* H

J iJ). f


'f 1/bh $ \Xot>
» 7
K».	7278 O
JlrrBcutpi» tu ti|p
Hiranj nf tbr
pjtfral ^oriPtg
nf tljp
(Eountg nf itign
EXCHANGE
(UNIVERSITY LIBHABY OF _______Uppsala)_____
MAY 23 1931
MARCI ANTONII I^LENCIZ,
,	MEDICI VINDOBONE&SIS,
OPERA MEDICO
PHYSICA,
IN QUATUOR TRACTATUS DIGESTA,
QUORUM
PRIMUS
CONTAGII MORBORUM
IDEAM NOVAM UNA CUM
additamento
LUE BOVINA,
ANNO 17$r. EPIDEMICE GRASSANTE, SISTIT.
SECUNDUS D E
VARIOLIS, (ft
72760
TERTIUS	\>
S C A RLA TINA,
QUARTUS
TERRAE MOTU,
SED PRAiCIPUE ILLO HORRIBILI AGIT.
QUI PRIMA NOVEMBRIS ANNO 1755. Ei. ROPAM, AFRICAM, ET AMERICA»! CONQUASSABAT.
^JBRARV

vinnoBoNJE,
typis, JOANNIS THOMj® TRATTNER , ijbja*. heoite
APOST. MAJ LS1A1IS AUI Ai TYPOGR. ET UIBI.IOPOI.JK.
515483
Multa egerunt, qui ante nos fuerunt 9 fed non peregerunt, multumque adhuc refat operis, multum reflabit, nec ulli nato pofl mille fecula procidetur occaflo, aliquid adhuc adjiciendi. Seneca Epiflola 64.


PRAEFATIO AUTORIS
AD	,
TRACTATUM DE CONTAGIO.
etus eft eruditorum querela , quotidie augeri librorum molem, idem fo-nantium, idemque fentientium cram-bem toties jam codam ultronee, fas-piusque recoqui,unde crefcit quidem librorum numerus; aft non, quod in votis eft, fcientiaruin, Reipublicas-que commodum. Tales philotechni potius compilatores, quam autores dicendi funt ; qui quali jurantes in verba magiftri nefas efle credunt a majorum fenfu recedere, novumque quidquam moliri; fic enim pecorum ritufequuntur antecedentium
X 2 gr*-
gregem pergentes, non qua eundum, fed qua itur.
lgnominiofum fane , quod tam-diu vixerimus, fine ulla inventione in ciliorum differiis femimortui, & quafi confepulti. Ita Seneca cap. i. de vita beata.
Libet igitur, & licet quandoque a communi autorum fenfu recedere, & minus tritam fečtari viam, dum ex hac plus, quam ex aliis emolumenti expe&andum eft.
Idem fatum attingit noflram de contagio fententiam ; a multis enim jam annis non arriiit illa com munis, & a plerisque etiam cele-bratiffimis viris recepta contagium explanandi ratio, qua, ut dein per
de-
decurfum operis patebit, ejus ef-fentia femper majoribus obvolvitur tenebris, terminis generalibus, vo* cibusque obfcuris exprimitur, &ex* planatur, ut exinde nec cognofca-tur, quid lit,unde dependeat, aut quomodo curari poflit,
Materiis gravitas, artis medicis decus & Reipublicae commodum exigit, ut intimius in pofterum, quam huc ufque fa&um eft, in contagii effentiam inquiramus. Nihil enim magis horrendum , & tam hominibus, quam brutis magis exitiale, quam ipfum contagium, nam proh dolor! fsepiflime contingit ab uno innumera alia animalia eodem allici, contaminari, & deleri contagio
• f\
integras provincias, frequentesque civitates fuis privari incolis; nu-merofifflmos brevi temporis intervallo decrefcere exercitus. Unde mirum non eft, fi parentes contra natura: legem horreant fuas contagio afflatas dilečliflimas proles; fi communio inter matrimonio junčtos exinde tollatur , li denique ar&iffi-moe amicitias inter homines vincula folvantur. Hoc fane in morbis malignis , petechialibus , variololts, aliisque fimilibus ad evitandum di-rilfimum eorum contagium juftiifi-mo titulo quotidie fieri, obfervamus^ Quapropter artis medicas plurimum intereft, fi non evidentem, faltem verifimilior em contagii ex-
hi-
hibere ideam; aft ifte ipfe conatus talibus nos involvit difficultatibus , ut, qua ratione nos expediamus , vix pateat via, duram certe ad digerendum fufcepimus provinciam , ut dubius haeream, an contagium plus fcribenti,an illi, qui eo affe&us eft, negotii faceflere queat.
Verum in re tam difficili audendum eft aliquid , ut aliis, qui plus otii na&ifunt, aperiatur via, unde per diverfa , & probata experimenta eflentia, & cura contagii magis pateat; neque enim uno conatu aut impetu, fed diverfos veluti per gradus, qum in occulto latent, extricari poliunt. Quare primis no-ftris conatibus non tantum naturam contagii in genere explana-
X 4	bi-
bimus; fed attingemus, & rumina' bimur pariter illa, quas cum contagio nečluntur, & adhsec ufque tempora parum expolita inveniuntur; ut eft putredo corporum ; puris con-fečtio in diverfis morbis; ars, veterinaria didla, feu diverli brutorum con-tagioli morbi, variolarum, morbillorum , aliorumque contagioforum morborum hoc tempore jam nota infido , inoculatio; tandem rubigo , pellimus vegetabilium morbus, eo-rumque pellis alias didlus; item plura alia huic operi inmixta invenies, quorum ledlionis non poenitebit. Quare totum opus in tres partietur fedtio-nes, quarum Prima de Contagio in genere; Secunda de putredine, & tandem Tertia de rubigine {radiabitur.
Se-
Series venim notabiliorum, qua in
TraSiatu de contagio continentur.
SECTIO PRIMA.
D E
CONTAGIO IN GENERE
AGIT.
1.
uamvis evidenter demonflrari non pojit, morbos contagiofos ante univerjale diluvium viguijje, probabile tamen ejl, eisdem etiam tunc genus humanum afliiclumfuif-
/• I-
11.	Ex jacris &T1 profanis conflat,mox jiofl diluvium tales morbos grajatos fuijfe. (f. 2.
x 5	111
III.	Quamvis morbi contagioji aliquid Divini praJefferve videantur, nihilominus tamen licet in eorum naturam, ejjentiam indagare. 4. s. 6.
IV.	Qua ratione morbi contagioji, fe2 epidemici inter Je differant. 10. 11. &c.
V.	Quam obrem videtur alia efffe ratio & caufa morborum pure pute epidemicorum,& alia contagiosorum 16. 17. 18. &c.
VI.	Afferuntur diverjk de contagio ffen-tentia, tandem illa, qua principibus de contagio qnaffionibus magis fdtisjacit, omnibus aliis prafferenda erit. 20. 21. 22. 23. £rV.
VII.	Afferuntur principes de contagio qua-Jliones, & difficultates. 21. 22. &c.
VUl His difficultatibus JatisJieri nonpotejl per quasdam fermentationes aut effervefcentias miajmatis contagioji cum nojiris humoribus. 23. 30. 31. Sfc.
IX.	Sive miajma contagiojum dicatur ejje acidum Jive alcali Jive neutrum difficultates de contagio minimejolvercpotejl. 34.35. &c.
X.	Miafma cnntagiofim fine omni fundamento a pleris que venenojum, & arfenica-le vocari folet. 36. 37. &c.
XI.	Quapropter bic ojlenditur illa communis, & a pleris que celeberrimis viris recepta Jententia, in Jale quodam volatili alcalino naturam contagii reponens, tam parum, quam alti ejfentiam contagii exhaurire. 40. 41 42.
XII.	Natura contagii, ejusque phaenomena videntur optime per principium quoddam feminate verminojum exponi , & explicari.
46. 47•
XIII.	Hac Jententia diverjis rationibus, &J2 experimentis corroboratur, & ab adver-fariorum injuriis vindicatur. 43. 50. Si. &e.
SE*
SECTIO SECUNDA
Agit de putredine, ejus natura, confis & effeclilms.
XIV.	Cum a putredine tot morbi acuti, contagio fi , perquam periculoji dependeant mirum Jane ejl, quod bucnfque in naturam putredinis tam parum indagatum fuerit. 60.61.
XV.	Difcutiuntur diverfe Antonim ali as recepta de putredine fententia. Ultroqiie ojlenditur, quod natura putredinis ex illis erui non pojjit. 64. 6s> fifc.
XVI.	Ad eruendam veram naturam putredinis debent quadam, qua in rebus putridis objervantur s rite examinari. 67. CS.
XVII.	Ex quibus dein deducitur, quod, tunc dicamus aliquod corpus putrejcere, quando feminium verminojum animari, evolvi,
mul-
multiplicari incipit; & reliqua , qua legi pojjimt 72. 7J>. &c.
XVlil. Hac diverfis rationibus, objerva-tionibus, &T experimentis confirmantur. 75. 76. &c.
XIX.	Tandem illis, qua contra hanc fen-tentiam objici pojfnt , rejpondetur. 8 <j. <)Oi
XX.	Prajuppofta ejjentia^^f natura pu-
tredinis, pote jt facilius cognojci, & deduci na-tura, & ejjentia contagii, qua hic mullis rationibus, & experimentis demonftratur efje talis , ut ditium fuit. Jf. 46.	47 i
XXL Ex hac de putredine , & contagio Jententiafacilius , &T* expeditius Jolvuntur pba:-nomena & difficultates, quam per quamcunque aliam. j/j. 112. &C.
XXII. Adducuntur multa, & difficiliora pbvenornena, quibus ex nojlris de contagio principiis fatisjieri facile potejl. 120.121. tfc.
XXIII. • Hic difcutttuY quajiio , an putredo, contagium Jua Jeminia ab externo jempcr adipifcantur, an vero ipjis corporibus aliquando injint. 138.
XXIV.	TaliaJeminia ojlenduntur diverfis rationibus, objervationibus etiam corpori-bits inejje 140. 141. &fc.
XXV.	Hic afferuntur commoda, qua. ex nojlra de contagio fententia Reipublica accedere pojjimt.
XXVI.	Primum commodum ejl, quod ex hac Jententia pro morbis contagiojis tam hominum, quam brutorum facilius antidota ad-inveniri pojjint. ijo. isi. &c.
XXVII. Afferuntur quadam antidota, qua in lue bovina, cr* ovina tani prajer-votive, quam curative per diverfa capta experimenta idonea inventaJiint. 168. &c.
XXVIII. Alia commoda, qua exinde re-Jiiltant, pojjimt legi. jf. 169. 170.
SEC-
SECTIO TERTIA.
XXIX.	Agit de rubigine , vegetabilium morbo, de ejus caujis , & ejfeciibus iyi.
XXX.	Rubiginis Jicut putredinis & contagii natura necdum ejl legitime cxjpojita, explanata.
XXXI.	Unde neque Jententia Clarijs. Lce-vvenb. neque aliorum rubiginis naturam bene exponit. iy4. iys.
Rubigo aut a rore vitiato, vermi-nofo , aut a ventis aujiralibus, certa femi-nia vermmofa adfer entibus, aut a pluviis ver-mmojis deducitur, lyy. iy8.
XXXII. Hoc ajjertum tum rationibus, cum experimentis firmatur. 180. 181.
XXXIII. Cum ex tritico rubiginojb Jato triticum pariter rubiginojhm produci foleat, adducuntur certa methodi, quibus boc pracaveri pojjit. 183.
XXX.IV. Defcribitur rubigo anni 1757. qua omnia fere vegetabilium genera infecerat. 189.
XXX.V. Ofenduntur morbi contagioji praecipue vero pete chia, qua annis 1757. & 1758. in At fria aliisque provinciis Ja-viebant, a talibus ejcnleutis rubiginofs maximam partem dependijje. 191. 192.
XXXVI. Tandem pro coronide diverfa vara,	& utilia corollaria exinde dedu-
cuntur.


SEC.
SECTIO L
D E
CONTAGIO IN GENERE.
I.
uamvis evidenter demonftrari non podit, ante, &mox poft univerfale diluvium, morbos contagiofos vigui de , probabile tamen eft, iisdem , ficut aliis calamitatibus, eo tempore affličhim fuilTe genus humanum: interim ex facris literis con-ftat, anno pod diluvium 827. fub Moy-fe, & Pharaone morbum contagiofiim pe-ftilentialem , qui & homines, & bruta
A	tene-
tenebat, extitifle; item eundem graflatum fuiife anno 1203. fub Samuele Propheta; uti & anno 1282. fub Daniele.
n.
Si profanos autores confulamus, nobis conflabit ex Platone , & Eufebio, tempore Cicropis primi Athenienfium Regis, anno pofl Deucalionis diluvium787* funeflam peflem exhaufilfe Aegypti, & Aethiopiae urbes. Item anno 1022. Italiam ,1150. Graeciam, Thraciam, Cretam, & anno 1254. P0^ Trojae excidium iterato Graeciam, & vicinas Afiae regiones a contagio pellis infeflatas fuiife ; quae omnia ut & reliqua contagii mala, quae fubfequis faeculis diverfas occupabant orbis partes, videri & legi polfunt in Herodoto, Hefiodo, Livio, aliisque probatis autoribus.
III.
Ex his, & fimilibus cafibus B. L. cognofces, quod ex veterum monumentis
noti-
notitiam & hiftoriam contagioforum morborum haurire omnino podimus; aft ubique altum de edentia, & natura contagii filentium reperies. Divus Hippocr. i pia in fuis epidemiis explanat pellem Athe« nienfem Olympiade 79. gralfantem, &a Thucidide fuo contemporaneo nitidifllme alias defcriptam, absque eo tamen, ut inquirat in naturam talis contagii.
IV.
Forfitan id fačlum eft , uti plures etiam modernorum celeberrimi viri autumant , quod tales morbi contagiofi aliquid Divini prae fe ferre videantur ;fic enim nefas efTe credunt, fi humanum ingenium in ha:c Divina inquirere fatagat , unde fit, ut credant , fatius efle in rebus occultis , & obfcuris propriam fateri ignorantiam, quam talia in medium adferre, quae multis forte rifum, & ftomachum movere pollent.
V.
Verum fi talia praejudicia omni aevo viguiffent, quod quaefo , arcana naturae jam patefačla in alto fepulta adhucdum jacerent? quin imo ipfe Divus Hipp. de morbis alias Divinis dičtis aliter fentit ; nam de morbo facro, & alibi docet, quod nullus morbus altero Divinior , aut Immanior exijlat, Jed Divini omnes,, cum horum quisque fuam naturam habeat, nec quidquam citra naturam Jiat; homines vero naturam, catijatn morbi Divinam ejje putarunt pra inexperientia & admiratione.
VI.
Quare fpretis omnibus conviciis de trivio dabimus primo generalem, & fu* perficialem fere contagii ideam. Dein explanabimus, quid illud fit, & in quo confiftat, quod contagium nominamus ; ad hoc ut quafi per gradus natura conta-gii facilius pateat.
VII.
Quod praedičtam fuperficialem , & fere extrinfecam contagii notionem concernit, hanc apud Cicer. L. 2. de Divin, fed minus apte exprelfam habemus , ubi dicit quod contagium fit illa vis, quae a fyderibus defluit, & in fublunaria influit; etenim quondam multi morbi ab influxu fyderum in noflra corpora derivabantur; hodie vero meliore imbuti ratiocinio fub-lunares morborum, uti & contagii caufas vix non omnes admittimus; & quid fit contagium in genere confideratum, alio concipimus modo.
VIII.
Contagium itaque eft illa vis, qua affe&us aliquis occupans unum corpus communicatur alteri corpori. Quapropter omnes illos morbos contagiofos nominare libet, qui ab uno fubjefto tranfeuntad aliud. Hoc vero duplici potiflimum fo-let contingere modo, vel enim id fit im-
A g	me-
mediate per contačlum, ut in fcabie, lue yenerea; vel mediate, feu ut folet dici, in diftans, mediante aere , ut in pefte, purpura, variolis. Aliud eft etiam contagium per fomitem; dum materia conta-giofa diu iners, antequam in a&um deducatur alicui corpori inhaeret. Ut hoc contingere folet in hydrophobia, lue vene-rea, podagra, & fimilibus affečlibus, qui aliquando in feris primo nepotibus in a&um deducuntur, qui prout mediate vel immediate communicantur, ad duos priores modos reduci polfunt.
IX.
Haec di&a funto de contagio, quod ab extrinfeco advenit, & alteri corpori communicatur; verum quid dicendum erit de ilio contagio , quod corporibus jam inhaeret, & fuapte natura dato tempore, quin imo aliquando ex forti imaginatione in ačtum deducitur? fcio quidem , vix non omnes celebres viros in
hac
hac effe opinione, contagium ab extrin* feco tantum advenire , & alteri communicari; fed dein oftendemus hoc praejudicium erroneum effe.
X.
Interim ad clariorem contagii ideam Icire oportet, non tantum quid fit morbus contagiofus, fed etiam quid fit epidemicus feu popularis, & quae fit inter ipfos differentia; cum, quamvis non fem-per plerumque tamen,morbos, qui epidemici vocantur , obfervernus elfe con-tagiofos, & vicilfim.
XI.
Hippocrat. Lib. de natura humana morbos epidemicos fic defcribit: Quando ab uno morbo multi bomines corripiuntur eodem tempore, cau/am ad id, quod commmijjimum ejl , & quo maxime o-mnes utimur, referre oportet, ejl autem hoc Jpiritus, fir* aer, quem mjpirando trahimus.
XII.
Itaque morbi populares a communi quidem caufa , ut aere dependent, fed non femper eodem modo difpolito, alias tales morbi continuarent fine intermillio-ne; debet igitur aeri tunc aliquid accedere , quod caeteroquin ipfi non ineft; quod Ilippocrat. eodem Lib. de natura humana fic exponit: pilamque eji, aerem tunc movbojhm aliquam exhalationem habere. Illae exhalationes dum aeri milcen-tur, morbos populares , qui faepe pariter contagiofi funt, caufantur. Quid vero illae exhalationes fint, & unde originem trahant, patebit, dum de caulis contagii verba faciemus.
XIII.
Interea hic faltem fuperficialiter no-viffe fufficiat, quid fit morbus contagio* fus , quid epidemicus , & quae fit inter ipfos differentia; experientia enim nos docet, eundem morbum poffeelle epidemicum
cara 6c contagioium ; tales funt febres maiignje, peftilentiales, petechiales, va-riololie, morbillofae, urticatae, fcarlatinae, dylfenteria praecipue caftrenfis; huc etiam referri poteft pertuffis, feu tulfis convulfiva infantum, quia haec certo tempore gralfatur, & unus eadem affeflus infans plures alios fecum commorantes eadem afficere valet.
XIV.
Item experientia conflat eundem morbum polfe elfe epidemicum, quin tamen tam facile contagiofus dici poffit. Tales funt diverfae febres rheumaticae, intermittentes. Huc referri poffimt aliquando mortes fubitaneae, de quibus Lancifiuse-ruditilfime tračlavit. Obfervavit quoque Boillius iple» quod ex peculiari flante apud feptemtrionales vento homines derepente moriantur.	XV.
Tandem etiam experientia patet, dari morbos eontagiofos, qui non funt epi-A 5	de-
demici ; tales funt fcabies, lepra, ele-phantiafis, podagra, lues venerea, hydrophobia, carcinoma apertum, phtifis; item Clarifs. Frid. Hoffm. Lib. de externis affe&ionibus, dicit quaedam ulcera externa effe contagiofa. Quin imo morbi exanthematici poliunt fine epidemia elfe contagiofi; fic variolae polfunt inoculari abfente epidemia.
XVL
Dantur alii morbi, de quibus dubium elfe poteft, ad quam ex dičlis fpe-ciem referri debeant; fic anno 1757* paffim hic Viennae corripiebantur homines tumoribus quibusdam , veras parotides , fed fine notabili febre prae fe ferentibus. Similes erant nobilium adolefcen-tum fere 60. in Academia Sabaudica, qui eodem afficiebantur tumore fed plerumque cum fat levi febricula. Copio-fis diluentibus, antiphlogiilicis, diaphoreticis, & fomentis externis, ficcis, tepidis;
intra
I I
intra očtiduum, aliquando intra duas fe-ptimanas diflipabantur omnes, abfque o-mni fuppuratione.
XVII.
Cum itaque ex didis conflet, morbos epidemicos non femper cum contagio conjungi, debemus necelfario admittere, aliam effe caufam epidemi«, & aliam contagii. Unde fit, ut nunquam fatis Venerandus Sydenhamius miretur, ab iisdem faltem ad fenfum noftrum tem-peftatibus diverfos exoriri morbos, di-verfam medendi methodum requirentes, quod potiflimum de epidemicis contagio-iis intelligendum eft.
xvm.
Si morbi iint pure pute epidemici, poterunt ad caufas manifeftas , feu ad qualitates, humidi & ficci, calidi & frigidi ; adcoque ad diverfam eorundem mi-fcellam, praedominiuin, durationem, aut repentinam mutationem, reduci. Siverofint
con-
contagiofi, alia eit, & longe major difficultas determinandi, in quo proprie con-fiftat illorum contagium, ipfiusque contagii vera natura; in qua indaganda, & explananda celeberrimi praecipue in arte viri plurimum adlaborarunt, diverfasque de contagio opiniones in medium adduxerunt,quas nos hic loci feorlim explanabimus, & trutinabimus; ad hoc ut appareat, quae ex his magis refpondeat Phaenomenis, quae in morbis contagiofis obfervantur.
XIX.
Quilibet intelliget, fummi in arte medendi eflfe momenti, veram, fi pofiibi-le eft, contagii naturam cognofcere; fe-cus enim illi mcdentes in tenebris ver-famur, & remedium potius forte, quam ratione arripimus. Ipfe Celfus effatur: ad rem pertinet omnium proprietates 110JJČ.
XX.
Quare fententiam de contagio, quae fequentibus quaeftionibus magis appofite fatisfaciet, amplexemur.
XXI.
Quaeftio prima:	quare a variolis
variolae; a morbillis morbilli; a fcarlati- , na pariter fcarlatina; item a* pelle pellis; a lue venerea lues venerea; idem dicendum eft de hydrophobia, fcabie,aliisque morbis contagiofis, ordinaria naturae lege oriantur? Unde lignum evi-dentiiiimum eft, ut dein clarius patebit, hos & fimiles morbos fpecie inter fe dif-fere. Hinc apparet, quam erronea fit aliquorum opinio alferentium, hos morbos uti & illorum caufam materialem differre inter fe fecundum magis & minus tantum; nimirum in quantum in uno caufa^materialis volatilior, in altero vero fixior fupponitur. Sed quis quae-fo ab omni praejudicio alienus crediderit, fcabiem & variolas, luem Veneream, & petechias habere eandem caufam materialem fecundum magis & minus differentem? quis unquam, vidit petechias in luem ve-
nere-
neream, aut fcabiem in variolas dege-neraffe?quin imo plus una vice obfervavi, quod fcabiofi fi variolis afficiuntur, tempore &ftadiovariolarum fcabies evanefcat; verum exficcatis variolis, poftliminio re-crudefcat, & pertinaciffime affligat, quod certe fieri non poffet, fi eandem haberent caufam materialem; igitur dicendum eft, quod, ficut plantas, & eorum femina fpecie differre palam fatemur, quia ordinaria natura? lege a certo femine certam tantum plantam exoriri obfervamus, idem pariter dicendum fit de morbis con-tagiofis; nimirum ipfos, eorumque cau-fas fpecie inter fe differre.
XXII.
Quaeflio fecunda: quare contagium certam tantum animalium fpeciem afficere ioleat ? fic experientia conflat, aliam effe luem humanam, aliam bovinam , aliam ovinam, & aliam equinam; qualis in Anglia nunc 1760, inter equos
graf-
grallatur. Qualis etiam hic in Auflria , praecipue vero Viennae inter genus equinum per modum cujusdam Catarrhi fuffo* cativi, & inflammationis pulmonum anno 1755. graflabatur; item datur epidemia contagiofa pennatorum, & pifcium; qualis defcripta habetur in ačh Nat. Cur. anno 5. obf. 170. item ait Furman:
Uttl) ttCUeČ SSicn p- 5i5.fimilem pellem pennatorum obfervatam fuifle prima vice hic Viennae anno 1286. qua gallinae & aves derepente extinguebantur. Noftro autem tempore nimirum anno 1752. luem inter gallinas hic Viennae ob-fervavimus, qua fere innumerabiles, extinguebantur.
XXIII.
Neque enim obfervamus , quod contagium ab una fpecie v. g. a bovina ad aliam, ut humanam, aut caninam, tranf-eat; experientia enim docet, & homines & canes inter armenta lue affečta innoxie
ver-
i 6 Tractatus I.
verfari pode; incerim hoc proh dolor! quotidiana confiat experientia tam ab hominibus, quam a canibus cum bobus lue aifiecfiis commorantibus facile ad boves fa-nos idem contagium tranfportari, & iisdem communicari poffe. Unde fit, ut ab illis, qui fanitati publicae invigilare debent, hoc in cafu certae capiantur cautelae.
XXIV.
Non ignoro, adduci polle exempla contagii, quod a brutis ad homines, & viciflfim, translatum fuifle creditur; talia legi poliunt in Ephemerid. dec. 2- an. 7. obf. 192. item cent. VIII. obf. 4.4. verum dein patebit, hoc non fuilTe idem, fed fpecie diverfum contagium.
XXV.
Quaeftio tertia: quare & quomodo fiat, ut materia contagiofa valde diu iners, & infons latere, & tandem longo poli: tempore , & data occafione in ačlum de* duci pollit? uti hoc proh dolor! in pe-
fte
1L
fte faepe obfervatum fuit: fic Salmuth obf. 64. cap. i.conftat, peftem per annum in homine latuilfe. Item hydrophobia morfum canis faepe diu poft fubfe-cuta fuit. Vid. ačt. Nat. cur. vol. 1. obf. 7. p. 38. Item Dec. 1. ann. 10. obf. 43. Lues venerea pariter diu latere pot* eft in corpore, antequam in aclum deducatur. Ut inter alios Rejes quaeft. 58* p. 774. item experientia conflat,morbos hcereditarios in feris primo nepotibus ef-florefcere , & propululare. Praetereo hic multas alias obfervationes, contagii peftilentialis in veftibus, aliisque- hirfu-tis corporibus diu latentis; pefti enim volupe eft in lana diu cubare.
XXVI.
Quaeftio quarta, & inter reliquas princeps; quare materia contagiofa fit tam facile communicabilis, & tam mirum in modum multiplicabilis? fic funefto faepe eventu gbfervatae fuerunt ab uno pe-B	fte
fte affečlo homine plures provinciae, & fre-quentillimae civitates eodem infici, & exhauriri contagio. Item innumera extant exempla, ab una lue affe&a pecude nu-merofifiimum faepe peculium deletum ef-fe. Romazzinii, & Lancifius judicant, anno 1710. mala forte ab uno lue af-fečlo Hungarico bove in Italiam delato, eandem luem per univerfam fere Italiam propagatam fuiffe. Item portio materiae variolofae vix fenfibilis per infitio-nem & inoculationem multiplicari poteft vix non fine fine; ex quibus confiat, quam multiplicabile fit contagium.
XXVII.
Quanta vero facilitate materia con-tagiofa fit communicabilis, fuperius jam diximus, eandem facillime a canibus, ab hominibus , a grege lue affečlo ad fanum deferri pofie. Mirabilem cafum legimus in a<fi. Nat. cur. Dec. 3. ann. 7. obf. 193. ubi febris maligna contagio-
giofa abJ olfadlis floribus, quibus cadaver1 tali morbo affedlum, & defunčlum, or-natum erat , contrahebatur. Item a morfu mufcae, quae cadaveri pefte infe-dio infederat, peftem communicatam fuif-£e, aflerit Garman. L. Tom. 2. §. 58* unde patet necelfitas cadavera lue alfe-diorum mature, & profunde tumulandi; fecus enim exhalationes contagiofae facillime per aera, & ventos non tantum ad vicina, fed & ad remota loca transferri & communicari poterunt XXVIII»
Iftae funt principes, quae de contagio moveri folent difficultates, & quae-ftiones; quare ab aliis recenfendis, quae per decurfum operis patebunt, fuperfe-demus ; nam fentehtia, quae propofitis quaeftionibus fatisfaciet, non laborabit in aliis. Proponemus igitur, & trutinabi-tnus principes autorum de contagio fen-tentias, & tandem illam faltem, ut veri-B a	funi-
— — ■— "" 1
2o Tractatus I.
——i	i—	n „	i	.
fimiliorem, quae propofitis quaffiionibus magis fatisfecerit, ample&emur. Nihil hic dicemus de archaeis Helmontii; de Realgore Paracelfi ; neque de influxu a-•ftrorum ab aliquibus pro caufa contagii afliimpto, Haec enim in moderno foro medico pro coinmegtis habentur.
XXIX.
Prima opinio, quam multi celebres viri ampledfluntur, contagii naturam explanare conatur per quasdam fermen-tationes miafmatis maligni cum noftris humoribus , unde fit, dicunt, ut eosdem in fui naturam mutet , atque aflimilet eodem fere modo, uti parva fermenti piftorii portio integram panificii maliam in motum fermentativum concitat, libique fimilem reddit.
XXX.
Verum ifia fententia multis premitur, quibus fatisfieri nequit, difficultatibus, ut primo, quod motus fermenta-
tionis
tionis ab his autoribus nimis generaliter, & pro quolibet motu inteftino, live is fit fermentationis, putrefa&ionis, aut ef-fervefcentiae, affumatur, & venditetur; cum tamen hi motus diftlngui debeant, eo quod diverfus ex his refultet effečlus. Vide celeberr. Boerhavii chemiam: fic effe&us fermentationis eft in fpiritum ardentem, aut acidum mutatio; fi vero effe&um contagii, aut exitum morborum contagioforum intime confideremus, videbimus illos potius juxta mentem horum au torum in alcali degenerare, adeoque ex hoc jam' uno fundamento videtur ifta corruere opinio.
XXXI.
Secundo: fi vero motum fermentationis cum motu putrefačfionis confuhde* re velis, incides in fcyllam volens vitare charybdim; quia debes primo often* dere, in quo confiftat ifte motus putrefactis, & in quo a motu fermentationis
B 3
differat; cum unus& alter confiffat in certo particularum motu inteftino, videntur itaque potius convenire , quam differre; unde ab uno ficut ab altero deberet idem exurgere effečtus, adeoque idem femper redit argumentum.
XXXII.
Tertio: quotidie vix non multa putrida in ufum vocantur absque eo, quod talis motus putrefactionis exurgat; & abfque eo, ut humores noftri illis putridis affimilentur.
XXXIII.
Quarto: fuperius offendimus morbos contagiofos fpecie inter fe differre; adeoque tot deberent admitti fermenta, quot funt fpecies morborum contagiofo-runv, quod iterum omni ratione & fundamento deftituitur, quis enim iftam fermentorum differentiam determinare poflet? adeoque vel deberet admitti, quod diver-fa fpecie fermenta cum una humorum no-
ftro-
DE CONTAGIO.	2$
ftrorum mafla fermentare poflint; vel quod ab una fpecie fermentorum diver-fi fpecie contagiof; morbi produci poflint; verum utrumque eft tam erroneum, quam inconceptibile, ficque di<fta fententia de fermentis per fe corruit XXXIV.
Alia eft fententia, quae acidum, & alcali, aut unum ex his pro natura contagii afliimit. Aft fententia haec adhuc majoribus quam prior, involvitur difficultatibus. Etenim fuperius jam o-ftendimus, diverfas dari fpecies contagii, juxta hanc fententiam vero, flve dicas in utroque, flve in alterutro ex illis con* fiftere naturam contagii, nunquam diverfas contagii fpecies falvare poteris, fic enim omnes morbi contagiofi ad unam aut alteram fpeciem reduci deberent. XXXV.
Praeterea fi dicas, caufam materialem contagii efle aliquod acidum, con-B 4	cipi
dpi vix poteft, quomodo tam facile communicari & multiplicari poffit; cum acida non fint tam volatilia neque tam ex-panfibilia; quin imo experientia contrarium demonflrat, ab omnibus acidis contagium potius cicurari, ejusque commu-nicabilitatem, & multiplicationem potius impediri & imminui; nam in regionibus feptemtrionalibus pellem rarius graflari, & minus multiplicari experientia conflat; cujus alia ratio efle non potell,nifi quod ibidem acidum aereum Catholicum prae-dominetur, quod docet confedio nitri mofcovitici; de quo vide elega ntiflimum tračlatum celeberr. Frid. HofFm. de nitro. XXXVI,
Tandem ex perientiapatet in morbis con-tagiofis humores nollros ad putredinem difponi, ut fautores hujus fententiae dicunt , adeoque fal aliquod alcalinum volatile potius pro natura contagii, quam acidum flatui debet; & haec efl fere o-
mni-
25
finium celeberrimorum medicorum hoc tempore de natura contagii decantata, & recepta fententia; quam aliis etiam folent exprimere verbis: miafma malignum, & venenofum, &arfenicale appellantes, quod dum noftris mifcetur humoribus, eosdem five motu humorum circulatorio, five fermentationis, aut effervefcentiae quodam motu, corrumpit , & libi affimilat. Ve-rumtamen pace tantorum virorum taliter fentientium omni poilibili modeflia, eo-rumque debita veneratione oftendemus, quam parum haec fententia fatisfaciat explanationi contagii ; multo minus fu-perius propofitis quaeftionibus refpondeat. XXXVII.
Primo mirari fatis non valeo, quare viri caetera Eruditifiimi miafmata contagii venenofa, & arfenicalia vocare con-fueverint; cum ifta appellatio rationem contagii potius deftruat quam exprimat; nam five venena ex regno animali, vege-B 5	tabi-
Tractatus I.
26
tabili, aut minerali in probationem hujus fenfentiae alfumant, femper falluntur; quia nec morfus viperas, nec napellus, nec arfenicum, aut quodcunque aliud venenum ad contagium referri poteft ; experientia enim conflat, carnes animalium ex morfu viperae , aut quocunque alio af-fumpto veneno necatorum, nulla ratione efle venenofas, multo minus contagiofas, tales enim abfque noxa ab omnibus edi pofle jam notum eft. Item cuilibet notum eft, pifces cocculis de lepanto captos ab omnibus fine metu, aut damno in ufum vocari. Vide Fricium de pa-„ radoxis medicis item Redi obfervationes. XXXVIII.
Ex his obfervationibus deducitur, quod neque a morfu viperae, neque ab alTumptis quibuscunque venenis humores noftri corporis eorum naturam induant, aut iisdem alflmilentur; alias enim tales caxnes innoxie in cibum alfumi non polfent.
Prae-
de Contagio. 27
Praeterea conflat, in fodinis exhalationes effe morbofas quidem, fed non conta-giofas. Ex quibus fimul fumptis deducitur , contagium quidem ad venena non vero venena ad contagium reduci pofle,
XXXIX.
Si vero de morfu canis rabidi difficultatem aliquam in contrarium movere conaris , nihil probas; quia hydrophobiam aut quemcunque alium fimilem affe&um pro aliqua fpecie febris malignae contagiofae agnofcimus; unde etiam merito ad morbos contagiofos reduci poteft , & debet; experientia enim conflat, hunc morbum in canibus tempe-ftate calidiflima , quin imo aliquando ex caufa interna generari; qui etiam in ho-' mine aliquando a caufa interna , uti a-liae febres malignae, oriri poteft. Tales obfervationes legi poflunt in a<ft. nat. Cur. cent. 3.p. iu. Item Dec. anno
6.
-rt
6. obf. 38. Aliud autem eft de morfu viperae, fcorpionis , vefpae,	& alio-
rum ; quia non memini talem morhum alteri communicatum fuifle.
XL.
Secundo ClariflT. Sydenham, aliique pračtici obfervant, in morbis epidemicis contagiofis quandoque contraria remedia requiri, eo , quod illa , quae in una epidemia pro funt, faepe in alia obfint; verum fi omnes morbi contagio-fi a praedifto fale alcalino volatili acri dependerent, tunc fufficerent eadem fem* per remedia , quia eadem femper eflet caufa,
XLI.
Tertio obfervationibus uti jam diximus confiat, miafina contagiofum corporibus diuin-& adhaerere pofie; adeo-que fignum eft illud non eife volatile alias tamdiu in uno loco coerceri non pofiet.
XLn.

