I N S TI T U.T I O N E S
P H Y S I C M
PARS PRIMA,
PHYSICA GENERALIS
I N V S U M
DISCIPlILORllM CONCINNATA A R. P. ANDREA JASZLINSZKY
E SOCIETATE JESU
PHILOSOPHLE DOCTORE,
EJUSDEM IN UNIVERSITATE TYRNAVIENSI
PROFESSORE PUBLICO
T Y R N A V 1 JE,
Typis Academicis Societatis Jesu»
A N N O M DCC LV1.
PROLEGOMENA
IN INSTITUTIONES PHYSICAS.
N prolegomenis ad univerfas hasInftitiN tiones, quas Philofophite tironum gratia Majorum meorum voluntate fcribo , Philofophise notionem attuli, ejus par-tes, harumcjue objefta infinuavi, bre-vemPhilofophias hiftoriam dedi,inqua ejus originem , progreffum, viciffitudines, ac nobis vici-nioribus temporibus per Verulamium, Galilaeum, Gafien-dum, Cartefium Viros immortali memoria dignos fa-£tam inftaurationem, non copiofe equidem, attamen ita docui; ut nobiliflTmas ejus partis, quam aggredior, origo, progredus, viciffitudines ex diftis fatis eluceant, modo illudmoneam; quod de Philofophia univerfe dida Phy-ficam imprimis attineant. Verum quo nobilior aliqua eft fcientia , eo exaftam magis eorum , quse ipfam quoquo modo contingunt, notitiam meretur. Eam ob rem prae-ter illa , quae jam de Phyfica in confortio partium ip(i fo-ciarum dvifta funt j, hic quaedam fpeciatim de illius natu-ra, objedo, partibus, viciflitudinibus, illam confequendi via,ac cumprimis de experimentis fingularibus ejusadju-mentis, legibus philofophandi Newtonianis, ac hypothe-fibus funt adferenda, primquam ad ipfam accedamus.
A 1	§• L
10	Prolegomena
§• I.
De natura, objccto , partibus Phyjica.
I PW<ca a Grxco vocabulo $W,quod naturamnotat, nomen fuum nafta , eft faentia natura, intelli-ge, corporece. Natura eft vis a DEO pro fua fapientia mimdo creato data, & confervata, qua unumquodque pro fui conllitutione convenienter ad fuum finem agit, aut agitur. (Met. N. 352) Vis haec fciri nequit, nifi & res ipfa; fenfibilem hanc mundi machinam componentes , harum principia, afFecliones, effedus , agendi rationes cognofcantur. Unde cum Phyfica fcientia naturae dici-tur , intelligenda efl per illam facultas , qute examinat rerum corporearum hanc fenfibilem mundi machinam componentium naturam , principia, attributa, afte&io-nes, vires, effe&us, & horum caufas, caufarumque agen-di rationes.
2 Quot, quamque diverfce fint res , quas hanc fenfibi-lem mundi machinam componunt, quam diverfi harum effedtus in Cofmologia attigimus. Profe&o quamcun-que in partem hujus univerfi oculos convertamus, multa in eo magnitudine, & decore eximia, virtute mirabilia, varietate ludentia fefe nobis offerent. Si fuper nos in re-motiora obtutum defigamus, quot, quam grandes fide-rum globos fluidi fubtilifiimi oceano innatantes contuebi-mur? fi in propinquiora nobis verticibus noftris impende-re folita oculos convertamus in aerea telluri circumfufa mole, quam falutaria , faepe quam terribilia, quam varia fieri confpiciemus ? circum nos montium juga, diverfos collium , vallium, planorum procurfus, tellurem inundan-tia maria, & fiumina, innumeros fontes, obftupefcendam arborum, fruticum, herbarum, varietatem, innumerabi-lem diverforum animalium multitudinem videbimus, fi illa, quse nos in fuperficie telluris pofita circumftant, lu-ftremus. Si telluris vifcera intueamur, quot, ac quanta: in his occurrent cavernae, quot vulcanix, quot therma:, metallorum venae, quam diverfa terrarum, & conchlyio-rumftrata, quam mira varietas lapidum, bituminum, fa-
lium?
In Institutiones Physicas. 13
lium ? marium abydi qu3ntam multitudinem , & diverfi-tatem pifcium, concharum vifendam exhibebunt ? hsec cuncta , & quae notitiam noftram hucufcpe effugerunt, naturoe pars lunt; Phyfica eft fcientia natura;, ad haec proinde cundla illam extendi, hsc cundta ab illa exami-nari fecnndum fuam originem , principia , affe&iones , effeftus, agendi rationes, pafliones difpici; & piopterca hxc cunfta ejus objedtum effe oportet. Quantula hujus mundi machinae pars eft, quam fenfus nofter omnium acu-tilHmus vifus attingere poteft? nulla vero ex omnibus eft quae ultra Phylicas fit pofita terminos.
Qui ad ampliflimam hanc Phyficx provinciam ani- 3 mum advertit, illam nobilem admodum, jucundiffimam, ac humano generi perutilem efle fcientiam non agnofce-re non poteft. Nobilitatem namque ejus facunde loqui-turnobiiitas, & praftantia objefti; jucunditatem ejusdem varietas, cau ce, earumque mirae agendi rationes , miran» dieffe&us; utilitatem cum alia, tum quod artes huma-na; vitae fervandae neceflaria;, ejus commodis inveniendis, augendis plurimum fervientes, ex cognitione naturae ve-luti filiae fint enatae, ad eam , in qua funt perfe&ionem prove&ae; ut luculenter teftatur ars chirurgica, medica, chymica , nautica , bellica, agricultura cum aliis. Quid, quod Phyfica eliberet nos vano illo metu, qui imperitos naturae vifis ejus miris phamomenis in trepidadonem con-jicit; quod nos edoceat, quid naturae viribus fieri queat, quid ejus vires fuperet; quod via planiflima aliud agentes ad entis fupremi cognitionem nos deducat, ad ejus fapi-entiam, bonitatem , potentiam, providentiam aperte in-telligendam mire adjuvet.
Eadem amplifllmaPhyficae provincia expenfa facile cui- 4 que perfuadet, non eam apud homines efle naturce co-gnitionem, qua fingulorum, quae intra ejus terminos con-tinentur, caufas, principia, vires, afteftiones , efteduSj agendique, aut patiendi rationes certa quadam cognitio-ne comple&erentur. Quis enim hasc omnia, ut funt, noverit, prjeter eum, qui omnia fecit, qui ut talia eflent, fic agerent, conftituit ? Fatendum eft multa in natura,
A 3	adeo
10	Prolegomena
adeo crqffis occultata , circumfufa effe tenebris, ut nul~ la acies hurnani ingenii tanta Jit, quce penetrare eapojft; a) fatendum eft de muitis nos non nifi conjeftare , de multis non nifi verifimiliter diflerere pofie. Non enim facilis eft ad naturae arcana ingreflus, & per multa fecul» magna fuit hominum focordia in natura perveftiganda. Lites inanes in fcholis & mufxis de natura ferebantur; & qui fuis eam vefligiis infequeretur, vixullus eft reper-tus. Neque tamen idcirco Phyficam fcientiam efle ne-gemus. Nam ut eam fcientiam efle jure dicamus, opus non eft, ut univerfa; illa naturae nobis certam cognitio-nem miniftret ;at fatis eft, ut ad multa ex certis, ac evi-dentibus principiis cognofcenda nos manuducat; quod fa-cere non negligit.
^ Quia vero non tantae funt mentis noftrae vires, quan-ta ejus fciendi cupido, quantamque univerfx naturce ex ada cognitio poftularet, fapienter a Philofophis fa&um , ut Phyficam univerfam in Generalem, & Particularem di-viderent: in illa corpus, ejus principia generatim expen-derent, corporum affe&iones communes , & qualitates examinarent ; in hac peculiares corpornm fpecies fubalternas (quis enim in omnes infimas inquirat ) exa-mini fubjicerent ; quo fic pedetentim, naturs ftudiofos in ejus aliquam cognitionem deducerent, & ad majorem perveniendi viam commonftrarent. , Ea fiquidem , quse de corpore, ejus principiis , communibus corporum affe-ftionibus , qualitatibus trattantur, ad fpecialium corpo-rum cognitionem confequendam neceflaria funt , men-temque ad cognofcendas fpecialium corporum afFeftiones, caufas, effettus multum juvant.
$. II.
De vicifjitudinibus Phyjtcce.
6 T)Erfe<£lam primus hominum naturs fcientiam fuo abAu-JL thore acceperat, ut in prolegomenis ad univerfashas Inftitutiones dixi; verum progreffu temporis audlointer-
ra
») Tullius ]ib>4. qq. Asad, c. 39.
In Institutiones Physicas. 13
ra hominum numero, propugnatisque apud eos vitiis fi. cut rcliquce, ita& hasc nobiiillima pars Philofophia; adeo imminuta efi:, ut prope interiifiein terris dici pofiTc. A diluvio Noemi, quantum hiftorici produnt, Chaldaei pri-mi hanc fcientiam occafione curfus fiderum inftaurare coe-perunt. Cum enim ifta patente fua in regione tantam concinnitatem fuo in motu fervare, ftatisque ordinibus recurrere, fuos ortus,atque occafushabere, dies, & no-£bes, hyemes, & seftates efficere obfervafient, ad noti-tiam curfus fiderum , ac reiiquam natura; fcientiam fibi comparandam induftriam pofuerunt, na&i fubinde pui-cherrimo hoc in ftudio semulatores ^Egyptios, Phcenices, ac Graecos. Nam fiderum afpeSlus, ut ait Tuilius, im-pnlit illos veteres, admonuit, ut plura quarerent. ltt~ de efl indagatio nata initiorum, &tanquam feminum, un-de effent omnia orta, generata^ concreta ; quceque cujus-que generis vel vianimi, velanimantis, vel muti, vel /o-qucntis origo, quce vita, qiii interitus, quceque ex alio in aliud vicifjitudo, atque mutatio ; unde terra , quibus librata ponderibus , quibus cavemis omnia fuflineat. a)
Grxci, qui Romanos quoque philofophari docuere,7 pr£ aliarum gentiumPhiiofophis naturae fcientiam promo-verunt. Ipfi fiquidem fciendi avidifiimi, nulli labori pe-percere; quo id , quod aliarum gentium Philofophi fcie-bant, condifcerent; reducesque in patriam fcientiam , quam abaliis acceperant,ftudio proprio amplius augerenc. In his fingularem laudem a naturae fcientia meretur Tha-ies Milefius, quem Plutarchus Pbilofopbice Trtncipem; b) primum Phyficum Eufebius c) dixit. Ule etenim fuerat, ut habet Apulejus , Geometrice penes Grajos primus re-pertor, naturce rerum certiffimus exp/orator, Sfaftro-rum peritijfimus contemplator : maximas res parvis /i-neisreperit, temporum ambitus, ventorum fiatus, ftella-rum meatus, tonitruum fonora miracula , fiderum obli-qua curricula, fo/is anmia reverticu/a, item lunce velna-fcentis incrementa, vel fenefcentis difpendia, vel delhi-
quen-
») 4. qq. Tufcul. c. 24. bj Llb. r. de placitis Philof. c) In Chionic.
10	Prolegomena
queiitis objlacula. 3) Poft Thaletem pofterorum memo-ria celebrari merentur Pythagoras, qui naturae fcientiam in Latium invexit; Democritus , & Epicurus , quorum per atomos in naturse fcientia philofophandi ratio, reje-dis, qux in ea erronea erant , etiamnum viget; Arifto-teles, qui, quod ab aliis veteribus pseftitum noneft , na-turalis fcientice partes univerfas fuis fcriptiseft compiexus.
Eredae per Grxcos Phyfica fors infelicior non fuit, ac poftquam Arabes placita Ariftotelis Scholafticorum con-tentionibus fubmiferunt. Eo enimvero illa per continua de rebus inanibus qusefita jurgia eft perdufta, ut vix quid-piam Phyficae in Phyfica fuperfuerit. Perfeveravit ha:c ejus calamitas ufque ad fuperius feculum , quo primum tempore Viri pofterorum perenni memoria celebrandi Ba-co de Verulamio, Galilseus a Galilseis, Gaflendus, Carte-(ius rurfus illam fruftra repugnantibusScholafticis aufpica-tiilime inftaurare, fuisque e tenebris in lucem proferre occeperunt. Obtinuerunt etenim hi fuos afleclas, quo-rum ftudio , ac induftria fingulari non modo comprefli funt adverfarii fincerx Phyficae , verum etiam eorum me-chanica in fcientia naturce philofophandi ratio tanta om-nium approbatione ubique accepta eft ; ut qui in Phyficis aliam fequirur viam , non jam amplius dignus putetur , qui Philofophus cenfeatur.
Ex his memoriam, commeritamque gratitudinem a nobis praeter aiios, quorum perPhyficam mentiofiet, ex-pofcunt, Robertus Boyle, Newtonus , Muffchenbroek , 's Gravefande, Mairanus, Defaguiliers, Mariottus, Ham-bergerus, Hugenius, Keil, uterque Bernuillius, Varigno-nius, Rizzetus, Du-Hamel, Purchotius, Rohaltius, Boer-haavius, Nolet, Voifius, Verdries , Fortunatus a Brixia, Sturmius, Edmundus Corfmus, Gordonus; & ex Societate noftra Francifcus de Lanis, Grimaldus, des Chales, Ho-noratus Fabri, Marchentus, Caftel, Caflatus, Regnault, Belgradus , Bofcovich , & quem praeterire nequeo Atha-nafius Kircherus, ejusque difcipulu> Cafparus Schottus , qui fuis fcriptis de naturs fcientia infigniter meriti funt,
at-
a) Lib. 4. Floridoium.
In Institutiones Physicas. 13
atque aliis, quid in hac agendum efletjcommonftrafle vi-deri poflunt.
§ III.
De via adfcientiam naturce confequendam.
AD fcientiam confequendam quinque funt homini viae conceflae: authoritas, cxperientia fenfuum externo-rum, intima confcientia, intitnus fenfus, & ratiocinium. Nam quscunque fcire nobis datum eft , illa aut externa funt nobis, aut interna. Quae interna funt nobis, ut nos percipere, velle, cognofcere, cognofcere clare, obfcure , dolorem percipere, aliaque hujusmodi, intima confcien-tia, aut intimo fenfu difcimus. Quit nobis externa funt, ea authoritate, fenfuum externorum experientia , autra-tiocinio funt cognofcenda. Vel enim illa fenfibus fubje-fta funt, vel ab iis remota ; fi primum, fenfuum experi-entia nos de iis docere debet, neque hic authoritatem lo-cum habere oportet, nifi cum nobis quidpiam experiri non licet, aut ad noftram ipforum experientiam altius fir-mandam. Si alterum, ad ratiocinium, conje&uram efl confugiendum, fi ea fint ejusmodi, quae mens noftra fuis viribus attingere poteft; fi hujus vires fuperent, fola au-thoritas illa nobis detegere poteft.
Natura, de cujus fcientias confecutione agimus, no-bisexterna eft, eaque fecundum fuas affe&iones, quali-tates, eiFeftus fenfibus noftris externis fubje&a; at fecun-dum fuas vires, effeduum plurimorum caufas, & harum agendi rationes illis prorfus fubduda eft ; neque naturx Author, qui mundum difputationi hominum fubje&um voluit, has nobis fua authoritate manifeftas efie fecit. Sola cognitione affedionum, qualitatum , & effeftuum rerum naturalium per fenfus accepta hifloriam naturce confequi poftumus, non item fcientiam. Nam ut banc habeamus, non folum nobis necefie eft rerum naturalium affectiones, qualitates, ac effe&us cognofcere ; at infu-per opus, ut ho>-um omnium naturam , caufa», caufarum vires, agendique rationes cognitione noftra, quantutn
JaHit.Hrjfntbntr. P.l.	B	faS
10	Prolegomena
fas eft, confequamur. ( N. i) Uc igitur ad natura: fcien-tia.n pertingarnus, duplici via nobis reliqua, (enfu vide-licet, & ratiociaio progrediendum eft. Senluum ope phienomena naturtE, & experimenta curate obfervemus; ratiocinio ex phaenomenis folicite oblervatis, & experi-mentis rite inftitutis in effe&uum , & phaenomenorum caufas, caufarum vires, agendi rationes, rerum denique omnium naturalium principia, naturam inquiramus. Per phsenomena refte obfervata , & experimenta inftituta principia ftabilienda funt, ex quibus legitimo ratiocinio ratio reddi queat eorum, quae in natura fiunt, & exponi poflit, a quibus caufis , ac qua ratione etficiantur. Si ad natura? fcientiam aflequendam hac duplici via progre-diamur, Phyfica noftra non parvam partem hiftorise na-turalis comple&etur , atque etiam experimentalis dici jure poterit.
II Verum quasres : quid phasnomeni, experimenti, ac experientiiE nomine veniat ? llt horum terminorum no-tiones apud Phyficos adeo frequentium conftent, Pbce-nomenon filargiore fignificatu lumatur, denotat omne il-lud, quod in corporibus naturalibus fenfu five uno, five pluribus percipitur. Idem enim hoc vocabulum fignifi-cat, quod apparcntia. Hinc omnes fitus, motus, mu-tationes, & a&iones corporum, quae fenfibus obfervantur uno, aut pluribus, phaenomena dici poftunt. Si vero in-ter illa,quae in corporibus obfervatnus, aliquod difcrimen facere velimus, vocemque pbcenomenon arttiore fignifica-tu cum Phyficis accipiamus ; phcenomena dicemus illa , qux in rebus naturalibus fieri , nullo artis, aut humana; induftrise fubfidio interveniente, fed a natura fibi relifta fenfibus percipimus. Hujusmodi funt: ortus, occafus fi-derum, eclipfes, incrementa, & decrementa lunse , cor-porum in aere fibi reliftorum verfus centrum terrat la-pfus , aliaque hujusmodi. Experimenta vocantur , qux in rebus naturalibus fieri fenfibus percipimus accedente ad caufas naturales induftria humana. Hujus generis funt illa, qux diverfbrum inftrumentorum ufu a Phyficis in Collegiis exhiberi non fine voluptate fpe&atorum af-
fo-
In Institutiones PhTSICAS. ii
folent. Experientia denique eft notitia per obfervatio-nes phaenomenorum, <5c experimentorum comparata.
Experientia conftans , & certa elt principium apud iz Phyficos maximi ponderis. Quod enim per hanc nobis notum eft , aut ex ea legitimo ratiocinio confequitur; il-lud pro phyfice certo, quod illi repugnat, pro falfo ha-bemus. (Log.N. 177) Hanc ob rem in nullo magis elu-cere oportet induftriarn Phyficorum , quam in obfervan-dis naturae phanomenis, ac experimentis ritc inftituen-dis ; quo, ac poftumus, multa principia experientia con-ftante, certa confequamur. Verum in obfervandis phae-nomenis, ac experimentis inftituendis, adnotandis, diju-dicandis errores irrepere, atque inde obices poni pofiunt, quo minus ad certam experientiam veniamus; quam ob caufam ad quse animus folicite advertendusfit Phyfico na-turae phasnomena refteobfervare , & experimenra inftitue-re volenti , hic dicendumeft,atque adferenda illa, qusViri in natura obfervanda, & experimentis periclitanda verfa-tiffimi hoc in genere fapienter praefcripfere. Infignia funt hanc in rem monita Petri van Mulfchenbrock,in oratione de methodo inftituendi experimenta Phyfica in tentamini-bus experimentorum natur^lium captorum in Academia del Cimento prsfixaj egregia etiamilla,qux Georg.Erhard. Hambergerus in praefatione ad editionem tertiam Elemen-torum Phyficae nobis reliquit. Quare ex his potiflTmum, quae magis opportuna videntur,hic paucis apponere lubet. Qui hasc pluribus, aut plura fcire cupit, loca, quse me-moravi, apud Viros laudatos adeat.
§ IV.
De phcenomenis obfervandis , ac experimentis inftituendis.
Qtli obfervationibus pha;nomenorum, & experimen-tis ad certas experientias pertingere, ac perhas de naturae ltudio bene rnereri cupit, ad plura adjun&a fuis in obfervationibus attendat, oportet. Habeat riimirum rationem lui, rationem inftrumentorum, quibus experi-
B a	men-
10	Prolegomena
menta capienda funt, materiae experimentis fubjiciendas, loci, temporis, in quibus experimenta fadurus, aut pha-nomenon obfervaturus eft; experimenta mutatis etiam phaenomeni adjundtis repetat. Sed
15 A feipfo exigat primum : ut experimenta fadturus, aut phaenomena obfervaturus mentem fuam praijudiciis exuat. Nifi enim iftud faciat, accidet; ut interdum illa videatur fibi videre, quae non videt, & non credat illa fieri,qua; fieri fenfus teftabuntur. Accidit, ut quidam perfuafus gravia ejusdem voluminis , fed maflae difparis ex magna altitudine demiffa ruere celeritate maflTs propor-tionali intereflet experimento, quo globus ferreus, & li-gneus ejusdem molis ex notabili aititudine demiflT fuerant. Negavit ille primum eadem celeritate decidifle, etfi qui corarn aderant ceteri ,omnesil!os celeritate eadem deci-diffe obfervaflent. Repetitum eft experimfentum femel, atque iterum, & cum ad differentiam celeritatis obfer-vandam fumme intentus iliam advertere non potuerit, pluribus coram fpeftatoribus globos illos celeritate aequa-li decidifle negare aufus non eft , at nec confiteri voluit. Animus obfervatoris folius veritatis ftudiofus fit, oportet.
Alterum: utfuis fenfibus jufto amplius non fidat, fed meminerit illos interdum poffe effe ad obfervandum male difpofitos. Si nofte denfiores nebulae, aut copiofae eva-porationes ardentia corpora ambiant, iridis colores cir-cum illa confpicamur j fi oculo humore fuffufo, autali-quantum compreflo eadem fpe£temus, quamvisejusmodi nebulae iila non ambiant, colores iridis circum iila itidem confpicimus. Si calentes temperata corpora contrede-mus, haec frigida; fi frigentes, calida nobis apparent. Me-morem efle oportet obfervatorem hujus moniti tunc im-primis, cum alii praefentes idem feobfervare negant; aut fi abfque teftibus obfervet, cum alias inobfervatum fibi phaenomenon notat. Repetita obfervatio , ut in aliis, fic hic errori occurrere poteft.
14 1. Inftrumenta experimentis fervitura quam optima, ac accuratiflima fiant. Nam fi talia non fint, experimen-tis fidi non poteft, ut docet nos exemplum Mariotti ra-
dium
In Institutiones Physicas. 13
dium lucis vitreum per prifma feparatum rurfus feparari pode contra Newtonianos propugnantis. Is enim cum prifmata ad experimentum non fatis pura , fortaflis venis, & bullulis interfperfa, non latis polita accepiffet, fepara-tosque jam radios rurfus in plures divififlet; credidit id femper fieri poffe, qualiacunque demum prifmata ad ex-perimentum fumerenturi quod tamen omni accuratione infiitutis, ac faepe repetitis experimentis coram Societate Regia Londinenfi falfum efie deprehenfum eft.
a. Inftrumenta nitida fint oportet, cumprimis in ex-perimentis chemicis. Nitoris fiauidem defedu quando-que eventu expeftaco fraudari; interdum longe alia, quam velimus, experiri pofiumus. Accefius etenim quorun-dain corporum ad alia, etfi modicus experimentum mul-tum variare poteft, quemadmodum docet vel fyrupus vio-larum vitro, cujus parietibus faiis acidi parriculte adhae-ferunt , infufus; in quo is iiiico turbari, accoloremru-brurn induere incipit.
