile eft. In hunc fere fenfum Theo-phyl. & Beda, dum Deum per fidem bo-? nani- SECUND. LUCAM Cap. XVII. 360 jiamque converfatkmem intra uos regnare docent. Negiećtis itaque Pharifieis contemptoribus, 2a. Ait ad difćipulos fuos, ut eos doceret, ea, quam habebant, (alutis occafio-ne fini, dum cum ipfis in corpore ver-laretur, tamquam Rex regni illius, quod intra ipfos ede.dixerat, led fide credendus. Veniet dies, quando defideretis videre unum diem filii hominis, id eft, vel uno die praefeqtia mea fruì, quemadmodum jam fruimini, ut a me inftruftionem, conlolationem & animi robur accipiatis: t? non videbitis, me per afliimptionem a vobis ablato. Quibus verbis eos armat non folum ad patientiam, fed etiam ad vivendum ex fide, poftquam ab eis ablatus fuerit. Quae fequuntur in hoc. Cap. explicata funt diverfis locis apud Matth, prreter illud vers. 32, 32. lMemores ejlote uxoris Lot, quid videlicet illi acciderit, dum amicorum, & rerum pereuntium amore contra Am geli vetitum retro refpexit, Nempe quia confequeiite mox ultione divina una cum Sodomis periit, in ftatuam (alis commutata: ut ita hominibus condimentum ac documentum praeberet, quo fapiant aliquid , unde illud caveatur exemplum, inquit Auguft. 16. de Civit, cap. 30. Jl-lud autem eft juxta mentem Chrifti hoc loco, ut memores illius exempli caveamus, ne capti amore rerum, quas cum mundo perire necefle eft, cum eas fai-vas elle volumus, & ad eas animo refpi-cimus, una cum illis Dei judicio opprimamur & pereamus. CAPUT XVIII, Dicebat autem Č? parabolam, id eft, fi« militudinemex qua intelligere-mus, a minori ad majus, Quoniam oportet, id eft, quod oporteat, femper orare* juxta illud Apoft. i. ad Tbeflal. 5. verf. 17. Sine intemijjione orate. Per quas quidam tantum lignificati putant, non debere nos defperare, etfi non ftatim obtineamus.- nam, inquiunt, faltem fonino oratio interrumpi debet. Sed pras-terquam quod illa perfeverantia magis 1 equentibus verbis indicatur, major certe orandi afiiduitas hoc verbo , femper, juxta antiquos lignificata eft, ut videlicet quantum fieri poteft, numquam oratio interrumpatur^ Unde Anna dicitur orationibus & obfecrationibns ferviille Domino die ac nofte : & de vidua Apoft. Jnjtet orationibus die ac\no£le; et Cecilia non diebus, neque noćtibus ab oratione ce liabat: & Martinus inviftum ab oratione fpiritum non relaxabat. Itaque Au* guft. Epift. 121. cap. 9. & aliis locis, docet, continuam orationem elle continuum đefiđeriiim, continue enim orat, qui continue defiderat: etli non moveat labia , nec flećtat genua, Bafilias vero in Regula 37, fufius difputata, ad femper orandum plus requirit, ut videlicet in medio occupationum & fori defiderium illud mente Deo exponatur: quomodo hoc Sanćtos intellexiffe, eorum vita probat, quas non aliud effe folet, quantum infirmitas humana permittit, niu perpetua qujedam oratio. Et non deficere, Gne-eum Qmg ekkakeiri) alii vertunt, non animo concidere, vel fuccumbere, fubjieiendo prae taedio & fucceffus defperatione orandi ftudium, fi non ftatim fequatur effeftus, 2. Dicens : Judex quidam erat, cfV. qui Deum non timebat, id eft, qui nec Dei timore , nec hominum verecundia movebatur, ut jus ex officio diceret, live cui neque confcientiEe cura erat, neque farme. 3. Vidua autem quadam erat. Vidua St hic & alibi in Scripturis proponi folet velut exhortationis exemplum ad lutci-piendum orandi ftudium, ut notat Au-guft, Epift. 