de Contagio. 29
xul
Tandem ultimo quseftionibus fupe-rius propofitis per hanc fententiam minus quam per quamcunque aliam fatis-fieri poterit. Nos probavimus aliud ef-fe miafma peftilentiale, aliud variolo-fum,	& aliud venereum ; item aliam
luem bovinam, aliam caninam, & fic de reliquis; adeoque haec contagia fpe-cie differre diximus, fed quomodo ab aliquo fimli miafinate , quod in fale al-calino volatili confiftit, diverfae fpecies contagii dependere poflint , concipere non valemus ; etenim in hoc miafmate aliam mutationem , aut differentiam nobis imaginari non pofiumus , quam quod unum magis volatile , aut acre fit, quam alterum; notum autem cuique eft, magis & minus non mutare fpeciem ; a-deoque a tali miafmate tam diverfe morborum fpecies oriri non poliunt.
XUII.
'	111 1	—"	■> M H» '
30 Tractatus I.
XLIIL
Alt dices: experientia conflat, primo > in morbis contagiofis humores no* liri corporis ad putredinem, & alcalinam naturam tendere; ergo fignum eft, mia* fma illud contagiofum pariter alcalinae eire naturae. Secundo experientia pariter nos docet , tempore pluviofo , & humido, item in locis , ubi humidum praedominatur, grailari morbos epidemicos faepe contagiofos; hoc vero ideo fieri videtur, quia humidum praedomi-nans disponit ad putredinem , putredo vero maximam partem con filter e videtur in natura alcalina , adeoque ex omnibus his concludi poterit , miafmata contagii efife potius alcalinae quam alterius naturae.
XLIV\
Ad primum refpondemus, necdum demonftratum elFe, ut dein patebit, dum de putredine fermo erit, in morbis contagio-
3*
tagiofis humores noftri corporis elfe naturae alcalinae. Interim quamvis concederemus , nihil tamen exinde evincitur ; quia ifte effet potius efte&us contagii , quam ipfum contagium ; adeoque edentia contagii debet effe aliquid aliud; fe-cus enim admittere deberemus , quod quodlibet corpus putridum vel fit con-tagiofum, vel quod una putredo fpecie ab alia differat , ficut unum contagium ab alio fpecie differre diximus.
XLV.
Ad fecundum vero refpondemus, tempeftates pluviofas, & humidas maximam partem difponere ad morbos epidemicos, ut rheumaticos, fed raro ad con-tagiolos. Nam ad hoc ut alicubi exuberans humiditas morbos contagiofos cau-fetur, neceffe eft, ut vel miafmata maligna fecum, ferat, aut ibidem inertia latentia offendat, ficque foveat & in ačtum deducat; fi hoc non liat, gralfabuntur
mor-
morbi epidemici, fed non contagiofi. Experientia autem quandoque oppofitum docet, condat enim, quod exundatio Nili morbos contagiofos, ut pedem abigat; quia tunc fole lignum cancri fub-eunte, & feptcmtrionali plaga fumigante Etefiae flare incipiunt, qui campfi-nos ventos, miafmatum pediferorum ve-čtores expellunt & abigunt. Illa vero, quae hic de putredine atteruntur, patebunt clarius dum de putredine dideremus. XLVI.
Cum itaque omnes fuperius allatae fententiae phcenomenis, & fuperius pro-poiitis de contagio quaedionibus minus apte refpondeant, cogitandum ed de a-lia, quae haec omnia facilius, & ad du-čtum naturae conformius expediat: talis caufa materialis contagii verilimilius ;ed miafma verminofum ; feu principium aliquod feminale verminofum fpecie di-verfum; a principio mundi a Deo produ-
dučhim, unde morbi contagiofi orig.nem habent, & propter quod jpfi, uti plantae, inter fe fpecie differunt.
Miafmata contagiofa a principio creationis jam fuilfe produ&a eft Mura-tori nel tratato della pefte, Plateri, Hartfaeckeri , Sydenhamii aliorumque fententia; fed qua ratione etiamnum vi* geant, propagentur, & multiplicentur, diverfa femper fuit fentiendi ratio; fateor, noftram , quam adduximus fententiam ab aliquibus celeberrimis viris jam indicatam, quadantenustritam fuilfe, fed longe diverfa methodo, & debili valde argumentorum, & experimentorum apparatu; unde fačtum eft, ut hucusque ne-glečta, aut fuperficialiter tantum penfi-tata fuerit.
Superius jam diximus , quod dum tempeftas humida, & pluviofa diu perfe-verat , fed praecipue dum auftri, aut Evro-noti flare non defmunt, quod ni-C	mi-
mirum tunc diverfa feminia adferantur, & alia hinc inde latentia foveantur, & evolvantur, unde dein fit, ut plurima feminia, quae alias hinc inde fterilia latent, fobolefcere incipiant, adeoque innumerabilia animalcula exinde generentur. Haec animalcula quam plurima deponunt feminia , ex quibus pariter , fi debitus fotus adfit, alia evolvuntur animalcula. Talia feminia feu ovula funt maximam partem tam exilia, & tam levia, ut in aere hinc inde volitare, & nunc ad unam , nunc ad aliam plagam deferri valeant, quae dum humidum , a-liumque fibi congruum nidum offendunt, in eodem foventur & evolvuntur; quare nemo mirari debet, fi in locis humi-dis , paludofis tam frequentes mu leae, fcarabaei, fquilae, fcrophulae , hirudines, fed praecipue illud chryfalidum genus , culices appellatum, aliaque quam plurima nudis oculis invifibilia animalcula reperiantur, & exuberent.
XLVII.
Ex quo etiam patet ratio , quare morbi contagiofi, fiue endemice, five epidemice in fimilibus locis maximam partem graffentur. Item ex his patet vera caufa contagii antecedens , concomitans, materialis & formalis. Item ex his deducere poffiimus talia feminia contagii ad diverfas plagas ab auftris transferri poflfe , ibique morbos contagiofos caufare. Talem conftitutionem epidemicam & peftilentialem defcribit Hipp. lib. III. fečt. III.
XLVIII.
Verum ut haec, quae hucusque di-fta funt, facilius intelligantur, & ne af-ferta fine demonftratione elTe videantur, jieceffe erit tum ratione cum experimentis thefim noftram ultro corroborare, & quaedam hic praemittere, ex quibus tan-quam legitima confequentia noftra fen-tentia deducatur.
36 Tractatus L XLIX
Animalcula, quorum jam meminimus, quanto magis decrefcunt mole, tanto magis crefcunt numero, prout enim illorum moles eft vix perceptibilis, ita eorum multiplicatio eft incredibilis; haec quae dixi, palTim videri poffunt in operibus Clar. Loewenh. fed praecipue in Lib. arcan. naturae, epift. 96. p. 41. & alibi, aliosque Clar. Autores; ubi unicae guttulae aquae dicuntur ad minimum 2750000, animalculorum inefle; fed quaefo quid dicendum erit de horum animalculorum ovulis, & de, horum 0-vulorum,futuris foetibus? & fic deinceps, quid tandem de ipforum organis ? idem enim Celeberrimus Autor ftatuit, millies millium talium animalculorum myriades non aequare unum arenae granum. Haec funt quidem noftro debili ingenio inconcepti-bilia , verum admifla materiae divifibili-tate in infinitum, infinitae potentiae congrua, & poflibilia judicare debemus. Un-"	4	de
I
..——1
DE CONTAGIO.	37
de merito fatemur infinitam Dei potentiam magis elucefcere in minimis, quam in maximis. Ipfe Loewenh. in epift. 73. fatetur, plus fapientiae requiri ad formationem exiguae mufcae, quam ad magnum producendum equum. Item Plinius Lib. 11. de infe&is : turrigeros elephantorum miramur humeros, taurorumque colla, & truces in Jublime jactus, ti-grium rapinas, leonum jubas, cum rerum natura nusquam magis, quam in minimis tota ejl.
L.
Ut vexo haec clarius pateant immorabimur parumper confiderantes ortum omnium animalium, & plantarum: multi Phyficorum non erubefcunt affe-rere, quaedam animalcula, & quasdam plantas originem habere non ex feminibus fed ex putri, feu ex motu ilio in« teftino, & confufo, qui in putredine ob-fervatur.
LI.
Verumtamen praeter rationes, quae communiter huic fententiae opponi folent; invenio unam a paucis notatam, fed ir-refolubilem. Videlicet; omnibus notum eft, tam plantas quam animalia, eorum-que feminia conflare certis partibus, & organis affabre & ordinate ad fuos fines difpofitis, ut non tantum inconceptibile fed etiam impoflibile appareat, talia organa ab aliquo confufo motu, & fortuito particularum concurfu emergere & coalefcere polfe; fecus eodem & quidem majore cum fundamento dicere potero etiam majora corpora ex tali fortuito motu & particularum concurfu coalefcere, adeoque potero afferere , folem, lunam, terram, planetas, ftellas, aliaque majora corpora ex tali fortuito particularum motu, & concurfu coagmentata fuifle ; quod alfertum non tantum illam damnatam Epicuri, & Democriti fententiam,
fed
39
led verum atheifmum fapit; etenim fi admittas minimas mirabiles machinas ( in quibus paulo fuperius diximus majus efle artificium) a tali fortuito ato<t morum , & particularum concurfu exurgere polle , multo facilius poteris admittere idem efle pofle in majoribus machinis.
LII.
Praefuppofito igitur hoc infalibili fundamento, omnia animalia & vegetabilia originem ducere ex fuis propriis feminibus, debent pariter admitti, omnia organa in feminibus jam ruditer delineata efle. Item debent admitti nulla femina produci de novo. Utrumque hoc af- ■ fertum debet tanquam certum deduci ex antea dičtis, quia ficut ideo nullum a-nimal, aut planta ex fortuito particularum concurfu coalefcere poteft, quia certis, & ad proprios ufus deftinatis conflat organis, ex eadem pariter ratione C 4	nui-
nullum lemen in rerum natura ab aliquo par-tium poterit produci motu, quia iisdem mirabilibus conflat organis, ruditer delineatis , neque enim alia aflignari poteft differentia, nifi quod tales partes, & organa in uno magis, in altero minus explicata adfint.
LIII.
Si itaque nullum in rerum natura femen producitur de novo, debet necef-fario admitti, omnia haec a principio mundi creata fuifle, nunc vero unum ex altero evolvi; adeoque fequitur, quod omnia femina , quae a principio mundi ad haec usque tempora jam erant, & quae in pofterum in rerum natura erunt, in primigeniis illis feminibus jam phyfi-ce contenta fuerint, & quod ex illis reliqua tantum evolvi debeant. Pariter fequitur, quod omnes homines, qui a creatione mundi ad haec usque tempora erant,	& qui in poflerum e-
runt,
runt, in ovario Evae jam ruditer de* lineati extiterint.
LTV.
Quae omnia cum evidenter ex data fententia deducantur, nifi ut fuperius diximus, in atheifmum incidere velimus, mirum tamen eft, quod femina jam toties & toties evoluta, notabilem aliquam jačturam in fua diametro , & volumine pafla fuilfe non obferventur; quod non nifi ex principiis de infinita materiae di-vifibilitate deduci poteft.
LV.
Aft dices: ad quid funt hae argutae, & laboriofae cogitationes ? Falleris fi credis, nos extra propofitumno* ftrum hac ratione evagari ; haec enim funt maximum noftrae de contagio fen* tentiae fundamentum; quia fic nulli ab omni praejudicio alieno paradoxum videbitur fuperius allatum alfertum; quo Lcewenh. aliique celebres viri oftendunt
.0 5	in '
in una gutta aquae, cerevifiae, vini &c. 2750000. animalculorum contineri; fic enim quemadmodum multiplicatio vegetabilium per aliam femper & aliam evolutionem feminum fieri debet, ita pariter innumerabilis animalculorum multitudo, quae in liquidis obfervatur, ab eadem evolutione dependeat, necelfe erit LVI.
Hoc autem adhuc clarius patebit, fi vegetabilium propagationem paulo intimius perfcrutemur: etenim experientia conflat ex unico femine Zeae 2000. alia una evolutione evolvi; item ex u-no femine Innulae 3000. alia; ex uno femine Helianthi 4°°°* ex unico femine papaveris 32000; & tandem ex u-nico femine nieotianae 40320. alia femina provenire & evolvi. Vide Linnaei fundamenta Botanic. fi haec femina ex unico femine jam edučk iterum, & aliquoties terrae ad germinandum commit-
tan-
tantur , exurget profečto exinde numerus indefinitus feminum, quae omnia in unico illo fupra dičlo femine continebantur; qui numerus major erit numero ani-malculorum in unica gutta v. g. aquae contentorum.
LVII.
Cum itaquae praedi&a innumerabilia animalcula in liquidis deprehenfa ex propriis feminiis originem habere debeant, cogimur neceffario admittere talia femi-nia, vel ab externo advehi & liquidis communicari; vel liquidis jam inefie & in illis, quafi fterilia haerere donec certae caufae adfint, quae illorum evolutioni in-ferviant. Hic loci nolumus adhuc disquirere , aut determinare, an talia femi-nia liquidis ipfis infint, an vero iis ab externo feu aere adveniant, & communicentur; quia de his dilferendi alibi erit locus; hic vero principem caufam attingere & examinare debemus, quae huic
ani-
animalculorum in corporibus multiplicationi, & evolutioni famulatur, vel ut clarius loquar, cum qua conjungitur; talis vero caufa communiter ab autoribus afli-gnatur eire putredo, fed quid vere fit putredo a nemine determinatur, aut fal-tem valde infulfe explanatur, & plerumque effečtus pro caufa affumi folet. Interim hic infinuandum eft, quod natura contagii intime cognofci non poflit, nifi prius noverimus quid fit putredo; quare fit.
SECTIO SECUNDA.
De putredine, de ejus natura, caufis, ejfeftibits.
LVIIL
TNvenio veteres magis follicitos fuille JL circa putredinem, quam recentiores;
qui
qui folo putredinis nomine contenti ultronee non afficiuntur. Unde mirum non eft, fi in morbis malignis toties ab antiquis fiat mentio putredinis; fi Lucretius Lib. VI. de pefte Athenienfi:
- - Ubi pntrorem bumida nacia ejt Intempeflivis pluviisque, &r' Jolibus ifta.
Verum in quo confiftat putredo corporum difficile eft determinatu ; fic Ari-ftotel. 4. meteor, lib. I. putredinem dicit efle corruptionem proprii, & naturalis caloris in humido a calore extraneo.
Item Gallen. 11. meteor, c. 8- affer it efle mutationem totius fubftantiae putrefcentis corporis in corruptelam a calido externo.
Paracelfus fulphur foetidum cum dif-foluto mercurio putredinem appellat.
Helmontius archaeum per blas commotum, & lacelfttum putredinis caufam efle credit. Wilifius, Sylvius, & reliqui, partes fulphureas, & oleofas, al-
cali-
calinas, volatiles, extricatas , excalefa-čtas inflammatas, & a reliquis feceden-tes putredinem effe autumant.
LIX.
Verum ex omnibus his adhuc in obfcuro latet, quid proprie fit putredo? nam multa putrefcunt, in quibus inter-, nus calor non extinguitur, fed potius augetur; uti contigit, fi multa viridia in unum cumulum congefta putrefcunt aere frigido exiftente. Item experientia conflat in vafe claufo, & in vacuo aut non fieri, aut faltem difficillime, putredinem, quamvis omnes aliae caufae ab antiquis requifitae adfint; adeoque fententia Arift. & Galleni non videtur nobis fatisfacere, praecipue,cum fere idem per idem explicet.
LX.
Aft neque recentiorum opinionibus acquiefcere poffumus, quia ex his fe-queretur, quod omnia foetida & fale volati-
- n— .11 ■
D fi CONTAGIO.	47
latili conflantia, & a reliquis principiis feparata ad putredinem revocari deberent; fic caftoreum, affa foetida, fpiritus cornu cervi &c. putrida dici deberent contra omnium fententiam Item experientia conflat, fi fulphur alcali fixum, & acetum mifceantur, quod exurgat ex ifta mifcella mixtura foetidiJfima adinftar ovorum putridorum; fed quis Phyfico-rum talia ad veram putredinem, de qua hic eft quaeftio, revocabit?
Joannes Pringle experimentis often-dit, quod in rebus putridis non adfit fal aliquod, alcali volatile, & quidem primo : fi fero putrido acidum v. g. fpiritus vitrioli affundatur, nulla fit efferve-fcentia. Secundo: fyrupus violarum non mutat aquam, in qua caro computruit. Tertio : neque fublimatus mercurius aqua folutus, eidem mixturae ad* ditus aliquam mutationem caufavit. Ergo fignum eft non adeile. alcali.
Item
48 Tractatus I.
Item omnibus notum eft, quod cadavera , fi partibus oleofis volatilibus impraegnentur , & condiantur, a putrefactione optime arceantur; igitur putrefactio ab illis dependere non poteft. Accedit: in lignis putridis partes oleofas, alcalinas, volatiles • potius deficere, & confumi, quam exaltari. Adeoque putredo ab alio principio dependere debet.
LXI.
Sed neque illa nobis arridet opinio, quae humores noftri corporis tunc putrefieri ftatuit, quando illi notabiliter recedunt a fiatu naturali, & quidem fe-quentibus ex rationibus.
LXII.
Primo, quia hoc modo exprimitur effeCtus putredinis, non vera natura ejusdem ; quaeftio enim femper fupereft , quid illud fit, propter quod a fiatu naturali recedunt. Secundo, quia faepe humores noftri a fiatu naturali recedunt,
ut
ut in cachexia , in. diverfis cachochimiis abfque eo, quod putridi dici poflint; quin imo in ipfis inflammationibus fanguis per venae fečlionem extra&us eft fpilliifi-mus & lardaceus, adeoque plurimum recedens a flatu naturali; quin tamen, fal-tem fub initium morbi,putridus dici pof-fit; dum vero talis fit, obfervatur potius difluens, & fine notabili cohaefione. LXIII.
Si tandem tertio praedičlam putredinis explanationem aliis extra noflrum corpus humoribus applicare velimus, adhuc minus congruit; etenim fi liquidum aliquod mutetur, ut v. g. vinum in acetum, aut aliquod acidum in alcali , aut ex acidi & alcali mifcella in neutrum, tunc talia videntur non tantum notabiliter, fed quam plurimum degenerare a flatu naturali , absque eo, quod putrida dici pof* fint
5o Tractatus L 1 11 —
LXIV.
Erit igitur necelfarium, ut talem nobis formemus putredinis ideam, quae unicuique putrido nimirum tam folido quam fluido conveniat; ex hac etiam ratione fapientiffimus Boerhavius jam dudum motus fermentationis ,• effervefcentiae, & putredinis inter fuos limites coercendos efle duxit, ne quilibet humorum motus pro fermentativo , aut putredinofo, uti vulgo fieri folet, affumatur; hoc autem fpero fore , ut eo facilius a Aequamur, fi pro poflibili examinemus omnia, quae in rebus putridis, contingere obferva-mus; ex quo dein non. tantum putredinis caufa fed etiam cffečfus elucefcent. LXV.
Obfervamus primo, quod omnia, quae putrefcunt, exceptis lignis, fpirent aliquem fcetorem; ex quo inferri potefl, fal aliquod volatile per ipfum motum pu-trefačlionis fieri fenfibile, quod prius non obfervabatur.
LXVI.
Obfervamus fecundo, in loco frigido minus, in calido vero facilius fieri putrefactionem ; huc fpectat etiam aliqua proportio humidi; fic caro recens facilius putrefcit, quam fumo indurata.
LXVII.
Obf. tertio liquida ltagnantia facilius putrefcunt quam mota; ftc aqua in fluminibus mota difficulter; in lacubus vero & ftagnis, aliaeque defides aquae ci-tiffime putrefcunt; idem dicendum eft de humoribus noftri corporis.
LXVIII.
Obf. quarto, ad putrefactionem requiritur liber aeris acceffiis; fic in vacuo, aut in Vafe, alioque loco probe claufo, aut nulla aut faltem difficulter fit aliqua putrefactio. In hac obfervatione nititur illa Reipublicas adeo utiliš frumenta incorrupta per multos annos confervan* di methodus; de qua legi meretur elati.	Da	gan-
gantilfimus tračlatus Domimi des Landes: Muniere de conjerver les graines. Quod fit arcendo frumenta ab humiditate, & aere: qua ratione impeditur putrefactio.
Sic publicis ex ephemeridibus novimus, in ruinis Herculani inventum fuifle frumentum a multis faculis incorruptum perfiftens; quia non tantum ab omni arcebatur aere, fed etiam, quia corpora cir-cumambientia erant ficca exufta, nimirum cineres V ulcani.
Ex hoc fundamento vidi confervari Neapoli frumentum multis annis integrum & incorruptum; quod fit ficcando illud in loco calido, & in fartagine fere torrendo ; qua ratione quidem germen pro vegetatione deftruitur, fed pro farina & panificio, ut alias in fer vire poteft. . ;LXIX.
Obf. quinto, in illis rebus, quae putre-fcunt, obfervantur vel nudo, vel faltem ar* mamato oculo innumerabilia animalcula; talia
lia videri poffunt in aqua, vino, cerevi-fia, aceto, in humoribus noftri corporis putrefcentibus, ut in omni materia purulenta, five illa fit variolofa, cancrofa, fcabiofa, aut ulcerofa. Obfervationes, quas hic attulimus, nunc non demonftramus, quia dein opportunior erit locus de his plura dicendi; easdemque experimentis evidentibus , & autoritatibus omni exceptione majoribus corroborandi.
JLXX.
Si haec rite ponderentur, quae prae-mifimus, natura putredinis in aprico efle videbitur; ficque optimo jure dicemus; tunc aliquod corpus putrefcere, quando feminium verminofum animari, evolvi, & multiplicari incipit; haec enim animal-cula egerunt multa excrementa fale volatili conflantia ; item multa alia feminia, feu ovula ulteriori evolutioni infervien-tia; ex quibus, quae liquida funt, turbida & male olentia redduntur, folida D 3	ve-
vero plus minus male olentia, mollia & friabilia fiunt; unde non immerito Kir-cherus putredinem animatam efie judicavit; quin immo Helmondus contra fu-am de putredine fententiam oftendere ponatur, quod putredo hebraice vermem iignificet.
LXXI.
Ex quo patet, quam male effeCus putredinis pro ejusdem caufa & eflentia vix non ab omnibus aUTumi foleat; foetor nempe in rebus putridis obfervatus di-Cus fuit, ab illis excrementis, quae talia animalcula egerere folent, dependere, ad-eoque fe habet tanquam effeCus ad praedica animalcula ; qui tamen, uti jam diximus in aliquibus rebus putridis, uti lignis abefle poteft. Item patet, quod alia fint, in quibus putredo confiftit, & alia, quae ad putredinem difponunt, aut quae illam concomitantur ; ad putredinem requiritur certus gradus caloris praedi-
Co-
<ftorum anjmalculQruin evolutioni infer-viens ; fecundo requiritur proportionata humiditas, etenim experientia conflat hu-mida facilius quam ficca putrefcere; tertio requiritur libera aeris ventilatio; ut dein patebit.
LXXII.
Ne vero, quae de putredine hucusque dičta funt, perperam allata videantur, fequentibus rationibus, obfervatio-nibus, experimentis & autoritatibus corroborari debent.
LXXIII.
Primo eft illa notabilis obfervatio, quae non tantum in tranfačlionibus angli-canis fed fpecialiter, & eleganter expo-fita legi poteil in tračlatu phy fico de hiftoria naturali Domini des Landes; quia vero hicce traiftatus non cuilibet eft ad manus, confultum duxi, illa, quae ad fcopum noftrum faciunt, fermone gal-lico ut ibi habentur, hic adjicere: Tout
D 4
—
le munde Jait que ieau douce qiion em• barqut dans les vaijjeanx, pour le Jervice des ojjiciers, £f des eqnipages,	&21
Je corrcmpt trois & qnatre fois de Juite, quii sy engendre une infimte de ven. Mais on ignore peut-etre cboje qne rapportent les tranjattions Pbilojbpbiques d’Angleterre: cejl qne pendant les voyages de longs cours, ieau douce qui eji gardee plus d'm an dans des barriques, acqniert nue qualite JpiPitu-en je,	injlammabie, a peu pres comme
de ieau de vie. ffai long - tems doute de cct-te obfervation, mais en ayant raijonne avec beauconp de Navigateurs , je men Jiiis 'a la Jin convaincu par moi - meme, & f ai remarque qiien deboncbant avec precipitation ces fortes de barriques, cr1 approcbant une lumiere fort pres de la bonde, teaii prenoit feu tiabord. La raijon de cet evenernent tria long tems embarajje; mais conjiderant depuis, que dans nn voyage d!un an, ieau douce Je corrcmpt d diverjes reprijes, &
quii
quii y nait 'a cbaque fois une infinite dfinje-cies, en Je detruijdnt, laiftoient une matiere buiieuje, cff inflammable qui Jiirnage te au. LXXIV.
Secundo eft altera obfervatio, quam Eruditiliimus Lancifius in tračlatu de noxiis paludum effluviis p. 48. adducit quas ita fe habet:	Primo fi media afiate dna
micerina aqua moles totidem in phialis excipiantur ; quarum una libero aeri exponatur; altera'e contrario kmetico, ut ajunt figillo ab ambientis contaftu liberetur; illam quidem obfervabimus brevi vermiculis inquinari, qui ad aqua Juperficiem delati; rupto cortice, miranda metamorpbofi in firidulos culices vertuntur: hanc vero ( quam nunc etiam hujus veritatis tefiem fervamus } ad multa lufira ab omni vermium contagione penitus vindicatam conjpicimus. Adeo verum eft, culices per aera volitantes ova Jha ftar gnantibus lymphis, ut innuimus, tanquam in propriis nidulis collocare.
D 5	St-
Secundo vidimus una cum illujlrijjimo Blancbim in aqua culicum vermibus referta, ad phiala fundum decidijje corpujcula quadam Jubrotunda obfcun coloris, qua aliis nojlro-rum ovilla, aliis terra granulavijdfuerunt; Jed revera nihil aliud deprebenja funt, quam faces ah ejusmodi injetlis egefla, qua alioqui cum in paludibus ab immenfo animalculorim populo copiojifime dejiciantur, inde fatidum, crafumque conium exijlit, &r' cumulatur.
Item Ovid. Lib. XV. metamor. Fab.
34’
Nonne vides quacunque mora fluido que liquore
Corpora tabuerint, m parva animalia
verti &c.
Quare ex his obfervationibus eviden-tifiime patet primo, quod in rebus putridis obferventur feminaria animalcuiorum.
Secundo, quod ab his animalculis egerantur, plurima ovula, & excrementa fale volatili conflantia.
Ter-
59
Tertio , quod haec minima animalcu-la diverfas metamorphofes fubire foieant; nimirum aliquando fiant volatilia, in nymphas & papiliones degenerent; de qua horum animalculorum metamorphofi inferius plura dicemus.
LXXV.
Haec quae adduximus, videri pofiunt in diverfis probatiflimis autoribus, ut in celeber. Loevvenh. arcanis naturae dete* <flis. Item in clariflimorum Needham, & Baker elegantifiimis microfcopicis ob-fervat. & aliis, ex quibus ultro conflat, quod quo minora funt animalcula eo plura deponant excrementa fale volatili praedita, & quod ab his fluida, quae putre-fcunt, turbida, foetida reddantur. Hoc iplum confirmatur cuilibet obvia obferva-tione, qua videmus aquas paluftres, ali-' asque aquas ftagnantes coeno putrido & foetido ex infe&orum ovulis & excrementis conflante oppleri & obtegi.
Qua-
Quare eadem ratione, qua obviis no-ftris fenfibus videmus aquas paludofas, ab his turbidas, & male olentes reddi, admittere pariter debebimus, alia liquida, fi putrefcant, ab infenfibilibus animalcu-lis, eorumque excrementis , & ovulis turbida, & foetida evenire.
LXXVI.
Hucufque di&um eft de liquidis, qua; putrefiunt ; fuperefl: , ut aliqua dicamus de folidis putridis; probemusque quod folidorum putrefcentium foluta co-haefio , & partium ab invicem fecefiio dependeat ab erofione fibrarum, & tubulorum , a praedidtis vermiculis fatta. Quamvis haec ex fupradičtis facile de-deduci pofient, tamen ut afiertum evidentius videatur, diverfis experimentis, & obfervationibus offendemus, talia fem-per & ubique adeoque non tantum in lignis, & carnibus putridis, fed & in o-milibus abfceflibus; ut in ulceribus, cancro
k
DE CONTAGIO.	61
ero aperto, lue venerea, fcabie,aliisque corruptionibus obtinere & habere locunfo LXXVII
Ad confirmandam noftram thefim, & ad convincendum quemcunque adverfa* rium, alio auxilio opus non habemus , nifi felečto microfcopio, quo armatus oculus in omnibus fupradičtis cafibus innumerabilia, & exigua animalcula facile detegere, & confpicere poterit. Huc fpečlat notabilis obfervatio, quam habet ClarilT. Loewenh. in epift. 115. ad Dominum Hermanum von Zcele feripta; in qua oftendit, quod ligni & arundinum putredo ab exiguis animalculis dependeat , quae ibidem in extenfo legi poteft. Idem teftatur fe expertum effe EruditilT. Hartfoekerus in epiftola ad Dominum Andry; in qua clarifiime exprimit dari in cancro vermiculos perpetuo rodentes ; quod etiam Dominus Andry in lue Venerea, aliisque corruptionibus perpe*.
1 tuo
62 Tractatus L
tuo obtinere in fuo elegantiifimo tačlafu de vermibus probavit.
Clarilfimus Fridericus Hoffmanus in fuo eruditiilimo tračlatu de externis affe-čtionibus afferit fe obfervaire ulcera eile contagiofa, quod certe fieri non pollet, fi illa non conflarent ex vermiculis multiplicabilibus.
LXXVIII.