3. Advertendum etiam , quae fit ratio inftrumento-rum ad corpora exploranda; & num unum horum in alte-roaliquam mutationem efficere, nobisqueoccafionem er-roris offerre nequeat. Sic fi explores in libra, cujus lances de funicuiis pendeant, num ferrum candens levius fit fri-gido, ievius judicabis; fi rationem funiculorum lancisnon .habeas. Alteram enim ob humorem in hac C funiculis propulfum prseponderare advertes , neque prius ad aequi-librium redituram ; quam ubi ferro refrigerato humor prius expulfus fe in funiculos receperit. Non adverterunt ad hoc funiculorum adjun&um perfpicaces cetera Aca-demici Florentini; atque hinc ferrum candens frigido le-vius opinati funt. At contrarium evincit illud, quod fi lances librae de filis asneis pendeant; lanx,qus ferrumcan-dens continet , alteri pondere non cedat. Alius eft co-lorfkmmse fpiritus vini, fi in patella cuprea; alius fi in laminea, aut teftacea ardet.
3- Habenda eft ratio materiae experimento fubje&ae. ij Alia etenim obfervantur, fi hsec pura ,alia, fi impurafit. Si baromecrum mercurio more vulgari a fecibus purgato
B 3	im-
10	Prolegomena
impleatur, atque inde aliquis tenuis aer in tubi cavo fu-per mercurium exiftat; fucculTo barometro in tenebris lu-cula quaedam in fuperficie mercurii confpicietur; fed non videbitur haec , quantumvis fuccuflo barometro , fi hoc impletum fuerit mercurio omni aere etiam poris inter-fperfo libero; quodfit, fi mercurius prius caiefaftus ope antiise ab aere purgetur.
Alia quoque interdum tentando obfervantur eadem in materia phaenomena, fi il!a copiofior, alia fi exigua fit; at-que nonnunquam experimentum fucceffiim habet in ma-teria exigua, non item in copiofa; aut e converfo fucce-dit in copiofa, in exili fraudat fucceffu tentantem. Pa-riter eadem materia diverfa nobis phcenomena exhibebit, fi illam fpeftato fine eodem ratione cjiverfa , diverfisque inftrumentis aggrediamur. Exemplum hujus nobis fuffi-cit folertiflimus naturae per experimenta fcrutator Boy-Jeus. Experturus ille pulveris pyrii in aere tam facile inflammabilis accenfionem in vacuo, diverfimodeilli ignem applicuit. Nunc enim foiis radios ope vitri cauftici,nunc ope fpeculi concavi in pauca feparata pulveris grana, & in cumulo multa conftituta direxit ; modo pulveris gra-na ferro candenti in vacuo fimul pofito injecit, modo fcintillas ope filicis in chalybem adafti in pulveretn excuf-fit; etiam vas vitreum cum pulvere aere vacuum prunis ardentibus impofuit; dumque diverfis his viis fuccenfio-nem probavit, multum difcrepantes effe&us deprenen-dit. Nam una methodo pulverem folum liquefcere , fu-mum eru&are; altera fulphur combuftum latiorem fiam-mam aiere; terda accenfionem a grano ad granum fieri; quarta etiam accenfionem cum crepitu fuerat expertus.
16 4. Animadvertendum eft ad regionem, & locum, in quo phaenomena obfervantur , aut experimenta tentantur. Diverfitas fiquidem loci , & regionis efficere poteft ; ut diverfos in rebus iisdem effedius experiamur. Parifiis pendulum ofcillans ut itum,.& reditum intra minutum adum horse abfolvat, longum efie debet pollices 36, lin. 8, & nonnihil amplius; at in Porto bello,Torea, utidem praeftet, teftibusBougver, Condamine, Yarin, deshayes,
Du
In tnstitutiones PHrSICAS. Jf
Du G!os, P. Fevillee , Godin longius efle non oportet poll. 3G , lin. f, &c modico his addito. Refradio lucis , quemadmodum ex Richerii ohfervationibus examinacis Caflinus reperit, tertia parte minor eft Cayenns, quam fit Pariliis. Aranes, bufones, fcorpiones , viperas non in omnibus regionibus aeque venenatae funt. In Italia, aliis» que locis caiidis venenum horum animalium formidan-dum eft; in frigidis vix ullum efFe&um prseftat. Nempe & efca horum animalium locis in diverfis diverfa vim eo-rum veneni imminuere, &Jentior motus fanguinis alio-rum animaiium , quorum vulneribus applicantur , aut a quibus fumuntur , hebetare poteft.
f. Temppris, feu tempeftatis aerese peculiarem ra-tionem habendam efle ambigere nequit in experimentis tentandis verfatus. Quis enirn eft hujusmodi, qui non compererit phamomena naturse variari variata aeris tem-peftate , aliaque fe experiri in caiore, alia in frigore ; alia tempore humido,alia ficco; alia flanteborea, flante au-ftro alia; alia denique gravi , alia levi atmofphaera ? Ne-que rnirum iftud : calor etenim diducit corpora, frigus confiringit; diducuntnr corpora & in leviore atmofphae-ra , ftringuntur in graviore; aufter noftris in partibus humidus, & calidus, boreas ficcus, & frigidus; magnam pi-oinde varietatem haec in experimentis, ac phsenomenis efficere valent; atque eam ob rem obfervatori in confi-derationem funt adducenda , fi de caufis a fe obfervato-rum conje&are velit. Obfervationes , ac experimenta a folertibus Phyficis inftitui folita eo fpe&are debent; ut demum per haec ad eam , quam confequi fas eft, naturx fcientiam perveniatur. Qui iftbuc per fuas obfervatio-nes, & experimenta conferre cupit, operam det: ut juxta acuratiflimi naturse fcrutatorisMuflchenbroekfapiens mo-nitum, & exemplum, experimenti inftituti, aut obfer-vationis Regionem, locum adnotet; infupercum expe--imentum tentaret, quce fuerit aeris gravitas ope baro-metn; quis calor ope Fahrenheitiani thermometri; quan-tus m aere humor, ope notiometri edoceat, yentosquc ipfos indicet.
6.
10	Prolegomena
jg- 6. Cum ex di&is diverfa adjunfta diverfos eventus experimenta inftituenti fpeftandos offerre poflint, expe-rimenta iteranda funt adjun&is experimenti ftepe fepius commutatis ; quo fic cognofcatur, quae ex adjunftis ex-perimento fint mere contingentia , quas illi neceffaria. Haec in relatione experimenti una cum eorum quantitatc folerter adnotanda funt, iila negligenda. IJla enim ad experimentum , & ftatuendum de ejus caufa nihii; hasc vero permultum facient; illa experientiam contingen-tem, haec conftantem parient. Defeftu hujus obferva-tionis in relatione experimenti erraretis, qui diceret: fla-vum ovi fub antlia infigniter turgefcere, nec adderet: fi ejus cohxfio pro priori agitatione e. g. cultri minuatur. Pariter erraret in relatione experimenti dicens marmora cylindrica, quorum bafes planae febo uniuntur, tanta co-hterere vi; ut a 600 libris feparari nequeant, & non ap-poneret diametrum bafium 16 lineis debere effe Eequalem. 1. tempore unionis ope febi marmora infigniter debere effecalida; 3 difruptionem tempeftate admodum fri-gida effe inftituendam.
ip 7. Mutatis phxnomeni adjun&is, quoties haec manen-te eodem phaenomeno mutari poffunt ; efferatur illud adeo generalibus terminis , ac fe extendere deprehenfum efl, non tamen generalioribus. Si experientia conftat .* quod fi globulus ligneus vafi vitreo cylindrico, aut coni-co diametri 4pollicum aqua non pleno imponatur;quam-vis in hoc fuperficies aquae ad vafis parietes fit altior; glo.» bulus attamen ad vafis latus fibi vicinius accedat. Si ve-ro vashujusmodi habeat oram exafte horizontalem , at-que ad fummum ufque ita impleatur aqua ; ut hujus fu-perficies fuper vas circa ejus centrum emineat, atque hanc ob rem ci^ca centrum fit magis elevata, quam ad parie-tes; globulus aquae impofitus aparietibus vafis verfus cen-trum eminens rnovebitur. Quapropter utroque in cafu globulus afcendet eam in partem, quae alcioreft. Com-mutentur hujus phaenomeni adjunfta,quoties poffunt: in locum vafis vitrei fumatur terreum, metallicum ; in lo-cum aquae accipiatur cerevifia, vinum, fpiritus vini; in
Xn Institution es Physiccas. 17
locum globuli lignei lignellum alterius figuraz, in locum ligni corpus alterum confiftens fluido fpecifice levius; in his omnibus adjun&is phaenomenon idem, afcenfus vi-delicet corporis folidi innatantis fluido in partem ejus al-tiorem obfervabitur. Quodfi vero in permutatione hac adjunftorum fumatur vas f digitis latioris diametri, aut permutando corpora fluido innatatura imponatur illi ta-le, cui fluidum non adhcereat: ut e. g. globulus febo, aut femine lycopodii obdu£tus, ille non amplius move-bitur verfus fuperficiem fluidi elevatiorem. Quare ut hoc phaenomenon tam generaliter, ac poteft, nec tamen generalius, quam cum veritate pofiit, afferatur; fic cum Hambergero referendum eft. Corpus minusfnper liqui-do non difflucns, liquido, cui innatat corpus, quod cor-pori adbceret, in vafe, cujin latitudo quinque non exce* dit digitos, barenti impofitum, movetur verfus eum lo-cuvi, ubi fuperficies fiuidi maxime efl elevata. a) Duo hoec poftrema in experimentis monita adeo funt neceffa-ria, ut iis negledtis ad caufam experimenti cognofcen-dam fruftra omnino conatus impendatur.
8. Conclufio ex experientia deduda cum ipfa expe- 20 rientia confundenda non eft. Nam experientia eft cogni-tio, quam in obfervatione phaenomenorum, & experimen-torum per fenfus acquirimus; qua propter ipfa nodtia immediate per fenfus obtenta, a qua conclufio ex tali cognitione dedufta multum diverfa eft, faspeque falfa efie poteft, quamvis experientia, ex qua infertur, verifiima fit. Sic experientia conftante certum eft mercurium in tubo Torricelliano curate impleto ad a8 circiter pollice» fufpenfum manere, neque male ex hac experientia, aliis-que, quae huc faciunt, concludimus mercurium in hoc tu-bo fufpendi ab aere in ftagnantem illi fubjectum premen-te; neque tamen inde afferendum eft experientia confta-re mercurium fufpendi in tubo Torriceliiano ab aere in ftagnantem vafculi fubje&i premente. Iftud enim ab aere premente fieri fenfibus non percipimus ; atque adeo
ItJiit.rbjifiet Gener. P. 1.	C	h0€
») Pisf. ad editionera rertiam 5 24.
Ig	PROLEGOMENA
hoc nobis experientia non conftat, at folum ex experi-mentis pluribus legitime inferimus.
Phsnomena, aut experimenta, quse a Collegiis inte-gris communi confilio, ac confpirante opera inftituta, vel explorata in eruditis eorum commentariis referuntur, tan-quam certa, omni fufpicione falfitatis remota funt acce-ptanda. Pariter tanquam certa acceptanda & illa, quje Viri in natura per experimenta periclitanda verfatiftimi fumma induftria inftituere, & palam in Collegiis publicis abs fe inftituta literis deinde prodidere. Quis enim auc fallaciam in hujusmodi experimentis referendis fubeffe, aut imperitiam in illis tradlandis, adnotandis commiflam ab iis cenfere audeat. Quare quidquid a Regia Acade-mia Parifina, Societate Regia Londinenfi, Sodalibus Inftu tuti Bononienfis, Lugdunenfis, Berolinenfis, ac Petropo-litanx Academice, Academicis Florentinis literis confi-gnatumeft, quod aBoerhaave, Noilet, Boyle, Muffchen-broek, 's Gravefande, Defaguilieres, Derhamo, aliisque tota Europaab experimentis celebribuspofterorum memo. riae, ac utilitati reliftum , illud pro indubitato eft recipi-endum: cumprimis fi illud fuis cum adjun&is refte de-fcriptis reli&um reperiatur, idque etiam id temporis, cum experimentum tentantes eventu fruftramur. ^qui-us efl etenim credere nos aut minus accurata inftru-mentahabere, aut materiam minus aptam adhibere, aut in experimentando fufficiente dexteritate deftitui, quam a Viris tantis aut nobis impofitum, aut aliquid prseter-miffum. Tunc folum de tantorum Virorum experimen-tis, aut obfervatis phaenomenis dubitare licet, cum de iis etiam ab aliis magni nominis, & in experimentando ad-modum verfatis, ac accuratis dubitari comperimus. Re-centiora Iliuftrium Virorutn experimenta, & obfervata phsenomona plus fidei apud nos habeant, quam veterum. Olim fiquidem tanta in his obfervandis dexteritas non fuit, neque accuratio fervata , quanta pofterioribus hifce temporibus lervatur. Etfi vero experimenta Viro-rum Hluftrium, deque naturce ftudio optime meritorum in dubium revocanda non fintj poffunt attamen falva iis
re-
In Institutiones Phvsicas. lp
rcverentia debitain dubium revocari confecutiones, quas ex experimencis, & phasnomenis obfervatis de horum caufis fecerunt. Non enim aeque de harum veritate con-ftat, ac de iliorum, atque eorundem experimentorum, & phaenomenorum varii varias caufas affignant.
5. V.
De ratione naturam invejiigandi Newtoniana.
Qlli Illuftriflimum Newtonum fequuntur, in explican-az dis naturae phaenomenis leges tres fequentes ab eo-dem Newtono Viro de naturae ftudio egregie merito prae-fcriptas diligenter fibi obfervandas proponunt.
1. Caufa rernm naturalium non plures funt admitten-da, quam quce vsrce funt, eorumque pbcenomenis expli-candisfufficiunt. Hypothefis quaecunque ad explicanda phaenomena aflumpta, donec manet hypothefis,caufa ve-ra phasnomenorum demonftrata non eft, ut iiquet; eam-que ob rem ut huic lsgi pareant, hypothefes aliorum Phi-lofophorum peflime oderunt, nec mediocriter infe&an-tur. Addidi: aliorum Pbilofopborum. Quamvis enim omnium hypothefium hoftes videri velint, attamen fi re-£te fua ipfi excuflerint, non omni ea hypothefi vacua de-prehendent, quemadmodum tempore videbimus.
1. Effechum naturalium ejusdem generis ecedem funt caufce. Sic fi defcenfus iapidis fuo genio relifti verfus centrum terrae perpendicularis a gravitate ejus proficifci* tur, etiam defcenfus fimilis in metallo, ligno, aliisque eorporibus fibi reli&is a gravitate eorum fieri dicendus eft; & fi corpora teliuris globum componentia agravita-te fua verfus centrum terrae feruntur, corpora quoque alios globos mundanos componentia verfus eerum centra a gravitate urgebuntur, atque ipfi quoque planetae cire» folem in orbem delati verfus centrum motus per gravita-tem agentur.
3. Qiialitates corporum, quce intendi, ?f remitti ne-queunt, & quce omnibus, in quibus experimenta ihflitue-re iicet, corporibus competunt, pro corporum univerfo-
C 2	rum
10	Prolegomena
rum qualttatibus habcri pojjunt. Hinc quia omnia cor-pora terreftria, in qufbus experimenta inftituere licet, funt impenetrabilia, inertia, gravia, mobilia; inferunt etiam corpora, quae ad centrum terrae funt, aut quas globos cceleftes componunt, hujusmodi qualitatibus prje-dita effe. A fapientiftimis hifce tribus Jegibus neque alii Philofophi abhorrent; primam tamen fecus, ac Newto-niani interpretanrur. Unde quemadmodum Newtonus, flc nec ipfi ab omni omnino hypothefi abhorrent.
§■ VI.
De hypothejium ufu,
-3	Parva 'nter Philofophos cevi recentioris eft con-
lN troverfia : num in Phyfica hypothefibus Philofophicis fit concedendus locus. ( Metaph. N. 1554) Newtoniani, ut jam infinuatum eft, has aut prorfus a Phyfica abeffe, aut nondum formandas volunt. Primi, quia obtufiorem mentis noftrje cenfent aciem , quam quse in profundos na-turs receffus penetrare, cauiasque ejus phasnomenorum co-gnofcere poflit; cum illa folos fuos effe&us nobis mani-feftos facit, caufas vero eorum denfifHmas abdat in te-nebras, & conatus noftrosillas inquirentium rideat. Po-fteriores, quia fibi perfuafum habent, nondum adhuc ita a Phyficis naturam obfervatam, & per experimenta tentatam, ut ad explicanda ejus phamomena hypothefis jam tuto cudi pofllt. llnde hi Phyficos voce, exemplo-que hortantur, ut omiflis adhuc hypothefibus obfer-vatione phaenomenorum, & experimentis faciendis fefe occupent.
Alii non minus Illuftres Philofophi, & imprimis Galli ftudium Newtonianorum in natura per obfervationes, & experimenta fcrutanda laudant, nec ab experimentis in-ftituendis, aut fponte oblatis a natura phaenomenis cu-rate obfervandis abftinent, quemadinodum tot erudita eorum opera abunde teftantur; verum ab hypothefibus verifimilibus fibi abftinendum adeo non cenfent, ut etiatn has fine omni Phyficae detrimento, & cum ejus nonpar-
va
In Institutiones Physicas,
va utilitate fieri contendant. Nam, ajunt, fi hypotefis aliqua erronea procudatur, falfitate ejus deprehenfa in priores fuas tenebras facile illa remittitur ; fi proba, fi multum verifimilis , tempore emendatur, per ob-fervationes, & experimenta ita firmatur ; ut demum in thefim definat. Extimulant hypothefes ad obfervatio-nes naturs , & experimenta inflituenda authores equi-dem fuos, & fedatores, ut illas firment; adverfarios, ut ipfas conveliant, vel adminus infirment, ut exempia nos fatis multa docent, qu£E ipfa non exigua eft utili-tas hypothefeon; atque interea mentes caufas mirabi-lium tot efFeftuum cognofcere cupientes, caufis, quam-vis non certis, verifimilibus tamen obledant.
Non efl: hic mihi propofitum ufum hypothefeon pro- 2f pugnandi. Iftud fiquidem cum a pluribus aliis, tum ab eruditifiimo Mairano in pr^fadone ad Dilfertationem de glacie prteftitum eft; ac faus de fe patet fobrium hypo-thefeon ufum vitio omni carere. Et fane fi hypothefis nulla pugnantia contineat; li cum aiiis quoque propriis alicujus in Phyfica hypothefibus afiampds, ac natura? phsenomenis rede congruat, harc per iliam rite explica-ri poffint, aut explicanda fperentur; ac cumprimis fi ad non pauca naturjE phtenomena explicanda extendi pof-fit, fitque fimplex, naturse fimplicitati conveniens, ac ex ipfa natura nata videatur, prorfus non eft, cur quis-quam illi jure adverfetur. Nam Phyfica fcientia, ut a-pertum eft , in fola phaenomenorum, ac experimento-rum notitia fita non eft, verum etiam in cognitione ho-rum caufae. Naturam univerfam per experimenta, & obfer-vationes exhauriemus nunquam, & quamvis omnia, quse in eaexperiri fenfibus poffumus, reapfe experiremur/cau-fas phaenomenorum , & illarum agendi rationem fenfibus non attingemus unquamj quamobrem tum etiam, cum caufas, tum harum agendi rationes ignoraremus, utque ad horum notitiam veniremus, ad hypothefes, etfi tunc fecurius, q«am nunc, confugiendum eflet.
C 3
Hasc
ja Prolegomena In Ijistit. Physicas.
Haec Phyficae, eadem prope, qua Metaphyficam de-di, methodo pertradandx, praemittenda duxi: in qua ob anguftias temporis, negotium praeleftionis continuce, alia-que, qu£e me circumftant, non aliud fere mihi praeftare licet, quam ut illa, quae a Difcipulis meis, quos proxime dimifi, calamo excipienda confcripfi, ob biennium Philo-fophiae deftinatum nonnihil compendiofiora nunc modica iima adhibita typis excudi faciam.
PHY-

PHYSICvE GENERALIS
DISSERTATIO PRIMA.
De nacura , & prlncipiis corporis Phyfici.
Cientiam naturaiem a corporis natura , & prin-cipiis ordimur. Cum enim attributa omnibus corporibus communia a corporis natura, affe-£ltones , & qualicaces quibusdam, aut multis quoque convenientes ab eocum principiis profi-cilcantur; priufquam ad haec exponenda venil-mus, de illis perquam congrue differemus. Quare primum in-quiremus in corporis naturam, tnm in ejus principia; quae ita pertraftare nitemur, ut & quid de his alii fenferint, & quid de his fentiendum videatur, doceamus, atque illa hic non prstor-raittamus, quse ad fecuturorum fkciliorem expofitionem faciunt/
SECTIO PRIMA
De natura corporis.
UT quxftio haec rite pertra£letur, primum qusrendum vi-detur, quae fint attributa cuivis corpoci Phyfico commu-nia*, ut fubinde decidi queac, num aliquod, & quod ex iis corpori elTentiale cenferi, perque aliquod definitionc ftrifle Logica definiri queat,
§. I.
Quid nomint corporis phyfici veniat, quteque fint attributa cuivis corpori pbyfico communia?
REfp. ad in,um: Nomine corporum phyficornm, feu natura-l lium nobis veninnt illa, quae initio mundi conditi a DEO certa in fpecie corporum jam creata, aut fubinde ex iis effeila
par-
14	p h y s 1 c j£ generalis
partem naturs creatas conftitnnnt, fumptaque cum aliis natu-ram corpoream creatam abfolvunt. Hujufmodi funt i omnia corpora (enfibilia, qune pr® aliis, & communius nomine cor-porum phyficorum veniunt, maxime cum de corporum prin-cipiis eft quaeftio; 2do corpufcula terrae, aquae, aeris, ignis, aliaeque infenfibiles moleculae; non vero atomi fimplices, in-divifibiles, in quas corpora phyfica ultimo refolubilia elfe vir-tute Divina probabilius videtur. Illa idcirco corpora ptyfica, aut naturalia dicimus, quia in certa corporum fpecie confiituta partem naturoe creatne etficiunt, ad ftientiamque naturalem eo-rum cognitio pertinet. Atom:s fimplicibus ideo nomen cor-porum phyficorum negamus ; quia neque fecundum le pars natursfunt, nec illarum fcie.itia Phyfico nece(Taria eft, aut ab «o haberi poteft; quemadmodum vel folorum Peripateticorum cafii conatus fatis nos docuerunt, qui omnibus fuis litibus ne exiftentiam quidem illarum certam reddere potuerunt. Initia funt illae potius corporum phyficorum, quam corpora phyfica; ficHt unitates feorfim fumptae, non numeri, fed initia nume-rorum fiint. Si cuipiam libet atomos fimplices corpora meta-phyfica appellare, poteft: quia reipfa corpora funt, & ob in-comprehenfibilitatem fuam ad objeita abftrafta accedunt. Pa> riter corpus tnatbematicum omneidcum quibusdam apellare licet, quod trine menftirabile concipitur.
2 Ad alteram 9:. Attributa cuivis corpori phyfico absque con-troverfia communia lunt : impenetrabilitas , extenfio , trina menfurabilitas, compofitio, divifibilitas, figura, fitus, mobili-tas. Dico hxc attributa cuivis corpori phyfico absque contro. verfia elle communia. Nam
jnio. Quodvis corpus phyficum naturaliter impenetrabile eft. Impenetrabile enim naturaliter dicitur; quod ipfa fua natura ita locum , in quo eft , occupat, ut alterum ejusdem fecum ge-neris, nifi Autnor naturae fupremo fuo arbitrio contrarium ve-)it, ab illo excludat. Atqui quodvis corpus phyficum eft bu-jufmodi, five illud folidum, five fluidum fit, ut docent dicla Met, n. 316, & ipfa experientia. Experimur enim tantope-re corpora exiftentiae in eodem loco obfiftere, ut quamvis ad minus fpatium occupandum ob poros in fe contentos conprimi queant; nnlla tamen vi ad eundem locum occupandum cogi poffint, five folida ingentibus ponderibus impofitis preman-tur, five fluida vafculis inclufa vi quavis ftringantur. Aer ipfe licet molliftimus, & compreffionis capaciftimas impeaetra-bilitate praeditus eft, nt iiquet vel ex campana urinatoria in mare demerfa, aut vafe aiio quovis inferne aperto, fo!oque_» aere referto in aquam deprefTo. Si campana urinatoria
* ) per-
Dissertatio Prima.	sj
* ) perpencficulariter in rnare demittatur , quo profundius hxc demergitur, eo magis in ea aer comprimitnr, & aqua in eam altius afcendir, nunquam tamen fit, ut aqua totam campanam impleat, ob refiftentiam aeris ejus partem fuperiorem occupan-tis, modo illa fitnm perpendicularem {ervet, ne in partem nimium converfa aeri per apertum labrum evadendi poteftatem faciat. Si vafis cujuivis e. g. fcyphi fundo chartam adneflas, tum illum inverfiim labro aperto in aquam perpendiculariter demergas; charta flindo fcyphi adhxrens non madefiet, fcy-pho in quamvis profunditatem fitu ejus fervato depreffo. Aer enim continuo fcyphi partem fuperiorem tenebit, chartamque ob fuam impenetrabilitatem ab aqua tutabitur.