121, cit. cap, 26. & patet in Anna Samuelis matre, & illa filia Pha-liuel, Lues 2. & i, ad Timoth. f.verf. 5. Quid autem, inquit Auguft. in hoc operis genere in viduis ele&utn eft, nifi đeftitutio & defolatio? Quapropter fi fe omnis anima intelligat in hoc fieculo de» ftitutam, ac defedatami, quamdiu pere- grhiatur a Domino, profefto quamdam viduitatem luam Deo defeiilori affidua & jtitenfiflìma precatione commendat. Hac ergo rie caufa viduae perfonam Chriftus inducit dicentemVindica me, id eft, defende me ( non enim videtur hic fumi ili lì gnili c ati on e ulcifcendi) de aiverfario meo, qui mecum litigat, & opprimit ju-ftitiatn caufa; mea;, opibus, gratia, & violentia. Petit itaque, ut libi jus ex officio dicat, & ita liberetur, 4. Et nolebat per multum tempus, defectu non poteftatis, fed bon e voluntatis, iđ-que contra ofiicium judicis, utpote cujus eft, etiam non rogati lubvenire oppref-fo, judicare pupillo, defendere viduam, ut eft Ifaiae 1. verf, 17. Poftea autem dicebat : s> Quia molefla eft mihi h teris omnibus fe cum quodam contempt« praeferebat, adeoque fub fpecie gratia* rum aftionis laudabat : omnis autem, qui fe exaltat, etiamfi vera dicat, offendit, ut Ambrof. Serm» 3, in Pfal» 118» verf. Tertio, quia falso fe peccatorum numero eximebat: nam illa Verba, Rapto* res ) injufii, &c. vim habent enumerationis omnium vitiorum, etiam fuperbiae* (pauca enim tangens, relinquit reliqua:) cum tamen illa deftrueret, quidquid reliqua ejus juftitia aedificaverat, ut ait S* Pauliuus Epift, 58* apud Auguftin. ideo-que falla fuit hsec oratio, Quarto addit, Velat etiam, feu qualis eft etiam, hic Publicanus, unus videlicet ex illis ceteris raptor & injuftus. Nam eum tamquam digito oftendens, jubet Deum animadvertere , quantum inter fe & illum interfit. Qua in re continetur intolerabilis luperbia cum temerario judicio conimi fta : luperbi« eft enim, infultare pec* T, II. A a ea« catori, ut notat Auguft. in Pfalm. 93. & infignis temeritatis, hominem con.’em-iiare, externo geftu poeni ten tern. Cum ergo felaudatet, quod declinafl'et amalo, nunc ulterius enumerat, qns fecerit bona, ut utrimque fe juftum ofte^deret. 12. Jejuno bis in fàbbato, id e fi, quaque leptimana, de quo diftum Matth, 2g. verf. i. Pharifsos autem fecundam & quintam hebdomad« diem jejunio dedicate tradit Epiphàn. H-rfefi 16. Deci-mas do omnium, queepoffìieo, in eleemofy-aias videlicet erogando, ut Auguft. in Pfalm. 146. Neque enim omnium omnino rerum decimas proprie dictas Sacerdotibus dare tenebantur. Obfervat nutem idem Auguft. tum illo Serm. 36, tum lib. De fpiritu & littera, c. 13. Pha-rifasum fe tantum laudate , nihil vero omnino a Deo petiite, tamquam lcili-cet nihil Deo indigeret amplius, live ad peccati cujuscunque remiffionem, five ad confervandam, augendam, perficiendam-que juftitiam. Unde rette loco quodam Ambrof. Pharifsus arrogans in prece, ja-ttans innocentis, prsiumptor gloris» exprobrator mifericordis (forte miferis) prsdicator fui, criminator alieni, qui magis conveniret, (id eft, debitum fuis meritis polceret) quam rogaret Deum. 13. Et Publicanus a longe flans, id eft, longe ab altari & fanttis locis, confci-entia id operante, qua agnofeebat, fe per per diffimilitudinem morum longe efl® a Deo, & falute, fiolebat., quia non au~ debat, nec oculos quidem ad edum levarei multo minus aliud quMpiam audacius cum Deo facere, quod Cypriam De Orat. Dominica in initio adferibit verecundias; attollere vero oculos impudentias: fei percutiebat-peRus fuum, ut peccata intus in«, clufa t efforetur, juxta Cyprian, ibid, uè ea contereret, juxta Auguftin. inPfalm. 31. tunfio enim pećtoris, inquit, obtritio cordis eft : denique ut evidenti puliti occultum caftigaretpeccatum, &af pius : fi cognoviffes if tu. Gregor. Homil. 