Sod nihil magis evincit,- in lue Venerea fcabie, omnibus ulceribus, aliis-que fimilibus corruptionibus feminaria ani-malculorum, quam vera & legitima methodus , qua in cura tračlantur; ad debellandos enim iftos morbos, cuilibet hoc tempore notum eft, fpecifica efle anthel-mintica, nimirum fulphur & mercurium, aliaque anthelmintica; verum haec videntur unice refpicere & attingere vermiculos. Huc fpeftat etiam cortex peruvia-nus, qui in ulceribus malignis , cancro-fis & fphaceloiis, & quidem tam inter-
' nis
i
nis quam externis fpecificus hoc tempore-depraedicatur , ut inferius plura in particulari dicentur.
Si putredo ulcerum in fale aliquo alcalino volatili confideret, ut adverfarii autumant, tunc optima & methodica cura deberet per acida inditui, quia contraria contrariis curantur; verum omnibus, qui ulcerum curae operam navarunt, notum eft, nihil magis ulceribus quam acida nocere, e contrario optima efle omnia anthelmin-tica ex fulphure, mercurio, aqua calcis, ' aqua phagadanica , aliisque balfamicis amaricantibus; igitur evidenter exinde deducere poflfumus quod vera & legitima cura ulcerum pnedidos vermiculos refpiciat.
Ex quo patet ratio, quare vulnera & ulcera tegi, & a libero arceri debeant aere; etenim ex jam dictis condat, quod
LXXIX.
LXXX.
tain
tam acidum catholicum in aere delitefcens; quam quod, quia in libero aere citior & facilior fit vermiculorum multiplicatio, vulneribus & ulceribus fummo fint nocumento. Superius jam di&um eft, & dein adhuc conflabit; in aere aperto fieri faciliorem vermiculorum multiplicationem ; a quibus dein fit major fibrarum carnearum errofio, & ulceris labiorum dilatatio, majorque fordium, & materiae putridioris collečlio; quia major eft fce-cum, & excrementorum a vermiculis egeftio, uti fuperius jam diximus de a-qua putrida. Hic plures aliae in favorem noftrae opinionis obfervationes adduci poflent; verum paulo poft harum plures adducentur.
LXXXI.
Hic optima eflet occafio de pure, feu materia purulenta aliquid dicendi; verum ne nimium evagari videamur, adducemus tantum illa, quae ad noftrum de putredine
dine fcopum pertinent, ad hoc, ut eo evidentius pateat, omne contagium a praedido feminio verminofo dependere.
Communiter enim dicitur pus fieri, dum vafa continentia una cum liquidis contentis in loco ftagnatiorJs in malfam pultiformem conteruntur, & mutantur.
Verum multa funt, quae huic afferto repugnare videntur, & quidem primo: experientia conflat, in aut circa centrum tumoris inflammatorii pus primo confici; ubi tamen propter fummum vaforum in-far dum vix aliquis motus five folidi five fluidi fupereft; totus enim motus, & impetus ejusdem, qui a corde ad partem inflammatam propagatur, exercetur ad circumferentiam tumoris inflammatorii; adeoque ibidem deberent potius vafa una cum liquidis primitus potius fubigi, & conteri, quam in centro, ubi vix aliquis motus aut impetus adeft. Secundo: fanies & materies purulenta non differunt Tm [.	E
nifi fecundam magis & minus, obferva-mus autem quotidie faniem fieri etiam in cadaveribus; aft quis dicet, aut admittet, quod in cadaveribus vafa una cum liquidis contentis in talem faniem conterantur? cum in cadaveribus nullus fit motus, aut impetus a corde , ficut in vivis; adeoque ficut admitti debet, quod in cadaveribus fanies dependeat a vermiculis, qui vafa fibrilasque erodunt, horum particulas abrafas una cum humoribus & propriis excrementis mifcent, a qua mifcella dein illa fanies dependet; idem pariter dicendum erit de pure, quod in vivis animantibus confici folet. Tertia fi dicatur materia purulenta dependere a vafis, & liquidis in unam malfam ad-invicem contritis, fequeretur, quod una materia purulenta non diirerrer. ab alia nifi fecundum magis, & minus, in quantum nimirum una acrior, quam altera elfet; verum hoc aifertum videtur fa-
67
nae rationi contrarium effe; etenim quis dicet, materiam purulentam, varioloiam, cancrofam veneream, & Icabiofam tantum fecundum magis & minus differre.'’ fuperius jam probavimus , atque dein adhuc clarius patebit, fpecificam hic intercedere differentiam ; quia alii & fpecie diverfi debent effe vermiculi in materia variolofa, quam in cancrofa, aut luis venereae. Plura vide §. XXII*
LXXXII*
Aft qui pertinaciter contrariae adhaerent fententiae , aliud in his jam addu* dis argumentis non inveniunt effugium -quam quod dicant, vermiculos illos,qui in rebus putridis obfervantur, effe effe-dum putredinis, non vero ipfam putredinem, adeoque putredo debeat effe aliquid aliud, & ab alio principio dependere. Verum quale illud principium fit^ in quo vera putredo confiftat, non determinatur , neque determinari poteft> E a	nam
nam fuperius jam odendimus in illis, quae adverfarii afferunt, veram naturam putredinis conditui non polfe; igitur nihil fu pered, nifi materia quaedam animata, per quam putredo condituitur , ultro propagatur, & diftinguitur.
LXXXIII.
ClariIfimam inftantiam habes in morbo pediculari, qui alias phtiriafis appellatur, tales morbos pediculares mirabiles legere polfumus in Valisnier. T. i. p. 339. & alibi. Omnes norunt hunc affe-&um elfe contagiofum, & cum putredine conjumdum, item unusquifque a praejudiciis alienus admittere debet, naturam elfentiam hujus morbi confidere in materia animata, & per hanc materiam animatam hunc morbum ultro propagari & multiplicari, quin imo , & fpeciiicari ab omni alio morbo contagiofo; igitur etiam admittere debet, illud quod hic putridum vocatur a praedkda materia animata feu potius
tius ab ejus excrementis dependere; nullus enim credo inficias ibit, quod illud foetidum , maleolens a pediculis depolitum non fit aliquod congellum ex illorum excrementis, &ovulis; ficut luperius do-monftravimus, quod illa materia , qua aquae ftagnantes , ut in lacubus & paludibus videre eft, teguntur, nil aliud fit, quam aliquod congellum exovulis, & excrementis diverforum infečtorum; idem etiam dicendum erit in nollro cafu, & de fcabie.
LXXXIV.
Ex quo iterato confiat, aliud efie, in quo putredo confifiit, & aliud, quod tanquam effečlus aut tanquam fignum pu>-tredinem demonllrat; faetor enim ille, & maleolens odor, qui in rebus putridis praecipue vero liquidis obfervatur, efi effe-dtus & fignum ; ex quo ideam putredinis formamus , qui tamen in aliquibus folidis, putridis, ut lignis vix fenfibilis efi, adeo-
E 3	que
que naturam putredinis non conftituit; quaer peiiime judicant, qui in tali putrido odore, naturam putredinis conftituunt.
^erum hic aliquis quaerere poifet, unde ille excrementorum fcetor, & maler olens odor, qui in rebus putridis obfer-vatur? Refpondeo, hujus erit eadem ratio , quae eit, quare ex feminibus non foet.dis oriantur diverfae plantae, fručtusr que foetentes ; dantur enim multa , & mirabilia in rerutn natura, quorum ratior pem evidentem ignoramus.
LXXXV.
Aft dices primo dantur in diverfis rebus plurima animalcula abfque putredine; adeoque putredo ab his non dependet; fic Loewenh: in epiilola ad Fridericum Adrianum Baronem alferit, dari in cera-fis, prunis, fed praecipue in rofis minh ma animalcula, quae eorum pediculosno* minat, absque eo, quod aliqua obfer« yetur putredo.
Di-
Dices fecundo, in pomis, pyris, aliisque fru&ibus putridis obfervatur unus alterve tantum vermiculus ; fed non eft credibile ab uno alterovc vermiculo putredinem, quae infručfibus eft, dependere; adeoque debet efte alia caufa, quare putrefeant; ficque d:cendi erunt illi vermiculi efte potius effečhis, quam caufa putredinis. LXXXVI.
Refpondeo ad primum : quod ani-malcula dari pofiint abfque putredine, leu ut adverfarii dicere folent, abfque tali foetido odore facile concelferimus; nam necelfe non eft, ut ipfa animalcula , aut etiam eorum excrementa foeteant, & male oleant, uti jam diximus de lignis putridis ; fed hoc adverfariis noftris concedere non poftumus, quod putredo abfquo tali materia animata efte poftit; qute materia animata faltem armatis oculis detegi poteft; interim quamvis feleeftilfimis etiam microfcopiis talis aliquando non detegere-E 4	tur,
tur exinde tamen ejusdem abfentia inferri non poteft; ficut enim, quamvis foetus in praedičtis animalculis contenti, & dein fuccelfive evolvendi, detegi nonpoilint, non licet inferre, quod tales non adfint; idem dicendum erit in noftro cafu. Ex quo dein patet refponfio ad fecundam ob-ječlionem.
Quamvis enim in pyris, pomisque putridis unum alterumve vermiculum nudo oculo offendamus, armato vere oculo longe plures detegi poliunt; etiamfi vero hoc fieri non polfet, tamen propter ana-logifmum quendam, eo quod in aliis rebus putridis tales obferventur, concludere polfumus, illos etiam hic adelfe debere. LXXXVII.
Tandem pro confirmatione noftrae de putredine fententiae videntur facrae literae plurimum favere; fic legimus mannam, quam Deus Ifraelitis pluerat, fi haec in aliam fuilfetconfervatadiem,putridam, &
ver-
DE CONTAGIO. .	73
verminofam fuifle redditam. Vide Exodi Cap. 16. vers. 19. 20.
Item legimus Regem Antiochum ti-rannum vivum putruiffe ex verminofa materia. 2. Machab.
LXXXVIII.
Haec, quae in praefentiarum de putredine diximus, neceflario prius digerenda erant, ut eo evidentius fententia de contagio fuperius propoiita pateat; nam putredo & contagium ita invicem nečhmtur, ut contagium in noftro corpore fine putredine eflfe non polfit; adeoque eadem vix non ratione exponi, & explanari debeant. Quemadmodum enim in unica guttula v. g. putridae aquae 2750000. ani-malculorum conditui poliunt, & ex unico, ut fuperius diximus, vegetabilium femine innumerabilia alia educi polfunt, ita, & eadem ratione ex minima , & vix fenfibili materiae contagiofae' portiuncula uberrima multiplicatio & propagatio concipi poteft.
E 5	Ta-
Talem materiae contagiofae uberrimam multiplicationem, & propagationem videre clarillime poflumus in infitione, & inoculatione variolarum; etenim vix fenfibi-lis eft materiae purulentae particula, quae ad iniitionem adhibetur; quae tamen ut experientia docet, fejre fine fine multiplicari & propagari potell. Sed quis, rogo, non erubefeet dicere, fal aliquod fi ve acidum five alcalinum, five neutrum ita multiplicari, & propagari? Igitur dicendum erit, miafma illud animatum, quod armato oculo in qualibet materia purulenta oblervatur, hanc propagationem , & multiplicationem fubire, eodem & naturae magis congruo modo, uti videmus in vegetabilibus unum femen fere fine fine multiplicari polfe. Idem inphtiriafi,feumorbo pediculari contingere fuperius jam demon-ftratum fuit. Item in fcabie polfunt facillime detegi vermiQuli, quorum ope fca-bies fit contagiofa, & ultro propagabilis;
fic
fic Dočlor Bonnius defcribit figuram non tantum nnimalculorum, fed etiam ovorum, quae in fcabie obfervantur: vide Tranf-ačtion. Philofoph. N. 283.
LXXXiX.
Si haec quae diximus, praefertim vero, fi infitionem, & inoculationem, qiae in vegetalibus v. g. cum gemmis fieri con-fuevit, attenta & ab omni praejudicio libera mente confideremus,admittemus procul dubio, nihil in rerum natura efle ve-rifimilius, & magis quoad omnes circumflandas convenire, quam hanc cum illa, quae ad inoculandas variolas inflitui folet, methodus. Sive enim gemmam ad innocu* lationem, five ramulculum ad infitionem, fi ve aliam quamcunque plantae partem ad ejusdem fpeciei propagationem, & multiplicationem alfumamus, femper admittere debemus , in illa gemma, furculo, ramufculo , folio, radice contineri propriae plantae femina primigenia, quae dein
per
per ulteriorem germinationem evolvuntur; nam fi hoc non admittamus, exurgit illud abfurdum, de quo fuperius diximus, nimirum femina produci de novo , & ex fortuito aliquo particularum motu & con-curfu exurgere mirabilem illorum fabricam; quod jam fuperius ad Atheifmum aperire viam oftendimus.
XC.
Itaque fpero fore, ut nullus dubitet, quin admittat illa per infitionem, aut inoculationem de novo; ut dici folent, pro-dučta femina, elfe ex aliis evoluta; item ex eadem pariter ratione concedat, va-riolas per infitionem elfe ex fuis feminibus evolutas, ficque multiplicatas, & ultro propagatas. In quo concedendo multo minus haefitabimus, fi perpendamus in materia purulenta variolofa dari innumerabilia animalcula , quae ibidem quam plurima deponunt femina, haec feminia dein
ul-
ulteriori evolutioni, propagationi, &mul-tiplicationi infervire folent.
XCL
Unde ratio patet, quomodo & quare infitio variolarum cum materia vario* lofa ficca & procul allata, in qua jam omnia animalcula emortua, aut faltem fe-mi mortua funt, inftitui polTit; hujus experimenti ratio conftat partim ex jam di* člis, partim ex aliis obfervationibus fere cuilibet obviis; fic lacus & paludes exfic-catae adhuc continent in illo coeno ficco quam plurima femi-mortua animalcula, eo-rumque ovula, quae dum lacus readim-plenturaqua, iterum revivifcunt & evolvuntur. Quare ex noftra , & non alia fententia reddi poteft ratio, cur feminia contagiofa tamdiu inertia, antequam evolvantur , latere poffint. Qui plura hac de re legere cupit, adeat Lancifium de no» xiis paludum effluviis, item Loewenhoe*
kii
kii epifrolam 144. aci illuftriffimum virum Bieyfvicium.
XCII.
Haec eft vegetabilium, & variolarum unifona infitionis ratio, quae fi ulla unquam , me allicere poteft, ut credam, eadem ratione nimirum per femina propagari & multiplicari tum vegetabilia, cum variolas; nam tanta eft in hoc artificio utriusque conformitas & fimiiitudo ^ ut non alia menti meae repraefentetur nili vegetabilis, & animalis differentia.
XCIII.
Hoc ipfum ,quod dičlumeft de communicatione , & propagatione contagii va-riolofi per infitionem, intelligi & dici debet de communicatione & propagatione ejusdem quacunque alia ratione humoribus noftris mixti: five enim materia con-tagiofa per vafa abforbentia periphaeriae corporis, five per infpirationem, five una cum faliva deglutita, aut quacunque alia
ra-
ratione corpori communicetur, idem fem-per exinde exurgit effečlus, & affečtus. XCIV.
Huc referri poffunt illae obfervatio-nes, & annotationes, quas Kircherus & Mercurialis de mufcis & crabronibus tempore peftis noxiis , peftem inducentibus, eamque ultro propagantibus divulgarunt. Nam, cum haec animalcula corporibus, & cadaveribus pelle infečlis infidere, eorumque fucco faturari foleant; fi haec fuis aculeis, & promufcidis fpicu-lo corpus caetera fani (limum pungant, facile tale miafrna pefliferum ( fere ut in in-iitione variolarum contingere folet communicant; quod humoribus noftris mixtum illos eodem contagio imbuit.
xcv.
Superfunt multae aliae tum obfervatio-nes, cum autoritates, quibus noftram opinionem corroborare pollemus , verum principes adducemus, ficco pede reliquas
prae-
praeterituri fic legimus in ačt. Nat. cur. Dec. 2. anno. 5. p. 26. lue venerea in-fettum , efle totum verminofum. Idem poteft A N. C. vol. 1. obs. 242. videri.
XCVI.
Contagium vermes efle volantes videre quisque poteft Dec 1. ann. 1. obf. 13. p. 56. Idem expertus eft Clar. An-dry in omnibus ulceribus contagiofis, ut in lue venerea, in cancro, in fiftula la-chrymali, aliisque contagiofis aflečtibus, quod ipfe acutiiflmus Hartfcekerus in epi-llola ad D. Andry evidentiflimis obferva-tionibus comprobavit. In purpura dari pariter vermiculos legi poflunt fel rned. Francf. Tom. 1. p. 102. & 106. item Galizius T. 11. p. 50.
Easdem obfervationes habet Lancifius p. 34.1. in epidemia ab aere verminolb, XCVII.
Cuilibet notum efl dyflenteriam efle morbum contagiofum ; verum in excre-
men
mentis dysentericorum videri poliunt in-numerabiLes vermiculi. Vide Bonet. med. fept. coli. p. 567. item D. Bono apud Valifnerium , atque plures.
XCVIII.
Aft non tantum in ftatu praeternatu-rali; fed etiam alias in ftercore, & excrementis obfervatur indefinitus numerus animalculorum, ita Loewenh. pailm, fed praecipue in epith ad Chriftophorum Wren, item alia in epiftola ad Robert. Hooke. XCIX.
Item obfervavit Valifnerius Tom. III. p. 5*07. fputum in pleuritide eife totum verminofum. Unde ratio patet, quare fi in pleuritide , & peripneumonia expe&oratio deficiat, exanthemata plerumque fupervenire confueverint; quia nimirum materia corrupta , & putrida, quae per fputum fecedere deberet, ad fan-guinem reforbetur, ficque lege circulationis ad circumferentiam corporis propelli-Tom. L	F	tur.
tur. Notatu dignilfimum eft, quod Do-čtiffimus P. Lana in fuo prodromo ali arte maeftra C. 8- p. 249. aderit, a fe in omni infečlorum fanguine obfervata fuifle minima animalcula verminofa, quae fi nigra in infečtis appareant, mortem praenuntient Item tales vermiculos dicit, a fe obfervatos fuilfe in omni re putrida.
C.
Praeterea dantur multae aliae obferva-tiones pračticae, ex q uibus tanquam a po-fteriori materia contagiofa flatui poteft elfe verminofa; norunt enim omnes pratiiti, fere omnes fimilesmorbos, uti§.LXXXI. jam demonft ravi mus, remediis contra vermes, feu anthelminticis tratiari, & optime abfolvi. Sic fcabies, lues venerea, aliae-que foeditates cutis promptiflime mercurio obediunt. Talem contagiofam foeditatem cutis mercurio curatam vide fis Ephemer. nat C. ann. 3. p. 157.
Sic
Sic Dovers: legs d’un me Jean d ja pi-trie dicit, pruritum externum efle a vermiculis, quia aqua mercurialis juvat, p. 107. Item experimento didicit, ulcera depafcentia , quae variolis fu pervenire folent, optime curari mercurialibus; vide ejusdem trači, de variolis.
CL
In febribus malignis mercurialia efle optima remedia. Vide comment. de rebus in med. geftis Tom. 1. p. 240. & alibi; fic Bianchini dragmam unam pro dofi cum fyrupo, aut conferva appro-priata ter aut quater de die propinabat. CII.
Fridericus Schreiberus obfervavit in febribus peftilentialibus mercurium cum camphora mixtum efle prae omnibus aliis remediis efficacilfimum; etenim hoc modo mercurius a camphora ita cicuratur, ut impar fit movendae falivationi, quod etiam Hxpertilflmus Huxham obfervavit.
F 2	Eu-
84 Tractatus I.
Europaei aequatorem tranleuntes tuto perfentiunt corpore intolerabilem pruritum , qui mercurio facile abigitur ; hic autem pruritus dependet a pluviis vermi-nofis ibidem copiofe cadentibus. Ita des Landesin fuo elegant illimo t raftat u de ventis p. 303. huc referri poliunt amuleta , quae in pede, aliisque morbis contagiofis pro praefervatione in ufum vocari folent, quia conflant ex mercurio & arfenico. Verum hoc tempore omnes pračtici norunt , quam proficuus fit cortex peruvia-nusin omnibus malignis, & contagiofis morbis , in omnibus incurabilibus ulceribus tam internis quain externis, in gangraenam, aut fphacelum tendentibus; afl oftendi non potefl alia ratione nifi virtute fua, quam poflidet, anthelmintica hunc effečtum exercere polle.
CIII.
Corticem vero peruvianum elfe fum-mum anthelminticum vide A. N. C. dcc.
85_
2. obs. 123. Idem legere poteris in A. Erud. Lipf. Han. 1695. p. 386. Idem fentiunt Lancifius, Ramazzini , Werl-hoff, aliique, qui hoc remedio non tantum ad gangraenam , fed etiam in morbis contagiofis utuntur.
Quapropter legi meretur Clarifs. Va-teri dillertatio de efficacia corticis peru-viani in gangraena Wittenb. 1734.
CIV.
Febres epidemicae malignae,quae aliis remediis non cedebant, tollebantur cortice peruviano. Vid. comment. de rebus in fcient. nat. & med. geftis vol. V. part. IV. pag. 666.
Eundem effečtum expertus eft in febribus malignis Clar. Apini in tračlatu de morbis epidemicis. Sed nunquam evidentius corticis virtus alexipharmaca conftat, quam ex obfervationibus Eruditiflimi & Magnificentiflimi D. de Haen; vide ejus rationem medendi.
86 Tractatus I.
Videntur itaque tam mercurius , quam cortex peruvianus in praedi&is morbis con-tagiofis luam vim vermifugam & vermici-diam exerere , & hac ratione alexiphar-maca appellari poirunt.
CV.
Huc etiam referri debet illa notabilis obfervatio , quam habet Celeberrimus Bocconi in fuo tračlatu lingua e trufca edito , cui titulus : Offervationi naturali &c. obfervatione 3tU p. 60. Dicit enim, in omnibus ulceribus, bubonibus petechiali-bus, aliisque contagiofis fe deprehendiflfe innumerabilia animalcula, ubi adducit ca-fum cujusdam aegri , qui in externo corporis habitu laborabat pullulis feu tuberculis plenis vermiculis; unde a Domino Baronio medico Faduano, ibique profef-fore meritilfimo unftione mercuriali fanabatur , quem cafum atteftato latino confirmat. Idem fere cafus narratur a Domino Philippo Mafiiero Chyrurgo Padua-
no;
no: Erat ulcus in pede plenum vermiculis cami mufcolofae profundiliime infixis; hoc ulcus tračlabatur ordinariis traumaticis & anthelminticis, quibus alias vermesin-teftinales deleri & occidi folent; fed nihil proficiebat; quare judicat Dočlillimus Valifnerius, tales fuifie diverfos ab intefti-nalibus, adeoque unčlione mercuriali,tani quam univerlali anthelmintico delendo» fuifie. De morbo pediculari mercurio cu ratopoflunt multae, & mirabiles hiftoriae legi in Bibliotheca med prači. Mangetti, item apud Schenkium, Bartolinum & alios; fed nil magis mirum , quam hifloria in operibus CL Valisnerii T. i. p. 339. allata de očtuagenario , qui tanta pediculorum multitudine obruebatur» ut non tantum totum corpus, fed & lečlus & vedeš iisdem exundarent; a quibus ipfeCla-rifs. Autor deducit, illam putridam & ulcerofam materiam ab eorum excrementis dependere.
Praetereo multa alia experimenta, quae dein, dum de rubigine,de lue,feu morbis contagiofis brutorum, de variolis , fcar-latina dicemus, adducentur. Supereft, ut oftendamus, quod ex jam jačtis de contagio, & putredine fundamentis, facilius, & expeditius, quam ex ulla alia de contagio opinione, multae, & difficiles alias quaeffiones, folvi & enodari poffint.
CVI.
Quare ad quaeffiones fuperius propo-fitas ex noffiis principiis facile refponde-re polfumus; fic in prima quaeffione pro-pofita fuit difficultas : quare a variolis variolae , a pelle pedis, a lue venerea lues Venerea pariter contrahatur, & propagetur? idem dicendum ell de aliis morbis contagiofis. Sicut enim ex certo vegetabilium femine certa planta, & non alia, ita ex certo contagiofo miafmate certus, & determinatus affečtus, & non alius evolvi-
vitur, & propagatur; quia unum ficut alterum ad primigenia illa femina reduci, & revocari debet.
CVII.
Ex quo fundamento fatisfieri pariter poteft alteri quaeftioni, quae contagium hominum fpecie diftinguit a contagio brutorum ; item quae brutorum contagia fpecie inter fe differre afferit; fic lues bovina debet fpecie differre ab equina, ovili, canina, & aliis; quia non tam facile videre eft, ut contagium unius fpeciei propagetur ad aliam fpeciem; fic videmus, canes & homines impune verfari inter boves & oves lue affečlas. Cui quaeftioni ipfe Divus Hippocrat. lib. de flatibus N. 8. fatisfacere videtur dicens : differt corpus a corpore, natura a natura---non enim omnium animantium generi eadem aut non conferunt, aut commoda funt alia aliis magis convenientia. Quando igitur aer ejusmodi inquinamentis plenus eft, quibus humana na-F s	tu-
tura offenditur, homines agrotant ; quando vero alteri cuipiam animantium generi aer inconveniens eji, tum morbus illud genus cor~ ripit. Ex quo patet, quod alia fint femi-nia in contagio , quod homines, & alia, quod bruta afficit; fed de his plura in fečtione de rubigine dicemus.
Aft, dices ex obfervationibus conflat, contagia ab una fpecie in aliam fpeciem tranfiiffe utj in ephemerid. dec. 2. ann. 7. obf. 192. Item cent. VIII. obf. 44. Item Silius Italicus de pefte carthaginenfi lib. 14.
vim primi Jenfere canes, mox nubibus
atris
fluxit dejiciens penna labente volucris.
Similem contagionem defcribit Diony-fius Halicarnafleuslib. 9. quae primo equorum, bovumque armenta invafit, mox pecudes, & alia quadrupedia aggrefla eft, dein paftores, & colonos attigit & totum Romanum agrum pervagata, urbem Romam
mam invafit. Adeoque ex his, aliisque, quas hic praeterire oportet, obfervatio-nibus, videtur idem fpecie miafma conta-giolum ab una fpecie ad aliam tranliilfe.
cviii.
Item quotidie fere in praxi obferva-mus, unum miafma contagiofum cum altero conjungi, aut in alterum degenerare; fic 1'aepe videre eft miliaria exanthemata cum variolis, morbillis, petechiis, aliisque conjungi, & eundem eodem tempore affligere aegrum. Item fcabies, aut ulcera de repente ficcata, & retro pulfa in miliaria degenerare folent. Adeoque fignum eft, eandem efle ubique caufam materialem , & fecundum magis tantum & minus differentem.
CIX.
Ad primum refpondemus: hoc tempore vix aliquando aut faltem rariffime obfervari, luem ab una fpecie ad aliam tranfire; fi tamen aliquid fimile contingat,
gat, dicimus, non ede eandem fpecie cau-fam materialem contagii fed aliam & fpecie diverfam , quae ex diverfis caufis corporibus communicatur, aut fi illis jam in-efl, evolvitur , & in ačtum deducitur. CX.
Ad fecundum refpondemus: faepe contingere , ut exanthemata miliaria praecipue cum variolis conjungantur, aut easdem fubfequantur; adeoque dicimus, talem cau-fam materialem variolarum, & miliarium polfe elfe eandem fpecie, & polfe etiam fpecie differre; fi enim experientia conflaret, quod a tali materia miliarium five per inoculationem , infitionem, aut quacunque alia ratione alteri corpori communicata, non variolae fed ipfa miliaria propulularent, in tali cafu diceremus, hanc materialem caufam miliarium elfe fpecie diverfam a variolofa, adeoque propria ejusdem feminia in corpore jam latuif-fe, & tandem per diverfos motus febriles
evo-
evoluta efle , quemadmodum hoc videmus in pleuritide, & peripneumonia, aliisque, quae* non difcutiuntur , inflammationibus fere quotidie contingere.
Si vero conflaret, quod haec materia miliarium, quacunque ratione alteri corpori communicata, tandem in variolas degeneraret, in tali cafu nos diceremus efle eandem caufam materialem , & quidem variolofam; adeoque differentiam nullam intercedere nifi quoad ipfam faciem ex-trinfecam, quae fpeciem mutare non pot-eft. Haec vero differentia extrinfeca derivari poteft primo a tempore morbi , quo in confpečtum venire folent exanthemata , fecundo a loco, in quo talia pro-pululare confueverunt; quoad primum, notum eft pračticis , exanthemata miliaria fupervenire aegris, a variolis tanquam principe morbo vix non jam exhauftis, ubi inquilini humoresjam deficiunt; adeoque deeft humidum, ut in tantam eleventur
tur molem. Interim haec differentia dependere poteft etiam a loco, feu a valis, in quibus talium humorum flafes contingunt ; clarilfimam initandam habemus in materia contagiola venerea, quae pro di-verfo tempore morbi, &loco, etiam di-verfam faciem externam repraefentat, fic in principio gonorrhaeae alba, dein flava, tandem,fi diutius duraverit, & virulenta evaferit, viridis confpicitur ; item aliter fe habet illa materia venerea, quae in facie , aut membro virili per modum ulcu-fculorum videtur, quam illa, quae diver-fas glandulas per modum bubonum , ut in inguine occupat. His non obftan-tibus, eft tamen eadem fpecie materia venerea.
Hocipfum videre eft in furunculis, qui variolis quandoque fupervenire folent, & aegris plus moleftiae,quam periculi inferunt; namfuppurati, & aperti magnam
materiae purulentae quantitatem fundunt. Hanc autem materiam furunculorum nihil effe judicamus, quam materiam variolo-fam a fuppuratis variolis per vafa abfor-bentia peripheriae corporis ad maffam fanguinis delatam, atque una cum humoribus circulantem, & per modum crifeos ad fuperficiem corporis depofitam; fi enim ifti furunculi, qui variolis fuperveniunt, & eorum pus, quoad externam tantum faciem confiderentur, vix aliqua obferva-ri poterit differentia ab aliis furunculis, qui a materia variolofa non dependent, cum tamen fpecie inter fe differant; nam a primis judicamus variolas ultro propagari poire, quod ab aliis fieri non poterit Igitur quemadmodum nec in animalibus , nec in vegetabilibus aliqua levis externa differentia , aut fimilitudo fpeciem confti-tuit, aut variat; idem dicendum erit in noftro cafu. Etenim experientia conflat eadem fpecie vegetabilia , & animalia