Quodvis corpus phyficum naturaliter impenetrabile dixi» Nam duo, aut plura corpora fupernaturaliter penetrari po(fe in Met. n. 519 probatum eft. i\dvertendum hic impenetrabi-iitatem & foliditatem , impenetrabile , & fclidum apud phyficos idem fonare.
2do: Quodvis corpus phyficum eft extenfum , & trine men- 3 furabile. Declaratur haec propofitio. Corpus extenfiim dici-mus, quod plures partes comple&itur ea ratione inter fe uni-tas, ut una earum extra aiteram tota exiftat. (^Met. n. 270) Sed nullum eft ex corporibus phyficis , quod plures partes hac ratione unitas non compleftatur. Non enim eft ullum ex majoribus, quse fcnfibus inermibus diftinde percipimus; nam in his ipfi noftri fenfus plures partes inter fe diftinftas , invi-cemque unitas deprehendunt. Non eft etiam ullum ex mino-ribus, qune non penitus fenfus noftros effugiunt ; quia in his microfcopia partes multas extra fe pofitas clare teftantur. Non eft denique ullum ex iis minutiffimis corpufculis , quorum fin-gula ab aliis fecreta , ac fola fumpta fenfibus noftris penitus eri-piuntur; qualia funt: minutiffimae particulae falium, fpirituum, oleorum , aquae, terrae, aeris, ignis elementorum. Particulae enim ignis a particulis aquae , idem eft de aliis , invicem di-ftinguuntur fpecie; fpecifica autem corporum diftinftio ex di*
Infiit. Pbyfic* Gener. P. 1.	D	Cen-
. Campana urinatoria cft inftrumentum rebus in fundo maris, aut flumi-nis exquirendis inferviens, Hanc fimplieem exhibet Tab. imi Fig. I. Fit ex plumbo 3 pedes aha, totidemque circa orificium lata; tribus, qua-tuorve ratenis e labro e;us pendentibus ita fufpenditur fcabellum ; ut uri-nator eidem infiftcns dimidia fui corporis parte fit in campana. Annulo A alligatur funis robuftus aquarum profunditati, ubi merforum perquifitio racienda eft, proporiionatus. De navi hsc in aquas cum urinatore de-mittitur, donec fcabellum fundum attingat ; tum ex ea urinator egrediens res perditas retento fpiritu quaqu^verfum quirit , donec rcfpirandi necefli-tas illum in campana: aerem revocet. Rebus inventis , ac extraftis, aut aere fortaflis poft notabile tempus ad refpirandum inepto reduito fociis in navi exiftentibus funiculo, jux^a funem , cui campana illigata eft, pcndulo pro fe extrahendo fignum dat, in aurafque levatur.
z6	Phvsicje Generalis
ceadis a diverfo partium, ipfa componentium, fitu , p!exa_* & combinatione nabetur.
Quodfi vero quodvis corpus phyficum extenfum fit , atque in una fpecie conflitutum alium fitum , plexum , combinatio-nemque partium fe componentium habeat , quam habeat con-ftitutum in alia fpecie; extenfum erit non folum in longum, aut in longum folum, & latum , verum etiam in profiindum, quemadmodum nemo negat. Si quodvis corpus pnyficum ex-tenfum fitin longum, latum , & profundum, erit etiam quod-vis trine menfurabile. Hxc eaim menfurabilitas ex illa exten» fione manifefte confequitur.
4 }«'o: Quodvis corpus phyficum compofitum efl, & divifi-bile. Propofitio haec confequitur ex priore. Quodvis corpus phyficum utpote extenfum plures complefbtur partes invicem ita unitas , ut una earum extra alteram exiftat; igitur & quod-vis compofitum e[t. Nam elTe corpus compofitum eft effe cor-pus ex pluribus partibus invicem unitis conftans. Corpus vero quod ex pluribus partibus invicem unitis compofitum eft , effe divifibile nullus negabit. Cur enim corpus compofitum fuas in partes dividi nequeat ? corpora phyfica feafibilia telluris no-ftrae elfe divifibilia continua experientia teltatur ; infenfibilia multa naturce viribus dividi pofe ipfae corruptiones , & novx generationes corporum novorum palam faciunt; virtute Divina omnia fuas in partes divifibilia elfe dubitari nequit. Si autem omnia corpora phylica telluris noftrae divifibilia fiint , cur re-liqua quoque corpora univerfi divifibilia non fint , ratio non eft. Quamobrem recte infertur, omnia omnino corpora phy-fica ut compofita, ita & divifibilia effe. Quam in inimagina-bilis exilitatis particulas ipfa quoque natura, ac ars corporadi-videre poffit, dicecur infra; cum de divifibilkate corporumfpe-ciatim difTeretur.
f	Quodvis corpus phyficum fua figura, & fitu prasditum
eft. Propofitio ifta utraque fui parte aperta eit. Aperta eft fecundum primam : nam ex dicendis figura corporis phyfici nihil eft aliud, nifi ejus, qaatenus fecundum plures dimenfio-nes extenfum eft, modificatio ex fuperficiebus volumen ipfius terminantibus refultans ; nullum vero ex omnibus corporibus phyficis hujus univerfi eft , quod hujufinodi modificatione ca-reat; cum nullum fit infinite extenfum.
Aperta eft propofitio etiam parte fiia altera \ fitus etenim nomine venit certus ordo , combinatio, plexus , textura , & difpofitio qunedam peculiaris partium inter fe corporis , ipfum tanquam totum quoddain conftituentium. Omne autem cor-pus phyficum habet hunc partium fuarum ordinem, combinatio-nem, & dilpofitionem, non modo in ^articulis fuis noftros in
Dissertatio Prima.	sj
fenfus diftinfte incnrrentibas, verum etiam iilis , quarum fin-
fulas fendis nulla rationc ob exilitatem attingere valet. Situs ic partium infenfibilium magni momenti affe£tio efl in cor-
Eoribus. Ab hoc fiquidem mutato mutationes corporum , ab oc qualitates eorum dependent. jto: Quodvis corpus phyficum mobile eft. Controverti enim 6 non potefl coslefles globos, & hoc quod eos inter, ac tellu-rem noftram pofitum eft , fluidum in continuo motu effe con-ftitutum. Nam planetas locum continuo mutare videmus ;
veroetfiin fydemate Copernici motu diurno careant, mo-tibus tamen cum aliis ( de quibus in Phyfica particulari) tum illo prteditae negari non poffunt, quo globorum horum igneo-rum partes continuo a centro ad peripheriam, & ab hac ad centrum ofcillant. Et quia hi globi ignei ita continuo ofcil-lant; ut una fluidum aethereum fibi contiguum motu fuo u£ que ad nos commoveant C°Pe en'm hujus motus setheri im-preiTi ftellas fixas nofle videmus, vifuri illas etiam die , fi fo-lis lumen non obflaret ) confequitur fluidum hoc immenfum aethereum pariter continuo moveri. In telluris noflrs fiiper-ficie nullum effe corpus ex minoribus , quod mobile non fit, ipfi motus horum fenfibus obvii fatis perfuadent ^nullum autem effe etiam ex maximis non folum in fuperficie telluris, verum etiam intra eam, quod fecundum fuas partes infenfibiles jugi in motu non fit, illa, qu« de calore , & ftigore difluri fumus, docebunt. Id fi ita eft, corpus omnc phyficum mobile eft~». Quod enim movetnr, illud certe mobile effe necelfarium eft.
Non defunt & alia corporum phyficorum attributa, verum quia illa aut non omnibus iis communia fiint , aut certe non fine controverfia omnibus communia dicuntur , cujufmodi eft inertia, attradio, gravitas; de his hic agendi locus non eft ; ubi certo folum communia attributa idcirco adferuntur; ut fta-tui poffit: num aliquod eorum effentiaie corpori univerfe Ipe-ftato jure haberi polfit.
§. I I.
Sententta Fhtlofophorum de ejfentta corpcrh.
TN qusftione de effentia corporis celebriores tres fententi.T oc- 7 •!■ currunt: harum uaa illa eft, quae in extenjione effentiam cor-poris collocat. Amplexi funt hanc Cartefiani cum fuo duce: ex cujus fenfu fi folo intelle&u od ideas ftbi a natura inditas dili-genter attendente hic utarnur; percipimus naturam materiae, five corporis in univerfum fpeftati non confiftere in eo , quod fit res dura, yel ponderofa , vel colorata , vel aliquo alio modo
D a	fen-
45	PhysiCjE Gener alis
fenflis afficiens, fed tantum in eo, quod fit res extenfa in lon. gum, latum , & profundum a)
Altcra corporis elfentiam fitam e.Te cenfet in impenetrabili-tnte. Qui in hanc fententiam abivere, non fibi confentiunt. Nam Epicurei, b) & ut videtur cum eis etiam GaiTendus il-lam in impenetrabilitate attuali repofterunt. Ait enim ifte: corpus primario concipi id, quod C fecus , quam inane , cui opponiturj & folidum efl , £7" refiflendi proinde capax. Ouamquam & nihil forte vetat, tam ipfam refiflentiam, feu vim refifiendi, quam folidU tatem, proprietatem dici ea ratione, qua nihil magis cujufqtte rei proprium efl, quam ipjamet ejus fubflantia. O Alii cum P. Ho-norato Fabri corporis elfentiam non in athiali impenetrabilita-te, fed m extgentia necejfaria impenetrabilitatis ^) vi cujus cor-pus aliud a loco, in quo eft, exchidere naturaliter exigit, con-fiftere volunt.
Tertia fententia eft Newtonianorum, qui in nullo ex huc-ufque cognitis corporis attributis ejus univerle (pe£lati elfentiam rca.e reponi poffe exiftimant *, at ita hanc nobis occultam e(fe cenfent, ut fere occultae funt nobis eifentis corporum particu-lares.
8	In quaeftione de corporis effentia tres celebriores fententias occurrere atferui. Nam norr deerant Philofophi, qui hanc in divifibilitate , 2. in ordine admateriam , feu in dependentia a ma-teria, j. in moU quantitativa , 4. in fenfibilitate per accidens con-ftitutam putarent. Sed has a vero abfteftiffe facile fic often-ditur. Ut in aliquo attributo corporis univerfe fpefbti eflentia fita elfe refte dicatur; illud omni corpori adeo commune effe oportet, ut nullum fine eo e!fe queat; qui enim aliquid fine fibi effentiali, fine fua eifentia exiftat i 2. Illud in corpore pri-mum elfe oportet, feu tale, cujus ratio in corpore ex nullo alio attributo a priori reddi; quod ex nullo alio a priori in corpore demonftrari polfit. j. Debet eife ejus generis, ex quo omnia alia corporis attributa necellaria a priori demonftrari queant; & cur moai, & qualitates accidentales ipfi inelfe pofiint , ra-tio reddi valeat. Hoc enim per cujufvis rei elfentiam, aut efi1 fentiale attributum Philofophia intelligit , cujus concors vox eft elfentiam eife radicem , bafim omnium ejus praedicatorum. Sed nullum ex his ultimo allatis attributis eft •, quod his tri-bus dotibus comparate ad corpus univerfe fpeftatum praeditum elfet.
9	Nam imo dhifibilitas corpulculis fimplicibus , in qu-e ulti-mo corpora phyfica virtute Divina relblvi polfe eft multo pro-babilius, non competit; quorum umea effentia ab elfeatia cor-
poris
■ ) Princip. part.2. n.3. & 4. b) Chauvin Lexic. Thilof, V. Ctrpnt. e } Se&.I. Phyfic, 1.3. c. 6. d) Jhylic. Traft, 1, L. 1. Piopof, 8.
Dissertatio Prima.	sj
poris phyfici univerfe, fub ratione nimirum folius corporis fpe-ftati diftinfta non eft. Et licet ab aliquo negentur dari hasc corpufcula \ negari tamen a nullo poteft , juftum dubium e(fc an non dentur; quamobrem & illud : an divifibilitas omni cop-pori conveniaf, fed in illo attributo , de quo jiire dubitatur, num omni corpori conveniat, corporis univerfe lpe£lati eifentia fita eife non re£le dicitur ; ergo. Deinde corporis divifibilitas cxtenfione attributum pofterius eft. Idcirco enim corpus eft divifibile; quia eft extenfum, feu quia partibus extra ie pofi-tis, invicemque unitis conftat; cum fj nis non conftaret, di-vidi non poiTet.
2do Depcndentia a materia ne competit quidem corpori. Cor-pusenim, & materia idem nobis ftnt; idem autem a fe ipio dependere, ad feipfum ordinem habere non poteft. Met. n. 9}. jtio Moles quautitativa ab extenfione quidpiam diftinftum fona. re nonvidetur; extenfionem mox probabitur non poffe ftatui pro effentia corporis, ac proindc pro hac nec poteft ftatui mo-les quantitativa. 4to Senjihilitas per accidens omiffo , quod in-fenfibilibus corpuiculis attributum commnne non fit , quae ta-men, quatenus ctiam inienfibilia ftnt , ex corporum numero excludi non polfunt, eft attributum impenetrabilitate pofterius. Idcirco enim corpora funt fenfibilia , quia impenetrabilia ; ne-^ue fenfibilia elfent , fi impenetrabilia non effent , ut docent Ipiritus, qui quia funt penetrabiles, nobis fenfibiles non funt.
Cum igitur in nullo pofterius aliatorum attributorum cor-poris effentia conflitui podif, reftat ut expendamus , num illa in extenfione , aut impenetrabihtate fit collocanda , aut cum tertise fenteatiae patronis fentiendum.
§. III-
Quid de ejfetitia torporis phyfici ftt fentiendum ?
XTObis, qui extra nos pofitorum non nifi corticem , qualita- jq
tes nimirum & effeflus percipimus, difficile admodum eft de eorum eifentiis, fenfum omnem noftrum fecundum fe effu-gientibtrs decernere; fatiufque foret perfiepe nos rerum attri-butis ope fenfuum ex earum effeftibus certo in iis deprehenfis contentos in alia, quae eorundem fenfuum beneficio cognofce-rc, aut ex cognitis legitinra confecutione inferre valemus , in-quirere; quam in elfentiis perveftigandis nos diftinere. Inter-ea nt conliietudini mos geratur, propofitae paragraphi quaeftio-m lecjuentibus propofitionibus fatisfacere connitar.
rrop. ima. Corporis phyfici effentia in trina dimenfione non bene conftituitur. Preb. Vel per extenfionem a fententiae
D j	hujus
go	PhysicjE Gener alis
hujus patronis intelligitur prscife extenfio mathematica , five trina menfurabilitas, quae in quovis corpore a mente defgnari poteft, vel intelltgitur illa corporis exiftendi ratio, qua partes ipfius extra fe pofitae, ac invicem units ipfum componunt ? (n. ; & Met. n. 270 ) Quidvis ex his intelligatur , corporis phyfici efTentia in extenfione non bene conftituitur; ergo. Min. jirob. Non bene conftituitur , fi intelligatur primum. Nam haec extenfio convenit, nt patet, etiam (patio omni corpore vacuo , contra cujus po(Iibi!itatem nullum folidum argumen-tum Cartefiani adferunt, adferuntur autem pro illa non vutga. ria, ut conftat ex diftis in Metaphyfica. Sed nec bene con-flituitur , fi per illam intelligatur alterum ; nam corpufcula in-divifibilia, quorum jam meminimus , funt corpora ; neque ta-men haec extenfio illis competere afTeri poteft. Nu!lum autem corpus corporis effentia carere poteft. [ Prob. 2^0 Dato Cartefianis nullam extenfionem vacnam, prscife mathematicam e(Te poffibilem ; fed omnem necefTario pienam , ac folidam e(Te ; item nullum corpufculum in rerum natura exftare, quod non conftet partibus exrra fe pofitis , ac invicem unitis ; quapropter quod extenfio conveniat omni, & foli corpori; in hac tamen corporis phyfici effentia reponi non poteft; fi illa non fit ejus attributum primum •, ( n. 8 ) at-qni illa tale non cft ; prius enim attributum corporis phyfici eft impenetrabilitas extenfione , quemadmodum docent ftquen-tia. x. lmpenetrabilitas partium corporis phyfici eft caufii ejus extenfionis; nam fi illse impenetrabiles non elfent, corpus ex-tenfum fui unione facere non polTent ; cum ratio nulia eflet: cur earum una extra alteram potius , quam eodem cum akera loco exifteret. Sed attributum corporis, quod eft caufa, & ra-tio attribnti alterius in eo, hoc altero eft prius; igitur & im-penetrabilitas prior eft in corpore extenfione. 2. Partium cor-pus extenfum facientium aptitudo ad ejus extenfionem facien-dam prior eft illius extenfione; quemadmodum & earum unio, & aptitudo ad unioncm; omne enim principium prius eft fuo principiato \ ( Met. n. 120_) fed hxc aptitudo ex modo diftis habetur per impenetrabilitatem illarum; ergo.
Frob. Extenfio fumpta pro trina menfurabilitate, pro qua eam fumerc videtur Cartefius non eft attributum corporis ejufinodi, ex quo cetera illius attributa a priori demonftrari poffint. Nam non poteft ex illa demonftrari impenetrabilitas, aut etiam divifibilitas. Cur enim repugnet ens , quod trine menf rabile fit , neque tamen divifibile , aut impenetrabile ? Angelus poteft occupare fpatium trine menfurabile , quamvis nec divifibilis, nec natura lua impenetrabilis fif, poterit igitur & aiiquod aliud ens poffibile effe, quod fine diviilbilitate, aut
Dissertatio Prima.	sj
impenetrabilitate natorali trine menfurabile fit. Sed fi fic; ex-tenfio Cartefiana non eft attributum ejufmodi , cx quo cactera demcnilrari poftint; ergo. Denique fi extenfto eiTentiam cor-poris conftitueret, hoc fiia extenfione determinata , quam ha-bet, cxui repugnaret •, atqui iftud afTeri nonpoteft-, quid enim-vero inde contradidionis confequeretur, fi Deus materiam unius pedis cubici in digitum cubicum, aut ad minus etiam fpatium compeaetraret ? ( Met. n. ? 19 ) ergo.
Prop. 2'ia- Corporis phyfici efTentia non efl conftituen-13 da etiam in impenetrabilitate. Prob. Corporis phyfici eilentia non eft conftituenda in impenetrabilitate attuali cum Epicureis. Nam fi hsc de effentia corporuin efTet, duo corpora penetrari repugnaret; cum efTentiae rerum ipfis falvis mutari nequeant. Probatum autem eft Met. n. 319 duo , aut etiam plura cor-pora compenetrari poffe; fed nec eft conftituenda in impene-trabilitate, fi per hanc impotentia penetrationis naturalis, five ut P. Fabri, exigentia necejjaria impcnetrabiliiatis intelligatur quod probatur. 1. Hxc impotentia penetrationis nacuralis in cor-pore, aut hrec exigentia neceifaria impenetrabilitatis videtur aliquid in corpore fupponere , quod faciat, ne corpus naturali-ter cum altero compenetrari poftit, & propter quod corpus di-citur exigere neceffario impenetrabilitatem •, aut adminus certe abique confidentia dicere non poifumus nihil effe in corpore, quod hsc efficiat. Nos enim elfentiae rerum ignari , hanc ex potentiis earum, has ipfas per effeftus, & qualitates minifte-rio hebetnm fenfuum noftrorum cognofcimus ; ( Log. 11.9 )fen-fus autem noftri hebetes ad omnes effe£lus peicipiendos fe non extendunt. Quamobrem ignoramus , annon fit in corpore aliquod attributum impenetrabilitate prius, ex quo ipfa confe-quatur. Sed fi fic ■, corporis phyfici elfentia non eft conftituen-da in impenetrabilitate, fi per hanc &c.
a. Ut effentia corporis phyfici in impenetrabilitate ejus na- 14 turali ftatui poffet, oporteret hanc ita effe primum corporis at-tributum; ut ex eo omnia cxtera ipfius attributa demonftrari valerent ; fed impenetrabilitas naturalis non eft tale corporis attributum. Nam ex hac fola nec extenfio , nec divifibilitas legitime infertur. Cum poffit dari ens natura fua impenetra-oiie, neque tamen extenfum , aut divilibile; quemadmodum patet in corpufculis indivifibilibus corpora phyfica componenti-bus , quae non fine probabiiitate inextenfa , indivifibiiia , etfi impenetrabilia propugnantur. Spiritus quoque fe pro fuo arbi-trio impenetrabiles reddere pollunt, quin per hoc divifibiles, aut extenfi evadant. Deinde ex impenetrabilitate corporis nec poteft demonftrari ejus mobilitas. Impenetrabilitas enim in
45	PhysiCjE Gener alis
aliqua fisbflantia videtur pofle conjungi tam cum mobilitate e loco , quam cum ejus immobilitate ergo.
If Prop. 31'3- Corporis eflentia nobis ignota eft. Sequi-tur propofitio ex diais. Illa enim , ut vidimus , in nullo no-torum attributorum refte conftitui poteft. Cum vero eflentia corporis phyfici nobis cognita non fit; quaerenti, quid fit cor. pus phyficum : in locum definitionis rigorofe logicoe , quae eifcntiam ejus exprimere deberet; hoc per attributa fic defcri-bimus, & dicimus: quod fit fubflantia impenetrabilis , extenfa, divifibilis, figura pradita, mobilis. Nempe facimus id , quod in quaeftione, quidfitres, fieri oportet , dum ip(a ejus elfentia ienoratur. Interea illud obtinemus, ut quaerenti, quid corpus phyficum fit, ejus ideam fatis claram ingeneremus ; & qui. dem clariorem , quam fi ejus effentiam in impenetrabilitate fitam exiftimantes, illud efle fubftantiam impenetrabilem dice-remus. Infuper illud ab omni non corpore phyfico re&e di-ftinguimus.
§. I V.
Refpcudetur ad objecliones.
16	/~yBj. contra prop. jmara. Intellefla extenfione in lon-v-/ gum, latum & profundum caeteris omnibus corporis at-tributis praecifis , intelligitur corpus. Non enim intelligitur ipiritus; & inter corpus, & (piritum non datur ens meditim; ergo ejus eflentia in hac extenfione refie conftituitur. Sicut quia intellefla animalitate , & rationalitate prxcifis omnibus caeteris hominis attributis intelligitur homo , hominis eifentia in his re£le conftituitur.
Cofif. Nulla in nobis eft idea tam clara corporis , quam ex-tenfio; quin immo idea, qua corpus extenfum repraelentamus, nobis a natura ipfa indita eft; in hac proinde natura corporis eft conftituenda. Accedit, quod ipfe D. Auguftinus corporis eflentiam in extenfione collocaverit ; fic enim ille Evodium alloquens : Prius abs te quatro , utrum corpus ul!um ejfe putes, quod non pro modo fuo babeat longituditiem , latitudinem, profundita-tem ; . . fi hoc demas corporibus, quantum me -> opinio efl , nequt fentiri poffutit, neqne corpora refle exiftimari. O
17	ad Obj. Difl. ant. Intcllefta extenfione pnecife Matbema-tica in longum, latum, & profundum intelligitur corpus, neg.ant. Intellefta extenfione iblida in longum , latum , & profundum intelligiturcorpus, fubd. tamquam ex magis obvio cuivis notiffi-mo corporis attributo cottc. ant. velut ex eltentiali corpori neg. ant.
Ex-
a) L. de quantit. anims c. 4.