39. vult effe iermoncm conditionalem ; licut fonat, ideoque fupplendum, fleres if tui nihil enim refpondet illi conditioni. Sed facilior videtur effe polle fen-fus optativus, nulla indigens fuppletio-«e: quaff diceretur, 0 fi. cognoviffes etiam tu 3 tu, videlicet ficutego, & hsc turba đif-cipulorum meorum. Grtecum enim (ei) pro Minam, fst'pe futuitur, ficutin tranfla-tione Grseca LXX. apertiflimum eft, Jo* fue 7. verfu 7. & Job, 16. verfu 4. prout notavit Olimpiodorus» Ucinam igitur cognovi fles; fed quid? nempe, Qua ad pacem tibi, fupple, pertinent: nam illud, qua, Greece pluralis numeri eft, & ita intèlligunt ferre Graeci, Origen, Homil. 38. in Luc. Euthym. ac Theophyl. Pacis autem nomine, Hebraico more intei* ligitur falus ac profperitas : quafi dic, Utinam intelligeres ea, ex quibus falus tua ac profperitas dependet, nempe me Salvatorem tuum praefentem, fidem ac praedicationem meam; & quidem in hac die tua, qua te Deus adhuc benignis oculis afpicit, dum te per meipfum , tamquam humilem & manfuetum Regem, ad lalutem tuam vilitat. Abruptus eft fermo, fient flentium, & ex incinto pecore gementium effe folet, quibus af-fećtus vehementia interrumpit oratio*, nem. Nunc autem abfeondita funt ab oculis tuis, id eft, ignota tibi funt, fupple, ea, quae faciunt ad pacem & falutem tuam. Nimirum quia mentis oculos claudis, ne agnofeat. Non enim hoc dici* tur ad levandam culpam ejus, fed ad arguendum ftuporem. 43. Quia venient dies in te, Ćf circumdabunt, id eft, in quibus circumdabunt, te te inimici tui vallo. De Romanis loquitur, «jui ducibus Tito & Vefpafiauo totam civitatem Uno continuo Vallo circumcinxerunt, triginta novem Radiorum longitudine, tridui labore, ita Ut nemini pateret introitus vel exitus» Hinc orta fames intolerabilis, qua de re vide Jofeph, 11 b. 6. De bello Judaico c. 13. Et hoc eft, quod adjicit, exponendo, Et tircmitibmt 'te. Grace aliud verbum eft a precedente (Le perit-ulofufi fe ) id eft, & in circuitu te cingent': ex quo loquitur, quod coangujlabunt ir undique, id eft, ad illas anguftias te redigent, ut farne & mi-feriis pereas. Kam hinc precipue faftum eft, ut toto oblidionis tempore undecies CenteUa millia perierint, 44* Et aì terram pro/iernent te, id 'eft, folo te aequabunt ac deftruent, Te if f.~ lies tuos, id eft, cum civibus, leu inco» lis tuis : Et non relttiquent lapiìem fuper là*. ÌUenip id eft, lapidem lapidi cohaerentem» ’hrafiS hyperbolica eft , nihil aliud lig» hificans, nili extremam ejus everfìoìiem acdeiblatiohem, quafi dic» Funditus de-ftrueris. Quod completum èlle, teftls eft Jofephus lib. 7. eap. 18, ubi dicit , C’ora, deficit enim fenfu. Quamquam precipue de-tum imperare videatur, propter fuppli-cii magnitudinem, quod eis impendebat. Nam rationem fletos reddit.- 29. Quoniam ecce venient dies, oblldio ;5 futura per Romanos, in quibus dicent, homines, & maxime mulieres : Beatae fie-riles, Ć? ventres, &c. £f ubera, quae non la-Elavermt. Per haec tria idem quidem ligni fleatur , fed cum magna exaggeratione, videlicet perquam beatas effe mulieres, qua: liberis careant, quorum follicet calamitatibus non torqueantur. Nam intolerabilior folet matribus elle dolor de afflizione filiorum, quam de propria. 30, Tunc incipient dicere montibus, prae malorum tunc pradeiitinm magnitudine, & impendentium exlpettatione ac metu; Calite fuper nos ; S* collibus: Operite nos» Earlem & irta funt familiari Hebneis repetition e : quali dic. Utinam vel montium ruinis opprimeiemur, vel hiatu terre abf »rberemur, ut, quamvis horrendo, celeri tamen mortis genere eriperemur malis, Signi icat enim Chiiftus, homines tunc mortem delideraturos, quas fugit ab eis : nam, ut prodixit Matth* 24. verf. 21. erit tunc tribulatio magna, qualis non fuit ab initio mundi, ulque modo, neque fiet. Jufte autem hsc paC-furos Judaeos, declarat fubjećta pulchra fimilitudine. 