propte«
propter diverfitatem loci, & aeris diver-fam aliquantum faciem praefeferre.
CXI.
Verum fi quis laboraret, ut noftris dictis aflentiatur, facilius concipiet varias in materia contagiofa occurrentes mutatio^ nes , fi perpenderit rite mirabiles meta-morphofes, quas in minimis infectis, quin imo& in vegetabilibus contingere obferva-mus ; poterimus propter quendam analo-gifmum multa phaenomena de contagio in genere, & in particulari refolvere, & dilucidare. Sic in animalibus videmus multas, & mirabiles metamorphofes faepiffi-me evenire-; quemadmodum vermiculi, qui frumenta , & circumpofita tabulata exedunt, fiunt tineae volantes, illae de-' ponunt multa ova, ex quibus dein praedicti vermiculi evolvuntur. Pulices ponunt ova, ex his prodeunt vermes, & ex vermibus pulices. Item varia erucarum genera transformantur in mulcas, & ex ha-
rum
rum mufcarum ovis itidem erucae evolvuntur, quam plurima alia fiunt Nymphae, chryfalides, quorum aliqua citius, alia tardius evolvuntur; fic dum aqua, aut aliud fluidum putrefit, diximus evolvi quam plurima animalcula, quae, fucceflive dum adolefcunt, adfcitis alis, in aere fuum quaerunt domicilium.
Item conflat ex obf. Valifneri , vermes equorum in chryfalides , & has in mulcas, degenerare. Plures fimiles meta-morphofes legi poflunt apud Clariflimos Loewerihaek) Schwamerdam, Reaumur, Lefler, fed praecipue in elegantiflimo tractu expertiflimi Domini Gcedart gallico fermone edito.
CXII.
Afttales metamorphofes legimusetiam in antiquilflmis autoribus, ut Ariftot. & Ovidio, fic Ariftot. L. V. H. A. CXIX. towgo poft tempore putamine rupto avolant Tam. I.	O	inde
(j8 Tractatus I.
inde animalia pennigera, qua:papiliones vocamus.
Item Ovid. metamorph. lib. V. de metamorph. infečl ita habet:
Quaque Jolent canis frondes intexereJilis /igrejles tinea ( res objervata colonis ) Ferali mutant cum papilione figuram ; Nonne vides , quos chara tegit Jexangitla.
fatus
Melliferorum apium Jine membris corpora naju
Et Jerosque pedes , frusque ajjiimen
pennas ?
CXIII.
Item fecundoobfervationibus conflat, quod, dum talia infečta fe in nymphas condunt, feque plus minus denfo , & duro obvolvunt putamine , aliqua eorum citius, nimirum ra aliquot hebdomadas, alia tardius , intra aliquot menfes, quin imo intra annos, rupto prsedičlo putamine evolvantur, & in papiliones aut alterius
rius generis iniečta degenerent; lic omnium, qui obfervationibus microfcopicis operam navAunt, repetitis experimentis conftat, quod femen ante pubertatis annos anima* tum, feu vivis Vermiculis refertum, non obfervetur; cum tamen hoc ipfum femert in genitore, a quo derivatum erat , multos ante annos animatum fuerit; adeoque fignum eft, tales vermiculos, fivefubfpe* cie nymphae, fiveovulorum, diu delitefce* re, antequam animentur. Idem obferva* mus in miafmate v. g. peflilentiali, vene* reo, podagrico, hydrophobico , aliisque, quae diu inertia, antequamevolvuntur, latere poifunt.
cxiv.
Obfervamus tertio, quod animalia bruta majora devorent minora; quin imo hoc ipfum obfervamus etiam in minimis; fic vermiculi, qui microfcopio in tartaro dentium obfervantur, delentur a vermiculis acetis vide Loewenh. Arcana nat.
G 2	de-
detečfa p. 43. Talia plura apud praedictos clariifimos autoreslegi poffant. Quin-imo talem antipathiam intra multa Vegetabilia videmus. Adh Erud. Lipf. 1689-
P- 343-
CXV.
Obfervamus .quarto, quod quaedam infedta deponant fua ovula ad corpus aliorum animalium, ibidem fovenda, ac tandem evolvenda, quae ratio aliquibus impofuit, ut crederent,unum animal in aliud mutari, cum tamen nonnifi fotum, & nidum pro evolutione praefliterit; lic dantur quaedam mufcae, quae equis ad anum deponunt femina, quae, dum ibidem evolvuntur fub fpecie vermiculorum , fe in intefti-na infmuant. Vide Reaumur Tom. IV. p. 11. m. XII. Itemeft genus mufcarum, quae ichneumones vocantur , iftae deponunt ovula ad corpus aranei, & erucarum; talia ova pariter ibidem foventur, & excluduntur, fed ut breviter efferam,
quod
quod omnes norunt: nimirum vix aliquod animalium genus effe, in quo & ex quo non propululent diverfa inlečlorum genera ; quin imo ipfa infečta habere alia in-fečta a fupradičlis clariffimis autoribus demonftratum & omnibus notum eft. Aft nihil in natura mirabilius invenio, quam quod Nieremb. hift. nat. exot. lib. X. cap. 14. affert; afferit enim,dari in Bra-filia certum avium genus tuputa dkffum, quae vivae totae vermibus farciuntur, has pro carne habent, his fingula membra imbuta funt , praeter offa & pellem nihil carneum habere videntur, cutem denfis exornatam pennis perforare non obfervan-tur. Unde in omnibus his & fimilibus ca-fibus admittere debemus talia feminia ibidem deponi, aut jam illis ineffe, & fuo tempore ibidem evolvi.
CXVI.
Tandem quinto obfervamus, in eodem folo diverfae fpeciei vegetabilia evolvi, & G 3	crefce-
crefcere; item conflat, ejusdem (peciei vegetabilia habere alias fpecies flbi fubor-dinatas $ fic dantur diverfa poma , pira, cerafa, mala, funt enim alia dulcia, alia acida, alia vinofa &c. quin imo obfer-vantur etiam in vegetabilibus diverfae contingere metamorphofes; fcilicet quasdam antiquitus cognitas plantas nunc defidera-ri, novas vero & alias incognitas exoriri, & quandoque degenerare A. E. Lipf. 1686. & 1687. p, IC)6- Ipfe Eruditif-flmus & in botanicis acutiffimis Linnaeus admittit non tantum in animalibus, fed etiam in vegetabilibus fpeciesfpurias, feu hibridas, quae habent propria feminia, ut diutius in natura perdurare polflnt, Talis eft v, g. peloria, quam ex linaria deri-. vat, dum nimirum fligma linariae alterius plantae femine confpergitur.
CXVII.
Notabilis degenerationis vegetabilium cafus legebatur in publicis ephemeridibus
anni
anni 1758- nimirum grana avenae fata in verum triticum degenerafle, quod taliter contigifle fertur: Pauper rufticus in aeftate avenam feminavit: hic ut fua armenta pafceret, virides in eodem agro protuberantes prominentias refecuit, quod fere fmgulis quatuor aut quinque hebdomadis ad ternas ufque vices repetiit; fic-que fuo tempore non avenam, fed verum triticiyn magna cum fui admiratione collegit.
Idem experimentum , & eodem modo & cum eodem effečtu probatum fuit in Hollandia Harlemi a Domino Sypen-ftein confiliario, & pro illo anno focieta-tis fcientiaruin ibi erečte Praefide.
CXVIII.
Interim fi experimentum, ut nobis oblatum erat, ita fe habet, haud credidero, femina avenae in verum fecale degeneraflfe, aut mutata fuilfe, fed fi mihi liceat con-je&urare, crediderim potius in uno femine faepe, aut faltem aliquando contine-G4	ri
io4 Tractatus I.
■ ■ —■ — 1 11
ri plura alia femina fpecie diverfa, pro diverfitate circumdandarum quandoque evolvenda. Hoc docent morbi hereditarii , ubi in femine humano eorum etiam leni na continentur. Sic femina v. g. tri-tic. cetera faluberrimi, fi fint in vicinia alterius tritici rubiginofi, confellim inficiuntur miafmate rubiginofo, ut, fi talia fem nentur, triticum exinde rubiginofum evadat. Idem dicendum eft de illis infe-čVis , ut tu puta, quae vermi nofa oriuntur & vivunt Item conflat, grana chermes nihil aliud elfe, quam cumulum vermiculorum. Grana feu femina piperis videntur pariter in fe continere feminia vermiculorum . quia macerata in aqua copiofif-fima talia exinde evolvuntur.	Unde non
immerito videtur BufFonius opinari, omnia Vegetabilia elfe animata.
CX1X.
Ex his, aliisque fimilibus obfervatio-nibus , quae tam in regno animali quam in
vege-
vegetabili evidenter contingere videmus, poliunt propter paritatem rationis multa coroliar a , quae ad enodandas quam plurimas & difficillimas de contagio quaeftio-nesinfervirent, deduci; ut li quaeras.
cxx.
Quare miafmata maligna tamdiu inertia perfiftere valeant, ut in hydrophobia, podagra, lue venerea, aliisque fimi-libus obfervare eft ? quae multos annos innocua , & inertia in corpore latere, & tandem multos poft annos Ieris in nepotibus in ačlum deduci & efflorefcere vide-tnus ; quin imo exinde explicari pote^ quomodo certi morbi contagioli, ut lepra, variolae , lues gallica per multa fecula file-re, aut faltem vix fenlibiliter fe explicare valeant: etenim ex noftra, quam Aruimus fententia, certum eft, omnia morborum contagiofo rum feminia ab initio creationis jam extitifle, & probabiliter primis feculis, quamvis nullam eorum memoriam, G s	fi
fi pellem excipiamus, habeamus, tam fu-nefta, quam nunc faevitie genus humanum afflixifle; tempore autem Hyppocratis, & luem gallicam & variolas vix fenfibi-les fuifle; ita ut adhuc dubitem, an haec Divo Hippocrati nota fuerint, nec ne. Sicut enim lepram, elephantiafim rarilfi-mum morbum hoc tempore dicere debemus, qui tamen prifcis temporibus, ut patet ex facris literis & Hipp. communif-iimus erat affečtus; ea propter etiam au* tores vix hoc tempore de ejus cura folliti efie folent; Idem dicendum erit de variolis, & lue venerea tempore Hippocratis ; fi enim tunc illi morbi, ut nunc faeviiflent, vix credibile eflepoteft, ut fo-lertiflirnus Hippocr. qui alios morbos tam accurata ratione defcripfit , hunc principem & tam funellum morbum vix fuperfi-claliter tetigiflet.
I07
CXXI.
Experientia itaque docet, lepram ,quae quondam communiifimus fuit morbus, hoc tempore ita deficere, ut vix ejus fuperfint vedigia. Item condat, quod lues vene-rea, quae in fui exordio tam contagiofa, funeda & plerumque lethalis fuit, nunc potius cum incommodo, quam cum periculo fua decurrat tempora ; nam primis illis temporibus quam citilfime pervadebat , & corrumpebat omnia membra, quae nunc genitalium fede contenta per modum gonorrhaeae fuum abfolvit decur-fum; neque enim hoc tempore tam facile contingit, nili praepodere tracdetur, ut reliqua aggrediatur membra. Undefpe-randum ed, fore, ut brevi hoc malum,uti ante plura faecula, fileat, aut faltem in-fenfibiliter glifcat, quod jam dudum in votis & in auguriis erat expertidimi* Adrucii.
CXXII.
Talia decrementa obfervantur pariter in aliis, ex quibus vulgo dicimus, natuiam in fuis operibus deficere; fic legimus Ef* drae Lib. 4. C. 5. conjidera ergo &r tu quoniam minori flatura eflispra bis, qui ante vos; & quipoflvos; minori quam vos, quafi jam Jenefcentes creatura,
Item Juvenalis , & Homerus x. & 12. Iliade.
Nam genus boc vivo jam decreflebat
Homero,
Terra malos lumines educat atque pu-
filios
Item Lucretius.
Jamqne adeo fracla efl at as, cejfeta-que tellus,
Vix animalia parva creat, qua cunSla
creavit.
Secla, deditque ferarum ingentia cor-> pora partu.
Item
I09
Item ante Hippocratem, & medente illo, corpora tanto pollebant robore, ut illis non tantum integris & fanis,fed etiam aegris veratrum fine omni noxa propinaretur ; aft jam Galleni tempore robur illud decrefcebat, & Galienus ipfe textu <29. & fequentibus conqueritur, miraturque, veratrum ab Hippocrate febrientibus prae-ftitutum fiiilfe, dicens : nos vero neque integro bomitii dare audemus.
CXXIII.
Haec & fimilia plura non aliunde facilius quam a fucceifiva feminis evolutione intelligi, & comprehendi poliunt; etenim aliqua eorum, uti jam fuperius diximus, citius, alia tardius, ordine a Creatore^)raefta* bilito evolvuntur; alia vero propter nimias & frequentes evolutiones decrefcunt, aut plane jam defiderantur. Unde ratio reddi poteft horum, quae a medicis pra-čticis in morbis contagiofis obfervantur; fic Sydenham obfervat, quod morbi epi-
demi-
—
demici contagioli fuis fub initiis foleant fu* rere, tandem vero fuccelfive decrefcere. Quod Plinius Lib. 7. C. 16. quam optime expreflilfe videtur, dum ait: in plenum autem cuuclo mortalium generi minorem in dies Jieri, propemodum objervatun ra-rosque Patribus proceriores conjimente uber* talem Jeminum exujlione, in cujus vices nunc vergat avum.
Hoc experiuntur coloni in feminibus vegetabilium &c. vide §. CXXVI. CXXVI.
Pofuit enim adorabile & omnipotens Numen, quemadmodum omnibus creaturis in earum mutationibus, ita vel maxime omnibqs feminibus flatas, & praeftabilitas quasdam leges, ut aliqua earum longe citius , alia tardius evolvantur, & in ačlum deducantur, nam fupcrius jam offendimus, omnia femina tum animalium, cum vegetabilium, quae hoc tempore evolvuntur, in primis illis jam feminibus a Deo creatis
contenta fuifle. Aft quare haec femina non jam ante mille & plures annos fuerint evoluta, aut quare non aliquot feculis tardius, vix alia, nifi quam nos adduximus, ratio reddi poteft. Acutifiimus Hartfae-kerus credit, quod feminum fuccefliva extricatio, & evolutio ex primigeniis fuis feminibus fe habeat, ut fručtus ex fuis arboribus , quorum primo illi, qui maturiores funt, decidere folent.
cxxv.
Ex fupra dičtis obferuationibus facilius etiam concipi poteft, quare unum miafma contagiofum videatur faepein aliud degenerare, aut cum alio conjungi, aut per modum cujufdam antipathiae alterius confortium abhorrere; fic non una vice vidi, praefentibus variolis fcabiem fugatam fuifte, aut dixero potius filuifle ; nam diflipatis variolis poftliminio fcabies rediit, & eadem pertinacia, ut prius, aegros affligere folebat.
CXXVI.
Hoc ipfum experti ruricolae in vegetabilibus, & animantibus oblervant, quod in fylva funditus excifa & deleta non amplius ejusdem fpeciei , ut prius, fed alterius vegetabilia propululent.
Item quod peregrina five femina five animalia in alienas terras allata fucceifive degenerent, decrelcant.
Pariter ex hisratio reddi potefl, quomodo lues brutorum in homines , & vi-
ciifim, aliquando tranfire dicatur, quod fa&um fuille in ephem. Dec. 2. ann. 7. obf. 192. p. 363. item cent. VIII. obf. 44. p. 319. & alibi legimus. Exempla haec credo oppido rara funt, fi tamen aliquando obfervantur, non erunt eadem fpecie feminia morbi contagiofi fed alia , & fpecie diverfa , uti hoc fuperius jam infinuatum erat. Item facile concipere pof-fumus , quare ipfa contagia videantur quafi a feipfis aliquando dilferre; fic ob-
fer-
1 1 3
vationibus conftat, unam pellem alterius efle genii ab altera , & diverfam medendi methodum requirere; etenim §.CXVI. jam diximus , in vegetabilibus inveniri diverfas fpecies fubordinatas ad eandem fpeciem reducibiles.
CXXVII.
Tandem patet ratio,quare non femper, dum tempeftas humida pluviofa, & nebulo-fadominatur, morbicontagioii graifentur, quia aer hurnidus non femper fecumfert femina verminofa, & quamvis diceremus, quod femper talia fecumferat; erunt tamen ut plurimumtalia, quae machinae humanae communia & familiaria funt ,ut haec nullum ex his detrimentum exfpedtandum habeat; fic quotidie & quolibet vix non momento temporis quam plurima mufcarum, aliorumque infenfibilium infečtorum ovula cum aere efculentis & potulentis abfque omni fanitatis detrimento deglutimus; item videmus bruta myriades animalculorum &
lum I.	H	OVU-
ovulorum una cum diverfis liquidis lta-gnantibus ex cloacis pariter fine lenfibili fanitatis dilpendio haurire. Clarifs. Loe-wenh. in fuis arcanis naturae rationem hujus obfervationis fundat in eo, quod credat talia animalcula, & feminia non tranfire ad fanguinem ; verum pace tanti viri dixerim, potius hoc contingere, quia talia ita familiaria & homogenea humoribus redduntur, ut corporibus tam facile nocere non valeant.
Hujus aflerti ratio fundatur in aliis obfervationibus ; fic notum eft, Tureas, Perfasque ad unam alteram ve drachmam opii ferre pofie, quod noftratibus ad unum alterumve granum exitiale elfe poteft. CXXVIII.
Ex quibus colligimus , quod feminia, quae morbis contagiofis inducendis paria funt, debeant elTe quafi exotica & peregrina , noftrisque humoribus hetero-genea & infefta; five haec ab externo ad-
ve*
veniant, five in noftro corpore jam prse-exiftentia a certis caufis evolvantur, & in ačtum deducantur.
CXXIX.
Ex antea diiftis ultro colligimus,quare morbi contagiofi ad certum tantum gradum in illo, quod prehendunt, lubječto multiplicari foleant, quamvis in aliis fere fine fine multiplicari & propagari poifint; fic videmus , variolas in illo , qui illis laborat, ad certum tantum numerum multiplicari , quamvis illae in aliis fubje&is ultro multiplicari poifint. Cujus ratio ex jam dičlis fumi poteft, quod talia feminia corpori, quod iis afficitur, jam familiaria reddi videantur ; alias talis variolarum multiplicatio, & evolutio fine fine in eodem deberet fuccedere corpore.
Et haec forte unica eft ratio, quate is, qui femel variolis laborat, ab eis impofterum plerumque liber degere obfervetur.
Ha
CXXX.
«
■"	i	.... i	1 ■■«■■■
cxxx.
Huc etiam potefl referri illa notabilis obfervatio, qua conflat, quod illi, qui lue celtica, aut Gonorrhaea faepius laborarunt, quamvis per appofita remedia fanitati reflituti elfe videantur, tamen miafmatis venerei reliquias infcii infinufuo foveant; quia fi hi uxorem, de cujus pudicitia certo conflat, ducant, contingit, ut uxor praedičlo afficiatur contagio, fano perfiflente aliquamdiu marito, qui,dum eadem in fe perfentit incommoda, credit imaginaturque fibi violatam ab uxore fidem; uxor vero fuse confcia innocentiae caufatur hujus nefandi criminis maritum. Ex quo dein tot jurgia, tot tricae inter matrimonio junclos exurgere con-fueverunt; fimilia videri polfunt apud Fonfecam , Mercurialem, Fernelium , item Rejes camp. elys. jucundarum quaefl. 60.
Ho«
Hoc autem non nili ex noftris principiis deduci & concipi poteft ; quia talia miafmata venerea marito ita iam reddita funt homogenea & familiaria , ut fa* nitatem non laedant, quod ita fe non habet refpečhi uxoris.
CXXXI.
Tandem quaeftioni quartae, quare nimirum materia contagiofa fit tam facile communicabilis, & multiplicabilis? videmur pariter ex jam dicitis fatisfecilfe, dum oftendimus, hanc materiam ex fuis femi-niis evolvi, & multiplicari ac ultro propagari eadem ratione, qua vegetabilia propagantur, & multiplicantur; oftendimus autem,in unico femine contineri innumerabilia alia evolubilia, atque omnia, quae ad haec ufque tempora in rerum natura extiterunt, in primigeniis illis feminibus contenta fuifie; quae omnia perquam appofite noftrae quaeftioni applicari poliunt.
n8 Tractatus I. CXXXII.
Nihil vero evidentius ex noftra fen-tentia deducitur, & majore cum fundamento oftendi poteft, quamcaufa, cur, & quomodo humores noftri corporis caete-ra fanillimi, fi vel a minima alicujus contagii fcintilla afficiuntur, extemplo infici, & confpurcari foleantj ut medici pra-dlici faepe mirentur v. g. in variolis bre-viffimo tempore fanguinem fieri fpiffium , & lardaceum, qui paulo ante fat laudabilis effie videbatur. Si enim illa, quae fu-perius de aqua nuceriana corrupta & de aqua mari vedla & putrida reddita diximus §. LXXIII. in memoriam revocemus , ratio eorum , de quibus hic quae-ftio cll, facile reddi poterit; ficut enim aqua nuceriana alias limpida & infipida, fi putida fiat, naufeofa, foetens & turbida evadit ; idem dicendum eft de humoribus noftri corporis putrefcentibus; quia ficut praedidti effedlus in aqua nuceriana
UL.
riana putrefcente ab innumerabilibus ani-malculis evolutis, eorumque ovulis & excrementis dependent; ita etiam admittere debemus, quod humores noftri corporis putrefcentes a diverfis animalculis evolutis, & ab his copiofe depolitis excrementis , & ovulis inficiantur , & con-fpurcentur, ficque propter haec heteroge-nea ipfis immixta corpora inepti ad liberam circulationem reddantur.
CXXXIII.
Hoc ipfum proh dolor! omnes medici pračtici in infantibus, vermibus inte-ftinalibus affeftis quam evidentiflime ob-fervant, & nobifcumfateri debent, quod illa febricula , qua? in talibus cafibus mi-feros infantes depafcitur, dependeat ab illis vermium excrementis ad inteftinadepo-fitis, & magnam partem ad maflam fan-guineam delatis, quas ibidem tanquam corpora heterogenea fanguini mixta; partim ftimulo, partim minus proportionato fuo vo-H 4	lu-
lumine motus febriles excitant, & liberam humorum circulationem interturbant; talia heterogenea corpora a viribus vitae, feu ofcillationibus vaforum conqualTantur, atteruntur , fi fieri poteft, digeruntur, coquuntur, ut per unam alteramve viam evacuari poiiint; illa vero, quae in minimis vafis peripheriae corporis fubfiftunt, fub fpecie di ver larum efflorefcentiarum, feu exanthematum, in confpečtum veniunt , quae exanthemata, cum nihil aliud fint, quam miafma,feu aliquod congeftum ver-minofum, facile concipi poteft, quare lint communicabilia, & multiplicabilia ; & ut alias dici folent, contagiofa. CXXX1V.
Hic poftet difficilis, in qua non omnes conveniunt , proponi refolvenda quae-ftio, an nimirum putredo , & contagium fuafeminia ab externo femper adipifcantur, an vero talia ipfis corporibus inlint, & data occafione aliquando evolvantur?
cxxxv.
cxxxv.
Noftra hac fuper quseftione eft opinio , talia feminia non femper advenire ab externo , fed ipfis corporibus inelFe, &, li requifitae circumflandae adfint, faepe evolvi & propagari. Hujus afTerti ratio eft primo:quia microfcopia docent, quod fere in omni liquido, & folido, putre-fcentibus,alia quoad figuram, magnitudinem, partiumque conftituentium diver-fitatem obferventur animalcula; fic alia videntur effe in vino & aqua, & alia in. aceto; item alia in maceratione piperis, quam in granis v. g. frumenti, aut alterius cujusque folidi vegetabilis. Idem dicendum eft de aliis.
Item experientia conftat, quod, fi proe-di(fta vegetabilia macerentur in aqua, longe plura, & diverfa, quam in fola aqua, obferventur animalcula, adeoque fignum eft , quod talia feminia verminofa jam cuilibet vegetabili infint.
H 5 CXXXVI.
CXXXVI.
Hic poflet aliquis dubitare, qua ratione ipfis vegetabilibus infint ? Nos re-fpondemus, talia feminia verminofa fere eodem modo inefle ipfis vegetabilibus, uti fuperius diximus, illa inelfe ipfis lacubus exficcatis, quae, adveniente humido animantur , & multiplicantur , ut fuperius jam di&um eft.
CXXXVII.
Ex quo fundamento jam ipfe Do&if-firnus Buffonius indicavit omnibus vegetabilibus inelle quandam materiam animatam certam mature animee : cujus ulterior ratio defumitur ex experimentis CL. Woodwardi, aliorumque fupra nominatorum Authorum; ex quibus condat, quod liquidum aqueum, dum ad putredinem difponitur, exhibeat aliquam materiam viridefcentem, quae ex illorum ob-fervationibus nil aliud ert, quam congeries minimorum animalculorum , eorum-
que
que ovuiorum ; & quod haec materia vi-ridefcens infer viat pro nutrimento & augmento plantarum.	Quapropter quilibet
ex hoc unico experimento facile comprehendet, omnibus vegetabilibus inefle aliquam materiam animatam, a qua nutriuntur & augentur; iisdem enim conftarede* bent, quibus nutriuntur.
CXXXVIII.
Item experientia cuilibet eft nota, quod materia putrida five animalium, live vegetabilium , tum pro nutritione, cum pro fruftificatione vegetabilium plurimam conferat fymbolam, quae materia putrida , ut jam oftendimus, ferta eft feininiis verminofis; ex quo iterato conflat, vegetabilibus talem materiam animatam in-efte debere. Accedit, quod di ver fa vegetabilium produdta, ut grana, chermes, cochiniliae &c. nil aliud fint quam feminia verminofa. De his & fimilibus legere poteris B. L. Needam. p. 99. Rayuin de
hift.
hift. plantarum Lib. XXV. C. 6. de ilice. Item Henricum Baker p. 81. 79. 90. aliosque jam fuperius nominatos autores.
CXXXIX.
Item hoc ipfum de tuputa jam diximus. His, quae de caufa materiali contagii in corporibus jam latentis di&a funt, poflimt illi mirabiles effettus, qui a terrore aut forti imaginatione faepe dependere obfervantur, adjungi. Similes obfervatio* nes apud quam plurimos Authores legi polfunt; ego ipfe, a terrore & forti imaginatione variolas, aut alium affe&um contagiofum exortum fuilfe, faepe obferva-vi, fed ut alias obfervationes , quae quidem mihi, fed non aliis notae funt, praeteream , unicam adducam.
CXL.
Cafus, qui ExcellentilTimam piae memoriae Dominam Comitem de Millefnno, ijatam Comitem de Corschenski in flore juventutis non pridem hic Viennae dena-
tam,
tam , concernit, eft longe majore admiratione dignus, quam quisque alius: Haec Nobilillima Domina tanta vehementia & inopinate impegerat in canem ,ut in terram prolaberetur; exinde terrefačla ftatim male valebat, dixitque fe morituram , eo quod ante aliquot annos illi mors ex fortuito cafu propter canem praedičla fuillet; quod etiam proh dolor evenit; nam corripiebatur febre maligna exanthematica, & mortua eft. Si de his, fimilibusque ca-fibus ex jam datis de contagio regulis ratiocinari licet, hoc quidem facile evinci poteft, quodcaufa materialis talis contagii in corpore jam lateat, fedqua ratione a terrore aut forti imaginatione in ačtum deducatur, majoris eft momenti. CXLI.
Si vis imaginationis verfatur circa aliquod determinatum exanthema, ut graf-fantibus variolis circa variolas; tempore peftis circa peftem, & fic de aliis, tunc
faci-
facilius mirabilis ille effetius concipi poterit ; quia tunc certum mentis fenfum, feu certam ideam fequitur cerrus motus in noifro corpore & in fpiritibus; ut hoc clare in naevis maternis apparet, adeo-que praedičlus motus dirigitur ad illa fe-minia, de quibus-eft illa fortis idea & non ad alia; adeoque haec commoventur, & in acfum deducuntur ; & non alia. Verum major eff difficultas determinandi, quomodo hoc fiat , fi imaginatio circa nullum funile exanthema verfetur ; ut fit a repentino laplii , cafu, magno ilrepitu , explofione inopinata tormentorum &c. fi huic quaeflioni refponde-re debeamus , dicimus , quod in tali calu, illa feininia, quae evolutioni funt magis propinqua & vicina prae aliis commoveantur & efhorefcant.
CXLIL
Diximus enim fuperius, diverfa fe-' minia corporibus jam inefle, quia alias
ef-
» ' —	■  ........ 11	i —i
eflet inconceptibile , quomodo fiat, ut eonfanguinei multis milliaribus ab invicem difhntes eodem tempore, & eodem afficiantur contagio, Cafus fimilis funeftus ante triginta circiter annos hic loci contigit, & Ncbiliilimam familiam Dominorum Comitum de Curland prehendit, & funditus proh dolor! delevit; nam quinque horum Nobilium adolefcentum diverfis in praediis multis leucis ab invicem diflitis commorantium eodem tempore, & eodem morbo, fcarlatina maligna , infeffaban-tur , & conficiebantur.
Similem cafum legimus in Mangetti Bibliotheca pra&ica de variolis; ubi frater Genevae, foror vero ejus Hafniae eodem tempore variolis laborabant.
CXLIII.
Ex quibus diverfa poflumus formare corollaria ; v. g. notum eft animalia maximam partem nutriri & augeri vegetabilibus, aliisque putridis aut ad putre-
di-
128 Tractatus I.
■ ' —
dinem difpofttis; adeoque debere pariter
ipfis animalibus plurima ineire feminia ver-minofa, iisdem enim conflamus, quibus nutrimur , quae data occafione fobolefce-re poflint; quod patet fi intime confide-rantes animalcula feminis mafculini, de-fuper ruminemur, eorumque in originem indagemus, debebimus neceflario admittere , vel quod talia producantur in noftro corpore de novo, quod fupradidis con-trariatur ; vel quod ex feminiis in noftro corpore exiftentibus evolvantur. Quapropter mirari non debemus, corpora no-ftra ad putredinem ita elfe prona & difpo-fita; quod perfpicaciflimus ipfe Boerha-vius T. 11. operum chemicorum nobis-cum fentire videtur,dicens: omnis igitur materies corporea, qua quondam conjlitue-bat corpora animantium , qua unquam exti-terunt, in aerem rapta fuit; ft cadavera urerentur illico, Ji in campis detenta fuerint, lentius, Ji Jepeliebantur adhuc tardius, at-