Dissertatio Prima.	sj
Extenfio prascife mathemattca etiam fpatio vacuo convenit\ f n. io) folida vero indivifibilibus corpufculis non convenit ("ibid.) & quamvis omni corpori conveniret , primum tamen corporis phyfici attributum non eft •, (n. n ) atque inde pro effentia ejus ftatui non poteft. Hinc tranfmifTa caufali antece-dentis neg. conf. Ut enim attributum quodpiam efTentiam rei con-ftituere refte dicatnr, oportet , ut illi foli , & omni in ejus fpecie conveniat, & infuper fit in eo primum, ac tale, ex quo cxtera ejus attributa a priori demonftrari poffint. ( n. 8 ) Ex hoc vero patet non valere paritatem a definitione hominis alia-tam. Qui enim hominis efTentiam in animalitate , & ejus ra-tiomlitate fitam propugnant, & illud tuentur*, quod animalitas, & rationalitas fit attributum, in quo nihil ex requifitis ad ab-folvendam hominis effentiam defideretur.
Ad Conf. Tr. parte i ma ant. fola enim claritas idene, qua quodpiam rei attributum reprsefentamus, non fufficit ad id, ut in co ipfius elfentiam conftitutam cenfeamus , quemadmo-dum di£la docent; alteram ant. partem neg. fi per illam, quod videtur, intelligatur extenfionis ideam nobis efTe innatam. Cen-leo enim & idcam impenetrabilitatis , & extenfionis , quern-admodum & reliquas, nobis corporum nota attributa repraefen-tantes, mere adventitias e(Te. Certe ficut crecus a nativitate, nullam coloris, & furdus nullam foni ideam habet;fic nec nos impenetrabiiitatis, extenfionis ( fimiliter fentiendum de aliis ) ideam haberemus ; fi corpora impenetrabilia eiTe ta&u, extenfa vifii, ac taftu non perciperemus. Fuiffet quifpiam, qui nun-qttam praeter fuum ex fe ambientibus corporibus prelfum fuo taftui refiftere obfervaffet , at obverfatae fuiffent illius oculis imagines pr.xcife corporum ejufinodi quales ante fpecula cava * J confpicimus, quafque taftui fuo refiftere non obfervaffet; ille extenfionis corporam ideam habuiifet, at impenetrabilitatis eorum nequaquam. D. Auguftinus extenfionem exiftimabat folummodo efte attributum cuivis corpori phyfico commune, illudque tale,fine quo ipfum fub fenfits noftros venire ,,& a nobis,qai omnia fenfuum minifterio percipimus , corpus e(Te cognofci non poteft, quod & ipfi verum efTe libenter cogno-lcimus.
Objicies 2d<>:Corpus nec efTe, nec concipi poteftabfque ex- ig tenfione ; igitur illa ad efTentiam ejus pertinet. Nam fine quo res nec e(Te , nec intelligi poteft; illud ex communi ienfu Phi-lofophorum ejus ad eifentiam pertinere oportet. Ant. pob. i.
Ixjiit. Phjfi* Gene,. P. 1.	E	Cor-
*) Si cavum fpeculum, cujus foci diftantia unius circiter geometrici peuis, amplitudo pollicum fex , ita collocetur; ut vultus infpicientis ali-quantum ultra focum promotus lit , liomiais intuentis faciss in libero aere «nte lpecuium pendula apparebit.
45	PhysiCjE Gener alis
Corpus fine extenfi >ne effe non poted; nam corpns omni ex-tenfione deftitutum (pirituali modo exifteret; imo nihil differ-ret a fpiritu. Sed nec poteft intelligi abfque extenfione; quo-ties e-enim corpus a nobis concipitur, femper extenfum illud repr«(entami's ; ergo.
Rr. Difi. am. Corpus mathematicnm qua ta!e nec elTe, nec con-cipi poteft abfque exte^fionc conc.ant.( n. x )corpus phyficum , aut metaphyficum nec effe, nec concipi poteft abfque exten-fione neg. ant. & cottf. Ad prob. neg. maj. corpufcula enim indivifi-bilia, qus corpera metaphyjica vocari pofle n. i. diximus , ex-tenfa non funt; corpora quoque phyfic<i ad unius pun£K indi-vifibilis Ipatium compenetrari non repugnat; quo cafii extenfo futura non funt. Majoris ratio a vero abhorret. Inde enim , quod corpus aliquod phyficum a£lu extenfum non foret , non fecjueretur iilud ipirituali modo exiftere , minus nihil a fpiritu differre. Cum (piritibus proprium fit poffe majus, aut minus fpatium pro arbitratu occupare, poffe fe reddere comparate ad aliquod corpus impenetrabilem , aut cum iilis penetrari; in-, fuper elTe potentiam cogitandi ; quorum nihil competeret cor-pori phyfico, quamvis extenfione per compenetrationem ex-ueretur. Falfa eft etiam minor probationis. Cur enim non pofc femus nobis corpus reprsfentare fub hoc conceptu : fubflantia natura fua impenetrabilis ? Quo fi illud repraefentemus , fieri cer-te poteft ; ut nihil de ejus extenfione menti noftrae obverietur. jp Obj. contra propofitionem 2. Impenetrabiiitate fiimpta pro impotentia compenetrationis naturalis nullum attributum prius novimus in corpore phyfico; iniuper hoc attributum eft eju£ modi, ex quo & ejus extenfio , & divifibilitas, & mobilitas a priori demonftrari poflit; ergo. Ant. pars altera probatur. Eo ipfo, quod corpus quodvis fit natura fua impenetrabiie, par-tes quoque corporis phyfici ipfiim intrinfecus componentes, funt impenetrabiles; fi impenetrabiles funt, poifuntita invicem uniri, ut una earum extra alteram exiftat; fi potfunt ita invi-cem uniri, noneftratio, cur nequeant etiam feparari; quod-fi vero invicem uniri, feparari poffunt , funt mobiles ; fi ill® funt mobiles, etiam corpora phyfica ex iilis compofita mobi-lia erunt; fed fific, ex impeaetrabilitate corporis phyfici ex-tenfio, divifibilitas , & mobilitas demonftrari poteft. Nam ex unione partium, natura fua impenetrabilium extenfio exfur-git; per feparabilitatem vero habetur divifibilitas, atque etiam mobiiitas; ergo.
Difl. ant. partem priorem. Impenetrabilitate nullum at-tributum prius novimus in corpore phyfico , incertum tamen eft, an non detur in eo prius aliquod conc. certumque eft no-bis qon dari in eo prius aliquod attributum neg. hanc, & sdam
par-
Dissertatio Prima.	sj
partem ant. una & conf. Ad prob. dift. maj. e° ipfo, quod cor-pus quodvis fit natnra fua impenetrabile , partes quoque cor-poris phyfici ipfum intrinfecus componentes funt impenetrabi-les \ idque, quod corpus quodvis pnyficum intrinfecus compo' nant partes diftinftse, quae invicem uniri, aut invicem feparari poffint, ex fola ejus impenetrabilitate demonftrari a priori poteft. neg.maj. non tamen poteft iftud ipfum ex fola ejus im-penetrabilitate demonftrari-, at partim experientia lenfuum di-Icimus, partim aiiunde probamus conc. maj. & neg. min. cum conf. Non poffe hoc ex fola impenetrabiiitate corporis phy-fici demonftrari difta docent , quibus diximus non repugnare corpuicula impenetrabilia, indivifibilia: fi enim ifta non repu-gnant, ex impenetrabilitate fola cujufvis corporis phyfici le-gitime inferri nequit illud habere partcs fe extenfum, & divi-fibile efficientes •, minus vero inferri poteft, ex ea corporis phyfici mobilitas •, cum ipfa fuo in conceptu mobilitatem non includat, & tam cum mobilitate, quam immobilitate naturali lecundum fe praecife lpeclata conjungi poffe videatur.
Dices: Vi impenetrabilitatis naturalis corpus efficitur ca- 20 pax determinationis paffivat ad occupandum locum alium; ergo & mobile. Ant. prob. fi corpus effet penetrabile, effet incapax determinationis pafiivae ad occupandum locum alium; ergo ex adverlo cum fit impenetrabiie , capax eft hujus determina-tionis.
jjc. Dijl. ant. Vi impenetrabilitatis naturalis corpus efficitnr capax determinationis paffivae ad occupandum locum alium fimpiiciter, & adaequate neg. ant. fuppofito , qaod non fit in eo attributum, vi cujus immobile fiat naturaiiter e loco, in quo eft, conc. ant. Vi impenetrabilitatis tantum habetur , ut aliud impenetrabile in illud motum impingere poffit , neque tamen cum illo eundem locum naturaliter occupare queat; non vero etiam ut illi motum communicet ; cum impenetrabilitas in corpore lecundum fe fpe&ata non excludat ab eo attributum immobilitatis, fed tam bene cum hoc , ac cum mobilitate >fit' componibilis. Ad prob. conc. ant. & neg. conf. Ratio ex modo diftis patet.
S E C T I 0 S E C II N D A.
De principiis internis corporum phyficorum.
SI aliqua, praefens certe , qu?e de corporum principiis eft, quaeftio multum vexavit Philofophorum ingenia , quem-admodum vel eorum tam mira palam facit diffenfi . In hac ita verfabimur , ut Philofophorum cum veterum , tum
E s	Re-

45	PhysiCjE Gener alis
Rccentiorum /yftemata, feu hypothefes de principiis corporum doceamus, omiffis iis, quomodo ipfi illas ad phoenomena cor-porum explicanda extenderint, cum hxc alioqui per decurfum) Phyficae fatis innotefcent; tum adferemus , quid de corporum principiis probabiliter fentiri poifit.
Quid nomine principiorttm internorum corporis phyfici vcniat, &1 quttuplicia bac a Pbilofophis in illo cenjiderata, ac admijfa ?
ai ~	>ia corporis phyfici interna dicuntur
pertinentes conftituitur. Sicut enim corpus , & anima homi-nis principia interna idcirco dicuntur; quod illum velut partes ad ejus elfentiam phyficam pertinentes componant ; fic corpo-ris cujufvis, e. g. ferri, lapidis principia interna dicuntur il-la, per qu?e illud, tamquam partes fuam ad eflentiam perti-nentes condituitur.
11 ffc. ad 2dum- Principia corporis dividuntur in primaria, & fecuudaria. Priorum nomine i-lla veniunt , ex quibus cdrbus phyficum ita confurgit ut ea fimul ex aliis , in qune reloivi poffint, non componantur. Pofteriora vocantur , per qoae ita corpus condituitur, nt & ipfa ex aliis fe componentibus , in' quae reiblvi poffunt, coaleftant. Dubitandum non eft ex fe-cundariis his principiis componi rurfus- aliar!torporum principia, quae ipfa intrinfecus conftituant, ae proptfefea'praeter prirria, & fecunda corporum principia, etiam tfertia admitti queimt. Ne hic exemplum deiit: fi velis elernenti qfcatuof : ignem , ae-rem , aquam , terram ex materia quadam homogenea, fola magnitudine, figuraque dilTerente cortiponi ; ex elementisvero his vulgaribus principia chemica , falem , fuiphur , & mercu-rium conlurgere; ex quibus, & aqua, tcrraque C quafe duo iti-dem inter principia chemica vemuiit)-corpora immediate com-ponantur: particul;? ilirc homogeneae materis erunt corporum principia prima , feu primaria ; elementa principi-a fecunda ; fal, fulphur, mercurius principia tertia. Interim obfervandum eft, i^a quoque corporuin principia fecundaria audire , qase ex fecundis componurttur.
13 i^. ad idem 2do- Principia corporis intefni aiia funt fenfibi-lia, alia infenfibilia. "IUa funt, qux ita corpora cortftituunt, ut refolutione eorum a fe mutuo feparari , fe.ifuunfique minifteno dilcerni pofiint. Hujufinodi lant il-La , qus Elementarii , & Qiemici, de quibus infra , pro cqrp&rufn? principiis ftatuutitT Pofteriora funt, quas non ita corpora compununt, ut illorum
§. I.
tamquam partcs fiiam ad eflentiam
refo-
DlSSERTATlO PRIMA.	3?
refolutionc a fe mutuo feparari , fenfuumque minifterio difcer-ni queant.
Principia infenfibilia vel (unt metaphyfica , vel mecnanica. Metaphy/ica nuncupantur, quaj non modo fenft , ftd nec ima-ginatione a nobis attingi queunt; at fola vi intelligendi rerum aliarum metaphyficarum inftar in corpore concipiuntur. Mecha. nica audiunt, quce etfi fenfibus minime pervia fmt , imagina-tione tamen refte attinguntur. Horum enim nomine veniunt corpufcula exiliffima a nobis fenlu imperceptibilia , & figurs diverfe, e quibus corpora fenfibilia componi cenientur. No-men mecbanicorum inde haec principia acceperunt: quod corpus ex illis conftitutum indar machinx ardficiofe elaboratae confi-deretur atque ejus operationes , & affeftiones perinde , ac machinarum ex partium ejus magnitudine, figura, fitu, quie-te, motu deriventur. Caeterum etiam fenfibilia principia me-chanka dici nihil vetat. Cum & ipfa corpora ita componant; ut omnes ejus affeftiones, ac operationcs ex i-pforum magtii-tudine, figura, motu, quiete , ac fitu proveniant. Ut ulte* rior de principiis traftatio nobis rite procedat , fequens propo-fitio bic prnemittenda eft.
Qjtodvis corpus phjyficum, quoi ttatura viribus produci, ac dcflrui 24 pote/i, duplici ex principio conflat ; quorwn alterum ipfum ad fpe-tiem, in qua e/l, determinat; alterum, quod in eo ad hanc prce alia. fpeciem corporis conflitmndam determinatur. Propofitio haec certa eft; primum quidem altera fui parte hunc in modum. Datur naturae viribus unius compofiti naturalis mutatio in aliud fpe-cie diftinftum. Nam ut mutationem ligni, aliorumque vege-tabilium (quam in dies fieri cernimus) in cineres mutationem omittam farina aqua fubafla fola coftione ignis mutatur in panem; panis in chylum , chylus in fanguinem , hic in car-nem, nervos, oifa; offa in pulverem. Sed dum hac ratione unum compofitum in aliud commutatur, neque id , quod in aliud commutatur, tota fua fubftantia perit \ viribus fiquidem naturae non poteft aliquid innihilum redigi-, neque id, inquod commutatur, prorfus ex nihilo exiftit ; nam creatio agentibus creatis non competit, ut notum eft utrumque ex Metaphyfi-. cis. Igitur exiftit quidpiam , ex quo praeexiftente ita omnia fiant, qune naturce viribus perficiuntur; ut illis omnibus fit ex ^quo commune, quodque in iis ad hanc prae alia ipeciem cor-poris COnftituendam determinatur.
Probatur pats prior propofitionis. Compoftta naturalia fpe-cie iater fe differant fed hac non differunt per fui principium lilud, quod iliis omnibus ex aequo eft commune , & ad quod-vis conftituendvyn determinabile;igftur Per alterum illud ,quod ipia ad fpeciem eam , in qua funt, determinat.
E j	Prius
38	PhYsicjE Gekeral^s
_ . Prins illad compofitorum principium , quod in illis ad cer-' tns ipeciei corpus contlituendum eft determinabile , quidquid demum fit, ipforum fubjeBum, ac etiam materia vocatur , de-que eo potiflimum hic ambigitur ; hoc vero , quod illa ad fpe-ciem , in qua funt , determinat , illorum aflus , atque forma nuncupatur. Mutatio autem unius fubftantiae viribus natura: in aliam fpecie diverfam mutatio , ac generatio fubflantialis audit. Haec enim ex recepta definitione Ariflotelis efl mutatio totius in totum , minime remauente eodem fuujeclo fenfibili. »■) Quod certe non remanct, dum unum compofitum naturale in aliud fpecie diverfum commutatur, fecus etcnim in aliud fpecie di-llinftum eo ipfo non mutaretur. Generationi oppofita eft cor-ruptio , per quam intelligitur tanta fubftantias immutatio, & deftruflio , ut ejus fubjeftum fenfibile idem non remaneat—». Generatio unius fubftantis corruptioni alterius conjun£la eft cum fubftantiae ex aliis corruptis fubftantiis generentur. Alte-ratio a corruptione diftinguenda eft. Illa enim eft fubftantiae mutatio in quibufdam folum accidentibus , ita , ut illa adhuc eadem fpecie remaneat. Sic fi ex corpore fano eflkiatur aegrum ; ex calido frigidum ; ex vafto gracile ; hoc alterari dicitur.
Nunc jam fententiap Philofophorum de corporum principiis adferendae funt. Adferentur vero primum illa; , quae ftatuunc corporum principia metaphyfica; deinde illae , quae infenfibilia mechanica; poftremum quas fenfibilia.
§. 1 I»
Sententia fiatuentes corporum principia metaphyfica.
26T7X fententiis ftatuentibus corporuin principia metaphyfica Jji prima fit Peripateticorum. Haec duo cujufvis corporis phyfici principia agnofcit: materiam primam, & formam. Illam cum Ariftotele tam negative,- quam pofitive definit. Definit illam pofitive, dumait: materiam primam ejfe primum uniuscti. jufque fubjectum, ex quo infito, & remanente fit aliquod totum per fc , & non per accidens , & in quod ultimtim, fi quid interit, abit. b) Definit illam negative, cum inquit: materiam ejfe id, qwd fieque efl qnid, tieque quantum, tteque quale , ttec aliquid eorum, qwbiis etis determinatur. O Formam dicit effe a£Ium primum phyficum determinantem ad certam fubftantiam completam , & cum illa conftituens unum per fe.
Aliquam materiam primam, & aliquam formatn eife princi-pia corporum interna dubitari nequit. Nam quodvis compofi-
tnm
a) L. i. <3e gener, & corrupt. b) L. 1, Phyf. cap.ult. e)1.7.Metaph.c.3.
Dissertatio Prima.	sj
tum naturale, quod naturae viribus produci, ac deftrui poteft, dupiici ex principio conftat, quorum alterum ipfum ad fpe-ciem, in qua eft, determinat; alterum , quod in eo ad hanc prae alia fpec em corporis conftituendam determinatur; Cn-24) quorum prius eft forma , poflerius materia (n. vel prima , vel lecnnda in fe primam compleftens. Verum quid illa ma-teria prima, quid -forma in fenfu phyfico fit , a Peripateticis contentis horum principiorum abftraftis definitionibus, expret fum non eft : quod tamen prsftandum fuiffet. Atque hinc principia ab illis ftatuta metaphyfica, quia abfhra&a , merito audiunt.
Scholaftici quidem Philofophi eam in ftntentiam abierant, 1? ut exiftimarent materiam primam effe quoddam ens fubftan-tiale incompletum , quod reapfe fecundum fe fpeftatum nec et fet quid, nec quale, nec quantum , fed folum fubjeitum pri-mum corporum, ex quo illa primo fierent, & in quod ultimo relolverentur: formam perinde ajebant effe ens quoddam fub-ftantiale, incompletum , a materia tota fua entitate prorfus diftinftum; quod fe folo nec efe corpus, nec fpiritus (quod ipfum afferebant de materia prima) eitet tamen radix exigitiva certarum proprietatum, & accidentium , eorumque abfoluto-rum, corpori, cujus forma eft , convenientium.
Sed hos non folum a mente Ariftotelis , verum etiam a re£ta philofophandi ratione difceftiffe bene obfervant Recentio-res. Quid enim funt illa eorum entia incompleta ? non funt corpus, nec fpiritus , nec fubftantia, neque ejus accidens. Quid opus eft his comminifcendis ? dum abfque iis , quid materia, quid forma fit, melius explicatur. Ariftoteles certe definitio-nibus fuis de materia nonnifi abftrafte fumpta loquitur ; quid vero ea reapfe fit, non explicat. Libro vero 2. Phjyfic. c. j & 7 , libro 1. de generat. & corrupt. c. 9 , libro 2. pofler. analit. c. if, item libro 7 & 8 Metapbjfic. fatis oftendit , formam corporum vitae expertium in eorum partium difpofitione, com-binatione fitam effe. Lubens adferrem hic quaedam adverfus haec entia incompleta Scholafticorum-, nifi noffem illatamquam lincere Phyficae adverfa , & naturae phxnomenis expiicandis prorfus inidonea fiiis a Patronis paftim jam adeo defcri , ut lpfa impugnare omnino fruftraneum videatur.
Altera fententia corporum principia methaphyfica ftatuens 28 cit Pythagorae Samii •, tertia Platonis. Pythagoras cum fuis corpora omnia ex materia , & nutneris tamquam luis principiis conftare voluit. Per materiam fubje£tum eorum primum.quem-admodum & Ariftoteles intellexit: per numeros vero materiae certum numerum , menfuram , difpofitionem , & ord'nem ; verbo formam corporis. Plato , & Platonicj pro corporum
45	PhysiCjE Gener alis
principiis matniam, & ideat ftatuerant: per has tamen non id-eas aliquas extra Deum, & res ab neterno per fe exiftentes, quas Deus produfturus corpora , tamquam archetypos eorum producendorum refpiceret , inteliexit ; ficut Ariftoteles eum inteliexilfe invidiofe fcribit: fed potius/ocwflf corporum iecnn-dum ideas Divinas accurate exadas. Ex his autemliquet Py-thagoram, & Platonem dc corporum principiis nonnifi vocibus ab Ariftotele diffidere.
Tribus his fententiis adjungere libet Leibnitzianam , qua* in hoc cum relatis fatis convenit, quod itidem corporum prin-cipia nec fenfu , nec imaginatione perceptibilia ponat. Ait vero Leibnitzius a) elementa , feu principia rerum omnium e(l fe monades, per quas intelligit fubftantias fimplices partibus, extenfione, figura carentes, per ulla agentia externa inaltera-biles-, Iblum creabiles, annihilabiles. 2. Monadibus his fuis tribuit perceptionem, & repraefentationem univerfi ; aitque illa, qux monadem circumftant, ab ea diftinfte repraefentari, alia vcro confufe folum. 3. Tribuit illis etiam appetitum quemdam, atque ex appetitu monadis , quem aflionem prin-cipii interni vocat, ait fieri tranfitum ab una perceptione ad aliam. 4. dicit; quod fi animam appellare libet, quidquid per-ceptionem, & appetitum habet , monadcs has omnes animas appellare polfe; confultius tamen illi videtur, folum tllis no-men monadum, aut entelechiarum concedere-, animas vero vocare entia illa fimplicia, quorum perceptio eft magis dillinfla , & cum memoria conjunfta, cujulmodi funt animae noflrce. j.Ne-gat monadibus apperceptiones, five cognitiones reflexas; aitque monadem fimplicem non differre quoad lenfum ab eo animaz noftrae fiatu, quem in nobis experimur, cum deliquio labora-mus, aut fomno profundo abfque infomnio oppreffi fumus , in quo nullius recordamur , nullam diftinilam perceptionem habe-mus. <5. Unumquodque corpus, quamque ejus partem mo-nadibus defcriptis innumeris conftare confequitur ; tinam ta-men quovis in corpore dominantem. Sic enim Leibnitzius; Videmus hinc quodlibet corpus vivum habere entelecbiam unam domi-nantem, qua efl anima in animali; fed membra hujus corporis viven-tis plena funt aliis viventibus , plantis , animalibus , quorrim unum-quodque iterum fuam habet entelechiam , feu animam domitiantem. 7. Generationes fubftantiarum cenfet fieri per meras evolutio-nes e monadibus eorum, qune in illa repraefentantur.
Hoc fyftema infinuaife futficiat, ne ignoretur ; nam expli-candis naturae phccnomenis aptum non eft , & infuper talia comminifcitur, quibus corpora cum fpiritibus commifcet, dum monades meras animulas dormientes pronunciat. Perceptio-
nem ,
a) In A&. Erudit. Llpf. Tom. 7. Sitpplemeatorum Se&. u, 1 pag. 500,
Dissertatio Prima.	sj
nem, & appetitum fpiritibus effe propria fatis probatum eft in Mctaphyfica; non funt proinde hsc temere confiftis monadi-bus concedenda. Syilema ut re£lnm fit , fobrium e(Te opor-tet, ac tale, quod non folum nihil pugnantium contineat; fed & naturae phcenomenis explicandis ferviat, ac fpem thefis ft-ciat; non vero quod meram ingenii oflentationem fapiat.