31. Quia fi in viridi ligno hac faciunt, id eft, ii tam dira Deo permittente & judicante perpetrantur in me, qui velut arbor virens, &foecunda, gratia, jufti-tia, & bonorum operum frućtibus plenus, excifione, &combuftione minime dignus funi, in arido quid fiet? id eft, quid tequum eft fieri in gentem iftam Judaicam, qua; propter impietatem, & omnis boni fterilitatem, velut arbor arida , non nili ignis pabulum elle debet? Eft enim limitis locutio, qualis 1, Petri 4. verf, 18. Si lufius vix falvabitur, id eft, non line magnis tribulationibus , impius Č? peccator ubi parebunt? Porro quamvis nonnulli haec fupra dićVa extendant ad poenas sternas, in quibus fine dubio haec verba etiam maxime vera funt, dirette tamen videče 3 tur 4o5 COMMENT. IN EVÀftG, tur Chriftus ad Jerololymitani excidii ca-= lamitatem refpicere, 34. Pater famine illis, -non folum poenam tantas injuriae, tam meae quam tu», fed etiam culpam, Nam his verbis impetravit Judaeis non tantum veniam , 6, poenituerlnt, fed etiam fidem & agnitionem tanti peccati. & converfionem * ut poeniterent, Ut enim Cypriam Serm, de Paffione : Chrifto orante, malignantium perfidia demum credidit & intellexitjnaiu effefrus illius orationis fuit, quod tot millia fitatim crediderunt, & quod ufque ad quadraginta duos annos tempus poenitentia? reliquis dilatum fuit, ut Hie-ronym, quseft. 8,. ad Hedibiam, Ita fa-ćto munivit praeceptum, quod Matth, ?, dederat. Orate pro perfequentibus vos ; fi-cuti liaise 53. praedićtum erat, pro. tr anfore (foribus rogabit, ,,, Non enim faciunt, quantum fcelus perpetrent, fe fcilicet Dominum gloriae, Filium Dei crucifigere, Eamdem ignorantiam allegat Petrus , Àftor, 3, verf, 17, Scio quia per ignorantiam fecìjlìs, fient £f Principes vefiri, Quse qiìidem in plurimis erat fupina & cralfiifima; in multis, maxime Principibus, affećfata.- quarum illa nonnihil culpam minuit, hsec eatenus lai-tem venia? locum facit, quia hominem reddit magis miferabilem , utpote poene defperatum, ideoque magis divinae opis indigum, qui rebus defperatis fuccurre- re ye folet. Quse confideratio maxime in jllis locum hahet, lì qui fđentes &pru~ dente; Filium Dei occiderunt, juxta illud, quod in parabola dixerunt,- Hic ejl heres, venire, occidamus em- Hi enim maxime nefciebant, quid facerent, quia maxime ignorabant fuam in fuo federe mi-feriam, ac cscitatem : nam, ut Auguft, Serra, 61. De tempore , nefciebant a diabolo, horum facinorum incentore * graviorem perfecutionem pati, quanj Cimilo inferebant. Valet ergo talis ignorantia in eorum, fi non excufationem, falcem commiferationem, 39, Unus autem de his, qui pendebant, latronibus. Au unus tantum, an uterque initio blafphemaverit, diximus in Cap, Matth. 27. veri", 44, 40, Refpondens autem alter, Jefu Icili-cet ad convicia obmutefeente , increpabat eum, dicens : Neque tu times Deum, hoftem conviciantium, & miferis infultantinm, vel, ut aliqui, Deum, hunc ipfum fcili-cet Chriftum pendentem in cruce, quem in loci, & temporis, & omnium circumflantia! um (umma iniquitate Deum effe, non foluni admirabili fide credidit, fed etiam conftantilfime confeffus eft» Multo enim magnificentius fuit, quod ho-miuem inter extrema fupplicia deficientem, Deum credidit, quam fi inter virtutum opera, inquit Auguft. credidiffet» Porro emphatiqum eft illud, Neque tui, Cc 4 quali quali diceret, Ut