t mm tandem e o exhalaverunt. Quid ergo miri Ji & inde iterum pabulo antiquo congener materia corporibus idonea alimenta praebeat inde rurjus nafcituris.
CXLIV.
Ex quo colligimus hanc materiem putridam, & animatam tranfire ab uno corpore ad alia. Item colligimus talem materiam animatam ad putredinem difpo-fitam ipfis corporibus jam inefle, Hoc clarius videmus in pleuritide , peripneumo-nia, aliisque fimilibus aftečtibus ad putredinem humores difponentibus, fi enim in tali cafu illud, quod refiagnatnon difcu* tiatur, aut per fputum evacuetur, tunc femper magis corrumpitur, & putrefit, tandemquead mallam {anguinis reforbetur, & ad peripheriam fub fpecie exanthematum propellitur, in quo cafu, fi copiofe, & plenarie talis eruptio contingat, per modum metaftafis a parte nobiliore ad mi» Tm. /.	I	mus
nus nobilem, fit cum euphoria; fecus vero fuccedit, fi paulatim , diverfis temporibus, alia femper recens fiat eruptio; tunc enim lignum eft a parte affečte , & fuppurata talem materiem corruptam continuo decedere, &adma(Tam fanguineam, atque ad peripheriam deferri; ex quo per-intervalla febris augetur, vires minuuntur, morsque his laboribus fuccedit. Ex quo patet, quod haec materia putrida, & animata in corpore generetur, & non aliunde adveniat. Hoc ipfum videmus fiepe in morbis calidis acutis, in quibus exanthemata evolvuntur. Hic unicam & notabilem in praxi medica obfervationem attingere debeo; quod nimirum ex mox antea di&is pateat ratio; quare illi prae aliis in morbis acutis periculofius decumbant, diverfisque exanthematibus obnoxii fint, qui di veri a , multiplici, & pretiofa ciborum , dapiumque mifcella utuntur.
Plu-
Plura alia ex noftra de miafmate ver-minofo fententia deduci & exponi polfent, quae ne differtatio in librum excrefcat, mifla facimus; quorum plura inferius de rubigine attigifle juvabit. Interim hoc noftros alleviat labores , quod ex his principiis diverfa arcana naturae alias im-perfcrutabilia, concipi, cognofci, & dilucidari poilint; quorum plura pofterior aperiet aetas.
CXLV.
Verum dices, quid ergo commodi, & emolumenti in Republica ex hac ita exaltata de contagio fententia exfpedlan-dum & fperandum eft ? Refp. multa ex* inde Reipublicae commoda derivanda ef-fe ; nos ennumerabiinus principaliora, minora quisque fibi imaginari poterit.
CXLVI.
Primum commodum, quod falutem generis humani concernit, aperte patet Ia	ex
ex tot jam captis obfervationibus, & experimentis , quibus videmus morbos con-tagiofos , & putridos optime & efficacif-fime a remediis anthelminticis cicurari & tolli, de quibus jam fuperius §. C V. di-člum eft; ex quo fperandum eft fore, ut impofterum efficaciora, & certiora quam hucusque fačtum eft, antidota adinvenian-tur, & approbentur, quae ipfum miafma con-tagiofum immediate attingant, infringant, aut plane deftruant. De qua indicatione proh! dolor in praxi medica hucusque altum femper eft filentium. Tota enim noftra cura in morbis contagiofis verfatur tantum circa fymptomata, feu effečtus, qui a praedi&o miafmate contagiofo dependent, dereli&a plane intačla principe talium morborum caufa. Sic fi v. g. va-riolis laboranti, aut laboraturo inederi volumus , refpicimus tantum illam, quae adeft, febrem, ingentes calores, & uni-verfalem quafi inflammationem , aliaque
fimi-
DE CONTAGIO. I 3 J
fitnilia fymptomata; ex quibus indicationes formantur, ut febris moderetur, calor temperetur , & inflammatio tam per vena; fe&iones, quam per copiofa & ap-propriata diluentia difcutiatur , interim de miafmate variolofo omnes has turbas excitante nulla fit mentio, aut indicatio. A fpina digito, aut alicui alteri parti infixa, fit pariter dolor, rubor, ardor, & inflammatio illius partis; in hoccafu nun-quid tutiflima & brevifiima procederemus via, fi praediCa fpina extrahatur , aut deftruatur, & iners reddatur; fi vero in-taCa , & infixa reflCa fpina , parti inflammatae mederi vellemus, utique a fana recederemus indicatione ? Eodem fane modo procedendum eflet cum miafmate quocunque contagiofo, quod generi nervofo & vafculofo infixum, & haerens praedicas in noftro corpore excitat turbas; deberet enim aut deftrui, aut ad aliqueiq, locum pro ejufd^m evacuatione, & ex-I 3	pul-
134 Tractactus I.
pulfione determinari. Aut, ii hoc fieri nonpoflit, ejusdem evolutio, & multiplicatio impediri. In his deberemus primo, dein in illis , quae fymptomata re-fpiciunt, efle intenti. Verum quam parum hac in parte ad haec ufque tempora profečlum fit, quisque rerum medicarum peritus non ignorat; interim aeterna memoria digniffimus Boerhavius in tra&atu de variolis, quali ad miafma verminofum refpexiflet, tale remedium fpecificum, quod miafma verminofum immediate attingeret, in principibus anthelminticis feu jn antimonio & mercurio, quaerendum eife judicavit, aliisque in hoc indagandi aperuit viam, cujus faplentiffimi confilii ratio non nifi in illorum eximia virtute vermifuga , & vermicidia fundari, & con-quiefcere poteft,
CXLVII.
Ex hoc exurgit fecundum emolumentum in praxi medica bene notandum, &
ob-
obfervandum, quo docemur , quale quoad frigus, & calorem regimen in morbis acutis contagiofis tenendum. Nam quidam pradicorum folent fimiles aegros nimio fere fuffocare calore, ficque humores inquilinos, & laudabiles exprimere, & expellere. Alii vero nimis audačter aegros libero exponunt aeri, ficque & morbum , & periculum augent. Ex no-flra vero fententia optima patet methodus, quam in fimilibus cafibusobfervare debeamus, etenim fuperius jam diximus, tam vegetabilium quam animalculorum evolutionem, & multiplioationem per diverfos caloris gradus augeri & minui pofle. Sic diximus non tantum fub aequatore , fed etiam in noftris regionibus pluvias calidas & flantibus auftris cadentes efle vermi-nofas , quales non funt, fi frigidae, & flantibus feptemtrionalibus ventis decidant.
Item experientia conflat, peftem, quae urgentibus aeftivis caloribus nimium 14	mul-
...
136 Tractatus I.
■	————""	11 1 1.■■NI".—
multiplicatur & propagatur, appropinquante hiberno frigore deficere aut plane filere.
CXLVIII.
Unde ex his tria in praxi bene ob-fervanda deduci debent: Primum • quod gradus caloris cubiculi, in quo aeger febre acuta laborans, degit, debeat efle grad. circiter 15. therm. Ram. feu graduum therm4 Fahrenheit. 65. aut 66. fi enim cubiculi calor excedat praedičtos gradus , difponuntur corpora ad majorem putredinem , adeoque ad majorem feminis verminofi evolutionem.
CXLIX.
Secundum efl, quod aer cubiculi , in quo aegri febribus acutis laborantes degunt, fiepius renovari debeat, alias aer ipfe putridus evadit; unde experientia omnium phyficorum conflat, quod animalia in aere claufo nec fana nec diu in vita confervari poflint.
CL.
CL.
Tertium eft, quod tales aegri nimiis ftragulis non tegendi, aut per diverfaremedia calefacientia ad fudores adigendi, aut cogendi nori fint, etenim experientia docet, hac ratione morbum pejorem, & exanthemata alias benigna, maligna reddi; quin imo homo fllffiffimus hac ratione morbum acutum inflammatorium , & exanthematicum contrahere poteft. CLI.
Memini funefliffimi cafus, qui 25. circiter ante annos ex hac praepoftera methodo hic Viennae contigit: nobiliflimus Dominus de Porenftain inferioris Auftriae ' Regiminis confiliarius 30. circiter annos natus temperamenti melancholici, ad abigendos fpafmos hypochondriacos, quibus flcpe affligebatur, ignoro an proprio, an alieno ex confilio, caetera fanus, fe com-pofult ad lečhim, ac triplo plus quam fo-lito tečlus, diverfisque fudoriferis in ufum I 5	vo-
vocatis, nychthemeri fpatio tantam ludorum exprelfit copiam , ut mox exinde delirare, furere, & febricitare inceperit, fecunda poft decubitum die primo pete-chiae, dein, purpura tam rubra, quam alba acceflerunt; mox advocabatur ad aegrum Magnificentifiimus piae memoriae de Carelli, dein Magnificus Dominus de Weber; ego vero diu no&uque aegro ad-ftiti Verum quamvis fat mature repetitae fanguinis miiuones, copiofiflima emul-fa, diluentia, antiphlogiftica, clyfteres emollientes praeftituerentur, patiens tamen femper pejus habuit, & convulfus mortuus eft.
CUI.
Ex quo multa corrollaria deduci pof-funt; potiffimum vero inde elucefcit, quod materia contagiofa exanthematica non femper ab externo communicetur, fed quod in noftro corpore elaborari & tandem in a&um deduci polfit.
clui.
. CLIU.
Item quod regimen calidum, a quo fluidiora, & tenuiora diilipantur, ad morbos calidos acutos inflammatorios difpo-nat, & fi tales morbi jam adfint, deteriores reddat; obfervante hoc, & multiplici experientia confirmante acutiflimo Sydenham, qui toties & fumma cum energia declamat contra regimen nimis calidum in acutis quondam ufitatum. Talia legi poliunt in aureis ejus operibus fečh i. c. io. item fečh ir. cap. ii. fečt. V. C. V. & VI. & alibi, fed praecipue in fchedula monitoria de novae febris ingref-fu. In his judicat morborum malignitatem faepius a malo regimine, quam a morbi natura dependere dicens : Quatito magis ulil calefacientium afluantur particula calida, & JplntuoJa tanto magis intenditur ea, quam babent, aj/Jimilandi facultas,
CLIV.
i4° Tractatus L CLIV.
Haec methodus illis vel maxime, qui aut Sthalianae, aut Sylvianae hypothefi ad-dičli funt, in ufu efle folet; etenim credunt, miafmata maligna non nifi per fu-dores expellenda, aut per terrea abfor-bentia deftruenda efle; in quem finem di* verfa remedia calida fale volatili praedita, aut inertes terras, bolos , aliaque alexi-pharmacorum titulo infignita pharmaca, praeftitu6re confueverunt.
CLV.
Tertium Reipublicae commodum, quod ex nofira de contagio fententia re-fultat,concernit artem veterinariam; quae brutorum morbis mederi docet. Sane fatis mirari non valeo, quod talia, quae non tantum Reipublicae commoda , fed neceflaria efle norunt omnes, paflim ftu-pidis, & indo&is veterinariis dirigenda committantur; qui neque anatomica neque animalem oeconomiam, multo minus
mor-
■ — —
DE CONTAGIO.	141
morbos noverunt, quafi vero medicum, five chyrurgum dedeceret tračfore fimilia, quorum ipfum magnum Hippocratem non puduit. Sic Hippocrat. dum de luxatione agit, non tantum illas, quae homines, fed etiam tales , quae boves attingunt, pertračlat. Item dum de internis affečtio-nibus & proprie de aqua inter cutem tra-člat; ab his, quae cultro anatomico in brutis fieri obfejrvavit, probat talia in homine quoque contingere debere; textus eft tanta veneratione dignus, ut hic omitti non poflit: unde N. 25. ait: quod autem Jiat etiam a tuberculo, aqua inter cutem tejlimonium habeo in bove, & in cane, injtte: iu bis enim quadrupedibus maxime Jiunt tubercula in pulmone, qua aquam habent, Ji enim dijjecueris, citijjime cognoveris ; Jluet enim aqua. Videntur autem talia multo magis in homine jieri quam in pecoribus , quanto etiam morbofiore diata utimur £rV.
Item
\
■ 1 ■ ....................
142 Tractatus I.
Item Lib. 6. de morbo facro conflat ab illo oves morbo comitiali denatas difle-(flas, & apertas fuifle, ut caufas, & fe-dem morbi eo melius nofcere poflet. Nihil dicam hic de Homero, de Virgilio, qui 2. Georg. lib. 3. item de Piinio, qui lib. 31. cap. 2. aliisque recentioribus, celeberrimis viris, qui de morbis brutorum tračlarunt. Unde ut fimilibus morbis melius obviam eamus, optimum fore judico, fi quidam in arte experti Medici & Chyrurgi conftituantur, qui anifpi-cinam brutorum ex contagio denatorum ipfi afrumant, & rite examinent; ad hoc ut morbo magis congrua remedia applicari polflnt.
CLVI.
Nullus efl morbus, qui majorem in armentis ftragem agat, & ex quo Respublica plus detrimenti perfentiat, quam ex contagio a triginta fere jam annis perdurante , videmus enim & lugemus diram
ta-
talem luem armenta occupantem totam pervagare, & circumire Europam. Hunc in finem quam plurima tam prophila&ica, quam curativa venditantur remedia ; verum ad haec ufque tempora tam parum hac in parte profe&um eft, ut celeberrimus Lancifius in fuo eruditifiimo tračlatu de bovilla pefte credat, omnia, quae nobis patent remedia plus detrimenti, quam emolumenti attulifle bobus.
CLVII.
Si vero ad illa, quae nos de contagio in genere diximus, ferio reflečlamus, fpe-randum eft, fore ut remedia tam prophi-lactica, quam curativa, quae magis quam hucufque votis refpondeant, adinvenian-tur. Etenim fi omnia , quae tam in lue contagiofa afte&is , quam quae in exinde denatis obfervantur rite , magna cum attentione examinentur, videbimus, & fateri debebimus, caufam talis luis conta-giofae efle materiam animatam, feu putridum
dum miafma verminofum; ne vero haec, quae ftatuo dičla , & aflerta tantum, fed etiam probata videantur , adducam talia, quae in fimilibus cafibus videre eft.
CLVIIL *
Ex antifpicina boum contagiofa lue affečtorum, &denatorum obfervamus oris fauciumque ulcufcula, quae usque ad ventriculum & pulmones fe extendunt; haec ulcufcula fi armato oculo examinentur funt plena vermiculis ; qui dein alias etiam tam folidas quam fluidas partes occupant, & fe multiplicando totam fluidorum maflam inquinant, & confpurcant, eodem nimirum modo , uti de aqua puriflima, & limpi-diflima nucerianaaeri expofita fuperius diximus; hanc brevi fieri turbidam, foetidam , & innumerabilibus animalculis foetam.
Hoc oftendit Rodius cent. 3. obf. 61. & 62. nimirum in bobus ex contagio de-natis non tantum fluida, fed etiam folida
fca-
tere innumerabilibus vermiculis armato oculo vifibilibus. Idem alferit Godefridus Bidloo, in ovino, aliorumque animantium fanguine dari animalcula, quae multorum funt morborum caufae.
CLIX.
Bernardinus Bono, Medicus Brixien-fis in literis ad clarifs. Valifnieri 1713. datis noftram opinionem confirmat, di-citque, fe femper in fanguine contagio af-fečtorum boum quam plurima vidiUe animalcula; quod dein ipfe nunquam fatis laudandus D. Valjfnieri in conflitutione epidemica, & ut Scit, verminofa, quae anno 1711. non tantum Ducatum Mantuanum fed etiam ditiones Venetas vexabat, a fe condanter obfervatum fuiffe, ait. Verminofum hoe malum folet alias vocari il mal dei Formone, quod ma-lidis nomine donari folet. In hoc malo quam plurimi vermiculi videntur occupare prae aliis partibus ipfum ventriculum, Tom. r.	K	quem
quem rodunt, inflammant, ac tandem fpha-celo afficiunt.
CLX.
Ejusdem fere generis funt illae obferva-tiones & relationes ex Germania ad eundem Celeb. Virum miflae,ex quibus conflat pecora lethali contagio laborafle, cujus caufa cum omnes lateret, fic omnia adhibita remedia huic malo tollendo imparia fuere, donec det edum fuerit, quod intra ungues bifidas fe infinuent certi vermiculi, qui ibidem nidificando fe maflaefanguineae communicant, eandem inficiunt^ deflruuntjhoc malum dein, fi mature opem ferebant, facile fcarificationibus , ferro & igne tollebant. Huic confonant illa, quae LXXIV. diximus. Unde patet, quod certa femi-nia verminofa unam potius partem prae altera ocupent, ibidem fobolelcant, & tandem totam machinam deftruant. Hoc enim contingere folet ambulantibus pedibus nudis per arenas ficcas in Indiis;
folent
folent ibidem certi vermiculi fe infinui* re plantis pedum, qui nifi mature abigantur, crudeliilimam inferunt mortem. Haec & fimilia exempla in calidiffimis provinciis rara non funt; nam in Afri* ca, & aliis fub Zona torrida regionibus talia quotidie videntur. Huc etiam referri poteft obfervatio de Dracunculis, qui in putridis, & ccenofis Guinaeae litto-ribus, aliisque Aethiopiae plagis, multos afficiunt, & interimunt; hi enim inter crurum mufculos fedem figere folent, & ni tempeflive, & caute apto inftru-mento , verticillo, fimili eorum , quibus fides intenduntur, auferantur, aegris magnum dolorem afferunt & periculum. CLXI.
Aft quare aliunde fimilia petimus exempla? utique in Germania nobis noti funt comedones, crinones, firones, a Se-nerto drachunculi vocati; qui fuis excrementis maffam fanguineam inficiendo K 2	mife*
»feros infantes exhauriunt, febrem certam inducendo tandem morafmo conficiunt. Talia in pluribus probatilfimis autoribus legi poliunt, fed praecipua? in eruditiflimo tračlatu de vena medinenfi, feu de dracunculis veterum a ClarilT. Velfchio edito.
Praetereo alias quam plurimas obfer-vationes Dominorum Cogrofli & Grof-fi, aliorumque expertiflimorum virorum, qui in diverfis brutis contagio affečtis & denatis, femper & conftanter talia femi. nia verminofa armatis oculis confpexe-runt, unde ab his talia Eruditiflimus D. Horatius Burgundius edočtus, compofuit hoc in genere carmen elegantilfimum, quod, five ftyli elegantiam, five Poefeos amoenitatem fpe&es, Virgilianis haud cedit; quare credo, neminem toedebit hoc legille: CLXII.
Te quoque nunc canere docilis manjheta
repando
Subdere colla jugo, ac Jiridentia vol uere
plaujlra
Turba potens, facilisque putres invertere glebas.
Verum heu! dira tuos pejiis populata
penates
Excidium infandum rnijeris prajepibus
infert.
Italiee, vallesque cava, collesque f ipini
lnfonuere olim crebris mugitibus, at
nunc
Itali# i vallesqne cava, collesque Jhpini
Conticuere, antris Jiet muta Jilenttbus ecbo.
Cur tam foda lues? fabulis cur Jerpe-
re totis
ConceJJum ? &T* cumam Jolis inimica juvencis ?
Talia jattanti Jpecies pulcherrima Redi
Affuit ante oculos, Redi quem dexter
Apollo
Et mutas agitare artes, dulcis E-
tnijca
Petterefila lyra docuit, caujdsque repo-
fias
Venari, & cedro dignis committere chartis.
Non tamen agnovi vultum, cum fe mihi
longa
Solamen, comitemque via dedit arva
petenti
Tiburis urbanis dentem apta retundere
curis.
Alloquio Jei iter dulci dum fallimus,
ecce
Taurus Agenorea pulchro veSlorc puella Pulchrior ante pedes amborum rura propinqua
Confiitit averfatus,	ora madentia
guttis
Grandibus attollens, vifus miracula nota
Implorare manus, fngultibns ilia duxit. Tum vero: quid me lacrymis moriture
fatigas?
Redi
Redi ait; bumanis Ji vos Deus ujibus
aufert
Ulturus vejiro fceleratas funere terras, Quippe ubi nulla fides Juperum, bella, impia bella
JEternis pugnata odiis, fatis horrida nullo
Sanguine vitta jacet, quamvis Afiraa
gradivo.
Et Jimnl hac, fimul educit Jpecularia,
parvis
Immodicam rebus conferre valentia molem.
Me nejcire diu non pajja dioptrica vitrum :
Ergo libens oculos admovi, pufiula nudis
Invia luminibus vijurus fi qua juvenci De cute profiaret manifefii caufa do loris'. Denjata borrefco referens, per colla,per
armos
Infectorum aciem, lufirofiedisque chomis
Putrida Ludentes circa convivia vermes. Quam multa, avuljiim Ji canrus ab arbore pomum
DecuJJit, plenis cum ridet mitis in arvis Autumnus, circum denfantur: cf' agmine longo
Formica piceis infixa dentibus barent. Deliciente vitro ne quidqnam adnitor inermi
UJiirparc oculo tenuijjima corpora, namque
Mole fub exigua latitant,Jenjusque retnjos Vincunt, atque Jui vejltgta nulla relinquunt.
Tum fc me comes alloquitur. Tibi munere noftro.
Savi pemijjkm caufas cogno/ccre morbi. Scilicet ut pereunt vitiata teredine ligna, Intereunt cariem pojiquam duxere juvenci; Qua Jhniil ac ccecis f urtirn infirmata medullis
Fibrarum nexus occulto dente rejolvit,
A'ok
Non montes, non jprata juvant pnguif Jima lato
Gramine, non puris argentea ji amina
lymphis.
Tabentes neqnidquam herbas incnjat
arator,
Virofas neqnidquam auras, ventosque
nocentes,
Fluminaque incertis neqnidquam infefta
venenis.
{juti quod fcire licet, quare contagia
totis
GraJJentur campis. Nempe irrequieta
pererrat
Omnes turba locos, atque ova excludit
ubique
In diram facunda luem , fraternaque
mortem
Idcirco rnijms pariunt commercia tauris.
Jpfa juga, atque ipfum vermes contraxit aratrum,
K 5	Cun-
Cuntlaque letbijero Jcatuit vicinia tabo. Vejhbus imbibitum virus quin ipje colonus.
Infcius ad terras longinquo Jole calentes Detulit, atque gregem mortalibus injicit
ovis.
Prima medela malo eft jlammis abolere relitta
Germina ferpentis morbi, comburere caras
Agricola vejles, inopis que Jenilia tefti. Pignora ne pigeat: tremula prajepia
Jiamma
Delabant atque omne domus vitium ex-coqua tignis.
Sulphuris ingrato quandoque abigentur
odore
Hojles , nitrati lento que volumine fumi; Proderit, pingui perfundere corpus
amurca,
Vel grave morbojis lydrargiron indere
fibris:
Nam
Nam veluti incautas volucres vifcum alligat, omnem
Exiguis adimunt infittis pinguia motum,
lnjirmosque ligant artus , angujlaque
replent
OJlia nervorum , vitalis Č93 aeris
baujlum
Impediunt patulis intrufa meatibus:
Inde
Infetta affufi pajjim moriuntur olivo.
Denique cur filos perimat vis noxia
tauros
'fam liquet. Ut tellus eadem non omni-
bus aquo
Seminibus gremio foret opportuna fovendis ,
Quod rapidi files aliis nocuere , nivofus
/Egoceros aliis, fir* pigra tempora
bruma
Vel fatura filibus, vidua vel filpbure
gleba.
Sic
Sic injetla locis pojiiere cubilia certis.
Nec propriat mutare datur fine funere
fides ;
Seu peregrina illis epula tenuijfima
vita
Flamina ruperunt, fiu certum femina
pofcunt
Fermentum laftanda, aditum nimis ar-tta malignum
Seu vetuit textura cutis, Jeu ponere
nidos
Difcors mobilium impediit compago fibrarum,
Seu caufa id prohibent alia ; experientia fidis
Edocet indiciis, magnarum grandibus
harenty
Qua pecudum membris injetta minuta
vagantes
Jf» pellem transferre alienam haud pojje
penates
Ac
Ac ne forte putes me Jomnia vana /o-
cutum,
Confiile quotquot habent vivos animalia
vermes
Inter Je numero membrorum, mole,
figura
Difformes videas omnes interprete vitro. Unde inferre licet certis matricibus ova Committi certis infeftis apta creandis: fili fiat, rupto non nafci carcere gentem Ergo quid in filos pefiem hanc fievire
juvencos
Magnanimum nec equum Ledi, mollem-ve capellam
Miraris f pereunt inimicis credita poris. Ova, nec objcoeni pojjunt fibolefiere
pulli,
Ceu fruftum patriis arbor negat exui
ab arvis.
Sic ait, &T1 Redi mentem , vultusque
decoros
ConfeJJa in cxlum fi lata recepit imago.
CLXIII.
1 ■■ 1
"CLXIII.	"
Si itaque in curatione talium morborum ad animatam feu verminofam reflečla-mus caufam, nullus dubito, quin in ap-propriatis anthelminticis, antidota, qua? hucufque nos latuere, adinveniantur, & quae captis & repetitis experimentis re-fponderint, approbentur.
CLXIV.
Ego abfque jačlantia aperiam, quae in moderna lue, armenta depafcente , pro fcopo tam prophyla&ico, quam curativo aliquoties proficuum expertus fum. Tale remedium conflabat ex mercurii dulcis dragma una, myrrhae elečlae, & cam-phorae aa dragma dimidia. Propinabatur infečlis bobus quotidie , aut lingulis alternis diebus, quin imo fi opus lit, binae tales dofes nychthemeri fpatio, donec nimirum ex hoc remedio faliva tenax, vi-fcida, & copiofa tam ex faucibus quam ex naribus profluere incipiat. Infundendo
illis
illis faepe de die , fi ipfi haurire nolint, fufficientem quantitatem aquae cum hordei farina mixtae, & cočtae; ad hoc ut tam pro nutrimento, & alimento , quam pro praedičta levi falivatione adjuvanda & mo^ deranda fufficiat.
Si vero ut prophyladlicum hoc remedium in ufum vocare volumus, fuffi-ciet fi bis in hebdomada fanis propinetur bobus; unde pariter leviflimus fuccedet falivae profluxus; aft ita falutaris, ut tales boves impune cum infečtis degere valeant. Haec ut candide fatear, quae huc-ufque obfervaveram , ita fpero fore, ut in pofterum five a me five ab aliis plura, & rem magis firmantia capiantur experimenta , quae omnia certe non aliunde, quam ex noftris jam datis de contagio principiis peti poflunt. Hoc quidem verum eft, quod mercurius in fubftantia exhibitus pro plebe magnarum eflet expen-farum; unde huic fubftitui poflet aquade-
co&io
16o Tractatus I
cočtionis mercurii, cujus virtus vermici-dia, & vermifuga omnibus pradlicis perquam nota eft, & non nifi lignorum pro deco&ione pretium exigit.
CLxy.
Unde ex his refultant, & deducuntur pariter illa experimenta de inoculatione & infitione morborum contagioforum in brutis, quae annis fuperioribus in Hol-landia, & Anglia capta funt. Cum enim experientia toties repetita doceat variolas, quin imo & morbillos fecundum artem in-fitionis, & inoculationis in hominibus excitatos vix non femper efle benignos, ta-lesque aegros inpofterum inter alios va-riolantes impune verfari pode, eadem haec experimenta gralfante contagione inter boves, & armenta inftitui magno cum fručhi ceperunt in iisdem. Multiplex autem erat methodus , qua infitio, & inoculatio in brutis inflitui folebat; & haec erat potifli-
ma
ma ratio, quare non omnibus ad vota cefferit.
CLXVI.
Optima videtur fuille methodus, quam expertiJiimus D. Schwenke Anatom. & Chyrurgiae Hagse Comitum Profeffor digni Himus in epiitola fafciculo menfis Očlo-bris inferta affert & defcribit. Hac enim pecora , in quibus inoculatio morbi con-tagiofi praedičla ratione inftituebatur, non tantum limitati reltituebantur , fed & impune , & ablque periculo inter alia armenta, eodem contagio affečla, converfari, & commorari poterant. Vide commentaria de rebus in icientia naturali, & medicina getiis; l'ed praecipue volum. V. part. III. P- 45 2-
Alt illa operatio ex nullo alio principio, quam ex noltra tantum lententia concipi, & explicari potell; nam ficut jam fuperius oltendimus , quod nec infitio, nec inoculatio in vegetabilibus fine lemi-Im /.	L	nio
nio fieri pofflt ; quia omnibus piant« partibus feminia primigenia infunt, & femina non nifi ex aliis feminibus evolvi poliunt; alias deberent dici fortuito aliquo motu produčta de novo, ita etiam in morborum contagioforum inoculatione debent dari eorum feminia, quorum unum ex altero evolvatur , & multiplicetur. Similitudo , & analogia inter unam & alteram infitionem aut inoculationem tanta eft, ut non nifi fimiles debeant pariter intercedere caufae.
Quare vides benevole Le&or ex no-ftra de contagio fententia non tantum morbos contagiofos, qui hominum, fed etiam, qui brutorum genus affligere folent, facilius & planius quam ex ulla alia opinione concipi & exponi polfe; quin imo nec in his fubfiftimus, fed plantarum quoque di-verfos morbos exinde deducere debemus. Inter vegetabilium autem morbos eft fane princeps eorum rubigo; a qua dein non
tan-
tantum homines, fed & bruta plurimos, & graviflimos fibi adfcifcerefolent morbos. Quare materiei gravitas exigit, ut intimius ineflentiam& naturam rubiginis, quam hucufque fačtum eft, inquiramus. Unde fit
SECTIO TERTIA.
De
Rubigine, ejusqne caujis ejfetttbus.
CLXVII.
Rubigalis morbus majoris eft quam vulgo creditur in Republica momenti, nam non tantum vegetabilibus, led & viventibus iplis fumme perniciofus, & exitialis eife deprehenditur; etenim fručlus horneos, olera omnia, frumenta & legumina inficere, jain fulco, jam rubro, jam L 2	nigro
164 Tractatus I.
------ M	.......
nigro colore notare folet. Viventibus ipfis, quae talia in cibum affumunt, exitiales morbos, & contagiofos inducere confuevit; quod a paucis notatum,, verum experientia proh dolor! quam faepif-fime probatum eft. Unde ex hoc fundamento veteres ficut floralia , ita etiam rubigalia fefta quotannis inflituebant, & celebrabant; quia ficut uberem, & opulentam meflem a fuperis, ita etiam annonam , autfruftuum corruptelam ab iisdem hujus meflis hofiibus dependere fuo tempore crediderunt; talia fefla referente Plinio Lib. i8- cap. 29. a Numa Pompilio anno regni XI. inftituta fuere. In hujusmodi facrificio mačtabatur lačfens catulus, & Rubigini Numini offerebatur. Unde Columella:
Hinc tnala rubigo virides ne torreat
herbas
Sanguine laclenlis catult placatur,
extis.
CLXVIII.
DE CONTAGIO.	165
CLXVIII.
Per rubiginem non intelligimus hic illam rubiginis fpeciem, quae puberibus plantis a gelu accidere folet, & carbunculatio, aut uredo alias vocari folet; rubiginem hic illam attingimus , nobisque trutinandam proponimus, quae ab aliis dependet caulis , & vegetabilia fufco , aut rubro aut nigro colore afficit. Ide folet omnium fere frugum peffimus audire morbus, qui eorum pellis vocari potell; un<-de contingit, ut, fi talia vegetabilia in efcam affumantur, vefcentibus exitiqfa, & morbofa evadant.
CLXIX.
Ad rubiginis natura tam profundis obvolvitur tenebris , ut ad hanc ufque diem non parum torferit magna naturae fcrutatorum ingenia, plerique enim in eo conveniunt; hanc a vitiato rore dependere ; verum in quo illud roris vitium confidat , maxime inter fe differunt. Aliqui L 3	hoc
hoc roris vitium fali acri alcalino, alii fali acido ftygio in acceptis referunt; analogi-fmum ducentes ex morbis contagiofis, & malignis, qui viventia invadere folent; ficut enim tales morbos ab acido, aut alcalino miafmate derivant, ita etiam morbos vegetabilium iisdem caufis attribuunt In confirmationem hujus allerti nunc fale aliquo alcalino-acrifixo,aut volatili, nunc aquis ftygiis vitrioli, nitri, viridia vegetantium folia confpergunt, fperantes fore, ut exinde illae rubiginis maculae incon-fpe&um veniant; aft falluntur, & effeftus illorum non refpondet votis; nam faepius hac ratione repetiimus experimentum, fed non nifi quandam exinde foliorum, & fibrillarum corrugationem, & opacitatem obfervavimus.
His accedunt multa alia argumenta fu-perius de contagio contra hanc fententiam allata, quae hic adduci poliunt.
CLXX.
1.........■—....-—
DE CONTAGIO.	I 6 7
"	CLXX.
Clarifs. Lcewenh. agnovit difficultatem in tali rubiginis explanatione, unde in epiftola 109. data ad Dominum van Leevwen negavit rubiginem a rore vitiato dependere; adeoque affieruit rubiginem fieri, fi tubuli, vafcula, utriculi plantae obftruantur, aut rumpantur ab aliqua externa violentia; unde fit ut fucci ibidem reftagnent, & fubfiftant, ficque talem rubiginem, quafi fugillationem repnefen-tent; caufa vero talis externa efle poteft violentia venti, imbrium , grandinum &c.
CLXXI.
Sed contra eft primo. Nam ego da ta opera in diverfis vegetabilibus, fed prae-cipue in fegetibus, dum ad debitam altitudinem jam excrefcerent, inflitui experimentum, quod quisque quolibet potefl: repetere anno, huic plaulibili fententiae contrarium; diverfa enim vegetabilium L 4	folia
—■	..i..-—■ i«..—. 1.—	n.  
168 Tractatus I.
folia corrugavi, ramufculos inflexi, filis eonflrinxi, fegetum culmos pariter inflexi, aut bacillis pulfavi, denique omnia inftitui, ut aliquam vafculorum, utriculorum , aut tubulorum feriem comprimerem, oppillarem, aut deflruerem, uti alias a vento aut grandine fieri folet, vi-furus, quid inde cum tempore in talibus vegetabilibus obfervandum fupereflet ; fed ecce nullibi veram rubiginem videre fuit; nam prsedičtae partes vegetabilium , quae aliquam violentiam paflie erant, vel fe ad naturalem flatum reducebant, vel adinftar marafmi ficcabantur, & contabefcebant. CLXXIL
Secundo experientia conflat, quod vegetabilia rubigine affečta in fpecie autem frumentum, fi in efcam aflumantur, fa-nitati plurimum noceant, ut dein patebit , quod ab illis vegetabilibus, quae ab imbribus, ventis, aut grandine detrimentum aliquod pafla funt, exfpedlandum ,
' J	aut
aut metuendum non eft, nam fere cuilibet notum eft, non tantum olera, cerafa, uvas, fed etiam poma, pyra, aliaque a grandinibus laefa impune edi, & ab omnibus fine fanitatis laelione in ufum vocari polle; adeoque ex hoc evidenter deducimus ,aliam efle rubiginis naturam,quam qu2C ab eruditiffimo Authore afllgnatur.
CLXXIII.
Interim negare non poftumus a prasdi-<ftis caufis in vegetabilibus fieri quasdam eorum kefiones, fuggillationes , uti hoc magno cum agricolarum damno a grandinibus in uvis, pyris, pomis aliisque quotannis contingere folet. Idem fit a gelu incongruo tempore puberibus vegetabilibus fuperveniente; fed omnia haec veram rubiginem, de qua hic eft quaeftio, non caufantur; nam haec folet vegetabilibus ut plurimum temperata, & ferena plus minus calida tempeftate, aut decidentibus pluviis cocio fere exiftente fereno, fupeis
11 1 —■
170 Tractatus I.
venire; uti hoc in Auftria evenit ann. 1751. Item 1759. die 31. Martii, & 3U* Junii die Dominica Pentecoftes; nam coelo fere exiftente fereno pluviae magnam obtinuerant diei partem; ex quo dein anno 1757. fačtum erat, vt vix non omnia vegetabilia rubiginofa evaferint; anno vero 175 9. tritico magnum exinde damnum allatum fuerit.
Quare, fi omnia haec, & illa, de quibus deinde dicemus, rite confideren-tur, judicamus rubiginem , de qua hic eft quaeflio, a certo feminioverminofo dependere, quo vegetabilia confperguntur, & afficiuntur , in quibus dein fit ulterior feminii evolutio & multiplicatio. CLXXIV.
Ex quo concipere pofTumus, quod rubigo diverfimode advenire, & propagari poflit; advenire enim poteft a certis, & praecipue auftralibus flantibus ventis, a pluviis coelo praecipue fereno cadentibus,
, &
& fimilia feminia in fe continentibus ; tandem ab ipfo rore vitiato, feu fimilibus femi-niis fceto, & vegetabilia infpergente. Propagari autem , & multiplicari poteft ultro per fomitem , feu per fobolem; ham experientia docet, quod ex tritico rubigi-nofo fato , pariter triticum rubiginofum producatur.
CLXXV.
Ne vero haec omnia perperam alferta videantur, probari polfunt partim ex illis, quae nos fuperius de contagio diximus , partim aliis rationibus, ut dein patebit; diximus fuperius, & offendimus, quod a flantibus auftris , a pluviis calidis praefertim fub aequatore cadentibus , innumerabilia feminia verminofa afferantur. Eruditifs. Boerhav. Oper. Che-micor. de aere aflerit: quam do lea nt agricola , dum tepente vere venti quidam incredibili atentate arbores inficiunt numero -	«■' a ■	ca-
carentibus vermiculis. Item hoc tempore ab omnibus Phylleis jam receptum & definitum eft, pluvias fanguineas a certis dependere animalculis.
*	CLXXVI.
Quod vero alias concernit rationes principes funt fequentes, & quidem prima: illa, quae rubigine afficiuntur, videntur evidentiffime putrida efle, & ad putredinem reduci debere , adeoque ut ante probavimus putredinem ab evolutione certi feminis verminofi dependere, idem dicendum erit de rubigine. Ego examinavi inter reliqua vegetabilia triticum ru-biginofum, quod quisque tempore meffis facere poteft; in illius granis deprehendi intolerabilem ad inftar carnis putridiffima? faetorem; fi haec grana contufa , & cum aqua recenti mixta microfcopio examinentur , exhibent innumerabilem verminofam progeniem.
*■***••	• iwHii wkmr
CLXxvn.
CLXXVII.
Si tale triticum, quamvis omni pof-. fibili induflria a granis rubiginofis fepara-tum , feratur, tunc triticum de novo pro-dučlum , feu evolutum magna fui parte rubiginofum fieri folet, quamvis nulla fen-fibilis caufa externa, a qua talis rubigo dependeat, accedat; cujus experimenti ratio alia elfenon potefi: ,nifi quod feminia verminofa tritici rubiginofi granis integris & fanis communicentur, iisdem adhaereant, ficque in germinatione una evolvantur.
CLXXVIII.
Quare coloni, ut hoc avertant, di* verfa experiri lblent, aliqui enim triti* cum ferendum aqua calcis & falis, alioque acri liquido abluunt. Dominus Bra-dley judicat optimum fore, fi talia femina per 30. horas macerentur in muria aluminis, dein laventur aqua recenti , ficque feminentur. Vide T. Needham nou-velles decouvertes microfcop.
Ve-
Veram optima methodus, quae ab expertis agricolis obfervatur, confiftit in eo, ut femina ferenda peregrina , & non rubiginofa alfumantur; fic enim , fi nulla fuperveniat caufa externa rubiginem inducens , puriflimum frumentum adipi-fcuntur.
CLXXIX.
Ego optarem mihi copiam experiun-di aquam ex deco&ione mercuriali, fi nimirum femina ferenda nychthemeri fpatio in eadem macerentur ; cum en in experientia confiet, praedictam deco&ionem efle fummum anthelminticum , fperarem fore, ut in hoc cafu pariter eandem exe-rat viftutem.
CLXXX.
Alterum fundamentum noftri aflerti eft , quod, fi aqua, alioque humore putrido recentia vegetabilium folia confper-gantur , rubiginofam exhibeant faciem,
' qua-
qualis non obfervatur, five liquore acri acido, five alcalino experiaris.
CLXXXI.
Tertium fundamentum eft ruri obvia obfervatio, quod regnante rubigine apes non uti alias mellificare, fed magnam partem emori, aut alio tranfmigrare foleant; cicadae taciturnae, & transfugae fiant; quia fuccis vegetabilium corruptis, & putridis vefci recufant. Unde obfervat Mercurialis 1577. cicadas rarifiimas, & taciturnas, & gravifiimam fubfecutamin hominibus epidemiam; nam fi corruptis ve-fcimur vegetabilibus, mirum non eft, fi humores noftri pariter corrumpantur, & ad diverfos morbos contagiofos corpora difponant; quod a multis pračticis obfer-vatum, & annotatum legimus, ut inaft. erud. Lipf. anni 1718- p. 314. Rubigo facit, ut fruftus vemubus fateant, eruca, & alia injefia exuberent morbi pernicioji con. tagioJiy quin imo jpeflilentialts exurgant.
Eun-
Eundem exprimit fenfum textus S. Scripturae: fic Amos cap. 4. perctijji vos in vento urente, & in aurugine.
CLXXXII.
Similem funeftam & morbofam con-ftitutionem experti fumus declinante anno 1 757. verum praecipue ineunte 1758. malum hoc epidemicum , contagiofum , & maximam partem petechiale non tantum ditiones auflriacas , fed multas quoque alias , & diilitas’ occupabat regiones; & toto hyemali tempore non tantum agricolas fed & fpeciatim illos, qui militiae dederant nomen, aggrediebatur, & depopulabatur.
CLXXXIII.
Interim notandum , duplicem fuifle morbum , qui anno 1758. prae aliis atfe-dlibus per hyemem epidemice gralfabatur: aderat morbus, qui fub fui initium rigoribus , & horripilationibus continuis, pal-fim tuifi , coriza, deglutitione laboriofa , l	' rheu-
rheumaticis artuum & laterum doloribus, vexabat aegros. Qui merito ad affedus rheumaticos reduci & a viciflitudine temporum derivari debet. Quales morbi, fi rite tradentur, & inflammatio abfit, periculo carent , neque enim quisquam ex plurimis, quos in hoc morbo tradandos habui, defideratus eft.
CLXXXIV.'
Verum alius, & ulterioris indaginis, epidemicus & contagiofus graflabatur morbus , qui etiam in arte peritis aliquando imponere folet, de quo nuper Expertifli-mus Dominus Hafendhrl nofocomii Hi-fpanici medicus eruditiflime tradavit. Etenim ifte pariter morbus horripilationes, tuflim, corrizam , fecumferebat, pulfus erat faltem primis diebus naturali flmilis, nulla litis, lingua faltem fub initium hu-mida ; aderant pariter rheumatici artuum rH ires, alfedum vere rheumaticum aemu-
ab illo, quod ad-
l': ntes; diftjngUebatur tamen
/BW /:'	JyJ *
178 Tractatus L
adfuerit iiimma virium proftratio , dicebant enim aegri fe quafi fuftibus dolatos efle; vexabant praeterea plerumque intolerabiles dolores capitis cum quodam fo-.pore, ftupore, & agrypnia ; quae fem-per augebantur; tandem delirabant aegri, fiebant inquieti, • refpiratio erat laboriola, & cum fufpiriis, his plerumque quarta die , aliquando tardius fupervenere exanthemata petechialia. Hoc lingulare fuit obfervandum hoc anno, quod alias rarum, exanthemata enim frequentifiima extremitates artuum occupare, & ufque ad apices digitorum fe extendere folebant.
Quamvis pulfus non fuerit, ut alias in inflammationibus elfe confuevit valde .celer, fortis & durus, fanguis tamen e vena milfus fuit valde fpiflus & larda-ceus. Urina vero erat maximam partem naturali limilis. Caufam hujus epidemici & contagiofi mali medici alias deducere folcnt ex caflris , & ex prscgreflis tot prae-
liis,
liis, ubi quam plurima cadavera inlepui-ta fuo putrore, & fcetore inficere (olent aera. Item ex continuis excubiis, laboribus, quos prseter morem diu, no&u-que in feram ufque hiemem inclementiae adris expofiti perferre coguntur milites; unde vires atterunfur, perfpiratio impeditur, ficque corpora ad putredinem, & ad morbos difponuntur.
CLXXXV.
Equidem ego non inficior, quemadmodum multae obfervationes docent, ab his caufis fiepe morbos contagiofos dependere; quin imo morbis petechialibus hoc anno gralfantibus aliquam pariter fymbo-lam contribuilfe lubens admitto ; verum hanc unicam , & principem fuifle hujus cpidemiae contagiofoe caufam, vix mihi per-fuaderi patiar. Arbitror enim potius ru-biginofam anni 1757. conllitutionem, quae omnis fere generis vegetabilia infecerat, fuille potiorem hujus epidemije pe-M 2	te-
techialis rationem. Fundamentum talia fup-ponendi eft.
CLXXXVI.
Primo: quia ex relatior.ibus conflat, & omnes ruricolae norunt, anno 1757. omnis fere generis vegetabilia, non tantum in ditionibus auftriacis, fed in aliis pariter dillitis regionibus a rubigine multum detrimenti perfenfide; unde fadum ed, CLXXXVII.
Secundo; ut hoc malum contagiofum primo inter plebejos, dein tandem inter milites graflari coeperit; quod non eve-niflet, fi praedidi malicaufa ex caflris peti deberet.
CLXXXVIII.
Tertio: quia contagium hoc petechia-le, uti ex relationibus condat, multas alias, & diflitas provincias, ubi nullae militiae, nulla cadra, nullaque praelia erant, tenebat, & quidem priusquam in cadris graflabatur; adeoque dgnum ed, quod
ex
ex praedičtis efculentis rubiginolis putri dis originem duxerit.
CLXXXIX.
Quarto: quia obfervationibus notum eft, quod contagium hoc petechiale adveniente tempore verno mitigatum, in seftate tandein fere deletum fuerit. Cujus alia ratio elTe non poteft, quam quod recentia, & bonae notae vegetabilia hoc fugaverint malum; cum tamen ex contraria opinione oppofitum evenire debuilfet; nam erat eadem belli faevities , eadem , quin imo major annonae caritas; caloris tempore verno, & aeftivo ad putredinem generandam , & augendam major vis, etenim omnes noverint, contagium facilius, & magis propagari temporibus, & regionibus calidioribus , quam frigidioribus. Quare majore cum fundamento judicare polTumus hoc malum petechiale ab efculentis rubiginofis, & putridis derivatum , & de in ab iisdem efculentis pube-M 3	ri*
18 2	Tractatus!.
ribus, & falubribus cicuratum atque tandem fupprefilim fuifle. Simile quid legi poteft in adis med. Berol. Decad. 11. vol. VI. & alibi ut in annalibus Vratisla-vicnfibus ann. 1716. 1727. ubi morbus malignus contagiofus a fecali rubiginofo, alias corniculari -dido, indudus a falubri-bus, & melioris notae alimentis ex fano medicorum confilio propofitis, & Principis munificentia fuppeditaiis, non tantum mitigatus , fed plenarie abadus fuit.
Ex his, quae de rtibigine hadenus dida funt, poliunt loquentia deduci corollaria , & quidem
cxc.
Primo: quod ficut homines ab efcu-Ientis rubiginolis diverfos morbos conta-giofos•contrahere poffunt, ita pariter fie-pe eveniat, ut animalia bruta maximum Innitaris detrimentum cum deplorabili eorum ftrage ab iisdem percipiant, & experiantur: ii enim pafcua praedido rore
cor-
DE CONTAGIO. if 3
corrupto confpergantur , ficque a brutis' in ufum , & efcam ducantur, facile fieri poteft, ut eorum corpora ad morbos putridos, & contagiofos- difponantur, uti fuperius jam de apibus , & cicadis di&um eft ; quando enim haec materia maligna contagiofain uno,alterove femel in ačtum deducitur, faciledein aliis, praecipue vero illis, in quibus ex iisdem pafcuis aliunde aliqua mala difpofitio fubeft, communicatur, ficque propagatur, & multiplicatur ; experientia enim confiat, quod fecale rubiginofum feu cornutum ficut in hominibus, ita etiam in porcis, anatibus corpus tam interne quam externe reddat ulcerofum. Vide comment. de rebus in medicorum geftis vol. VI. p. 508.
CXCI.
Secundo , quod in morbis contagio-fis, five ifti homines, fi ve armenta teneant , parum, & rarilfime ad praeditfiam caufam advertatur, cum tamen faepius, ac ' M 4	vulgo
- '
i S4 Tractatus I.
vulgo creditur, deplorabilem praecipue inter armenta agat llragem. Sic a mulus jam annis graffatur in Europa dira lues, quae genus bovile, & ovile depopulatur, cujus alia vix reddi ratio poteft, quam quod, cum eorum vičlus unice in his pa-fcuis, & faepe tali rubigine affecTis con-fiftat, haec potius quam alia animalia bruta afficiuntur; quae, cum potiorem alimenti partem aliunde, quam ex pafcuis habeant, non tam facile , nec tam frequenter, nec tam diu, talem experiuntur luem.
.	CXCII.
Hoc affertum confirmatur aliis obfer-vationibus,fed praecipue illa, quam Mead p. 157. affert; nimirum in India orientali in urbe Surato quotannis inter indige-nas graffatur pellis , a qua advenae liberi manent; rationem dat , quia carnibus , & vino utuntur. Ex quo infertur.
CXCIIl.
CXCIII.
Tertio quare anno 1758. plebeji, & infimae fortis homines prae reliquis prae-dičto morbo petechiaii laborarint; etenim mifera agricolarum fors in caufa elt, ut hi toto anni tempore alimenta ex vegetabilibus, rarilllme ex carnibus , defume-re debeant; li haec putrida, & corrupta fint, mirum non eft , iliorum corpora ad tales morbos difponi; quemadmodum hoc legi poteft in annalibus Vratislav. de annis 1761. & 1717. Item in ačlismed. Berol. Dec. 2. vol. VI. & in comment. de rebus in fcientia natur. & medicina getiis vol. VI. p. 508.
Tandem deducitur CXCIV.
Quarto: quare anno 1758. omnis fere generis exanthemata gradata fuerint ? quod oppido rarum; nam variolae, morbilli , purpura, petechiae, fcarlatina & rubiolae, & urticata affligere folebant ge-M 5	nus
nus humanum. Superius jam dičlum fuit, quod appropinquante aeflate petechiae valedicere inceperint, reliquorum vero exanthematum epidemia per aeflatem adhuc perfeverante ; debemus itaque admittere fpecie diverfa miafmata contagiofa in cau-fa praedičlorum. morborum fuille ; quia ut jam dičlum eft, experientia conflat vix non omnis generis vegetabilia illo anno ru-bigine affečta, & corrupta fuille; adeo-que diverfam fuiire hujus corruptelae cau-fam; neque enim dici potefl unum miaf-ma omnis generis vegetabilia rubigine notare poire. Experientia ipfa contrarium docet; nam omnes oeconomiae rurali dediti norunt, aliquando unum , aliquando alterum , aliquando etiam plura ex vegetabilibus rubiginofa fieri, fic anno 1759. triticum fere unicum fuitfaltem hic in Au-ilria, quod putridiUima rubigine atfečlum fuit, infontibus omnibus aliis5 quod evenire
DE CONTAGIO.	l87
nire non polfet fi materia rubiginofa unius elfet natura feu, ut dicimus, fpeciei.
CXCV.
%
Quapropter rubigo non fine ratione peftis vegetabilium vocari folet; adeoque ficut in animantibus luem humanam, bo-vinam, equinam, caninam, & reliquorum fpecie inter fe diftinčlam fuperius jam demonftravimus, idem dicendum erit de rubigine, feu de lue vegetabilium; debet etenim admitti , quod in uno licut in altero cafu in uno fubje&o potius & facilius , quam in altero liat talis feminis ver-minofi evolutio, & multiplicatio , quod ex analogia germinationis, infitionis & inoculationis vegetabilium concipere & demonftrare valemus.
Hanc noftram de rubigine fententiam Fracaftorius Lib. T. de fiphilide elegan-tifiimo, & doftilfimo carmine exatte & ad unguem expreflit.
Nniu
Nunc age, non ii te Lateat Juper omnia
miram
Naturam , & longe variam contagi-
bus ejje,
Solis nam Jkpe arboribus Jit noxius
aer,
Et tenerum germen , florumque infecit
honorem
Interdum fegetem, & Jata lata, annique labores
Corripuit , Jcabraque ujjit rubigine
culmos,
Et vitiata parens produxit femina
tellus.
Ex quo ratio facile erui poteft, quare a pafcuis vitiatis , & rubiginofis certa tantum animalia v. g. boves afficiantur, in fontibus, manentibus omnibus aliis, qui eisdem vefcuntur.
Pariter ex his, quae hucusque diximus patet, quod ex noftris de contagio principiis multa problemata , difficilesque
quae-
quaeftiones , alias irrefolubiles, folvi & enodari poifint. Sic illa celebris quaeftio, quae jam bis, id eft anno i 759. & 1760. in Hollandia ad folvendum propofita fuit, ex noftris fundamentis facilius , quam ex quibuscunque aliis, concipi, & exponi poteft. Quaeftio enim fuit, quare hoc tempore lues bovina diutius, quam alias grafletur?
Huic enim quaeftioni refponderi poteft , quod ex noftris principijs femina cujuscunque contagii in fui -evolutione, propagatione & multiplicatione confidera-ri debeant, uti omnia alia femina tam vegetabilium quam animalium.
Quapropter ficut mutiplici obferva-tione condat, certa femina vegetabilium aliqua annorum ferie magis & uberius, alia iterum minus & parcius propagari & multiplicari ; idem pariter dicendum erit de feminiis contagii v. g. luis bovinae.
Sic
111	j"—
Sic ex facris literis nimirum Genefis cap. XLI. conflat, integro leptennio uberrimam fuifle meflem , alio vero lep-tennio parcifllmam , magnamque annonae caritatem extitifle.
Talem annonae ubertatem, aut difficultatem faepe &■ longa annorum ferie vi-guifle in pluribus annalium fcriptoribus legere pollumus.
Praeterea cuilibet notum eft tam in vegetabilibus, quam in animalibus definitum efle florendi & prolificandi tempus, & terminum; quaedam enim illorum brevi, quaedam longa annorum lerie prolificant; tan-demque deficiunt, & emoriuntur.
Si itaque haec & fimilia propter jam dičtem analogiam , applicentur feminiis ^ontagii, quod multis jam annis armenta depafcitur, facilius quam ex quocunque alio principio caufa, quare tamdiu faeviat, concipi & cognofci poterit.
Quia
■ III	ll—l	.
DE CONTAGIO.	I91
Quia hoc ipfum in pefle, quaefaepius genus humanum affligebat, multoties ob-fervabatur , quod una peftilentia citius , alia vero tardius defervuerit, ut quisque in chronologia pellium , a quam plurimis autoribus fcripta , legere poteil.
Item pro coronide patet, quanto ne* xu contagium , putredo, & rubigo invicem jungantur;, ut de contagio dičlurus una fidelia, & putredinis, & rubiginis naturam attingere, & exponere debeat quisque. Ne vero, qua? nos de rubigi-ne diximus , ad libitum, aut ex imaginario aliquo conceptu effati fuiffe videamur, in majorem noilrae opinionis probationem, firmioremque confirmationem, adducemus illa, qusc eruditiffimus & indefeffus naturae fcrutator Needham de rubigine fenlit, & repetitis experimentis comprobavit in fuo elegantifflmo traiffatu de novis inventionibus per microfcopium, primum Angi ico fermone edito, dein in Gallicum
idio*
idioma verfo. Sequentia ad noftrum ico-pum faciunt: cap. 8- de rubigine frumen-ta corrumpente pag. 99. fic ait: Ja Ni-ellc ejl une maladie du bič, dont e Ile detruit la JiibfiancefarineuJe, qui ejl audedans, introdnit a ja place une matiere etrangere, qui tcrnit cj3 noircit le grain, au moms ex-tericurement. Cette matiere ejl ou une ponJ: fiere noire fort fine, mais dont les parties , vites au microjčope , n ont point une figure uniforme ; ou cefi ime Jubfiancc blan-cbc, toute compofee de longues fibres; empa-qnctees enjemble , & qui ne donncnt aucun Jigne de vie ou de mouvement, fi on les expoli: au microfiope , telles qu onles tire du gvain, Jiins leur appliquer dc l’ eau. La premiere Jois que je les decouvris, je n avois d'autre dejjein en leur appliquant de ieau , que de developper ces paquets , ajin que j e pujje examiner les fibres plus comtnodemeut; je/us par conjequent bien Jurpris de les voir en m infiant prendre vie, Sf Je mouvoir regulie-
rement , non d’m mouvement progrejjif, mais en tortiilant cbacune de leurs extremi• tes, &T* perfeverer dans cette agitation jus-quan lendemain.
J’ai repete cette objervation en divers lems, avec cette diference Jeulement, cejiqu mu commencement, lorsque les grains etoient cueillis recemment, & quils etoient encorc mols , il JuffiJoit d’en tirer les animalcules , &r leiir appliquer de ieau, ponr les voir re-muer; mais enjuite, lorsque ces grains ont et e gardes qnelqne tems, il in a fallit les ma-cerer dans i cau pendant qnelques beures, &r* alors quand fen tirois les animatae, je les voiois s animer peu u peti, lorsque je les ex-pojois an microjcope dans une gonie d'eau; an lien que Ji je ne prenois pas cette precaution, il nyen avoit presqite aucun, qui donndt qnel-que Jigne de vie.
Comment as anguilles, car je pnis lenr donner ce nom, parce que celont desaninuilcu-les aquati que s, quireljemblentasfezaux anguilles d’ean douce , avec cette uijjerence cepcn-
Tom-1 ■	N	dant
> ■	■——..
r94 Tractatus I.
dant, cejl que leurs deux extrcmites Jont tout - h - jait (emblables , Jdns qu on y remar-que aucrn apparence de boucbe on de tete; comment ces anguilles, dis-je, JiibJiJlent-elles; i(oii viennent-elles; Ji elles Jubijjent quel-que cbangement, en qnoi Je convertijjent-elles ? ou comment multiplient ■ elles i n ai rien pii / decouvrir Id dejjus :	tout
ce que je Jdi, cejl que f en ai objerve pendant Jept ou bitit Jemaines de Jiiite, que f ai conjerve cn vie uniquement en leur fournij-Jimt de la nouvelle tau: Jbuvent fen ai aujji laijje Jlcber, pendant quelques jours apres que ieau setoit evaporee , &' enjuite elles ont repris vie des que je leur ai reionne de /’ eau fruicbe. Mais ce qui fai attuellcment desgrainsdece blegdtepar la nielle, qui ont ete mei Ilis ily a plus de deux ans ici en Angle-terre, ou je les ai conjerve Jecs pendant un ete dans une boete, ijf enfititeje les ai porte avec moi dans un elimat beaueoup plus cbaud, je vettx dire en Portugal, oit iis ont pajje unJecond ete, &r cependant iis m ojjrent en-
core
tore a prej ant les memes pbenometies, Jans-que fy puijjt remarquer aucun cbangement.
La Nature Jtngnliere de ces animalcules, qnelqu inexplicable qn elle Joit en elle-metne, nous Jert de conjirmation & nous met en etat de rendre raijon d’ une objervation qui a ete faite par plujieurs habitans de la compagne, &T* dont par le Mr. Bradley,
Haec funt benevole Lečtor, quae de contagio in genere, & aliqua in particulari de eodem publici juris facere confti-tueram, plura fuper hoc flabilienda experimenta dabit favente Numine pofterior aetas; etenim coram fateor, multa adhuc defiderari, atque fuperelfe difficultates, quae necdum enodatae, quae aliis enodandae relinquuntur. Multa pariter offendi fateor, quje rigidus Zoilus carpere valebit, multa, quae Eruditi Ifimis quoque viris nonfapient; quorum modeftam &dočtamcenfuram fem-per venerabor; neque enim huic quemadmodum dixi fenientiae tam arfte inhaereo, ut, li melior prodet, ab hacdimoveri non patiar.
N 2	Quare
Quare cum EruditiUirno Georgio Agricola de ponderibus & menfuris totus ien-tio: judicia ctrte in literis olim fuerunt libera, nunc debent ejje, &T erunt pojleris vel nobis invitis; modo non Jint levia , temeraria & iniqua, (juotl Ji eorum quispiam me in jus vocare ob bane caujam, doclis ac-cujare voluerit, rationibus agat, pugnet argumentis , tcjlimoniis, denique au\orum, {i potejl, convincat, omijjis maledictis, cif conviciis, ne nojlra arrogantia, aut pertinacia, «<?, quid aliud dicam , peric.itetur veritas; qua Jane, ut accurate dijputaudo exquiri, ita nimium altercando plerumque mitti fblet. Id quidem , quod aquutn ejl, pojliilo, quo negletto , Ji quis uniniuo voluerit Jlomacbari, maligne in convicia prorumpere , ipjum Jito magis objitijjc nomini j quam meo optimus quisque, ceYto Jcio, judicabit.
KINI S.
ADDI-
ADDITAMENTUM
#
. AD
TRACTATUM
D E
CONTAGIO
pag. 142. 143. 144. &c. SEU
DE LUE BOVINA AD FINEM VERGENTE ANNO 1761. EPIDEMICE GRASSANTK ; ITEM DE EJUSDEM CAUSIS, PRAiSKRVATIO»K, KT CURATIONE