>J. III.
Sententice flatuentes corporutn principia mechanica.
LEucippus, Democritus , & Epicurus duo rerum principia 30 ftatnerunt: folidum , & inane; fivcplenutn , & vacuum. Per fohdum intelligebant atomos corpufcnla exiliifima , nuilo fenfu perceptibilia, indivifibilia, numero infinita, fola figura, mole, &. pondere inter fe diverfa , improdu£la , sterna , natura fua diverfe mota, ex quorum fortuito concuriu omnia fierent. Per inane intellexerunt vacuum dilfeminatum inter atomos diverfie figurae.
Sententia haec , quatenus primum rerum principium ponit atomos , Epicnro, Democrito , Leucippo antiquior exiftima» tur. Nam Pofiidonius Stoicus apud Sextum Empiricum ato-morum inventorem facit Mofchum , five Mochum quemdam Phcenicium, qui authore Strabone ante Trojani belli tempora vixit; & a Daniele Huetio ») idem cum Mojfe fuiife puta-tur. Sed nec folius Leucippi , Democriti, ac Epicuri, eo. rnmque aifeclarum fententia fuiife putanda eft atomos elfe ma-teriam corporum. Nam a Pythagora quoque , Platone, Em-pedocle, Keraclide, Afclepiade , ac praeter alios plurimos , ab ipfo etiam Ariftotele atomos pro materia corporum habitas erudid non obfcure colligunt.
De fententia hac atomiftarum optime meritus eft Petrus 31 Gaffendns: ipfe enim illam pene obfoletam in lucem protra-xit, & repurgatam ab erroribus, q1 ibus iliam gentiles reiper-ierant, eiuditis fuis con-.mentariis, & obfervationibus ita iliu-ftravit, ac experimcntis auxit; ut non tam veterem Epicuri, quam novam de rerum principiis fententiam excogitaffe fit vi-lus. Ut de vacuo diifeminato , quod Gaffendus ltidem pro-pugnat , hic nihil dicam ; ait hic Vir Egrcgius 1. corpora omnia ex atomis, tamquam materia fua prima componi a Deo m nurriero , & menliira certa creatis , etfi nobis ianumeris. 2. atomos has e(fe corpufcula quaedam minutifiima , fenfum omnem effuyentia, inlectilia, indivifibilia, non tamen puntia
l»Jiit. Phyfr4 Gner< p j	JT	ma.
*) Ccmonft. Evang. prop. 4.
45	PhysiCjE Gener alis
mathematica omni extenfione carentia, fed phyfica (Tio moJo extenfi, /olida, & mutuo impeaetrabilia. j. Attribuit illis magnitudinem, & figuram diverfam ; alias ait effe rotuidas, alias cubicas, conicas, cylindricas alias , ramo!as , uacinatas, arcuoias, & quafi in fpiram tortas alias. Neque tame.i ob diverfam hanc magnitudinem , & figuram illas (pecie diiTerre cenfuit, at potius homogeneas efe. 4. Docet motnm atomo-rum perpetuum eife. quamvis compaclx co.pus aliquod con-ftituant; etli velocitas motus fic compaclarum minor fit exeo, quod per unionem a motu impediantur.
f. Formam corporum fitam effe cenfet in combinatione, plexu, ac textura atomorum. Sicut enim ex 24 litteris varie inter fe combinatis innumerae voces exiflunt; ficut ex lini di-verfb plexu & combinatione & tela diverfi gencris , & charta fieri poteft; ita, quin imo magis ex atomis, cum minutilfimje fint , diverfe combinatis corpora diverfilfima fieri queunt. Hinc rejicit omnem formam fubflantialem abfolutam in corporibus , exceptis folis humanis. Nam etiam viveatium aaimas in aftuolis quibufdam atomis, & fubtiliore quodam fanguine ve-luti Hammula reponit. 6. Pari jure rejicit omnes formas acci-dentales abfolutas Scholaflicorum; & quod hi accideas ablblu-tum, hoc tlle plexum atomorum ait. Ne.jue apud illuin for-ma fubftantialis ab accidentali per aliud ditferc, quam quod ac-cidentalis fit particularis quidam plexus corporis ; fubftaatialis autem fit collefHo univerfi plexus ejufdem. 7. Generationem corporis fieri dicit per novam molecularum ( dicuntur autem moleculae exigua corpufcula ex atomis c>ncreta ) conjunflio-nem; corruptionem autem per molecularum dilfolutionem_9, quae motu atomorum , tamquam caufa perficitur. 8. Geaera-tionem ab alteratione eo diftinguit : quod in geaeratioae tota fenfibilis textura corporis ita immutetur; ut aliud fpecie cor-pus fenfibus noftris appareat; qualis mutatio eft ligni m ignem, cincrcm; in alteratione vero fit folum mutatio quorundain ac-cidentium , & ad feafumadhuc idem eft corpus; ut fi aqtta hat ex frigida calida; plumbum ex folido fluidum.
Altera fententia mechanica corporum principia ftatuens eft Renati Cartefii. Poait iile 1. a DEO initio rerum creatam elfe materiam quandam exteafam , continuam , ac indivifam; hancque fubinde ab eo divifim in particulas fere aequales ctt-bicas, aut alterius fimilis cujnfpiam figune eum in modum; ut fefe uiidique proxime contingereat, & omne vacuum excft-derent. Ponit 2. particulis fuigulis materiae fic divife iinpref fum e(fe a DEO motum duplicem : unum , quo circa propria centra celerrime una quaeque motu vertiginis circumageretur; alterum, quo grandis harum particularum portio motu quodam
com-
Dissertatio Prima.	sj
communi volveretur circa certa quaedam centr a , illa e. g qnat nunc fol, fixae, & planetne in noc univerfo tenent. Exem-plum motus hujus utriufque habemus in trocho circurrafto; hic & continuo circa fuum axiculum gyrat , & circulos conti-nuo defcribic. Simile quidpiam de materia Cartefiana cogitan-dum eft.
3. Particularum materise motu primo effe£tum cenfet, ut anguli particularum abraderentnr , decuffarentur , decideretque ex iis fubtiliftima qu;pdam materia perpetuo velociftimo motn agitata, maxime fluida, liullius figurae tenax , omnem facile induens, indeque omne vacuum excludens. Deinde effeclum cenfet-, ut ex particularum angulis abraderentur etiam particu-lae, & ramenta qunedam craftiora, figuras minus aptas ad mo-tum habentia, oblonga, ramofa , ftriata , in fpiras torta; ac demum ut ipfe particulae primigenioe circa propria centra aftae in globulos tornarentur. 4. Motu altero particularum circa commune ceatrum etfcftam ait: ut materia hnec tota in por-tiones quafclam grandes ( quas vortices nominat ) ita diftribue* retur, ut materia illa fubtiiiftima ex angulis abraJa ex legibus virium centralium ad centrum vorticis ea fui parte conflueret, quae implendis fpatiolis inter particulas globulofas , & alias craftiores fuperfuerat, ex eaque fol, ac ftellae fixae fierent: item ut e materia globulofa, alio nomine aetherea , cceli efficeren-tur: demum ut craftiora ramenta ex angulis particularum de-frafta a prioribtis fpumae inftar protrufa, corpora opaca , tellu-rem videlicet noftram, & planetas eificerent. j. Ait: motum univerfum a DEO materine primae impreffum continuo in mun-do abfque imminutione confervari; ita, ut fi is in aliqua par-te materiae hujus mundi minuatur , in aliam continuo tranfc feratur.
Ex his confequitur : Cartefio principia, vel ut ipfe vocat,^, elementa corporum hujus mundi afpe&abilis e(fe„ triplicem de-fcriptam materiam , primo particularum motu effeftam. Sub-tiliftima illa fcobs, ex qua fol , & ftellae fixae , eft primum Cartcfio elementum , vticatque hoc materiam fubtilem. Parti-culae globulofie, quibus cceli conftant, funt elementum fecun-dum. Ramenta llla craifiora ad motum minus apta , e qui-bus opaca corpora fafia funt: planetae, terra noftra , & corpo-ra ipfam componentia folida , ac fluida , ipfe etiam ignis, & aer > lunc elementum tertium.
Notandum hic ex mente Cartefii per fecundum elemen-tum ita coelos conftitui, ut etiam omnes poros ci rporum opa-corum, ac pellucidorum terrae , ac aliorum planetarum iliud expleat; & qnja ^oc, utpote globulofum, & folidum poros di« ctorum corporiim explere nequit eum in modum , ut ipatiola
F 2	quae-
45	PhysiCjE Gener alis
qnaedam vacua rurfus non rclinquat haec fpatiola in corpori-bus his, quemadtnodum etiam in ipfo coeio per fecundum ele-mentnm conftituto materia fubtilis explet.
34 Genefis horum elementorum ipfo Cartefio confitente fiifla eft; fingere tamen hanc voluic ad naturne phoenomena fuo in fyftemate reflius exponenda. Cpeterum fi hanc globulofam Cartefii genefim feponamus , ille in fententia de principiis cor-porum cum Galfendo fatis congruit. Nam ut hic , fic & ipfe pro materia corporum ponit particulas exililfimas , extenfas ta-men, figura diverfa praeditas , ex quibus accedente diverfo ple-xu, & combinatione particularum materiae , tamqnam forma, omnia funt effefta. Dilfidet Cartefius a Galfendo praecipue in hoc, quod hic vacuum dilfeminatum propugnet , fuas atomos infediles , indivifibiles, natura fua a£livas velit; ille vero va-cuum omne impollibile, fua elementa indefinite divifibilia, fe-cundum fe inertia alferat.
Multum in adverfam ab cxpofitis fententiam flexit Ana-xagoras, qui corporum principia tot inter fe fpecie diverla vo-Iuit, quot funt corporum fpecies ex iis effeftae. Arbitrabatur enim ignem ex particulis exiliffimis, infenfibilibus ignis , ter-ram ex particuiis terrae, aurum ex particulis auri , ferrurn ex particulis ferri, fanguinem ex fanguinis , os ex olfium parti-culis &c, quae flmilares ab eo dicebantur, fieri, ita ; ut jam ante mundi faftam in hunc ordinem difpofitionem chaos ali-quod ex particulis terrae, aqux , ollis , carnis , auri, ligni fue-rit, quae deinde a mente, five DEO diverfa dofi eum in mo-dum diftributae fuerint, ut particula: auri in auro , offis in of-fibus prsvalerent. Exponit Anaxagorae mcntem Lucretius, dum canit »)
Nunc & Anaxagorae fe£lemur homsomeriam, Quam Graeci memorant, nec noftra dicere lingua Concedit nobis patrii fermonis egeftas ; Sed tamen ipfam rem facile eft exponere verbis. Principium rerum , quam dicit homosomeriam. Offa videlicet e pauxillis , atque minutis Offibus, fic & de pauxillis atque minutis Vifceribus vifcus gigni , fanguinemque creari Sanguinis inter fe multis coeuntibus guttis ; Ex aurique putat micis confiftere polfe Aurum , & de terris terram concrefcere parvis, Ignibus ex ignem; humorem ex humoribus effe. Cetera confimili .fingit ratione.
Et
a) L. i. v. 830.
Dissertatio Prima.	sj
Et tnfra:
Hoc & Anaxagoras fibi ftmit, ut omnibus omnes Res putet immixtas rebus latitare, led illud Apparere unum , cujus funt pluria mixta, Et magis in promptu , primaque in fronte locata.
Qiiemadmodum autem fimilitudo componentium particularum cum toto ex illis compofito bomaomeria; ita omninm in omni-bus dilfeminatio panfpermia ab x^naxagora dicebatur. Verum merito haec opinio a Philofophis tamquam fuperflua , & ridi-cula reje£la efl. Superflua; nam fme tot diverfis fpecie prin-cipiis diverfitas corporum haberi potuit. Ridicula ; quis enim o(fa ex ollibus , vifcera ex vifceribus minutis fieri exiftimet. Certe ut horologium majus ex minoribus, aut tunicam ex tu-nicellis componi nemo dicet; ita nec prius fibi ullus perfuade-bit, prcefertim fi ad generationum fubftantialium adjuntla ad-verterit.
§• I V.
Sententia Elementariorum.
TfLementarii dicuntur, qui unum, duo , tria , aut omnia qua-J-* tuor ex elementis , aquam videlicet, terram , aerem—», ignem principia corporum dixerunt. Hi multum in adverfas de corporum principiis abivere opiniones. Nam Thales Mile-fius aquam , Pherecides Syrus , & Xenophanes terram ; Anaxi-menes, & Diogenes Apolioniates aerem, Heraclius Ephefius, & Hippafus Metapontinus ignem pro corporum principiis po-fuerunt. Thales fuam in fententiam indudus eft argumentis C ut ex Plutarcho a) ditcimus fequentibus : quod femen, animalium omnium principium fit humidum; quod omnes ftir-pes humido alantur; & firie eo exarefcant, denique quod ipfc folis, liellarumque ignis, quin ipfe mundus aquarum exfpira-mentis alatur. Sententiam Thaletis amplexus eft Celebris Che-micus Bruxellenfis Helmontius , fequentique experimento eft illam firmare adnifus: ducentas terra libras in clibano exfic-catas, ex qua prius falem extraxerat , vafe conclufit, addito operculo ferreo pluribus foramimbus pertufo , ne quidpiam aliud in vas praeter aquam plnviam ingrcderetur, terncque huic lmrrufit ramum falicis ? librarum, qui aftis radicibus temporis progreffu eam in falicem excrevit, ut quinto poft anno extra-cta , non computatis foliis finguiis annis deciduis, libras i<5 + appenderet •, quamvis terra ex ducentis fuis libris duas vix un-
F 3	cias
») De placitis Philof. L. i. c. 3.
45	PhysiCjE Gener alis
cias amiferit: ex quo intulit (alicem ex fola aqna pluvia ince-mentum fuum fumpfiife. Sed hujus, quemadmod'iin & Tha-letis argumenta nullius roboris e(fe racile ex dicendis cclli-gemus.
Alii in primis corporum principiis liberaliores fuere. Nam Xenophanes Colophonius ex terra, & aqua ; Oenopides Chius ex i%ne , & aere\ Hippon Rheginus ex igne, & aqua\ ad cujus opinionem acceffiife videtur etiam EHerus Academicus Bero-linenfis DiTertatione de Elementis ; Onomacritus vero ex igne, aqua , terra omnia conftare docuerunt. His adhuc liberalior fuit Empedocles , qui quatuor elementa : ignew , aerem , aquam terram pro corporum principiis habuit. Hic ad arreptam a fe opinionem motus fui!Te exiftimatur corporum relolutione , qua obfervavit corpora imprimis vegetabilia combuftione in aquam, aerem, ignem, terram refolvi. Ex hac enim obfervatione fic argumentari poterat : ex iis principiis corpora componuntur, in qune refolvuntur; haec, ut obfervo, refolvuntur in terram, ignem, aquam, aerem; igitur ex his componuntur.
Non defuerunt ex Recentioribus Philolophis , qui Empedo-clem fecuti pro primis corporum principiis infenfibiles quatuor elemeiitorum particulas haberent, acdicerent: ex particulis in. ienfibilibus, elementaribus , homogeneis , multis in unum col-le&is fieri elementum fenfibile ; e. g. ex aquis aquam ; terris terram; ex colleftis vero heterogeneis , & inter fe cerra dofi permixtis fieri corpora mixta, vel perfecta, vel imperfeSia. Fieri mixta perfe&a : fi partitulae elementares ita in iis permifceantur, ut eas in ipfis fenfus nequeat difcernere, ut in ferro , ligno; imperfeda autem: fi eas fenfus in illis difcernere pofiit ; ut in luto aqueas, & terreas fatis difcernit.
Ha:ic fententiam prneter aiios amplexus efl etiam P. Hono-ratus Fabri, qui quia fic pofcente temporeomnes phrales Scho-laihcorum de materia prima, & forma fubflantiali ufiirpari loli-tas in ei caute retinuit, Ariftotelifque placitis illam conciliare ftuduit; quos faventes naiius ert, illi ejus f/itema Arifloteli-cum reftitittum; quos vero adverfos, Ariftotelicwn pratenfum, di-cebant.
Ait porro Fabri principia corporis Phyfici efle materiam primam, & formam fublhntialem. Materiam primam cujufi. que corporis efle particulas exiliifimas , feorfim inienfibiles, ele-mentorum quatuor vuigarium , quas etiam prbnordialts, minima elemmtaria, ac mifcibilia apellat. Mifcibilia ideo, quod ex ho-rum mixtione , ut infinuatum jam eft, fiant corpora mixta : 2 ait: minima eleme.itaria comparate ad feafum noilrum non differre quidem fpecie; fiint enim inlenfibilia ; differre tamen reapie; alia enim eft natura particularum ignis, alia particu-
larum
Dissertatio Prima.	sj
larumaqux, aeris, terrnc. j. Non cenfet ille omnia mixta ex omnibus quatuor elementis componi ; fed alia ex omnibus, alia etiam ex corum tribus, aut duobus folum refte inter (e
fermixtis, ac copulatis componi pofTe. 4. Refte fatetur nul-um ex elementis fenfibilibus nos purum habere , fed omnia heterogeneis particulis multum permixta efTe. Formam fub-ftantialem perinde in plexu , combinatione, ac textura elemen-torum conftituit, ac Gaffendus de fuis atomis loquens. Quo-modo autem iple fuam fententiam Ariftotelis menti confbr-mem efTc demonftrare fatagat, referre hic fupervacaneum eft ; cum parum hodie referat, five ipfa llli confentiat, five ab iila dilfideat.
§. V.
Sentetitia Chetnicorum.
hemtci nuncupantur, qui in id incumbunt , ut mixta qun*- 40 ^ que corpora ignis, atque caloris beneficio in fua immedia-ta principia fenlihilia refolvant. Hi corporum phyficorum prin-cipia quinque propugnant: mercurium videlicet, fulphnr ,falena, pnlegma, & terram: ajuntque ex his tria prima actuofa eife, di o pofteriora inertia.
Eft autem Chemicis mercurius fubftantia quxdam fubtilifH-ma, fumme aftuofa, vivida, jugi motu prsdita, penetrans; a qua mixtorum omnis vis, & energia potiffimum dependet. Adeo fubtilis eft mercurius; ut oculis ulla arte adjutis ufur-pari abnuat, manibus capi neget; odore tantum vel faporefto, aut efteftibus fibi tantum modo debitis fe manifeftet. Vola-tilis eft adeo, ut ubi folus fuerit, quietis impatiens mobilita-te avolet, aurae fe mifceat , redeatque in communc omnium volatilium chaos: ubi tamen fux tenax naturae volitat , donec curn nive , grandine , pluvia , rore in terram deciduus hujus fe iterum gremio infundat, cum humoribus dein illius in fuccos vegetabilium, & animalium abeat. AUigatus eft ilie in cor-poribus tenaci, conftanti, nec aere, vel aqua, nec igni na-turali facile difflando oleo; ejus ut lentore invifcatus non te-mere de corporibus aufugeret. Oleum hoc, quo mercurius in ''orporibus tenetur, cxteris in ipfis repertis pinguibus eft lon-,e volatilius , & in mortem tendente corpore fponte fere fua xhalans. Sic de mercurio Princcps Chemicorum Hermannus «oerhaavc >) cujus hic verbis quoque fere uftts fum. Vocat orro ipfe eum fpiritum, atque etiam fpiritum rcclorem ; aitque onnifi parcilfime illum corporibus a natura inftillatum. Appa-
ret
a ) Collegii Chimici patte altcia.
45	PhysiCjE Gener alis
ret autem ex di£tis fpiritum hunc folum, & purum obtineri non poife, at folum oieo volatiliori , cujus mentio fa£la eft, illigatum.
41 "Thomas Villifius ») mercurio attribuit plantarum vegeta-tionem, fruftuum, liquorum , & aliorum praeparatorum matu-rationem, corporum , in quibus major ejus copia , corruptio-nem. Unde quia in foffilibus cum aliis, tum in metallis mi-nus eft de mercurio, minus quoque hxc corruptioni funt ob-noxia. Lemmeryus mercurium , leu fpiritum non aliud , quam tenuiffima falia effe putat. Unde exiftimat nomine fpirituum apud Chemicos triplicis generis liquores venire: 1. falem vola-tilem phlegmatedilutum; ut Ipiritus cornu cervi. a.fulphur ex-altatum phlegmate pariter dilutum ; ut fpiritus vini , juniperi. j.falem elfentialem & primigenium igne fufum, & dilutum; ut fpiritus aceti, tartari, vitrioli.
41	Sulpbur five oleum Chemicis eft fubftantia pinguis, dulcis, vivida, inflammabilis, a qua corpora mixta fuam inflammabi-litatem fortiuntur. Inflammabilitas eft fulphuris peculiaris ad-eo chara&er ; ut oleum , qnod ea caret, ( quale eft oleum vi-trioli, antimonii , tartarique per deliquium ) pro fulphure ge-nuino non habeatur. Sulphur habetur minus aftivum , & craifius fpiritibus, magis tamen aflivum falibus. Villifius lau. datus loco citato a fulphure imprimis dependere cenfet rei cu-jufque temperiem quoad calorem, confiftentiam , & amabilem tcxturam. Huic tribuit etiam odorum, & colorum varietatem, atque eam ob rem etiam corporum pulchritudinem , deformi-tatem, faporum quoque maxima ex parte diverfitatem. Quia vero fulphur dulce eft, edulcorat faies; quia pinguis fubftantia eft, fervat corpora a corruptione , dum poros eorum opplet, atque impedit, ne nimii humores ipfa fubeant , corruptionem eorum fafluri. Hinc plants quxdam , & arbores fiilphure magis abundantes, quales funt: pinusjuniperi virorem etiam h/eme fervant, quo alix aufteris magis fuccis prneditx fpolian-tur. Ccterum ut fpiritus purus, ita nec fulphur purum obti-netur unquam; fed ftmper hoc plus , aut minus Ipiritu , fali-bus permifcetur.
42	Sol eit folida , rigida , fapida , fcindens, penetrans , per aquam in moleculas exiliifimas folubilis fubftantia, quae mole-culne humido per calorem in vapores propulfo , rurfus in cor-pus fenfibile, rigidum, fapidum concrefcunt. Cum autern fal fohdus , rigidus, magifque fixus fit, quam fpiritus , aut ful-
fihi.T, corporibus conftantiam , firmitatem , & durabilitatem arg;tur; eorum dilolutionem, putredinem, corruptionem im-pedit, inflammabilitati refiftit; quatenus fulphur, & fpiritum
in
a ) De fermentatioue c, 2.
Dissertatio Prima.	sj
iri ipfis implexu fuo figit, ac detinet. Eam ob rern , qun? fale abundant, ut ligna ponderofa, lapides , metalla, sgre aceen-duntur, & diutius a corruptione fervantttr.
Sal dividitur in acidum, & alkali. Prior dicitar, qui linguae 44. impofitus eam pungit, & vellicaf, pofterior , qui ob rariorem texturam , multofque poros , quibus interruptus eft , fi cum acido mifteatur , ebullitionem efficit. Unde corpus qnodvis alkalicum vocatur, quod acido permiftum effervefcentiam exci-tat, illud abforbet, vim ejus refringit. Nomen hic fal obti-nuit a planta kali,c\yx adNilum, & maris littoia in iEgy-pto copiofa crefcit, ex qua magna ejus vis extrahitur. 2. Di-viditur fal in fixum, & volatiiem. Ille cft, qui ignis aftivitati refifttt; hic, qui calore facile elevatur, ac dilfipatur. Lem-meryus omnes falium Ipecies ad unam primigeniam revocari poife ceafuit.
Pblegma, five aqua eft fubftantia fluida , inodora , infipida.^J minime inrlammabilis, iners. Phlegma in operationibus che-micis fpirittis volatiles fequitur, & nunquam ab aliis principiis purum prorfus obtinetur-, temperat in mixtis principia aftiva jani ^xpofita , ac inter fe fociat. Si etenim illa phlegmate mo-derace diluantur, motnm in mixto debitum habere poffunt (i hcc in iis deficiat , coarffantur , fefeque mutuo atterunt, ab-fumunt; fi phiegma in iis nimis abundet , illa nimium invi-cem diffociantur, motui minas apta, atque inde minus effica-cia redduntur.