non timeant Deum qui nos circumflant, Principes & Judsi, an nonfaltem tu times Deum, quod, feu quia, in eadem damnatione es ? id eft, cum in eodem, quoipte, fisfupplicio, morti fcilicet, ac judicio Dei proximus? Nam mors & judicium Dei impendens per ie urget ad coercendam linguas petulantiam, amplefrendamque poenitentiam : conforti litti vero pcena; cum jpfo Deo invitat ad veniam. Itaque verba ifta cau-jam continent, cur Deum pras casteris timere debeat. Ne autem , ficut eamdetn Chrifto damnationem , ita & eamdetn damnationis caufam ei trìbuiffe putare-! tur , dii cent endo adjicit : 41. Et nos quidem jufte, fupple, in eadem damnatione crucis fumus : nam digna faftis recipimus, dignam latrociniis noftris 'tnercedem, Haec poft fidem eft peccati agnitio & confellio, & juftae poenae approbatio : unde nihil vetat effe quamdam fatisfaftionem pro peccatis, quie includat pnceuntem cordis poenitentiam. Hic vero nihil mali gejjit, id eft, innocentif-fimus eft, & confequeiiter injufto fupplicio damnatus. Itaque verba ifta continent aliam rationem temperandi a blaf» phemiis (bis enim inhumanum eft, & moribundo & innocenti maledicere) & mirabilem conftantjam fpirant in defenfio-ue Jefu, dum non veretur & Pilatum, & Scribas, & Sacerdotes, & omnes Ju- đaeos fupplicii auftofes, coram aditantes, injuflitiae damnare. Ut merito dixeris, fimul fuiffe prsfiantiffimum aćtum cha-ritatis, five erga Cliriftum, five erga fratrem, quem de peccato tanta libertate corripuit, ut Gregor. 18. Moral, cap. alias 25. Per tales ergo aćtus jam Arata via ad reconciliationem, magna fpe & fiducia obtinendi orans 42. Dicebat ad Jefum : Domine, rerum omnium (quem enim ante Deum crediderat, nunc tamcjuam Dominum furatola dominii fignificatione invocat) memento mei. Maxima in ilto verbulo poenitentis elucet verecundia.- non enim liberationem a cruce, non regni participationem, fed folam fui memoriam aliquam poitu-lat. Cum veneris in regnum tuum. Ergo Regem credit, & Salvatorem, a quo ia-lutem petit, & regnum ejus a turpifli-ma crucis morte incipere, ac proinde non effe de hoc mundo, ficut coram Pilato Chriftus dixerat. Qua; omnia tam magna funt, ut & Apoftolos ipfos fide & notitia fuperaverit, ut notat Ambrof. Sermone 50, Hinc non mirum,' fi etiam fuerit uberior gratia quam precatio, Domino plus tribuente, quam alter rogaverat, ut idem notat, Itaque 43. Dixit ei Jefus, ad convitia furdus, ad preces attentiffimus: Arnen dico tibi, id eft, affeverantiifime tibi tamquam verum ac certum affirmo: nimirum, ut C e f tam '409 COMMENT, IN EVANG, tam conftanti affirmatione latronem ad perfeverationem adversus diffidentiam moribundis in feliam roboraret: Hodie, id eft, non aliquando, ut tu petis, tam tum, fed hac ipia die, nonlolumtuime* mor ero, fed mecum eris, tamquam fo-cius confolationis, qui nunc es focius patienti« & paffionis, in parqiifo, id elt, in loco voluptatis & amoenitatis, ubi funt anims juftorum polt hanq vitam, Nam Grscis & Latinis Paradifus, Hebrads Parties ■> proprie fignificat hortum frugiferis arboribus confitum, id elt, pomarium, ut vertitur Eccief. 