• - *-~-A •
H	sr --r - 1
v-*.; • • i	•<&Št:X

l ' iMS^iATfdol.

:.;-U • •/; ra/, m OIO \T/1P0
’ •
>£ :- f^-T .er. ? .&■>,. \
ric
>52,
U H ž

' 0'0"5 QA / KiVO?T -j OJa ■.-r:rnri M* .	: < Ov
i. • (	V-
r/ftTQl-* v> n . ...	•• >
•V/O-J-l / il’; f •

30
■>'!’ ^ ■ '*r|, j
jagattpi


■, t.
H
- * 4 *4*	•&	4* 4* v * &
•*•* ,. ,.«•#
IlM <S£b Ml|
SECTIO PRIMA
D E
NATURA, ET CAUSIS
LUIS BOVINiE.
I.
Ium in meo Traftafu de contagio J—" generales contagii caufas exponere , ac tum rationibus, cum obferva-tionibus eas firmare annifus eram; attigi tandem CLVI. pagina 142. fed fuper-ficiaiiter tantum, contagium particulare, & epidemicum , quod a tot jam annis inter armenta horrendam agit ftragem. Declaravi ibidem ejusdem caufas; adjeci quoque quaedam remedia pro fimilium inor* N 4	bo-
■■.' .	—■" 1 ........—■ —»
200 DE LV E BOVINA
borum , tam praefervatione, quam curatione ; quae ego & propria & aliorum experientia prae aliis , hucuique adinventis deprehendi proficua.
II.
Cum vero haec dira lues vergente ad finem anno 1761. de die in diem ingra-vefcere, & fuae tyrannidis imperium, non tantum per Auftriacas, fed per alias etiam ditiones extendere videatur; item cum lingulares hic videam fubefle caufas, propter quas longe , lateque gralletur; confultum duxi, ut feparatim de hac lue, ejus caufis, & curatione verba faciam.
III.
Hanc luem eo magis horrendam, & Reipublicae perniciofam exiftimo, quod ad plures animalium fpecies evagari cone-tur ; etenim non tantum , ut apparet, boves, fed hinc inde etiam oves, & equos agreditur ; quapropter materiae ipfius gra: vitas exigit, ut hanc armentorum peftem
diii-
■ ■" ' ' 11
ANNO I761. GRASSANTE 201
diligentia , qua pollumus maxima perfcru* temur, & ruminemur.
IV.
Praeliminariter enim judico, quod quilibet in limilibus morbis verfatus admittet, hanc bovinam luem eife epidemicam , & contagiofam ; quod quamvis ex tra&atu de contagio jam conftet , tamen poteft aliquis dubitare, an fit contagiofa ; quia dicet, fufficere, elfe epidemicam.
Verum, li ad intima contagii principia refle&amus, quilibet, qui lic allerit, fallitur; nam illud contagiofum dieimus, quod alteri communicari poteft; quod autem ipfa lues bovina aliis fanis bobus fae-pe Communicetur, ipfa proh dolor! loquitur quotidiana experientia.
V.
Si vero haec non fufficiat ad convincendum Adverfarium, firmabit noftrum alfertum alia experientia; quae haud pridem in Anglia, & jam alibi inllituta legitur;
N 5	qua-
qua conflat, luem bovinam per inoculationem, & infitionem eodem modo ficut va-riolas , & morbillos communicari, & ultro propagari poife. Adeoque ficut va-riolas , & morbillos , ita etiam luem bovinam contagiofam , & communicabilem affirmare debemus. De hac re plura legi poffunt in meo tračlatu de contagio.
VI.
Ex quibus cum fundamento quidem concludere poifumus, quod multa animalia bruta ex contrafro ab aliis infečlis contagio , tali laborent lue, a qua alias libera permanlilfent, fi miafma illud conta-giofum, ex adhibitis certis cautelis , non hauliffent. Verum tamen hoc non fatis-facit animo fciendi cupido, intimiusque res ipfas , earumque progreffus , ruminanti ; etenim fequentes difficultates, feu qujcftiones adhuc folvend* fuperfunt, ut
Primo: quare haec miafmata luis bo-vinae contagiofa hoc potius anno, quam alio graflentur ?
Secundo: quare tantum bobus, & non aliis animantibus communicentur ? Sic experientia docet, quod homines, canes, & alterius generis animantia libere, & impune cum infečlis bubus verfari pof-fint. Debet igitur in ipfis bobus quaedam difpofitio ad fufcipiendum, & evolvendum tale miafma latere, quae aliis abelfe videtur. Unde vero ifta difpofitio' derivanda fit, & in quo confidat? hic labor, hoc opus.
VIII. ,
Ad fatisfaciendum propofitis quaeftio-nibus fane non ex alia, quam ex noftra de contagio hypothefi patet via; qualem jam praedico tra&atu pag. 145. fed praecipue ubi de rubigine agitur pag. 185 indicavi.
Ex-
«04
Exinde enim conflat, quod quando* cunque a bobus exuberantia feminia ver-minofa ingeruntur, illorum humores ita inficiantur, & difponantur, ut facile, fi caufa movens accefferit, ibidem fobolefce-re, & in a&um deduci polfint.
Talia feminia verminofa dixi a certis flantibus ventis Auftrinis , item a pluviis verminofis, fed praecipue pafcuis rubigi* nofis dependere; quaedein, accedentibus conftitutionibus temporum humidis fbven* tur, ac tandem evolvuntur, diverfosque morbos epidemicos , & contagiofos cau* fantur. Hoc ipfum Hippoc. de morbis popularibus, & in Aphorifm. Lib. III. affirmat.
Notabilis eft pariter obfcrvatio, quam Vitruvius de Infula Lesbo affert: • In qua Aujler cum flat, homines agrotant, quando Corus, tujjiunt, cum Jiptentrio, omnes inflUubritatem reflituuntur.
*•
ANNO 1761. GRASSANTE. 205
DC
Aft dices: omnes praedidt* caufae videntur in hac conftitutione, nimirum 1761. non tantum in Auftria , fed in aliis pariter provinciis abfuifle: etenim tanta Accitas, calorisque exuberantia totam obtinebat seftatem , ut frumenta , legumina , olera, fruflus horaei, & pafcua pro bobus ipfa, magnum detrimentum, defe&umque palfa fuerint.
Item nec Auftri, nec Euronothi flabant ; neque vegetabilibus rubiginis quaedam nota imprimebatur.
Quapropter videtur fpecialis quaedam caufa fubelle , qua; hoc anno boum corpora ita difpofuerat, ut hoc tempore lue epidemica & contagiofa laborent, delean-turque.
Ad quod refpondeo omnino, in praetente lue bovinafpecialescaufas interfuille; & intereire quae etiam me moverunt, ut fepa-ratim illas exponerem, & coram flfterem.
Ut
Ut vero eo evidentius, clariusque aflerti veritas pateat, necele erit, ut conftitutionem hujus anni vernalem, aefti-vam , & autumnalem quam breviffime delineemus.
XI.
Valedicente hiberno frigore imbres frequentes, & exuberantes ingruebant, quales non tantum Auftriam, Bohemiam, Moraviam, Styriam, Carinthiam, Ba-variam, fed & alias provincias in-& exundationibus affligebant.
Hoc monftrant ad hanc ufque diem triftia diverlarum ruinarum vefiigia, quae exundationibus fluminum , lacuum, rivulorumque debentur.
XII.
Hanc conftitutionem nimbofam excipiebant intenfi calores, &ficcitates, quae, ut jam dičtum eft, totam obtinebant teftatem.
ANNO 1761. GRASSANTE 20J
1	XHL
Tandem his fucceflit autumnus perquam humidus, denfis , perpetuisque concomitatus nebulis; donec iub initium Decembris rigidifiimum , & Danubium cogens ingrueret frigus.
XIV.
v 1
His praemifiis fupponi, quinimo, ut dein magis patebit,* admitti debent, tempore humido , pluviofo, vernali quam plurima adfuilfe feminia verminofa, dein evolvenda.
Verum tamen , cum tempore aeftivo fufficiens, & necertarium pro eorundem fotu, & evolutione defuillet humidum , haec, qua talia integra, & inertia in fuper-ficie terrae haeferant.
XV.
Praeterea , cum ex eodem humjdi de-fečtu, campi, prataque minus graminea, minus viridefcentia ellent, graminis flamina, quae alias denfo agmine terram operire,
rire, & in longum extendi folent ; rara , exilia, brevia, & fere exufta per-
manfcre.
XVI.
Ex qno patet necefiltas, qua armenta premebantur, haec flamina graminea ad radices ufquefuo prehendendi ore, quae in graminis exuberantia prominentias tantum ejusdem abradunt, decerpuntque.
Unde dein evenit, ut una cum gramine quam plurima feminia verminofa, fuperficiem terrae occupantia prehenderent, & deglutirent; ficque iisdem totam mattam humorum inficerent, ad putredinem, feu ad talium ovulorum evolutionem , qua data proxima occafione, difponerent.
XVII.
Haec ipfa occafio, feu caufa movens, & fovens fe , praefertim in autumno obtulit, quo , ut dixi, tempeflas humi da cum denfis, & perpetuis nebulis pr^-
do-
dominabatur ; unde praedičta feminia fo* vebantur, ut eo facilius dein in ačlum de* ducerentur.
XVIII.
Hoc fačlum eftin aliquibus bobus fine contagio, nimirum propriis naturae mo* tibus, & fotibus; in aliis vero cum contagio ; dum videlicet miafma hoc vermi-nofum, & contagiofum jam in aftum de* dučtum, & fobolefcens, aliis fanis communicabatur, in quibus cum homogene-am , id eft vermi nofam difpofitionem offenderet, eo facilius, & eo citius fobole*. fcebat, & multiplicabatur.
XIX.
Ex his jam addučtis, & praefuppo-fitis principiis, quaeftiones fuperius pro-pofitae facile folvi poterunt; ut quare nimirum hoc potius, quam alio anno haec dira lues faeviat ? Item quare prae aliis animalibus genus bovile tali lue afficiatur ? Et tandem ; quare, &oves, & equi, &	O	quam
quamvis non eadem faevitie, qua boves, hoc anno tali contagio corripiantur? Etenim haec pariter animalia magnam partem iisdem, quibus boves, vefcebantur paf-fcuis; ficque iisdem femlniis verminofis fuos contaminabant humores.
XX.
Quod vero quam plurima ovula, feu feminia verminofa, ut fuperius dixi, tempore verno, & aeftivo in fuperficie terrae inertia hseferint, patet exinde, quod prae-dominante in autumno humiditate magna, & frequens inferorum culicum , crabronumque copia oppleverit terram , & aera, quod quilibet magno cum fui incommodo expertus eft.
XXI.
Interim praevideo, futuros, qui dubitent; an lues bovina a tali feminio ver-minofo , deglutito, & ad malTam humorum delato dependeat. His ego oppono obfervationes , quibus tales convincantur,
ANNO 1^61. GRASSANTE 2tl
tur, ut idem mecum fentiant: ficexre* lationibus, quas quisque curiofus habere poteft, conflat, quod armenta, quae raro , tarde, & domi prius jam faturata ad pafcua ducebantur ( fi i contagio fatis cautum erat) innoxia, &a tali lue libera perftiterint; quin imo adhuc talia per-flftant, quamvis alia in vicinia magnam partem jam deleta fuerint.
Quia hoc non obftante, quod talia armenta ad pafcuadu&afuerint, tamen non illa aviditate, & illa profunditate gramina prehendebant, ut pnedičla feminia ver-minofa una cum gramine deglutivilfent; ficque, ut in aliis bobus fačtum eft, fuos humores inquinairent; unde etiam evenit, ut talia animalia, fi a confagio cautum erat, fana, & integra permanferint. XXII»
Talia exempla dantur plura, fic in oppido jpimbcrg uno circiter milliari Vienna diflante, menfe Oftobri hujus anni O 2	omnes
omnes vaccae ad internecionem delebantur; exceptis tantum duobus praefepibus, nimirum Perill. Domini de Prandau, & alterius civis; quorum vaccae, quia inaefta-te raro , & prius domi jam faturatae ad pafcua ducebantur , immunes a tali lue fupervivunt. Idem contigit in multis aliis villis, & oppidis.
XXIII.
Denique ex his , quae hucusque difta funt, patet caufa materialis hujus truculentae luis bovinae, quae in praedičlo femi-nio verminofo, evolubili confiftit.
Hujus alferti ulterior ratio deduci poteft ex his; quae in lue affe&is, & quae ex lue denatis armentis obfervantur; ob-fervantur autem fequentia,
XXIV.
Primo: dum incipiunt aegrotare, abhorrent ab omni cibo, avidius tamen fo-lito folent haurire potum. Triftes, &
ca-
caliginofos exhibent oculos. Vaccae mox privanturlačle. Nares, lingua, fauces, denique totum os internum ulcerofum, & quafi apthofum apparet. Quare haec videtur efle ratio, quod prae dolore rumi-nare quidem, fed non mafticare valeant. Item ex eadem hac ratione fit, ut irritatis continuo narium , oris, fauciumque glandulis, muci, falivae , lymphaeque plus minusve foetentis perpetuus fiat fecef-fus. Ex quo dein exurgit, ut, nifi humorum deperditorum copia, per copio* fum, & appropriatum potum refarciatur, fauces arefcant, lingua fiat nigra, & ftria-ta , anhelitus perquam difficilis , ac tandem gangraena & mors.
Aliquos diarrhaea cum fanguine fter-cori mixto necat. Aliis vero, quibus venter conftipatur, tumor tympaniticus accedere folet. Item alii, materia peccante ad encephalon verfa, derepente, ut apople&ici corruunt. Adfunt faepe alia O 3	etiam
etiam fymptomata, quae hanc diram luem comitari folent, verum haec , quae adduxi , funt prae alliis communiora.
XXV.
Secundo fuperfunt declaranda illa, quae in exenteratione lue denatorum boum plerumque inveniuntur: In omnibus inveniebantur vomicae, abfceflus, qui vel pulmones, vel hepar, ventriculum , o-nafum , mefenterium , vel cerebrum, aliaque vifcera occupabant, qui rupti, aperti magnam materiae putridiflimae copiam fundebant.
Ifti abfcelTus videntur elfe effečlus ipfius morbi, in quantum materia morbi-fica in humoribus haerens per modum me-taftafis ad has partes deponitur, quas corrumpit.
XXVI.
Tandem tertio: five materia illorum ulcufculorum nares, faucesque occupantium , five illorum abfcefluum mifcrofco-
pio
pio exploretur, femper obfervantur innumerabiles vermiculi, quos etiam videre poffumus, fi humores, qui in vafis continentur , tali fubjiciantur examini quod in tračlatu de contagio jam demonftratum fuit. Unde etiam fit, ut, fi portio talis materiae pro ejusdem morbi in aliis fanis bobus infitione aut inoculatione adhibeatur, idem morbus ultro propagetur; ficut in variolis, & morbillis fieri folet. XXVII.
Ex quibus ultro caufa materialis luis bovinae elucefcit. Quia, fi eodem modo communicari , propagari, & multiplicari potefl, ficut variolae, neceffe erit, ut eadem habeat pariter principia, nimirum feminia verminofa.
XXVIII.
Item exinde patet principium, &; progrelfus morbi in lue affečtis armentis: dum enim talia feminia verminofa evolvi, & fobolefcere incipiunt, fit, utpar-0 4	tim
■ " 111 ...............................
216 DE LUE BOVINA
>	'	......... i. i	.
tim excrementis, partim ovulis totam maffam humorum inficiant. Uti fuperius in tračlatu de contagio de aqua nuceriana turbida, & foetida reddita dičtum eft, Iftae partes haeterogeneae maifae humorum mixtae dein fubfiftunt in minirnis vafis, glandulis, aliisque yifceribus. Unde dein illa ulcufcula narium , oris,faucium, item vomicae, abfefius,diverfaoccupantes vi-fcera, derivari debent.
XXIX.
Quemadmodum enim in lue , feu pelle , quae proh dolor! genus humanum quandoque affligit, obfervantur illi praecipue talia miafmata peftifera facile contrahere pofTe, qui natura, temperamento , & aetate vegeti, & fucculenti funt; ita id ipfum , non tantum in hac lue bo-vina, fed etiam in aliis, alio tempore hic grafiantibus, obfervabatur. Sic boves juvenes, vegeti, robufti, obefi prae aliis
huic
huic morbo obnoxii erant ; minus vero fenes, debiles, llrigofi.
Ratio hujus obfervationis non nili ex noftris de contagio principiis reddi poteft; quia in illis, ficut virtus generati va, ita etiam virtus pro fotu, maturatione , & exclufione , feu evolutione feminii vermi-nofi quam maxime viget; in fenibus vero, & debilibus min.
SECTIO SECUNDA De
Luis bovina prafervatione, curatione; aliisque ad bunc Jcopum fpeSl antibus.
XXX. •'/' •' ' * •'
Ex his jam datis, & praefuppofitis de contagio , tam in genere , quam in particulari principiis, fequitur methodus O 5	tru-
2 I 8
truculentae hujus luis bovinae tum praefer-vativa, cum curativa.
In fimili enim lue bovina tria nobis exurgunt executioni danda officia.
Primum refpicit fanos boves; ut videlicet ilii a morbis praeferventur.
Secundum verfatur circa boves lue affe&os; ut illi fanitati reffituantur.
Tandem tertium, cujus pauci meminerunt, ut caveamus, ne gralfantelue bovina , homines aliquod fanitatis detrimentum exinde capiant, contrahantque, XXXI,
Ad officium praefervationis, quo nimirum armenta fana conferventur, multa & fane longe plura , quam quae in ufum vocari folent, fpe&are videntur. Etenim conlervandae armentorum fanitati invigilare debemus, non tantum illo tempore, quo aliqua epidemica, & contagiofa lues gralfari obfervatur; fed omni alio pariter tempore ? ubi haec longe abeffie videtur,
XXXII,
XXXII.
Illa confervatio, & praefer vatio, ad quam perpauci attendunt, confiftit in eo, ut armentorum dučtores, & cuftodes , quantum poflibile eft, curent, & procurent , bobus potum aquae purae, & continuo motu depuratae. Adeoque arceant, quantum fieri poteft, armenta a potu aquae defidis, & ftagnantis , quia ex tračlatu noftro de contagio confiat, aquas ftagnan-tes continere in fe innumera animalcula, eoruinque ovula ; quae una cum aqua de-glutiuntur, fubeunt circulum humorum, hos tandem inficiunt, & ad putredinem difponunt.
XXXIII. '
Hoc eft quidem verum ; quod po-tiffima horum heterogeneorum corporum pars una cum excrementis e corpore fe-cedat; interim Clariflimo Loewenh. fub-fcribere nonpofium, quod quaedam fub-tiliores portiones vafa lačtea non fubeant.
Hoc
Hoc evidenter videmus in illis , qui vermibus inteftinalibus laborant; hi enim corripiuntur faepe febre , quae ih illorum vermium excrementis, per vafa lačteaad maflam humorum raptis dependet; & mi-feros infantes faepe ad marafmum deducit. Item experientia conflat, quod minima portio ovi putridi deglutita excitet naufe-am, vomitum, febrem &c. Vide Bcer-hav. Chemiae P. III. adeoque idem dicendum eft de aquis foetidis, putridisque. XXXIV.
Praeterea ad bonum ruralis oeconomiae praefe&um attinet, ut caveat, ne armenta ad pafcua ducantur, dum haec aliqua rubiginis nota confperguntur ; quia in tračlatu de contagio oftendi , rubiginem certa feminia verminofa fecumferre ; quae in fimili cafu una cum pafcuis deglutiuntur, maflam humorum inquinant, & ad putre* dinem difponunt.
XXXV.
Si tamen in fimili cafu armenta ad pafcua ducenda funt, hoc fiat tarde; dum nimirum fol fuis radiis maximam fimilis feminii verminofi partem jam diflipavit, & ad fuperiorem , ut dicimus, aera elevavit.
Haec funt, prae aliis, etiam tempore ab omni contagione libero perquam bene obfervanda , & in ufum vocanda. Graf-fante vero inter armenta contagione, non tantum his mox dičtis,fed etiam aliis cau* telis opus erit, ut
XXXVI.
Primo: fana animalia caveant a pa* fcuis, aqua, foeno, rtramine , item ab omni fupellečtili, quo lue affečta animalia utebantur.
XXXVII.
Secundo: Ex eodem fundamento debet armentorum fanorum omne commercium cura inferis dirimi, Item inferorum
rum paftores , canes, homines debent, quam longiflime fieri poteft, a fanis abefle*
XXXVIII.
Tertio : Prsefepia debent, quantum pofiibile eft, eonfervari munda , diligenter, & faepe ab omni humido, & putrido purificari. Huc fpečlant diverfa fuf-fimigia , uti & odores foetidi.
XXXIX.
Quarto: Pro praefervatione commendantur a Veterinariis, ipfa docente experientia , inuftiones, & fetacea. De quibus vide Clariflimos Ramazzin, & Lan-cifium. Ratio eorum effectuum eft: quia fuperius dixi, quod materia peccans fo-leat deponi ad diverfa vifcera, ficque illa corrumpat: fetacea vero hoc impediunt, in quantum materiam peccantem ad illas partes, ubi excitantur , derivant.
Ex eodem fundamento debent inftitui fortes, & frequentes ftrigili, aut alio in-
ftru-
ftrumento afpero fridiones, quia fic trans-piratio materiae peccantis promovetur: Huc etiam referri poteft purus potus, & vi&us ex falubribus , gramine, aliisque vegetabilibus praefertim viridefcentibus ; unde dein lit, ficut de rubigine dixi, ut maffa humorum corrigatur, illa, quae he-terogenea illi infunt, a viribus vitae digerantur, ficque cum lotio, excrementis aut alia via e corpore eliminentur.
XL.
Tandem quinto : Multa remedia a Veterinariis pro praefervatione laudantur: talia funt maximam partem alias alexi-pharmaca dičla ; ut angelica , carlina , fcordium , imperatoria , vincetoxicum , baccae juniperi, lauri, & fimilia , quae roborant, & tranfpi rationem promovent. Ex quibus dein pulveres, boli, decočte praeparari poffunt.
Alt, quamvis haec & fimilia non improbem , quin imo in aliis , quibus ar-
men-
..■I—.	I ■ —.... . II .
224 DE LUE »OVINA
menta affici folent, affe&ibus convenire judicem; non concipio tamen , quid in illo cafu, ubi difpofitio verminofa, & con* tagiofa, brevi evolvenda, in corpore latitat, talia efficere valeant. In fimili enim cafu unica vermifuga, & vermicidia fic didta anthelmintica remedia indicari viden-tur. Quia haec unica paria funt vermino-fo huic feminio digerendo, deftruendo, & inerti reddendo , aut tandem fic dige-fto, & praeparato per diverfas vias e corpore eliminando.
XLI,
A vulgaribus autem anthelminticis in materia medica Venerabilis Boerhavii & Clarifs. Gorter expofitis, vix aliquid fperandum credo, quia haec fere eodem modo , ut fuperius di&a alexipharmaca angelica , carlina , imperatoria &c. vires fuas exerunt.
Adeoque recurrere debemus ad illud notum, univerfale & fpecihcum anthel-
minticum , videlicet mercurium; de cujus virtute nullus pra&icorum hoc tempore difficultatem aliquam movere poteft.
Difficultas igitur tantum fupereft, qua ratione, & quomodo praeparatus convenientius , & opportunius exhiberi poffit.
XLII.
Ego multiplici experientia didici, quod mercurius dulcis cum camphora mixtus , & exhibitus omnibus aliis ejusdem praeparationibus praeferendus fit; quia partes oleofae, camphorae mercurii dulcis partes acres Ita obvolvunt, & irretiunt, ut genus nervofum, & vafculofum minus irritare valeant; ficque majorem virtutem alexipharinacam , vermifugam & ver-micidiam , minorem vero ad falivationem exerant. De hac mixtione mercurii dulcis cum camphora, & exinde refultante majore vi alexipharmaca lege elegantiffi-mum tračlatum , feu obfervationes de pe-
Tom l.	p
ft ii entia Ucraniae Eruditiflimi Friderici Schreiberi.
XLIII.
Praefervationis gratia exhibentur quotidie fcrupuli duo , aut ultro mercurii dulcis, & dragma dimidia aut fcrupulus unus camphorae. His foleo addere aliquid de afla foetida, de myrrha, aut etiam de floribus fulphuris; quae cum prioribus mixta, in forma pulveris facile propinantur; fic continuando per očtiduum, & magnam copiam liquidi fuperbibendo.
XLIV.
Quia vero tale remedium miferae ru-fticorum forti nimio eflet pretio, judico, quod hujus virtus fuppleri poflit,decoctione mercurii vivi in aqua; talis aqua mer curialis poterit mifceri cum aqua potus ordinarii. In quo cafu non aliae eflentex-penfae , quam lignorum , quae ad decoctionem adhibentur. Experientia autem omnium pračticorum conflat, quod talis
aqua
..... .lll~—— I	........
ANNO 1761. CRASSANTE 227
aqua decočta in corpore humano virtutem vermifugam & vermicidiam exerat; unde non video rationem in contrarium, quare non idem efficere poffit in corporibus brutorum.
XLV.
Item fat levi pretio pofiet haberi remedium alexipharmacum, mercuriale ex mercurio fublimato, & fpiritu frumenti; quod , ficut hoc tempore novimus, hominibus fine omni noxa , & periculo propinari polle, ita nullus dubitarem, quin idem remedium etiam brutis impune exhiberi poffit.