Terra, quae etiam caput mortuum, ac terra Aamnata a plerifi 4*5 que audit, eft fubftantia arida, fixa, infipid3 , omni aftivitate deftituta. Confert h<?c mixtis foliditatem, & durabiiitatem; ob craffitiem enim fuam volatilia principia continet. Quia autem terra eft iners fubftantia; quo aliquod mixtum ea irtogis abundat, minus atlivum eft, at durationis longioris, fi terrexpar-ticul® in eo falinis cumprimis particulis lefle intermifceantur, configantur; nt in metallis, aliifque foffilibus fit.
Chemici porro fua quinque elementa corporum omnium 47 clfe principia fic probant: Ex iis unaquceque res componitur, in quae refolvitur 5 fcd quodvis corpus refolvitur in quinque chemica elementa •, ergo. min. exhibent induftionibus innu-meris ex regno vegetabilium, & animalium potiifimum peti-tis. Nam in regno miaeralium refolutio hrtc non in omni-s procedit. Exemplum unum hujus refblutionis magis ob-VH;m adfero. Si vinum in alembieo ponatur, illique ignisde-bitus fubjiciatur, liquor tenaiifimus , inflammabiiis in fubje-ctum rccipsens defluit; qui liquor mercurius , five fpiritus vini eit- 2. Si opentio ultro continuetur, prodit ex alembico aqua infipida, minime inflammabii.s ; hasc pblegma eft, 3. Phle-
hftit. Phtfn Gener. P. 1.	(i	gma-
fo	Pnrsic.t Gemeralis
gmate fluere defiaente remanet in findo alembici materia vi-Jcofa, & cra.Ta , qu;e fi retortne impoaatur , illiquc igais vehe-n"ve ltior fubiiciatur , dat pinguem , oleaginofam fubftantiam ; quns fulpbur eft. 4. Refiduum ma-eriie in retorta exficcatae in aperto aere comburendum ell , illius cineres vafi committan-tur, ac aqua ferveite perfuadaatur: id quod in hac operatione ad fundum vafis fe collocat , terra dawtata eft \ nam nullius efl virtutis, nifi rurfiun fiilphure, faiibus impregnetur. >. Aqua cineribus fupernatans nltretur per chartam bibulam , aut panni lacinias trajiciatur, ut magis a terra repurgetur, ac tum denuo igni admoveatur; poftquam haec aqua per ignem in vapores fublata fuerit, in fundo vafis fal rigidus , fixus remanebit.
Ex expofitis principiis quidam in corporibus mixtis cenfent terram fe haberc fubjetti iaft.ir ; falcs , fulphur , & mercurium formam ejus efficere; phlcgma autem unioais , & vinculi ia-tcr hoc fubje£tum, & fbrmam vices obire. Cur tr'ia nomiaa-ta aftivi principia pro forma habeant; ratio illis eft; quod ab iis unius mixti corporei ab altero differentia tota peadeat.
2. Nonnulli hnec principia chemica volebant effe corporum prima omnino principia; alii melius cum Pnincipe Chemico-rum Boerhaaveo negant, effeque folum corporum principia im-mediate fenfibilia ex aliis prionbus compofrra propugnant, do-tefque iplas principiorum chemicorum cx eieme itis qua_uor, e quibus componuntur , repetunt. Ajunt enim ignem mer-curio tribucre agilicatem, tenuitatem-, fulphuri inflammabilita-tem , ac fubtilitatem ; falibus pelluciditatem , volatilitatem ; phlegmati fluiditatem ; terrae mediocrem coh^fionem. Ab aqua repetunt falium fblubilitatem in fluidis , fulphuris fluidi-tatem, terrae temperatam duritiem. Ab aere provenire alfe-runt fermentationes , effervefcencias , inflammationes , difplo-fiones in fulphure, & falibus.
Cum autem chemica principia refolutioni corporum tan-quam fuse bafi innitantur, hazcque refolutio igne potitfimum ad fnrnulos inltrumentis diverfis adhibitis perficiatur , qoamvis felicioribus his rei licerariae temporibu^ turnuli chemici cum aliis eorum inftrumentis fcholam experimeatalis Ph/ticae fub-ingrediantur •, opene tamen pretium videcur hic paucis memi-mife : 1. inftrumeatorum magis obviorum; 2. caloris gra-duum, in quos ipfi huac dividuat; j. meaftruorum , quibus itidem corpora in exiKffimas parces di!folvuntur. Igitur
Inllrumenta , quorum ufus frequentior apud Chemicos, funt: 1. Furnulus , quem exhibet Tab. r. Fig. 2 & }. Con-ftruitur hic fixus, vel etiam portatilis. Prior confici poteft ex lateribus, cEmeato, & argdla compofiris •, pofterior ex ferro , argilla figulina, ac etiam ex ligno querno bene ficco, intenua
la-
Dissertatio Prima.	sj
lamiaa ferrea, vel xreavefHto. Partes ftrnuii praecipaae lunt: tinerarium A, in quod ex foco cinis decidit ; focus B , in quo ignis alitur; venter C, cui-cucurbita, vel retorta imponitur.
Cucurbita eft inftrumentum ferreum, cupreum , aut vitreum interne cavum, formam cucurbitae, aqua nomen accepit , re-ferens; cui corpora igne refolvenda, diftillanda injiciuntur •, ex-hibet hujus fpeciem pun£lis notatam Fig. 2 in ventre furnuli. Retorta a cucurbita in hoc abludit , quod collum non furfum patens , fed recurvnm habeat, ut videre iicet in D Fig. 3. Haec ex vitro conficitur. Cucurbita capitello E Fig. 2. tegi-tur; cujus canaliculus recipientiF immittitur. Cucurbita fuo cum capitello alambix, aut etiam alembicus audit. Ut fiat ignis re-verberii, feu ut ignis in retortam reverberetur , retorta domate feu opercuio G Fig. 3. tegitar , cujus fuperior pars H eft ca-minus domatis.
Ad eorum inftrumenta pertinet etiam crucibulum , & cupella docimafiica. Crucibulum big. 4. (arvit liquationibus •, conficitur ex argilla. Cupella docimaftica eft catillus exiguus Fig. j. qui ex cineribus animalium, combuftis nimirum eorum ex oifibus fieri confuevit •, poteft tamen tefte Boerhaave confici etiam ex ve-getabilium cineribas. Suftinet cupella ignem abfque noxa etiam illum, in quo metalla, '& terra in vxtrum funditur. Si huic requifito in igne fitae diverfa metalla: ut aurum, ftannum, argentum, plumbum, cuprum iinponantur; folum argeatum , & aurum in ea remanet.
Calorem ignis m quatuor, gradus diftinguunt quidam. Pri- ^q mus efl, qui duobus , tribufve carbonibus accenfis excitari poteft: alter, quo lta vas furnulo impofitum calefit, Qt manu attingi, ac fine noxa diutius trattari poifit : tertius , quo vas aquae quinque, aut feptem menfurarum ebullit: quartus omnium vehementiifimus. Rudior eft hxc caloris graduum diftintlio, quam quae hilce temporibus animadverfionem rnereatur , qui-bus vel minutiifimas ejus differentias ope thermometri *_)Fah-reaheitiani in 600 gradus divifi notare , ac earn ob rem in lexcentos gradus dividere po fumus. Quodfi tamen compen-dioliores in caioris gradibus diftinguendis elfe cupirnus \ ilium exemplo aliorum ad ldem thermometrum Fahrenheitii in gra-dus (ex diftinguamus. im^ caloris gradus fit a fummo fngo-re,vel li placet, a frigore aquam congelante , quod habetur, dum thermometrum laiidatiun gradum caloris 32 indicat_s, a« 8°, fub quo vegetabilia evolvuntur, & lervantur. calor
G 2	ho-
) Tberincmetrum eft infllumentum vitreum fpiritu, aut mercurio imple-tum ad quantitatem caloiis , & frigoris indepemlenter a c. ntaftus organo to^nofcendam dcferviens. Hujus plures funt Ipecies reperts , a fahrenhei-tio Jnventum maxime celebiatur. Agetur de his inferius.
Physic^: Ge^eralis
hominis iani, quem (cilicet homines vale ites fiio in corpore habere confueverunt-, eft hic a 40° ad 9+0. ?t!ttS aquas bullien-tis, a 940 ad 2120; in hoc etiim aqaa ebullit. 4(u' a 211° ad 600 in quo omnia olea, ac etiam argentum vivum ebullit, plumbum , ftannum liqucfcunt. ^^s a 6oo° ad eum, quo fer-rum funditur. 6«« eft ope radiorum foiarium per fpecula cau-ftica effefhis , quem nullum corpus indemne ferre poteft ; fed liquefcit, in vitrum abit, uti videbimusalibi.
Menflrua a Chemicis appellantur omnia il!a corpora , quo-rum a£lione alia in exiliftimas fui partes dilfolvuntur. Nomen fuum inde acceperunt, quod per ea fpatio unius menfis Philo-iophici, dies 40 in fe compleftentis, omnia corpora diiTolvi pofc fe Chemici fint arbitrati. Menftruorum varia funt genera : fic aqua communis fales; aqua fortis argentum •, aqua regia au-rum diifolvit in partes tam exiles concidendo, ut ii perfecta fir folutio , nulia parcicula corpGris diifoluti fenfu percipi poifit. Sermo fiet de menftruis fuo peculiari loco.
Hucufque Philofophorum fententi e de corporum principiis: nunc, quid de his verifimiliter teneri poftit, eft proponendurru
§. V I.
Qua fint corporum pbjficorum principta fenfibilia ?
REfp. ad §i qunsfitum i«i«: Chemicorum ? principia: fi!, fulphur, mercurius , phlegma, & terra recie habentur pro corporum phyficorum principiis fenfibilibus fecundariis. Rrfio hxc duas compleditur partes , primam : quod enitmeratne $ corporum fpecies fint corporum phyficorum principia fenfibilia; alteram: quod fint fenfibilia principia fecundaria. Prok. pars prior. Corpora phyfica in mercurium, falem &c ita refolvun-tur; ut hcec fafta eorum refolutione a fe mutuo feparari , & fenfuum minifteriodifcerni poffint ; h.ec igitur funt eorum prin» cipia fenfibilia. Ant. conftat ex n. 47 , conf. autcm ex n. 2j. ficque ultro probatur.
Si quid obftaret , quo minus fal, fulphur , & mercarius corporum principia haberi poffint , elTet: quod hsc non ex-iftant in corporibus aftu , fed in eorum corruptione ab igne generentur^fed hoc dici nequif, ergo. min. prob. 1«»» = Corpora ante fui refolutionem per ignem faftam funt diverfis dotibus pr-edita : iunt etenim (apida, odora , virtute medica infignia; fed hx eorum dotes habentur a principiis chcmicis, de quibus agitur ; fapor videlicet a falibus inprimis, odor vero & virtus medica a fpiritu reclorejUt Boerhaave teftatur , exemploque ci-
na-
Dissertatio PrIMAi
namomi allato *) oflendit: quod corpora hoc fpoliata odorem, & vim medicam exiguam , aut nuliam habeantergo. Si.haec pnncipia fola ignis aftione generarentur , vix fieret: ut ex iifdem fpecie corporibus, ejufdem quoque fpeciei fai, fulphur, & mercurius efficeretur. Motos enim ignis violen-tus in omnem partem, & ut dicitur, perturbatus adeo regula-riter agere poffe non videtur.	Si cineres cujufvis plantae
elixiviati deauo calcinentur, nihil falis prnebent; infuper fi ve-getabilia deftillata liquorem acidum exhalent , eorum calces minus acids funt', & quando fal volatilifatus, aut fluorem ad-eptus alembicum aicendit, in capite mortuo combufto non am-plius reperitur. Sal tartari folo motu & ieparatione a vini par-ticulis lateribus vafis adhnerefcit. Experientia notnm eft, ex multis corporibus iola preffione fialphur , five oleum elici. S^Si fcobi ligni quajaci fpiritus vini affundatur , menftruum hoc refinam puram , qune ligni hujus fulphur eft, copiofum ex eo educet; hac edu£la fi fcobs retortae imponatur, ignis aftione non nifi modicum fulphuris ex illa elicietur, eo quod jam per fpiritum vini illud maxima fui parte edu£tum fit. 6£°= Vitrio-lum in furno rcverberii in phlegma, ialcm acidum , & terram refolutum, fi ha?c intcr fe permifceantur , rurfus vitriolum fit ; fed hsc omnia non obfture oftendwat principia chemica , quge cx corporibus refelutione eliciuntur, noa in refolutione igni-s aftione generari ; fed c-orpora ante reiblutionem intrinfecus conftituere; ergo.
Pars altera ftfi probatione egere non videtur. Nam Che- f4 micorum principia, non etfe corporum principia prima fenfibi-iia , at ex aliis fenfibiiibus prioribus , qnatuor videlicet ele-mentis compofita Kecentiores eGrum fautores ipfi non dsffiten-tur, & ab his etiam illorum dotes repetunt, ut diftum eft n. 48, Et fane ipfa principiorum chemicorum ulterior refolutio fatis indicat, illa e quatuor elementis componi. Nam Boer-haave teftatur fpiritus volatiles ex putrefcentibus prodnftos in-flammabiles eife; experientia notum eft alcohol vini ab igne admoto inflammari, & fi fiib recipiente vitreo ejus fiat detla-gratio , recipiens immadefcit; igitur fpiritus , feu mercurius chemicus in ignem, ac etiam aquam refolubilis eft ; & quia rlamma horum fpirituum non eft fine aere , cum adeo rarefiat ignis flammae, reiblubilis eft etiam in aerem. Sulphur pariter omne inflammabile eft , fepe dat etiam fumum ; lrec igitur etiam inignem, aerem, aquam, atque terram , qure duo po-iteriora elementa fumus in fe compleftitur , relolvitur. Sales iplos voiatiles in phlegma, oleum, terram du Hamel •>) .bire
G j	aifir-
a ) rarte altera de Artis Theoria , de ammalibus. b ) Gener. Phyf.
z6	Phvsicje Generalis
affirmat. Phlegma ex elemento aquse , falibus , terra , ful-phure; terram damnatam ex elemento terr,^, falibus, aqua, interdum & fulphure mixtum quoddam eife anibigendum_s non eft.
Jf Confirmatur tamen hnec altera pars l^fi. Sal , fulphnr, & mercurius corporum fpecie diflinflorum ipecie diftingmintur; conveniunt euim iis diverfe proprietates , & qualitates ; fimt proinde principia fenfibilia non nifi fecunda ex primis in genefi corporum combinatione , permixtionc , plexu cuique corpori proprio produ&a non fecus, ac ex principiis chemicis, variif. que moleculis producantur in corporibus partes fenfibiles ip!a componentes , ut in animali offa , caro , fanguis , bilis: in planta medulla, lignum, cortex &c. Conf. probAi principia che-mica, de quibus agimus, non fierent ex primis fenfibilibus, quodvis corpus componeretor ex fale , fulphure & mercurio fuae fpeciei vcl in prima mundi creatione, aut ab ea ex materia prima produilis, & quatuor elementis permixtis; ted hoc a& leri non poteft. Etfi enim improbabile non fit , quod exilti-mavit Lemmeryus dari lcilicet primigenium quemdam falcm, auc ipiritum falinum omnia corpora pervadentem , cui omnes faies originem (ii4m debeant; dari tamen tot fpecie diverfos primi-gemosfales, fulphura.mercurios , qaot Ipecies corporum , &f ex iis produci corpora prorfusMmprobabile videtur. Nam, ut de aliis corporibus taceam, ubicunque rofrnarinus crefcat ( idem eft de aiiis plantis) ille componitur ex mercurio , fale , ful-phure fibi proprio ;fed omni loco, in quo is crefcit, hnecprin-cipia aon reperiuntur tanta copia , ut ea radiculas ejus pene-trare, per ejus fibras diffuadi , rofinariaumque luo acceifu au-gere poffmt, etfi concedam in aerea atmofphcEra multas par-ticulas falis, fulphuris, ac mercurii rofmarini circumrerri. Pius etenim fuiphuris , & mercurii rofmarinus crefcendo obtinet , quam per tranfpiratioaem contiauam in auras fpargat; fecus interiret, non creiceret; atqui nuilo loco , in quo rofinarinum crercere videmus , taatum fulphuris & rnercurii rofrnarini eft, quantum is per traafpirationem diffundit, fecus ctiam ablato hoc odorem rofnarini tali loco fentiremus , cum odor rofma-rini ab ejus mercurto potilfimum habeatur; ergo. Nec dica-tur e loco propinquo particuias falis , fulphuris, & mercurii ad incremeatum rofmarini confluere. Quid enim illas eo ad con-curreadum determinabit ?
Ex his porro faciie redditur ratio fcquentiam pheaomeao-rum : x. Cur fpiritus rofmariai, & quiiibet alter fito oleo in-hnercas, fi diu apertus maneat, omnem prope vim medendi, > odorem , & faporem fibi proprium amittat; 2. cur fpiritus quidam, & omne oleum inflainmabile fit; 3. cur oleum acce.v-
liim
Dissertatio Prima.	sj
fum fumnm, & fuliginem faciat , & ipiritus deflagrans aquam in fundo inftrumenti fere relinquaf, 4. cur fpiritus quidam non ardeant, fed fi fulphurato filo iliosfuc-cendere velimus , etiam hoc exftinguant. Primum fiquidem inde conting;t : quod par-tes a&uofiftimte fpirituum copiofis igneis . & aereis particulis conftent; quae cum ad motnm facillimae fint, & a fluido aethe-reo corpora omnia permeante continuo rnoveantur, ex alia-rum particularum complexu adjutae fpec fica fua levitate f.iciie evolvuntur. & in aerem attolluntur , fparguntnr. Secundi ra-tio eft: quod copiofis igneis ex particulis componantur. Tertii: quod oleum eo pluribus terreis, falinis , aqueis particulis con-ftet, quo magis fumaf, (piritus quoque nonnulli multas paiti-culas aqueas in fe compleflantur. Qiiarti: quia nimio plus aquae ipfis eft intermixtum.
R;. ad quaefitum 2110: Corporum phyficorum principia fenfi-bilia prima funt quatuor elementa ignis, aer,aqua, terra. Prob. Ut quatuor elementa haec refte dici poifint e(fe corporum phyficorum principia, neceife eft, ut corpora phyfica intrinfe-cus compcnant; ut vero recle dici queant eorum effe fenfibilit principia, plus opus non eft, quam ut ita corpora conftituant, nt refoiutione eorum mutuo a fc feparari, fenfmmque minifte-rio difcerni poifint; C n. 2 3 ) demum ut fenfib lia prima afTeri poffint, opus eft, ut iis priora fenfibilia corporum principia affignari non poffmt; fed his tribus dotibus ipfa praedita funt; ergo. miu. prob. per fmgulas partes.
1. Eiementa quatuor corpora phyfica intrinfecus compo-nunt. Nam ex iis corpora phyfica intrinfecus componuntur, in qus refolvuntur; quomodo fiquidem in ea refblventur, ex quibus non componuntur? atqui ipfa in quatuor elementa re-folvuntur; igitur & ex iis componuntur. Min. patet tum ex n. $4, quo principia corporum fenfibilia fecundaria in quatuor elcmenta refolvi oftenfum eft •, tum induftione omnium cor-porum aaimalium , vegetabilium, & plurimorum foffilium. Narn fi haec ignis aftione comburantur, ad extremum in ci-nere relinquunt terram; in flamma fua fatis oftendunt ignem; infumo, & adhuc amplius retortae impofita in deftillatione aquam in phlegmate chemico ; aerem cum in vaporum bul-Juiis, tum in dilatatione flammne, ac crepicu ardentia fatis ma-nifeftant.
Neque ha?c fola funt, qune nobis corpora phyfica ex aeie componi perfuadent. H*c etenim vei mollia funt , ut fruftas diverfi arborum, fungi &c; vel dura, ut metalla , lapides, ligna, plantae. Quae mollia funt, fi fub recipiente antline pue'
urna-
45	PhysiCjE Gener alis
umaticx *} poraantur, extraflo ex recipiente aere , non modo aerem continuo ex fe emittunt , verum etiam ab aere in lis latente propter ejus elatlicitatem inflantur, alfurguntque adeo, ut pomum, aut fungus marcidus recens appareat , maffa fari-nacea tuberibus plena fiat. Ut autem ex mollrbus , aqua non folubilibus, aut etiam ex ovo acr prorumpens obiervari qneat, imponenda funt bxc in fcyphnm aqux ; tunc enim per bnllag prorumpens aer optime confpici valet. Corpora dura aerem copiofum in fe continere fatis docent ipfi copiofi eorum pori majores in illis divifis conipici fbliti, qui non alteri , quam aeri, ex quo parte fui aliqua compontintur , attribui polfunt, Ille enim copiofus intra corpus,dum generaretur,receptns, nec bene cum principiis aliis corporis ubivis intermixtus , fed in unum colleflus, hos poros velut fua habitacula oculis noftris confpiciendos prxbet.
EiHcacius adhac probatur corpora dura componi ex aere ' per efferveicentias in vacuo Boyleano faftas. Nam in hoc fi oculis cancrorum integris in pondere fefqui dracbmae infunda-tur aceti ftillatitii fefqniuncia , major fit elfervefcentia, quam fl in libero aere hxc duo inter fe committerentur, tantumque ex oculis cancrorum prodit aeris , ut recipiens leptem libr. aqnns capax impleat, oequilibietnrqne cum aerc atmoljjhserx. Par effervelcentia cum pari copia prodeuntis aeris fit in vacuo Boy-leano , ft acetum fliilatitium cretae aftundatur. 2. Si fpiritui vini aliquid limaturne ferri, aut cupri injiciatur, rurfus effcr-vefcentia, & copiofus adeo aeris ex his egreiTus fit, ut etiam recipiens levet. Deniqne cum aurum aqua regia , argentum , llannum, ferrum, cuprum, plumbum aqua forti folvuatur, ef-fervefceutia fit, in qua iannmerae bullulae aeris ex his exce-dentis confpiciuntur; omnia igitur ifla conifant aere.
2. Ele-
vtntlia pneumatica eft machma inventa ad aerem ex aliquo vafe edu-cendum , aut in eo comprimendum, Diverfi porro generis hx aatlias ex-cogitata: funt; infignis inter has eft s' Gravefandef , quf duobus cylindris jnetallinis verticaliter ereftis eam compofuit; Noletiana limplex eft, 3c per-comm-oda; cujus defciiptionem brevem hie apponeie libet. Conflat hasc cyltntlro cavo metallino A (. fig, 6 ) interius exa&e polito , verticaliter ere-fto ; huic infertus eft emboltu B coriaceis ex annulis ita foftus ; ut capacita-tem cylindti metallini exclufo intei fe. & cylindtum metalfinum meatu aeris curate impleat. Embolus hie pro lubitu opc liapedis C exnahr , 6c ope manubrii D intrudi poteft in cylindrum , quem fubftaculum E, F fuftinet, quique sutinwn pariter metallinum G iibi imminentem habet, cui imponitur recipiens vitreum H fubftrato illi coiio madido-. Ex cylindio A tians catinum G cum recipiente pei tuiulum I eft communicatio , qu;e per epiHomixmK. aperiii poteft ; ut cum embolus detrahitur inli,aer e lecipien-te vi fui elateiis in cylindrum fe expandat; dum veio intruditui verfus K, commuaicatio cum lecfpiente cpiftouiio inveifo claudatui , & via aeti in cylindio contento liat per canaliculum epiftomio incifum , qua ex cylindio expelJatur.