2. verfu j, Unde locus ille voluptatis, in quo Deus Ada-mumcollocaverat, Paradifus a LXX. vocatus fuit, ubi alia Hebraica vox gene* ralius hortum fignificat. Hinc itaque ex-tenfo per metaphoram vocabulo, licut locus animarum impiarum polt hanc vitam vocatus elt Gehenna, a valle liliorum Ennom Jerofolymis proxima, ita locus beatorum , ubi quiete & firmiter vivunt, vocatus elt Paradifus, nou folum a Judicis, fed & a Chriltianis5 five ille ellet limbus Patrum 'ante relurrećtionem eluditi , live nunc regnum copiorum polt re-furrećtionern. Unde 4-Uguftin, libr. 12, De Geueli ad litt. cap, 34. Pamitfum, exponit, vel finum Abrahs, vel generaliter locum, ubi funt animae juftorum. Is autem locus tunc erat limbus Patrum, qui propter p nuenti am Chrilti, & mani* feftationem divinitatis ejus, non folum locus quietis , ficut & antea fuerat, fed etiam voluptatis & deliciarum , ac pro* inde regnum Chrifti fuit. Notat autem Auguftin. Traćtat, 31, in Joann, Chri.tum jam in cruce fignificafle id, quod faćtu* rus eft cum vivis & mortuis, alios po-fiturus ad dexteram, alios ad finiftram. Nam ipfa crux tribunal fuit, quia in medio judex; hinc latro, qui credidit, liberatus, illinc alter, qui infultavit, damnatus eft, Porro ex hoc Chrifti fatto merito docet Ecclefia, quod in ipfo mortis articulo poenitentiam Dei benignitas non afpernatur, Nec enim ferum eft, quod verum eft; nec irremiffibile, quod voluntarium, de quo apud Cyprianum Sermone De Coena Domini, Unde Do* minus toti Ecclefia: hic publicum, ut,notat Ambrofius, condidit teftamentum, tacite icilicet fimul omnibus, qui in extremis convertuntur, cum latrone promittens indulgentiam & falutem, 46. Et clamans voce magnae in argumentum magni roboris, vehementis affectus, denique fumma? fiducia; in Patrem , ne vel propter infultationes aliorum, dicentium, Confidit in Deo, &c, vel propter orationem, quam pra:miferat, Deus meus ut quid dereliquifii me ? in defperationem actus putaretur, ficut impie putavit Calvinus, confidentiffime ait: Pater, qute vox eft intimi amoris, & conjunttionis & & fiduciae, in manustuas, id eft, tibi,feu In manus providentiae, potentis, & bonitatis tuae, commendo fpiritum meum, id eft, animam ineam, jamjam feparandatn a corpore, depono, ut eam excipias, cuftodias, & veluti depofitum luo tempore reddas. Unde Theophyl.in Matrh* Ambrof. hic, & alii notant fignincatio-nem depoliti in verbo tam Graeco quarti Latino, quod proprie etiam voce Hebraica Pfalm. 30. verf. 6. lignificami", unde hsc verba Chrifti fuinpta funt. Porro tam Hebraice quam Grece eft futurum , commendabo, id eft, jamjam fpiritum meum deponam ; & fic verba continent prediction era rei ftatim future,-fic tamen, ut iimul prefentem fupplica-tionem involvant. Hoc autem pie moriendi exemplum Chriftus prebere voluit, ut credentes, fpiritum noftrum elfe immortalem, eum quali depofitum quoddam refurrećtionis beneficio refumen-dum, ejus manibus, id eft, cure, cu-itodise, defenfioui contra malignos fpiritus cum fiducia deponamus, de quo Cyril. lib. 12. in Joan, cap, 36. & iibr. a. ad Reginas. 47, Videns autem Centurio, quod facium fuerat, id eft, qus fiebant, ut eft verfu feq. Unde Matth. 27. verfu ^4. habetur: Vijo terra motu, Č? his, qua fiebant: inter quae precipue erat id , quod Marcus ex-prelsp notat, Quia fic damans expiraffet, Weft, quod poft tantum clamorem, fta-tim expiraffet, Hoc enim fignuni erat, eum non ntcellitate, fed propria voluu-tate animam deponere, ficut hoc prodixerat Joann, 10. verfu ift. Unde etiam Pilato res ifta Marci if, miraciilo fuit, ut obfervat Auguft, 4. deTrin. c. 13.... Glorificavit Deum, confitendo id, quod reserat (Deus enim veritas eft, & ideo confefiio veritatis . maxime lì fiat amore veritatis, quaedam Dei glorificatio eft) dicens: Vere hic homo jufliis erat, id eft, innocens a calumniis ei impaćtis. Impolitum autem ei fuerat quam maxime, quod blafphemalfet, afferendo fe Felium Dei. Juftum ergo fatendo, & confequen-ter veracem, tacite confitetur, eum effe vere Filium Dei, ficut Matth. clare dixit. Quamquam dici poffit, hanc elle confefhonem diftinćlam