Haec tamen cautela in exhibitione hujus remedii, ficut mox antea de mercurio dulci dixi, adhibenda eft; ut copio-fus potus aquae cum furfuribus, aut hordeo , aut ejusdem farina decočbe fubfe« quatur. Hoc valentiffimum in multis con-tumaciffimis morbis remedium, uti & plura fimilia Illuflriffimo , Eruditiffimo D.
P a	L.
L. B. van Swieten debemus. Sed de hac materia mox fequentur plura.
XLVI.
Pro coronide quaeri poflet, an purgationes & venaefečtio aliquid ad praefer-vationem conferre poiTmt?
Refpondeo, quod ficut haec duo remedia homines, graflante inter illos aliquo morbo contagiofo , ab illo non prae-fervant, quin imo potius noceant, quia vires exhauriunt , idem dicendum fit in noftro cafu.
Haec funt, quae confer vationem & praefervationem armentorum a lue graflan* te concernunt. Ordine fequitur , ut de armentis lue affečtis, fanitati reftituendis agamus.
XLVII.
Dum graflante inter armenta contagione praedi čta XXIV. expofita figna in aliquo horum adfunt, concludere jam pof-fumus, tale animal eadem lue affečlum, &
infe-
infečtum efle; quare quantocius hoc a fa* nis, vel, quod melius, fana ab hoc, feparari debent.
Multi Veterinariorum folent mox ad purgantia , & largiffimas fanguinis detra-čliones confugere.
Verum cum his caute mercandum ; nam purgantia acria, draftica febrem, putredinem , & morbum augent: profufa fanguinis detračlio vires materiae peccanti digerendae neceffarias aufert, unde plus nocet, quam prodeft.
Verum tamen fi calor, fitis, & febris fit vehemens, fi vires adfunt, poterit feftio vena;, vel fub lingua, aut in cauda, vel alibi inftitui. Sicut purgantia draftica nocent, ita lenitiva , & an-tiphlogiftica probantur; uti funt decočta prunorum, tamarindorum, & fimilium, quae pro potu ordinario exhiberi poflunt.
Item inuftiones, fetacea ex eadem, ut fuperius dixi ratione hic pariter conveniunt.
XLVIII.
Cura, quae in lue affečtis bobus incitui folet, eft multiplex ; aliqui enim diverfa alexipharmaca, acria, volatilia in ufum vocare folent, quibus plus detrimenti , quam emolumenti afferunt,
Alii vero in cura antiphlogiftica fub-fifiunt, quae conflat ex decočlione hor-daei, avenae, aut eorum farinis, furfuribus ; item malva, althaea, & nitro; tales decačliones pro potu ordinario in ufum vocantur,
XLIX.
Quidam exhibent fuperius jam expo-fita alexipharmaca , ut angelicam, car-linam, fcordium, flores fambuci, bac-cas juniperi, & fimilia ; quae vel in pulvere , vel in bolo ; item cum aqua aut arceto deco&a propinant.
Ve-
Verum Eruditifs. Lancifius aflerit, omnia haec remedia vel »indifferenter fe habent ad ipfum morbum, vel plus damni , quam emolumenti afferunt.
L.
Quapropter multi alii diverfa & va-lentiora experti funt remedia , a quibus plus commodi fperandum eft.
Sic Clarifs. Ramazzini laudat, & fua-det in fimili lue bovina corticem peruvia-num: propter analogifmum ab hominibus, quibus in febribus malignis contagiofis perquam proficuus efle folet.
LI.
Alii vero, inter quos princeps eft Expertifs. Chrift. Salckow. Medicus Be-rolinenfis, laudant, extollunt vitriolum album , fed nimis laboriofe praeparatum.
Primo enim ter infunditur, & digeritur cum aceto vini; dein ter cum urina pueri, ac tandum ter cum fpiritu vini dein infpilfatur ad ignem, & confervatur
P4	in
M»
in vafe vitreo, ne liquefcat. Hoc fal propinatur ad 8uas, tresve dragmas pro dofi, & bis de die in aliquo liquido ; cui etiam magna quantitas alicujus liquidi an-tiphlogiftici jungi debet.
Hoc remedium dicitur efle fpecificum in morbis malignis tam hominum quam brutorum.
LIL
Aft mihi praeplaceret compendiofa methodus vitrioli exhibendi in lue bovi-
t	*	,	_
na, quam habent EruditilTimi, Frideri-cus Bornerus Medicus Wittenbergenfis, & Gerhardus Wagner. Ifti Expertiflimi Viri exhibent aegris bobus quotidie unciam dimidiam vitrioli albi, cum fulficiente quantitate mellis exa&e mixti, in liquore ap-propriato, &, ut allerunt, optimo cum effečtu.
Ego hanc dofim divifi in duas aequales , quarum unam mane, & alteram a meridie propinari curavi.
Item
Item curabo, ut habeam in poltenim plures occafiones hoc remedium experiun-di, & definitive aliquid de ejus virtute vermicidia, vermifuga, & alexipharma-ca ftatuendi.
Supereflfent multa alia remedia , a diverfis Autoribus exaltata, verumta-men , quia vel inertia funt, vel quia cum his, quae jam expofui, conveniunt, mif-fa facio.
LIII.
Illius vero remedii pro lue bovina curanda , quod in meo tračlatu de contagio expofui, hic meminilTe oportet.
Hoc remedium pro bafi habet mercurium dulcem , & camphoram , his dein pro diverfa ratione & indicatione poteft addi vel afla foetida , vel myrrha; nitrum vero plerumque.
Dofis mercurii, ut XLIII. dixi, eft ad fcrupulos duos, camphorae vero ad dragmam dimidiam.
P5
Ta-
-
234 de lue bovina
Talis dofis debet propinari bobus lue afFečtis bis de die in liquido appropriato, donec videantur melius habere , quod intra quatuor aut quinque dies , aliquando etiam prius evenire folet. Tunc autem exhibetur una tantum quotidie dofis, fu-perbibendo copiofum potum appropriatum.
Potus vero, quem ego exhibere fo-leo, eft decočtum antimonii crudi cum hordeo, aut avena, aut cum eorum farinis ; quod eft antiphlogifticum & anthel-minticum.
LIV.
Ex his, ut mihi ab illis, qui bobus lue atfedtis praeerant, relatum fuit, fit copiofior muci, falivae, plus minus vifci-dorum per nares, per os feceftiis ; qui eo magis promovetur, fi fiant frequentes oris nariumque ablutiones, abfterfiones, & cum fyringa ex mox dicendis liquoribus injectiones. Sic enim animal morbidum, tri-fte, languens, & promifib capite ruminans
nans, videtur brevi fortius , caput facilius attollere, magis appetere ,ac tandem refipifcere.
LV.
Hoc remedio fuperioribus jam annis, graflante inter armenta contagione, ma* gno cum- emolumento facpe ufus fui. Alt in epidemia , quae nunc , nimirum anno 1761. genus boville affligit, & infeftat, majore quam unquam attentione idem remedium in ufum vocavi; & ab omnibus veterinariis , qui aegris bobus praeerant, accepi, quod a nullo alio remedio meliorem effečtum, five praefer vati ve, five cu-rative hoc exhibitum fuerit, experti fint, quam ab illo , quod mox defcripfi.
Quapropter etiam atque etiam aliis, quibus copia hujus experiundi remedii datur , ejusdem ufum , ejusque effe&uum diligentem annotationem commendo, ut cognofcant, hoc aliis hucufque notis reme-d.is anteferendum elfe.
LVI.
Superius jam dixi, quod doleam , hoc remediam pro pauperculis ruricolis nimio efle pretio; unde etiam judicavi, huic remedio aquam decodammercurialem, potui ordinario mixtam, vel mercurium fub-limatum cum fpiritu frumenti, illi fubfti-tuendum fore, fervatis tamen cautelis fu-perius jam notatis. Etenim experientia pračtioorum conflat, haec remedia in corpore humano vermifuga , & vermicidia efle; item fine noxa, & impune in ufum vocari pofle; Cur igitur in corporibus brutorum eosdem exerere effe&us non valeant, vix quisquam inficias ibit. Unde formula ultimi remedii fequens efle poterit: jjt. Mercurii fublimati gran. V. fpirit. frumenti unci. X. mifc. d. ad. vit.
Optima proportio mercurii fublimati refpe&u fpiritus frumenti, quae in prae-fcriptione hujus remedii obfervari debet,
eft
. ' '
11 ■ ......... 1 1
ANNO 1761. GRASSANTE 237
efl: illa, qua primus fe habet refpečtu fecundi ficut unum ad 960. Quae proportio habetur in formula adjunčla.
LVII.
In ufu hujus remedii pofliimus incipere a minore dofi, & fucceflive ad majorem afcendere. Sic, fi pnefervativehoc remedium bobus fit propinandum, exhibeatur prima die unum cochlear mane, & alterum a meridie ; fecunda die duo cochlearia mane , & duo a meridie ; tandem nychthemeri fpatio polfumus etiam ultro afcendere, & omni trihorio, aut quadri-horio duo propinare cochlearia; licque continuando per o&iduum , dein vero minuendo dofim, fucceflive ad duo cochlearia defcendere.
Lvin.
Si vero hoc remedium bobus infeftis fit exhibendum , poterimus eandem propinandi fequi methodum, ficque continuare,
.................
238 DE LUE BOVINA
".......... ■ 1 1 1
re , donec morbidi boves refipifcere videantur.
Hic pariter, uti fuperius jam dixi, monendum eft, ut huic propinato remedio copiofus potus demulcens, & anti-phlogifticus adjungatur.
LIX.
Haec , quae hucufque dixi, concernunt praefervationem & curationem luis bovinae ; fuperfunt adhuc aliae indicationes ad curationem pertinentes, quae ur-gentiora fymptomata, luem bovinam concomitantia , refpiciunt, & mitigant.
Primum dolorificum , moleftum & periculofum fymptoma , quod in bobus lue affe&is obfervatur, funt illa ulcera, quae nares, faucesque occupant, &faepe fe ad pulmones , omafum, ventriculumque extendunt; unde dein non tantum difficilis maflicatio, fed & laboriofa deglutitio evadit.
In
In fimili cafu debent fieri , & faepe repeti oris lotiones, ablutiones, & ab-fterfiones ex decočfo hordei, avenae, malvae cum nitro & meile.
Si vero talia ulcera profundius haereant , & deglutitio fiat difficilis, quia manu ad locum affečfum penetrare non poflii-mus, debemus in fimili cafu alicui virgae, fubtiliori bacculo , aut teftui fpongiam, aut lintea convoluta alligare, & firmare; haec dein praedičfae decočfioni intingere, & partes affečfas faepius attingere, ficque, quantum pofiibile eft, lenire.
Hunc effečfum eo citius obtinere poterimus , fi ex eodem decočfo fiant cum fyringa in fauces inječfiones. In quo cafu, fi magis demulcentia expetantur, poterunt ipfi decočfo diverfa mucilaginofa, ut femina Cydoniorum, pfylii , item althaea, malva aut fimilia adjungi.
LX.
Aliud vero fymptoma, quod XXIV. expofui, nimirum diarrhaea, aut dyffen-teria cum atrocibus ventris rofionibus , citilfimam gangraenam & mortem minatur. Si enim talia adfunt, fignum eft, quod materia peccans-, acris, cauftica ad inte-ftina converfa, fimilem ulcerofam confti-tutionem ibidem efficiat, ficut dičlumfuit de ulceribus oris , & faucium.
Quapropter in fimili cafu debent di-verfa , & copiofa diluentia , mucilagino-fa, roborantia ,‘ & anodyna in ufum vocari.
Diluentia & mucilaginofa haberi pof-funt ex deco&ione hordei, aut ejus farina, malva, althaea, tormentil. biftorta, & fimilibus.
Ad roborantia fpečlant diverfa, dummodo non fint volatilia, talia funt: mi-robolani, theriaca veneta ; quin imo juxta mentem clariffimi Ramazzini , ut
jam
ANNO 1761. GRASSANTE 24.I
jam dixi, cortex peruvianus , qui non tantum interne ad unciam dimidiam pro dofi aliquoties de die propinari poterit, fed poterit quoque cum praedičtis mucila-• ginofis coqui & per modum enematis fae-pius injici.
Similibus clyfteribus, tam roborandi, quam dolores fopiendi caufa addere poftu-mus quandoque unciam circiter dimidiam theriacae venetae.
Item cum priore decočlo poffunt coqui duo, aut tria capita papaveris albi una cum feminibus & corticibus contufa ; dumque dolores, & tormina urgent; quod ex diverla converfione , convolutione corporis,& boatu cognofcitur, in alvum injici.
Si haec , quae annotavi, fiant materia acris & caudica inteftina continuo irritans temperabitur, abluetur , abfterge-tur; partes Lelie , & debiles, robora* 1.	q	bun-
buntur; & tandem dolores ventris mitigabuntur.
LXI.
Quemadmodum autem evenire folet, ut venter nimium folvatur, continuoque fluat; ita faepe contingit, uti fuperius in-finuavi, ut ftringatur & obftruatur ; in quo cafu fit, ut neque excrementa , quin imo nec lotium fecedat, venter attollatur, infletur, & tympanitidem repraefentet.
Si haec ideo fiant, quod in aliquo abdominis vifcere haereat abfceflus ; aut fi ferum fit jam extravafatum , tunc omnia medentium conamina & fuperflua & irrita funt. ',
LXII.
Si vero vafa necdum funt rupta, aut erofa, fed tantum difienta; fi caufa intra inteftinorum canalem haereat , tunc fpes fupereft, ut haec folvatur, & e corpore eliminetur.
Hoc
L ^	.
ANKO 1761. GRASSANTE 243
Hoc fit methodo, quae quidem Medicis , fed Veterinariis vix inculcari pot-efl. Nam, fi ex certis fignis videatur, iit plerumque efle folet , inflammatio cum hoc affe&u conjuncta ; & animal aflečtuin adhuc viribus conflare; debet fieri congrua fanguinis detračlio; fecus enim , 11 haec non inftituatur, preffo pede gangraena , morsque ingruunt.
In hoc flatu potus debet efle ex radicibus afparagi , graminis , petrofelini, floribus geniftae, & fimilibus , fed femper cum copiofo nitro.
His, fi febris remiflior adiit, baccae juniperi, alkekengi cum diverfis Roob, ut ebuli, juniperi, de fpina cervina , adjungi poterunt.
Item clyfteres debent pariter faepius injici, tales conflare poliunt ex decočlo herbae mercurialis , baccarum juniperi, aut etiam ex antea diftis Roob , quibus magna copia falis polychrefli, aut nitri;
Q 2	aut
244 de lue bovina
aut in hujus defečtu, falis communis addi poteft.
LXIII.
Haec ipfa remedia conveniunt pariter, fi praedičtus tumor tympaniticus Iit fine inflammatione. Diverfitas enim curationis in eo tantum confiftit, quod in hoc cafu fortiora, acriora magisque tam excrementa, quam lotium promoventia in ufum vocari polfint.
Haec funt fymptomata , quae morbos armentorum plerumque concomitari, & tam molefla, quam periculofa elfe folent.
Pro horum curatione adduxi commu-niflima, & perquam vulgaria remedia , quae etiam ruri cuilibet nota, & fine, aut faltem levilfimis expenfis haberi polflint.
Item unicuique hic inculcatum velim, quod meus hicce lcopus fit, ut morbos armentorum contagiolos folum, non vero alios, quibus bruta vexari folent, explanem, exponam.
Alii
Alii enim brutorum morbi, prout alias, & diverfas habent caufas, ita etiam diverfam , cujus hic folicitus non fum, exigunt curationis rationem.
LXIV.
Tandem fupereft exponendum ultimum, quod fečlione II. numero XXX. propofui, Medici officium ; quod in eo confiftit, ut pro poffibili caveamus, ne ex contagione armentorum homines aliquod detrimentum, labemque capiant, contrahant.
Cuilibet notum eft, quantum proh dolor! detrimentum oeconomiae domefticae & rurali ex graffiante lue bovina afferatur. Exinde enim filet & languet agrorum tam neceffiaria cultura , quam preffio pede fe-quitur annonae caritas, ad faciendam fe-mentem difficultas ; ac tandem ad prae-ftanda praediorum ve&igalia impoffibilitas, & reliqua hujufcemodi damna in Rempu-blicam redundantia.
Q 3
Quo-
Quomodo vero his tam praefervative, quam curati ve obviam eundum fit, fuperius jam dičlum fuit; reliqua vero aClariffimis & Expertiffimis Reipublicae airatoribus potius , quam a Medicis dependent. LXV.
Eft vero aliud damnum , quod hominum fanitati, tempore bovillae pellis, imminet, infidiasque minatur.
Nullum inter bruta animal videtur homini, non tantum ad ejusdem oeconomiam , verum etiam ad ejusdem nutrimentum tam opportunum , tam necelfarium, quam armenta ipfa. Huc fpečlant eorum carnes, lac, butyrum, cafeus, fevum, a.deps , corium, denique omnes eorum partes habent certos inter homines*ufus.
Si illae partes lint fanae integrae, & fine labe, fanitati tam facile non officiunt;
, fecus vero, fi jam corruptae , putridae, aut corruptioni proximae exillunt, tunc fanitatem facile laedere polfunt.
Hoc
Hoc ipfum legimus in facris litteris, ubi fracida? carnes , adeoque eo magis jam putridae, prohibentur. Sic Deuter: capite XIV. Quidquid autem morticimum eji, ne vejčamim ex eo.
Ex quo patet, quod aeterna providentia nos a fimilium carnium ufu , & efu dehortetur, ne fanitas exinde detrimentum aliquod capiat.
In hoc videntur quidam Medicorum plane oppofita fentire; nam aliqui nimis laxi, & liberales, carnes bubulas, la-dicinia tam fanorum, quam infečtorum boum infontia elle autumant; quales erant quondam Medici Patavini: uti videre eft apud Ramazzinum.
Alii vero nimis rigorofi, & fcrupu-lofi judicant, gralfante lue bovina, ab omnibus carnibus bubulis & lačticiniis tam fanorum, quam infečtorum boum, abfti-nendum elfe: de quibus mox plura dicemus.
Q 4
LXVI.
LXVI.
#
Quapropter in opinionibus tam contrariis, & oppofitis judico, graflante lue bovina fequentes regulas obfervandaseire.
Primo, ut cadavera lue denatorum integra, & una cum pelle quantocius , &fat profunde tumulentur.
Secundo, ut lege, & Authoritate publica caveatur, ne aut carnes, aut lac infečtorum animalium in ufum vocentur.
LXVII.
Iflae duae regulae indigent ulteriore explanatione & probatione; eo quod praevideam eas non ab omnibus probatum iri.
Difficultates enim, quae contra moveri poffient, confiflunt potiffimum ineo, quod ex datis de contagio principiis conflet , quod materia peccans contagiofa fuae inhaereat quam attingit, fpeciei, neque ad aliam foleat evagari fpeciem; fic nos ipfi diximus, & ipfa experientia docet, quod homines, canes impune, fine noxa,
&
& line periculo inter armenta infečta ver-fari poflint.
Unde fupponenduni eft, quod, quamvis carnes, lac, & alia brutorum infefto-rum in ufum vocentur , homines talem luem exinde non contrahant.
LXVIII.
Ad hoc, quod hic opponi folet, re-fpondeo, quod materiae , de qua hic agitur, gravitas Reipublicaeque commodum requirat profundam, feriam, & reflexam attentionem, antequam quidquam hac de re decernamus. Haec non debet ex quibusdam fubtilioribus quaeftionibus,authy-potheflbus erui; fed ex ipfis rebus, feu ex ipfis repetitis, faepiusque captis obfer* vationibus peti.
LXIX.
Obfervationes autem, qua; graflante lue bovina longa annorum ferie confirmatae habentur, funt fequentes. Sic
Obfervamus primo, quod carnes, lac, & alia ex lačte , ut cafeus , butyrum , animalium infečtorum hominibus noxia , & morbifica eflfe foleant.
Ratio hujus eft, quia talia jam funt plus , aut minus putrida , adeoque fovent in fe certa miafmata verminofa, quae, fi in cibum ab hominibus affumantur, fuc-cefllve maffam humorum inquinant, ad putredinem , & tandem ad diverfos mor- * bos putridos difponunt ; quod fit, prout in fimilibus fubjeeffis, diverfa humorum difpofitio fubeft.
Unde verum quidem efi:, quod in fimili cafu diverfi morbi putridi exinde ex-urgant, qui tamen fpecie ab illa lue bo* vina differunt; eo quod alia feminia verminofa in humanis corporibus jam prae-exiflentia exinde in ačtuin deducantur; verum quamvis concederemus illa ipfa feminia carnis bovillae putridae etiam una evolvi, tamen exinde inferri non poteft,
quod
ANNO 1761. CRASSANTE 25l
quod morbus exinde refultans fit idem Ipe-cie cum lue bovina; quia caro bubula putrida continet in fe feminia verminofa , di-verfa ab illis, quae funt caufa luis bovillae; etenim in donatis ex aliqua lue animalibus , illud miafma contagiofum, quod fuit caufa talis luis , videtur jam aut difii-patum , aut iners redditum ; dum vero tale corpus, ut fit praecipue poft mortem, fenfibiliter putrefcere incipit, tunc evolvuntur alia feminia verminofa, quae prius inertia in corpore latebant; & talia lpe-cie , ut dixi, differunt ab illis , quae talem luem efficere valent, ut dein clarius patebit.
LXX.
Eodem modo confiderari debet altera obfervatio:
Obfervamus nimirum fecundo, quod, fi cadavera non debito modo tumulentur, fuo putrore , feu miafmate putrido ver-minofo aera inficiant; hoc dum partim
ipfa
252 DE B0V1NA LUE
ipfa infpiratione, partim lalivae deglutitione malhe fanguineaecommunicatur,eandem inficit, ad putredinem & morbos pu-tr.dos difponit.
Hoc proh dolor! videmus, dum ex comiiiis praeliis cadavera aeri expofita putrefcunt, & aera inficiunt.
Id ipfum pariter obfervamus ex noxiis paludum effluviis, dum enim defides * ftagnantesque aquae una cum diverfis vegetabilibus, iisdem mixtis, putrefcunt; tunc vicinum aera pariter putrido miafma-te afficiunt, inquinant; ut vicini incolae, qui hunc infpirare debent, diverfis exinde febribus putridis laborent. Ut talia apud Eruditiifimum Lancifium quisque legere poteft.
LXXI.
Quapropter his, tanquam certis ob-fervationibus praemiffis, nemo mirabitur, fi apud Authores fide dignos legat, luem contagiofum ab una animalium fpecie ad
aliam
ANNO 1761. CRASSANTE 253
aliam tranfiille, ut hoc fufius oftendi, & expofui in Tračlatu de contagio.
Item mirari non debemus, quod intet armenta lue affečfo, homines, canes fine notabili noxa verfari poilint; qui tamen ab eorum comeftis putridis carnibus , aut ab eorum cadverum exhalationibus, tam facile laedi poliunt.
# Ratio hujus ex mox antea dičlis de* fumi poteft ; quia alia eft caufa materialis illorum, quae ex fecundo, ut ita dicam, motu putrefa&ionis evolvuntur ; & alia, quae in viventibus ipfum morbum excitat, & fovet.
Ex quo inferrepoflumus, quod, graf-fante lue bovina, tam carnes, quam la-<5licinia fanorum boum fine noxa , quin-imo fine periculo amittendae fanitatis in ufum vocari polfint.
Ex quo fundamento etiam derivari poteft ratio alterius obfervationis, qua videmus , cadavera poft mortem, ex
mor-
253 DE LUE bovina
_______________________________________
morbo contagiofo illatam, non effetam facile contagiofa , uti erant durante morbo, aut etiam tardius, dum foetere, & fecundo putrefcere incipiunt. Sic notum eft, fandapilarios , & Vefpillones, graffan-te inter homines pelle , falvos & incolumes plerumque verfari.	-	1
Quae omnia , & plura fnnilia intelligi, & concipi eo facilius poterunt, fi parumper reflečfamus ad illa , quae in tračfatu de contagio, de infečtorum metamorphofi, item de diverfis , quibus non tantum corpora animalium, fed «St vegetabilium, conflant feminiis animatis ; fic enim concipiemus , quod non omnia fimul, fed fuccellive tantum fobolefcant, & evof-vantur.
Hic plura alia, quae tam curationem luis bovinae , quam, vel maxime ejusdem praefervationem concernunt , dicenda el-fent; inter qua; infitio, «St inoculatio luis
bo-
bovinac, a me in tractatu de contagio jam defcripta?, numerari debet. Verumta* men , quia plures fimiles cautelas apud Eruditiflimos, Ramazzinum, Lancifium aliosque clarillimos Authores legi poflunt, tales miffas facio.
FINIS.
I.. jfr
% S ^
‘	J..	. ■_
*	■ i*h '.!C r	■ *
. cytisi, trj\ -C* x:.;
„r >	<	.. •	• v f - f
t . ,
-V



SE
&
ERRATA NOTABILIORA
I N
tractatu de contagio.
Pagina 40.	Linea 9.	debent loco debet.
70. - * * st»	quare - - quaer«
7d.	- - - jt.	ita	- - item.
170. - - - a.	1757-	- ' I75r-
188. - - - ia.	qua; - - qui.
ai3. - - • 4.	aphthofum - apthofum
«14. - - - 8.	ornatum - onafum.
ai7* • - - 9.	minus • - mia.

? K A
)


■ ■ 'STAtO^s 'Afhn&t
<	M $
.C»» . Vf^JO • Si U • Ti • r
■ ,
			**•
to. -j« ♦ . ,frv ■ i	- - ^ < ’ -	' fc»	trn :	••• .■?-*• ■- . *
' .1- •	* *	-'d*.'.		- . .
. 1	-	*	'ffijp •	* •	• -Mi
j n •: :	' irrj nhneft	4, .*	-	•E2£
	, ! >		• .l(Jt
L;si	-	aaaigi	•y •	
■ -








* '
i
\

L
\
i
/
I.


■ ? /