BlSSERTATIO PriMA,
2. Elemcnta quatuor ita corpora phyfica conftituunt; ut re- fP folutione eorum a fe mutuo feparari, fenfuumque miniflerio di-fcemi poffint. Nam primo refolutio corporum in ha?c elemen-ta fine eorum a fe mutua feparatione fieri nequit , quae tamen fieri jam probata eft. 2d° nifi refolutione haec elementa fen-fuum minifterio difcerni polfent, corporum refolutionem in ea fieri experientia, quemadmodum probavimus, probare non pofi. femus. 31'0 eiementis quatuor priora fenfibilia principia afii-gnari nequeunt. Quse enim illa ? infta dicemus probari non polfe five artem, five naturam ultra quatuor elementa in re-lolutione corporum progredi. Igitur vera eft , quae erat pro-banda, minor, & propterea etiam alfertio nofira.
Sc/jol. Ignis, aer , aqua , terra a Philofophis communiter 60 corporum elementa vocantur, non fecus ac a Grammaticis lit-terae. Sicut enim ex his voces, fic ex illis corpora fiunt. Sic inquam: quemadmodum enim litterse, e quibus voces confur-gunt, ex lineolarum fibi non nifi fitu, figura, & magnitodine diffimilium vario duftu oriuntur; ita ex dicendis elementa , e quibus corpora componuntur , ex partium materiae prims in fe homogenex fola magnitudinc, & figura diverfne varia combina-tione, plexu, textura refultant. Quia vero jefementa ex com-binatione, plexu materis primne refultant, illa nVn nifi cum re-ftri£lionefinfibiiiaprima corpornm principia dici queunt.reapfe vero fecundaria fiint. Non deerant tamen Philofophi , qui etiam principia abfolute prima, ut Epicurei fuas atomos, & Carte-fiani tria illa corpufculorum genera , de quibus fupra , corpo-rum elementa dicerent. Elementa ab Ariltotele & aliisPhito-fophis corpora fimplicia dicuntur , non quia nullis partibus conftant; id enim ex dicendis verum non eft, at quia ex par-tibus heterogencis non componuntur, fed ex fola homogenea materia prima. Nos illa five in corporum refolutione , five extra eam pura obtinere non poffumos; at cuique plus minus ex aliis etiam chemicis principiis femper immixtum eft. Sic in femma, quantumvis purus ignis in ea nobis appareat , eft fal, fulphur, aer, terra; in aqoa funt particulae falinae, terreae, aerex. Poftremarum luculentum nobis praebet teftimoninm etiam antlia pneumatica. Si enim aquam recipienti antliae fub-jiciamus, aeremque ex eo educamus; aerem copiofifiimum ex ea in bullulis minoribus, & majoribus fpe&aculo non injucun-
continuo erumpere confpiciemus. In aere quoque ingens copia eft cum ignearum, tum aquearum, falinarum , acterrea-rum particularum; idem eft de terra.
b>Jlit. phyfic* Cener, P. 1.
H	VII.
Physicje Gemf.rali$
§. VII.
Rcfpondetur ad objeBiones.
fVM- adverfus iMwnem ,mam. j. Principia Chemica non ex v-J omnibus corporibus refolutione elici poflunt. Nam tefle Buyleo O ex argento vivo fal, & fulphur elici nequeunt, neque ex auro. Id enim qnod fulphuri fimile ex auro producitur, fulphur genuinum non efl; cum praecipua dote inflammabilita-te careat. Helmontius quoque ex arena , filicibus , faxis ful-phur, & mercurium extrahi pofe negat ; idcm alii de cry-flallo , adamante fatentur ; ferrum quis in quinque principia chemica refolvet ? ergo hnec ad minus omnium corporum prin-cipia fenlibilia fecunda dici nequeunt.
Conc. ant. quod per operationes folitas Chemicorum enu-merata corpora in quinque principia chemica relolvi nequeaiit; & neg. conj. inde enim , quod allata in principia chemica re-folvi a Chemicis nequeant, non confequitur ipfa ex illis non componi; non novimus etenim modos omnes , quibus corpora fua in principia refolvantur. Commifce fpiritum aliquem aci-dum cum fale tartari, vel alio alkalico ; certum tibi erit hoc mixtum conftare fpiritu acido, & fale alkalico ; & tamen in-venta ars non eft, qua hic acidus fpiritus , qualis fuerat , ab alkalico fale feparari poffit. Non dubitamus vitrum elfe com-pofitum ex cinere, fale, arena; ars tamen hucufque reperta non eft, quas vitrum in haec principia fua feparet. Ut aurum ac reliqua enumerata ex principiis chemicis componi cum ra-tione aiieramus, neceife non eft,; ut hoc nos in iila relolvere pcftimus, aut etiam a natura refolvi noverimus ; at fuiHcit haec, ut animata , & vegetabilia ex mixtione horum princi-piorum fieri non rcpugnare, & omnia animalia, & vegetantia, & quaedam foffilia in principia chemica refolvi polfe. Ex his enim non male inferemus aurum quoque , mercurium &c ex mixtione horum principiorum conliirgere; maxime fi alia ar-gumenta nobis nen defint aurum , ferrum , ac cetera aliata ex principiis chemicis compofita elfe.
Narn ex enumeratis pleraque non levia plurium priacipio-rum chemicorum in fe contentorum indicia praebeat. Sic vi-num , quod ferri partem aliquam tcnuiorem folvit, & non ni-hil vitrioli praeterea prodit.prorfus fmgularibus dotibus a Boer-haave fumme laudatis imbutum eft, quas neque in fulphure ordinario , neque in vitriolo , aut vini tartaro reperire fect; igitur ferro ineft principium quoddam fingulare prster fulphur, & vitriolum non aliud certe nifi mercurius , a quo mixtorum
vires
•») Tom. i. oper, raiior. in Chym, fcept.
DlSSERTATlO PRIltfA.	fp
vires pfttiflimum pendere medicas n. 93 jam diflum eft. Or-dinarium fiilphur, & vitriokim, qua propter fal cum ineadem folutione , tum odore , dum ferrnm tunfione incalefeit , fe fatis ferro ineffe produnt. Terram in ferro, atque aquam con-tineri ex di£fis fequitur. Nam vitrioium non parum terrae continet, nec aqua caret cum fales aqnam evaporent, & in eam refoivantur. Aurum vi medica pollet ; probabile igitur eft illi ine(Te mercurium proprium ; hoc fi locetur in foco fpe-culi radios (blis potenter colligente, in fumcm denfum , & vi-trum immutabile purpureum abit; »> fumum hunc fulphure, falibus,terra aqua,quapropter &aurumconftare non maleopinabi-mur. Sale praeterea, ac terra illud componi etiam inde con-jicere polfumus, quod in vitrum convertatur. Vitrum fiqui-dem his ex principiis aftione ignis conflatur. Ex adamante, cryftallo, filicibus, faxis quis ignorat fcintillas fulphureas pro-lici polfe; continent proinde in fe fulphur ; faxa , filices in foco fpeculi concavi in vitrum funduntur , igitur & falem in fe habebnnt. Non eft igitur improbabile fofliiia omnia quinque ehemicis principiis conftarc, at arftius illa in multis eorum colligata funt, quam ut inventis hucufque artibus invicem fe-paraii queant.
Obj. 2: Si fal, fulphur , & mercurius corporum principia 6% dici pclfent, corporum principia effent fpecie innumera ; nam tot, quot ftnt fpecies corporum ; cum fal, fulphur, & cum-primis mercurius corporum fpecie diftinftorum ob proprieta-tes, & qualitates faas diftinclas fpecie diftinguantur ; fic , ut cetera taceantur, fal fraxineus caufticus eft, querneus nonitem; fed hoc eft abfurdum ; ergo.
Oiff. maj. corporum principia effent fpecie infima innu* mera conc. maj. fpecie fuprema elTent innumera neg. maj. Nam hae iunt folum quinque. Sicque difl. miu. conf. Si abfurdum non eft tot admittere corporum fpecies diverfas, quot eas dari nobis ccrtum eft; cur abfurdum fit tot diverfas- fpecies infimas pnncipiorum chcmicorum admittere, quot funt fpecies corpo-turn; cum alioqui proprietates, & qualitates in- diverfis fpecie corporibus a diverfis Ipecie infima chemicis principiis-proce-dant. Cur autem omnes fpecies infims principiorum chemi-corum fub quinque fupremis contineantur , ratio eft : quod-, quamvis fingulae habeant fuas quafdam proprietates , & quali.-tates peculiares, in praecipuis tamen conveniunt.
Animadvertendum eft hic fales volatiles, qui in retorta ex 63 corpor bus fluidis elieiuntnr, non verf) fixos , qui ex cineribus per aquam calidam obtinentur, effe principia corporum. Hos ennn ex falibus volatilibus , tqui corpori infunt , & terra con>
H 2	bu-
a ) M«fch«ob. Ekm ihjC, «, z.
45
PhysiCjE Gener alis
buftione per colliquationem terrearum particularum cnm falinis fieri orobabilius eft, ficque ex Boerhaave probatur. i. Fa^i diflillatione cujufcunque vegetabilis carbo ex diftillatione in re. torta refiduus, non fafta ejus combuftione in aperto aere, quo-modocunque in pollinem redigatur, in eumque redafrus aqua ca!;da perfundatur; nunquam ex eo quidquam falis fixi pro-licietur. Sed fi fal fixus tanquam principium corpus vegetabi-- le intrinfecus componeret, iftud vix contingeret; at ficut mer-c rius, & fales volatiles peraquam calidam, & fulphur guajaci per fpiritum vini adminus parte aliqua prolici po(fet; ergo. 2. Si vegecantia diuturna arefaftione, & alterna hume£latione in aere detenta , ant perfecle putrefafta comburantur ; eorum cincres lalis fixi nihil dant; led fi ii vegetantium etfent prin-cipia interna, darent probabilius-, nam putrefacfione, & alter-na arefa£lione illi non avolarent; ergo hi probabilius non funt eorum principia, dicendumque ideo vegetantia , de quibus fer-mo, in cineres reda£U nihii ialis fixi prrebere; quia fales vola-tiles, ex quorum cum terra colliquatione fales fixi fiunt , ex iis avolarunt, dum eorum putrefaftio, & alterna exficcatio fie-ret. j. Sal fixus per ignem vehementem in terram puram, inertem , & fales volatiles refolvi poteft •, ergo.
2do Mercurii, fulphuris, falium fuis in moleculis ultimis homogeneis fubtilitas non obftat, quo minus illa ex elementis quatuor compofita dici queant. Nam elementa quatuor his adhuc multo fubtiliora jure ponuntur. Cum illa in elementa refolvantur; elementa vero in nullas partes heterogeneas re-lolvi queant. Sic aqua quantumcumque igne exerceatur , in vapores extenuetnr, aquamanet, aquamque le perfiftere fen-fibus noftris teftatur, ut primum illius particulae plures in unum colliguntur.
64 Obj. adverlus ^fionem (ecundam. Ignis elementaris ex di-cendis eft corpus fluidiftimum omnia corpora pervadens; igitur corporum phyficorum principium ipfa componens dici nequit. conf. prob. Aqua , aer fpongiam pervadens , permeans fpongiae principium dici nequit; ergo nec ignis corporum phy-ficorum. Confir. Sola aqua videtur elfe dicenda corporum prin-cipium \ vel certe folus ignis, & aqna. Nam primum videtur polcere experimentum Helmontii n. ]6 relatum; alterum il-lud, quod terra, & aer videatur ex aqua generari, ut fentire videtur Ellerus Academicus Berolinenlis , ac de terra probat indc, quod cum is aquam in mortario vitreo tereret, illa poft aliquot minuta aibelcebat, poft infpilfabatur , atque partim in terram fiimme fubtilem abibat, partim evaporabat , idque fie-bat sque in aqua pluvia , ac fontana , ex nivibus , & glacie foluta , aut rore. Terra Ula purifiima ignis tolcrantilfima eft
citra
Dissertatio Prima.	sj
citra ullam diminutionem. Aerem ex aqua generari probat ex vaporibus elafticis, in quos illa calore folvitur , qui ex aqua etiam prius aere purgata geniti in vacuo antlite recipiente mer-curium barometri non fecus attollunt , ac aer ordinarius alfo. let, ut ipfe iaudatus Academicus deprehendit.
i^. Conc. ant. difl. conf. ille , qui per eorum poros libere meat , conc. cotif. ille, qui ab aliis elementaribus particulis"" interceptus, ac conftriftus moleculas cum iis ftabiliter corpus conftituentes componit, neg. conf. Nam ficut particulse aqua:, aut aeris ab aliis elementaribus interceptae , conftriftne, ac in moleculas permixtione, piexu compaftoe fpongiae, funt princi-pium fpongioe , quamvis non fint ejus principium illae, qux per poros ejus meant , dum haec libero aeri exponitur , aut aquae immergitur; fic etiam particuloe ignis illoe , quae ab aliis elementaribus intercipiuntur , conftringuntur , & riaturs aftio-ne in moleculas corporum compinguntur , eorum funt princi-pia, etfi non fint illse, quae per poros eorum libere meant.
Ad Confir. neg. ant. utraque fui parte. Ad prob. partis primse dico ab experimento Helmontii nihil confici. Aqua enim illa pluvia, quae in vegetationem falicis in vas influebat, aqua pura non fuit, fed mukis particulis terreis , quin etiam falinis , fulphureis, mercurialibus imprnegnata aer , ignis ex vafe excludi non potuit; igitur & falix illa delufa opera Hel-montii ex quatuor elementis , & non fola aqua crevit. Ad prob. partis alterius negandum eft terram , & aerem ex aqua generari •, ad experimentum primum relpondendum videtur , aquam in mortario tritam non inde albedinem induiife, ac fitb-inde infpiffatam terram fitbtilem dediffe , quod ipfa trita in terram mutata fuerit; at albedo profefta fuerit ab exfolutione particularum heterogenearnm aqttae permixtarum a particulis aqucis, earumque conjunftione eum in modum, quo aquasim. puras albere ncvimus-, dum in eas praecipitans quoddam: e.g. in aquam limpidam oleum tartari per deliquium inftindimus -7 ab his heterogeneis, & iis, quas aer inter tritum in aquam depofuerit, fatta evaporatione multarum particularum aquea-rum repetenda eft etiam infpiffatio poft longiorem tritum , ab his & terra fubtilis relifta. Fors inftrumenta quoque tritui tervientia ad banc tcrram non nihil addiderunt. Negandum eft etiam aerem ex aqua generari. Vapor etenim elafticus aquae, etf: elafticitate temporanea ad aerem accedat , aer ta-men "on eft, cum remittente calore in aquoe guttulas abeat. „ ybjici poffet fecundo, quod omnia corpora non poflint re-66 loivi in quatucr elementa; fed ad hoc refjjondendum eft, fi-t!lt in umili adverlus principia chemica eft refponfum. Ut autem aliis objeftionibus hic occurratur, notandum eft ele-
H j	men-
PhYSTCjE Generali?
rrienta quatnor pura diei a nobis effe p ima {enfibilia principia corpornm , non vero qualta nobis fe pallim offernnt. Nec obftat, quod h?ec pura a nobis haberi nequeant, aut in fenfus noftros non veniant. Etfi enim iftud verum fit , ex illorum tamen mixtione corpora phyfica componi, & a nobis quoquc adminns ut impura ab impuris difcerni queunt. Cum in aqua impura aqua pura, in terra impura terra pura aliis elementis fit copiolior.
§. VIII.
Qjiitl fentiett/him de primis corportm phyftcorum principits tnfenfibilibus ?
AT) propofitum quaeficum fequentibus propofitionibus re-fpondeo.
£ Prop. i. Prima corporum phyficorum principia interna funt • tnateria prima &forma. Hsc propofitio certa eil tum au£lori-tate, tum ratione. Certa efl auftoritate: quia nullus eft Phi-lofophorum, qui corpora phyfica non cenferet aliqua materia prima, & forma conftare, ut apparet etiam ex eomm fenten-tiis expenfis , quamvis non omnes principia a fe ftatuta nomi-ne materiae primae, ac formae fubftantialis infigniverint. Certa eft haec propofitio fpe£Iata fua prima parte ratione allata n. 2+. Cum enim corpora , quae generantur r non fiant ex nihilo , neque , quae corrumpuntur, abeant in nihilum ; illud ex quo fiunt, vel ipfa materia prima eft, vel materia fecunda in fe primam compleftens. Secundo qnodvis corpus phyficum e(t extenfum ( n. 1 ) compofitum ( n. + ) igitur & materia qua-dam prima conftans, ex qua tanquam partibus fuis primis co-alefcit, & in quas virtute adminus au£toris fui refolvi poteft. Certa eft demum propofitio etiam fui parte altera ex eodem n. 24 :corpora etenim phyfica mutuo fpecie differunt,, non di£ ferunt autem fpecie per materiam primam ; hsec entm omni-bus communis fit oportet igitur differunt forma fijbilantiali; ac proinde quodvis corpus phyficum conftat materia prima & forma velut fuis principiis intrinfecis non minus , quam q.uod-vis artefaflum fua materia,& forma artifieiofa. g-g Prop. 2. Maceria prima corporum phyficorum in fenfii me-taphyfico, five abftrafte confiderata eft fubjeftum primum, ex quo corpora phyfica primo componuntur, & in quod iila ulti-mo refolubilia funt. Patet propofitio ex Philolophorum com-muni fenfu, qui hoc, & non aliud per materiam primam cor-porum inteiligunt. Quia vero materia prima fiibjeflum pri-
mura eft> ex quo corpora compoauutur, ilia in^enerabilis eft j
&
dlssertatlo prima.	^
8r quia eft fubjeftum , in quod corpora ultimo refolubilia funt, ipfa etiam incorruptibiiis eit , quemadmodum ex ipfa notione generationis, & corruptionis n.2^ allata fatis lrquet.
Prop. 3. Forma (libftantialis in ienfu metaphyfico eft id quod materis primse adveniens ipfam ita allicit, atque deter-nrinat, ut unum certae fpeciei cum illa corpus phyficum con-ftituat. Proinde ficut materia eft pars corporis phyfici deter-minabilis ad cerue fpeciei corpus efficiendum ; ita forma fub-ftantialis eft pars dererminativa materiae ad certam fpeciem. Propofitio aiiata rurius probatione non eget. Nam ipfa cum ex n. 24 & feqq. iatis coiligitur, tum ex communi fenfu Phi-lolbphorum nota eft, qui per formam, de qua agimus, hoc, quoddicitur, inteliigunt.
Prop. 4. Quid materia prima corporum phyficorum in fen- "JO fu phyiico fit , folicitam inquifitionem Phyfici non meretur. Frob. Notitia primae corporum materiae Phyfico ad explicanda naturae phcenomena neceifaria non eft. Ille enim in horum explicatione ad materiam primam non recurrit \ verum inter-dum in moleculis ex principiis lenfibilibus compofitis acquie-fcit, alias ad principia chemica, aut vulgaria quatuor elementa appellat, neque ultra progreditur. 2. In exordio orbis conditi non erat primum creata (ola materia prima corporum , ex qua fubinde elementa corporum fierent \ at quantum ex facris li-teris colligimus , ftatim in principio elementa terrae , aquae, aeris, ignifque produfta fuere, quemadmodum diftum eft_s IVletaph. n. 221, j. Natura quoque in relolutione corporum ultra principia chemica, aut fi relblutio major fiat, ultra qua-tuor nota elementa non progreditur : vcl ad minus illam ultra progredi probari non poteft. Non enim probari poteft a prio-ri: cum rerum naturse inprimis infenfibilium nobis fatis per-fpedae non fint. Non apolleriori: quis cnim alferere audeat le particulas purae aquae, aeris , aut ignis in fiia principia di-vifille, auta natura hiiife diviias obfervaife. Nullum ex notis relolventibiis corporum eft potentius igne. Hunc tamen in refolutione ultra principia chemica , aut elementa nota proce-dere nequinius dicere. Ex quibus infero aamodum probabile clie, nec initio orbis conditi, nec poftea folam materiam pri-mam corporum, qua talem exftitiife, aut exftituram in orbe; icd (1 fic quid materia prima corporum phyficorum in feiifu phyhco fit, folicitam inquifitionem Phyfici non meretur. Nam neque m hanc, nifi quatenus ipfa in principiis fecundis conti-n«ur, corpora refolvuntur, dum corrumpuntur; neque ex ea, prout in principiis iecundariis comprehenfa componuntur corpora , dum gencrantur; neque Phyfico ejus notitia neceifa-«a elt ad explicauda corporum phcenomena.
Ad-
6"4	Ph?sica Generalis
71 Adjicio hic pdhuc argumentum pro elementorum incorra-ptibilitate: fi elementa viribns naturae corruptibilia forent , ac corrumperentur , ejus generis, cujus olim , ex iis compofita non exifterent. Nam ex diverfis principiis diverfi generis compofita exiflere neceffe videtur. 2. Nec eodem temporis intervallo nunc, quo olim , generationes plantarum, & rerum aliarum fierent. Nam corruptis , mutatis rrincipiis corporum compofita quoque corpora ex iis fafla mutari , tardius , diffi-cilius pofle fieri neceffarium videtur. Atqui nunc ejufctem , cujus olim, generis compofita , eodemque temporis intervallo generantur; ergo.
Prop. Dici tamen probabiliter potefl materiam primam corporum phyficorum effe corpufcula exiliffima , impenetrabi-liter extenfa, innequalis magnitudinis, & diverfae figurs , ho-mogenea. Dixi 1. txilifpma. Nam fi particuln» pnncipiorum fecundariorum adeo exiles fiint , ut fingulae feorfim omnein fenfum effugiant, quaritulas oportet efle particulas principiorum
erimorum? 2. lmpenetrabiliter extenfa. Ut ut enim exiles fint ce particulae, dubitandum tamen non efl, illas in alias mino-res ablblute ultra dividi pofle. 3. lnaqnalis magnitudinis , & dU verfce flgura. Si etenim aequales , & ejufciem forent figurae , intelligi neqnit, quomodo ex iis principia fecnndaria componi poflent. 4. Homogenea. Quia in attributis , quapropter & in natura, ac fpecie conveuire , folaque magnitudine & figura dif-ferre ponuntur; quae duo fpecificam diftinftionem nonfaciunt, ut patet exemplo cers, ligni, ac aliorum fenfibilium.
73 Prob. jam propofitio. Materia prima ex prop. 2. eft fubje-£lum primum, ex quo corpora phyfica primo componuntnr, & in quod illa ultimo refolubilia funt; fed hoc fubjeflum funt corpulcula defcripta ; ergo. min. prob. Inde corpora phyfica primo componuntur, in quod ultimo refolubilia funt; fed illa ultimo refolubilia fiint in corpufcula exiiiffima , infenfibilia , jmpenetrabiliter extenfa , homogenea &c. Nam fi maximo refolvente, igne videlicet in corporum refolutione ntamur, ob. tinemus principia chemica ; haec in vulgata quatuor elementa probabihter refi;lvi poterunt , neque ultra naturalis refolutio prncedet. At Divina potentia ipfae elementorum horum parti-culae adhuc refoiubiles funt ; cum (uis partibus conftent , ira quas fi refolverentur, earum ex refolutione emergerent corpu-fcula exiliffima, infenfibilia , impenetrabiliter extenfa &c ; haec jgitur funt corporum phyficorum maceria prima.
Confir. Particulae quatuor elementorum, quas corporum prin-crpia /ecur.daria diximns, non funt entia quaedam fimplicia, nullis partibus fe componentibus pra'dita , ut de igneis & aereis vel foia harum elafticitas fatis docet; igitur fuis partibus,
feu
Dissertatio Prima.	5)9
fea principiis intrinfecus fe componentibus gandent, Sed priit-cipia corporum, e quibus coalefcum principia eorum fecunda-ria, funt principia prima, neque haec aliuddicenda funt.quam corpufcula exiliffima, infenfibilia , impenetrabiliter extenft, ho-mogenea &c j cum ex his componi poffint, & ex heterogeneis ipfa componi partibus nulla iit neceffitas , nullum fundamen-tum ergo.