ab illa altera: 48. Et omnis turba percudentes peclora re-vertebantur, in fignum poenitentias, de indignitate tanti facinoris concepto, Quid enim tundere pećlus, inquit Auguft. nifi arguere, quod latet in peftore, & evidenti pulfu occultum caftigare peccatum? CAPUT XXIV. t ecce duo verfu 9. ex illis, quos follicet commemoraverat , ibant 413 COMMENT, IN EVANG, ibant ipfa die, qua fcilicet mulieres ad monumentum venerant & rediverant, hoc eft » ipfa una fabbati feu Dominica, (refpicit enim ad Verf, i* unde dependent omnia hucufque narrata;) in cajlellum, id eft, pagum : hoc quippe GrxcUm Qkomfì lignificare folet, quamquam & villam fubinde fignificet, quomodo vértiturMaf-ci i6. verf. 12. ut fortaflis hate villa fue* rit per modum cartelli munita in pago * quod erat in Jpatio /tadioruin, Grace (eis kó-mpi apećhusan ) quod diftabat ftadiis fexaginta ab Jerufalem , id eft, feptem mil-liaribus cum dimidio, ptout milliare fig* nificat mille pafius, Nam Stadium eft odiava pats milliaris, hoc eft, continet centum & viginti quinque paffus; nani fexaginta ftadia Continent feptem millia pafluum & quadringentos, hoc eft,feptem milliaria cum dimidio, feu iter hprarum circiter duarum cum media. Nòmine E» màuèé Hate poftea Nicopolis dièta fuit, civitas Palatftinse, ut Hier, De lòcis Hebraicis , ubi dicit, Cleopham ex hoc loco fuille. Et jactum eft, dum fabularentur, Grace eft idem verbum, quod verfu praecedente , (en to hjumilein) dnm colloquerentur, ćf fecum quarerent, id eft, fe mutuo rogarent de rebus illis, qtix acciderant circa Jelum, & quorum alter altero melius meminerat. Etipfejefusi de quo lcilicet loquebantur, appropinquans ibat cum illis, cortes vis:, qui tamquam viator paulo celerius incedens* eos alie-cutus erat. 16. Oculi aulenti eorum tenebantur, per aliquod impedimentum, ne eum agnofcerent. Hoc euiin impedimento prohibe-1 bantur,iie dignofcerent propriam Chri-fti fpeciert ab aliena ; five hoc contingeret offusa oculis caligine , live humore j five per aerem interjećtutti « five quod aliqua pars CorpOtis Chtifti fpecies non emitteret. Unde Atlguft. lib. 3. De Confertfa cap. 25. fentk, effigiem Chrifti non fuiffe mutatam. Vide difta Marci 16. V. tž. Porro ut oculi, ita & aures tenebantur, ne familiarem ejus vocem agnofcerent» Apparuit autem in fpeeie hominis peregrini, appofite fcilicet ad eorum animi ftatum, quia refurrećtio» ejus erat ipfis peregrina * juxta Gregor» in Evangel* Quod fecit non fallendi causa, fed fefe occultandi * ut ulcere eorum inter colloquendum detećlo, eos fanaret, ac dulcius innotefceret. Cum ergo ro-gaffet* qua de re loquerentur, & cur triftes effeilt, Graece (Skjuthropoi) vultu trilli ćkinamamo, quafi taftus eorum malo & confolaturus eos, 18. Refpondens unus, cui nomen Cleopkas, qui rtaritUs fuit Mariae , quae dicitur Cleophae, Joan. 19. verfu 25. quamquam alii alium hunc Cleopham fuille volunt.* fogium ejus vocatum effe Simonem, do- cec cet Baft], in Cap.6. Ifauz...Tu fobs pe^ regrinus es in Jerufalem, id eft, tu folus es inter omnes peregrinos Juđseos, qui ])oc Palchali fefto Jerufalem appulerunt, Et non cognovijti, id eft, qui ignoret ea, quae his diebus contigerunt? Itaque il* lud, folus, quamvis verbotenus jungati.f cum , peregrinus, quantum ad fenfum tamen magis conjungitur cum, non cognc* vijli. Supponunt autem eum conjicere debutile, qua de re loquerentur, exeo, quod res illa tam ftupenda, & recens, & vulgata elTet, ut in omnium ore ver-faretuT: vel certe eum audivifle partem fermonis ipforum, & tamen non intei* lexiffe, de quo homine l'ermo eflet, 19» Quibus ille dixit : Qu