Prop. 6. Forma corporum phyficorum vitre expertium phy-fice fpeftata univerfim apte reponitur in ea combinatione, ple-xu, tempp.ramento, ac motu partium materiae, ex quibus eo-rum fenfibiles qualitates, & operationes refultant. Addidi vita expertium. Nam in corpore humano , ac brntorum forma princeps ipfa anima eft , ut notum eft ex Pfychologia. Prob. ex prop. 3. Forma fubftantiaiis eft id , quod materix adveniens ipfam ita afficit , atque determinat •, ut unum certae fpeciei eum illa corpus phyficum conftituac, five quod eft ratio , cur corpori phyfico tales fenfibiles qualitates , & operationes con-veniant, quales in eo expcrimur-, fed haec ratio eit illa com-binatio, plexus, temperamentum, ac motus ejus materine par-tium; ergo. Minor haec aifumi hic debet tanquam vera ex differtatione de quaiitatibus, nifi quis prius exifiimet qualita-tes, q am principia corporum pertraflandas, probatur tamen. Si cupro debita in proportione admifceatur Sapis calaminaris, ex his vi ignis permixtis, combinatis, fit aurichalcum ; fi are-iwe fal, & cineres addantur, & virtute ignis haec corpora fun» dantur, intime permifceantur, fit ex illis vitrum-, ex iaciniis telae minutifiime contufis charta conficitur; fola feparatione partium a partibus la£tis fit butyrum, cafeus , ferum; pomum recens per folum abfceffum partium fit paiiidum; per folam permixtionem fluidorum cum fluidis momento colores oculis gratifiimi produci queunt, ut fuo loco viuebimus -y fed in his cafibus materiae aurichalci , vitri , aliorumque enumeratorum nihil advenit prneter folam combinationem , picxum , & tem-peramentum ejus; igitur forma anrichalci , vitri, chart,*, alio* rumque , quorum meminimus , in combinatione , plexu , & temperamento pofita eft. Quod fi autem forma horum in his polita eft, cur non etiam aliorum omnium corporum phyfico-rum vitae expertium in his reponamus ita, ut clementa qua-tuor vulgaria ex combinatione , piexn , & certo temperamento materiae primoe ^ principia vcro chemica ex combinatione , ple-xu, & cert0 icmperamentp eiementorum vulgarium ; cetera corpora phyfica ex combinatione , plexu , & temperamentt» quatuor elementorum, & chemicorum principiorum emergere
bjit. Pbjf„,	Pti
I
7«?
Physicve Gexeralis
Cottfir. Ars ex communi omnium fenfu imitarur naturam ied ars omnia (ua opera efficit materiam corpoream combman-do, pleftendo , tranfponendo , uniendo , temperuido •, igitur & natura, etfi qua ratione iftud perficiat , ob ex.litatem par-tium materiae infenfibilem nobis definire non liceat. Si vitriolo retortae impofito in furno reverberii ignis fubjiciatur, primum ex eo prodit phlegma infipidum , dein liquor admodum aci-dus, & in fundo remanet terra coloris ptirpurei oculis pergrati. Liquores hi diftillatione obtenti cum in terrani hanc purpur-eam refunduntur , ex his permiftis rurfus vitriolum coloris , faporis priori perfimilis generatur. Hoc in experimento mani-feftum eft formam vitrioli corrumpi fola feparatione ejus ma-terine particularum , & generationem novas ejus formae fieri per folam permixtionem , combinationem , plexum , & tempera. mentum earundem; idem proinde featiamus etiam de aliorum omnium corporum phyficorum forma.
76 Ex his porro coniequitur formam fubftantialem vitoe ex-pertium non elfe fubftantiam quamdam incompletam a materia eorum ftcundum entitatem diftinftam ( quod contendebant Scholaftici ) fed effe purum modum , vel potius aggregatum modorum corporibtts fua in Ipecie convenientium , a materia eorum modaliter diftinftortim. Quemadmodum enim rotun-ditas cerae eft non nifi modus ejus, ab ea folum modaliter di-ftin£ta; eo quod illa fit tantnmmodo modus , quo fe habet cera; ita & forma fubftantialis corporum vitae expertium eft /olummodo aggregatum modorum ab eorum materia modali. ter diftinftorum; eo quod illa fit non aliud, quam multi mo-di eorum materiae ex ejus combinatione, plexu, temperamen-to, motu refiltantes. Ex hoc iterum fequitur formam acciden-talem a forma fiibftantiali corporum dillingui, ut parcem a to-to. Forma fiquidem fubftantialis ex modo diftis eft aggrega-tum omnium modorum corpori certne fpeciei convenientium, five adaequatus ejus plexus •, forma vero accidentalis eft mo-dus ejus fingularis, & plexus quidam illius particularis.
-j-j De formis his accidentalibus eft animadvertendum, quod licct eae fint accidentales comparate ad maceriam , cujus modi ■fiint; polfunt fiquidem ab ea abelfe lalva ejus fubftantia \ non tamen fiint accidentales omnes etiam comparate ad corpus phy-ficum, cujus fumpt?e cum aliis formam fubftantialem confti-tuunt. Iftud etenim fine quibufflam effe neqnit , ipfi proinde qutedam elfentiales fimt. Hinc ipfie etiam feorfim cotiiiderat® non accidentia, fed proprietates corporum nuncupantur. Sic extenfio , durities, pelluciditas comparate ad materiam a-damantis funt formae accideatales; non vero comparate ad a-damantem luo m naturali ftatu lpectatum. Ex adverio calor,
Dissertatio Prima.	5)9
frigns etiam comparate ad adamantem formae accidentales funt. 2. Dum aliquod corpus phyficum per partes fpecie fenfibili di-ftinftas conftituitur, ut corpus animalis per carnem, offa , fan« guinem, nervos &c ; ficut fitus omnium particularum totius corporis animalis, & plexus ejus totius eft forma iilius a-dxquata, & totalis; ita fitus , & plexus partium materiae fingu-larum, e. g. offis, carnis eft forma fubftantialis partialis.
§■ I X.
~Refpondetur ad objecliones.
NOn omnia, quae hic objici poffent, adferemns. Cum enim prima, & fecunda corporum principia fint quoddam fun-damentum reiiquae Phyficae, adverfus ea tota prope ex Phyfica argumenta peti poffent. Quemadmodum vero una in qune-ftione tot? Phyfica pertraftari a nobis non poteft ; ita nec ad omnes diificultates, quae hic opponi poffent , refponfa ifthic pottulari jure polfunt; fed ad illas folum , quae per decurfum peculiarem pertraftationem non habebunt.
Objicies igitur 1. contra prop. ^tam. Materia prima ex prop. 2. eft fubjectum primum, ex quo corpora phyfica primo cosnponuntur, & in quod i'la ultimo refolubilia funf, fed hoc fubje&um non funt corpufcula exiliffima, impenetrabiliter ex-tenfii pro materia prima a nobis ftatuta •, ergo. min. prob. Hxc corpufcuia impenetrabiiiter extenfa partibns fuis conftant (n;) fed quod partibus fuis conftat, iilnd ultro ad minus ab auttore fuo eft refolubile ; ergo non corpufcula a nobis ftatuta , fed puntfa firnplicia abfoiute indivifibilia dicenda funt corporum primum lubjedum.
Conc. maj. neg. min. ad prob. difl. maj. corpufcula impe-nerrabiliter extenfa partibus fuis conftant fibi homogeneis conc. m*j. heterogeneis neg. maj. difl. etiam min. quod partibus fiiis conftat fibi heterogeneis , five a fe fpecie phyfica diftinftis, il-lud ultro ad minus a fuo auclore eft refoiubile, conc.min. quod partibus fuis conftat fibi homogsneis, illud ultro eft refolubile "fg- 1»in. & ceuf. Diifinftio facienda efl inter corpufculi refolu-Btlttatem, & divijibilitatem. Divijibile dicimus, quod habet par-^es, quae a fe mutuo feparari poffunt, five iliae fint cum toto homogeneae, five heterogencx; ex adverfo refolubile illud af-erirnus, qucd pote^ diffolvi in partes a fe Ipecse phyfica di-inclas, ut diifoivi poifunt corpora fenfibiiia, & principia cor-porum fecundaria. Hinc corpnfcula pro materia prima ftatuta ci m in.f enetrubiliter extenfa fint , afferimus quidem effe divi-libiiia, at negamus efie reiolubilia; cum diftblvi nequeant ini
I 2	par-
£8 Phystcje Generams
partes ipfis heterogeneas. Partes fiquidem illoe , in quas cor-pufcula materi.s prims dividerentur, non e(Tent ab illa diftin-(\x (pecie; nam & ilia* effent corpuftula impenetrabiliter ex-tenfa , iblaque magnitudine, & figura ab ea diftinguerentur; quae duo, ut diximus n. 72 , diftinftionem Ipecificam non efficiunt.
80	Dices. Corpufcula impenetrabiliter extenfa pro materiapri-ma ftatuta funt divifibilia in particulas corporis indivifibiles; igitur in heterogeneas. Sed ije. Tranf. ant. etfi enim probabi-lins fit corpufcula materix prim® divifibilia e(fe ultimo in par-ticulas indivifibiles, ut alias jam infinuatum eft ; non tamen five experientia , fiverationecertum ac demonftratam eft iftud, iit conftat ex plurimis Scholafticorum de hoc jurgiis. neg. conf. Cum enim corpuftula materiae primae in nulla fpecie corporis phyfici fint (in quali enim fiintj at fint folum principia cor-
Eorum phyficorum, & aggregatum ex corpufculis indivifibili-us, fi hnec dantur; ficut particula una fenfibilis ligni a ligno, quod eft aggregatum quoddam multarum particularum fenfibi-lium ligni fpecie diftinfta non eft; ita & de particula indivifi-bili materis primae, & ejus particula impenetrabiliter extenfa eft fentiendum. Atque haec quoque ratio una eft , cur mats-riam primam non corpufcula fimpliciter indivifibilia, inextenfa corporum phyficorum afferamus. Cui accedunt : 1. quod ex corpufculis fimpliciter indivifibilibus , inextenlis non corpora phyfica primo componantur, neque corpora phyfica in ea ulti-mo refblvantur; fed componantur ex iis primo particulae im-penetrabiliter extenfe, homogeneae, in nulla fpecie corporum phyficorum conftitutx, ac pariter in illa hae particulae ultimo refolvantur: 2. quod certum non fit has particulas indivifi-biles dari: 3. quod ftatutis pro materia prima particulis indi-vifibilibus , inextenfis, multis inutilibus tricis , & difticultati» bus occafio detur.
81	Obj. ido :Materia prima corporum phyficorum funt illa exi-liftima corpufcula, in quae corpora natura illa corrumpente ul-timo refolvuntur, & e quibus illa a natura primo gencrantur; fed haec funt quatuor vulgata elementa; nam ex prop. 4. natu-ra in corruptione, quapropter & in generatione corporum ultra quatuor elementa non procedit; ergo.
Rr. Difi. ant. Materia prima fenlibilis corporum phyficorum &c. conc. maj. materia prima fimpliciter neg. maj. & fic difl. min. couf. Eiementa etiam quatuor funt corpora phyfica inter fe fpecie diftincta; cum illis diverfie qualitates, gtoperationes conveniant. Specihca diftinftio corporum phyficorum habetur 2 diverlb fitu in iis particularum materi;e, ex qua componun-tur, & in quas illa ad minus ab au&ore fuo refolubiiia funt;
nam ,,
OfSSERTATld PRIWA;
mm habetor a forma (n. 69) qu* ex plexu partinm corporis refcltat ( n. 74) igitur illa non funt corporum phyficorum materia fimpliciter prima, fed folum prima fenftbilis, reipfa au-tem fecundaria. Accedit, quod non plane certum , quamvis multo probabilius fit, interdum particuias aliquas elementares a natura ultra in fua principia non refolvi, atque inde etiam ex materia particulis elementaribus priore non generari.
Objiciunt Scholaftici contra prop. fextam complura levioris momenti, ac 1. quidem: fi corporis phyfici vitae expertis for-ma jn folo ejus partium materiae piexu , temperamento &c f)ta effet, illud non eftet unum per fe, at unum per accidens; hoc eft contra communem opinionem *, ergo. min. prob. Quia forma horologii , domus fita eft in fola combinatione partium materia»; horum neutrum eft unum per fe , fed foium unum per accidens ; ergo etiam.
fy. Ncg. maj. ad prob. difi. ant. ideo prxcift , neg. ant. ideo & fimul, quia ha:c combinatio in horologio, & ceteris artefo-ftis habetur ab arte, & induftria humana , non vero peculiari natur;e minifterio; ita ut natura arti ad ea non nift materiam miniftret, conc. ant. & neg.conf. Patet difparitas ex diftinftio. ne. Per unum fiquidem per fe ex placito Philofophorum in-telligitur compofitum naturale , cujus partes ad ipfitm efficien-dum peculiari naturae minifterio coaluerunt, cujus generis funt: arbores, frutices, herbae, lapides, in quocunque demum illo-rum forma fit pofita. Ex adverfo nomine unius per accidens venit illud, quod naturae peculiari minifterio non efficitur, at praecipue ab arte, & induftria humana habetur ; ita ut natura arti non nili materiam miniftret, cujufinodi funt: domus , ho-rologium, currtts , & cetera artefafta; item illa , quae per fo-lam permixtionem, confiifionem ab hominibns fiunt, ut phar-maca, vinum aqua dilutum. Vide n. Met. Ex his vero iequitur etiam vitrum, unionem artefaftum, aliaque hujufmo-di, quorum plexum , & texturam fingulari fiio artificio natura enecit, ars vero folam materiam ad ea miniftravit , polfe dici unum per fe. Et profefto fi fanguis, caro , offa, quibus homo per cibum, potum materiam fubminiftrat ; plantula in cubiii creicens , Cui terra , & aqua abolitore fuppeditatur , dicitur uiium per fe; Ct;r non & alia artefatta , quorum forma fingu-
naturae artificio debetur , unum per le dici poffint , ratio non eft.	r
Corpus phyficum eft totum fubftantiale; ergo & illius gj torma fecundum fuam entitatem debet eife fubftantia. conf.prob. v^orpus phyficum denominationem totius fubftantialis habet a torma-, ergo & ipfa debet effe fubftantia; quomodo enim ilia
I i	de-
70	P HT SI C JL GENERALIS
denominabit corpus totum fubftantiale , fi ipfa fecundnm fe fubftantia non fit.
Confirmant. Unum corpus phydcum ab altero difFert fubftan-tialiter; fed differre fubftantialiter eft differre per fubftantiam; ergo unum corpus phyficum ab altero differt per fubftantiam* fed hoc per quod unum corpus differt ab altero , eft forma (ub-ftantialis-, ergo forma fubftantialis eft fubftantia, incompleta vi-delicet.
Confirmant modo difta. Quae differunt per formam , quae forma fecundum fe eft accidens', differunt accidentaliter ; uc patet in aqua calida & frigida; ergo quae differunt fubftantiali-ter, illa differunt per formam, quae fit entitative fubftantia. _ I^. Conc. nnt. neg. conf. ad prob. difl. ant. corpus phyficum denominationem totiusTubftantialis determinatae fpeciei habet a forma , conc. ant. denominationem praeciie totius fubftantialis habet a forma neg. ant. & conf. Ratio diltinftionis eft : quod Iicet corpus phyficum habeat a forma fua, ut fit in certa to-tius fubftantialis fpecie, non tamen a forma habet , fed a fua materia, quod fit totum fubllantiale, five fubllantia. Haec fiquidem cum fit fubftantia, eihcit: ut totum , quod ex ejus plexu emergit, fubftantiale , feu fubftantia fit. Non omnes denominationes compofitorum naturalium ab eorum formis ha-bentur , fed quaedam etiam ab eorum fubjeilis. Sic homo quoque non ab anima , qux illius forma eft, eft vifibilis , im-penetrabilis, fed a iiio fubjetto corpore.
Ad confir. Difl. maj. Differt fubftantialiter, id eft eflentia-iiter, five per aliquid ad liiam effentiam pertinens conc. maj. id eit per aliquid a materia fecundum fiiam entitatem diftin-flum, quod fit fubftanda incompieta , ut volunt Scholaftici neg. maj. difi. etiam min. Differre fubftantialiter eit differre per fiibftantiam,id eft per eifentiam, aut aliquid ad eflentiam per-tinens conc. min. id eft per aliquid , quod fit in fe fiibltaatia ttcg. min. fimiliter difiinguitur conf. & concefla min. fubf. neg. touf squivocatio eft hic in voce fubftantia, quae etiam, ut di-ftum eft Met. n. 12 ,idem interd m fignificat, quod eifentia^ & fubflantialiter idern, quod effentialiter.
Ad Confir. ulteriorem. Difi. ant. quae differunt per formam, quoe forma fecundum fe e(t accideus, non pertinens ad elfen-tiam eorum, quae inter fe comparantur, difterunt accidentali-ter ccnc. ant. fi fit pertiner.s ad elfentiam eorum tieg. ant. & conf. Obfervandum hic, in confequenti vocem fubflantiaiiter rur-fum idem notare, quod effeutialiter. Declaratur diftinctio fe-cundum utramque fui partem exemplo ; fic quia ad eifentiam parietis A fecundum fe fpeflati non perdnet albedo , fi per ' hanc differat a pariete B nigro > differt ab eo accidentaliter ;
quia
Dissertatio Prima.	5)9
quia autem ad eiTentiam parietis a'bi A, qua albi , albedo per-tinet •, per hauc, qua albus neceflario & e(Tentialiter differt a pariete nigro B , qua nigro non minus , quam homo per ra-tionalitatem a bruto; cum aeque impoffibile fit efTe parietem album fine albedine, ac impoflibile eft e(Te hominem fine ra-tionalitate. Cum igitur plexus, temperamentum , &c mate-riae, in quibus formam fublfantialem corporum ponimus.ad eo-rum eTeiitiam pertineant; quamvis illa comparate admateriam, cujus funt plexus, temperamentum, fint accidens; per ea ta-men unum corpus non accidentaliter , fed eflentialitcr differet. Imo ab his totam fiiam differentiam ab aliis corpus vitae ex-pers accipiet; cum in materia cum iis conveniat. Similibus argumentis in folis modis loquendi Scholafticorum fundatis ni-hil pro forma fubflantiali abloluta evincitur ; fortiora adferen-da f rent. Verurn
Objicitur In homine, acbrutis negari non poteft for- SjT ma quaedam fublfantialis ablbluta a materia eorum fecundum Cntitatem diflinfta •, igitur concedenda eft hnec etiam vegeti-bilibus, folfilibus, ac ipfis qnoque clementis. conf. prob. Ideo primum •, quia hominibus, & brutis ejus generis afliones con-veniunt, qu® a folo horum materiae partium plexu, combina-tione &c procedere nequeunt •, fed etiam vegetabilibus , foffi-libus, ac clementis tales aftiones , atque etiam qualitates con-veniunt, quae a fblo horum materice partium plexu, combina-tione &c procedere nequeunt. Nam vegetabilia , ut arbores fuccum in fe per radices attrahunt , augentur*, folia , flores, fruftusque ferunt, lnefae partibus in affettis confanantur •, foffi-lia quaedam vim medicam corpora animalium fanantem , alia ipfa corrumpentem habent; qus fine principio quodam afti-vo, quod forma fubftantialis abfoluta, radix omnium qualita» tum ipfis convenientium fit, fieri poffe non videntur-, ergo.
Conc. ant. tieg. conf. ad prob. conc. maj.neg.min, Illa fiquidem omnia, quae ad decl'arandam minorem adferuntur, multo verifi-milius , & captui accommodadus per folas mechanicas alla-torum corporum affefliones , motumque fluidi fubtilitfimi , i quo ipfa motum participant, explicari pofle per decurfum Phy-. apparebit; quam a Scholafticis auxilio formx fubftantialis a '"t3e unquam fueri-nt explicata , aut cxplicari poftint.
Objicitur 4«>. Si forma fubftantialis corporum eifet pure re-ipechva refultans ex combinatione, plexu &c materiae parti-cu arum, imo inter gcnerationem , & alterationem corporum nu lurn eTet difcrimen aliud, quam quod in generatione ma-gis mutaretur. plexus materiae , quam in alteratione ; fed hoc dici nequit; ergo. miti. prob. fi hoc dicatur , corpus unum ex 10 §eneratum, uc ignis ex ligno non differet ipecie ab eo,
ex
yi	Phvsicje Generalis
ex quo generatum eft ; ficut alteratum a non alterato (pede non difrcrt. Quod enim in generatione magis mutetur ple-xns, quam in aTteratione, hoc nihil facit; cnm magis & mi-nus juxta axioma non varient fpeciem. 2Jo fequeretnr argen-tum, aut aurum menftruo iolutum non e(fe amplius argentum, aurum; cum horum plexus per mendruum dtifolvatur; fed hoc verum non eft; argentum fiquidem, & aurum menftruo filu-tum manet argentum , aurum ; nam prxcipitante in men» ftruum lubeunte argentum, & aurum in fundo vafis colligitnr. Denique inconceptibile elfe ajunt , quomodo tot tam varine fpecies corporum per combinationem folam materix fecundum fe homogeneae, folaque figura , & magnitudine diverfie fieri poffint.
Rr. ad primam elifl. ntaj. quod in generatione magis quomo» docunque mutaretur plexus materiae, quam in alteratione neg. tnaj. quod ita magis mutarctur ; ut idem fenfibile fubjeftum non amplius appareat noftris lenfibus propter novum totalem plexum, & ex hoc reiultantem novam congeriem proprieta* tum & modorum conc. mnj. & fic Mfi. mitt. neg. conf. Ex hoc patet, quid reponendum fit ad reliqua. Specie differunt, qu.e divcrfas proprietates & qualitates fenfibiles habent ; has cor-pus generatum habet diverfas ab eo , ex quo generatum eft, omnes, aut prope omnes, ut patet in generato igne vulgari ex ligno ; ergo generatio variabit ipeciem, quamvis eam alte-ratio non variet. v. n. a?.
Secundam confecutionem tteg. caufalem ejus difl. horum plexus per menftruum dilfolvitur divifione partium majorum materiae in admodum exiles , feorfim infenfibilesy conc. cauf. diifolvitur refolutione auri , aut argenti in fua principia neg. Nam in exilibus illis particulis auri, & argenti manet plexus, & textura principiorum ad conftituendum aurum , argentum reqjuifita.
Ultimo objeflum nihil facit. Quamvis enim modus , quo tot tam varis corporum fpecies ex materia homogenea per folam ejus combirrationem &c, fieri poifint, a nobis concipi non poifet; non tamen negandum foret eas ex illa fic ficri \ cum fic potius illas, quam per cduihonem formae abfolutx fie-ri, non ievia nobis fiiadeant momenta. v. Met. n. 15r. Plu-ra funt, quae quomodo fiant , diitinfte concipere nequimus, ficri tamen ea dubitare non poflamus. Ceterum (i ex matcria liom; genea ferri tot.tam varia mftrumenta uiibus humanis fer-vientia ars eificere poteft; fi ex vario iineolarum fibi non nifi fitu, pofitura, figura dnlimilium du£lu omnes litterae alpha-beti prodeunt, quae vane collocatae tot verba conficere poiTunt, *t calculo lubducio Nobiliffimus Geometra Andr. Tacquetus
SociC-
Dissertatio Prima.	5)9
Societatis noftrs affirmare non dubitet : mille milliones fcriba-rum mille millionibus annorum non poffe icribere omnes 24 litterarum alpbafceti permutationes, licet finguli quotidie abfol-verent 40 paginas, quarum una quaeque contineret 40 diver-fos ordines litterarum 24 cur in animum induci nequeat, etiam ex materix homogeneae partibus fola figura , & magni-tudine diverfis accedente diverfiffimo fitu , piexu , combina-tione , temperamento , motu, tot tam varias corporum fpe-cies fieri.
Sc/joI. Cerifura opinionum , quas Philofophi Clariffimi de corporum principiis habuere, confulto abffinui. Qus enim a vero aberrare videntur , aut jam, quid eas impugnet, innui-, aut ex difris non difficulter refelli pofiunt; reliquse fpeftatis prin-cipiis, quse ftatuunt, ctim noRris aOertionibus facile concilian-tur. Nam opinio Peripateticorum , Pythagoroe , Piatonico* rum convenit cum noftra de principiis metaphyficis; Gaffendi, Cartefii cum ea quam de primis principiis infenfibilibus ftatui-mus; Empedoclis,Honorati Fabri, ac Chemicorum, congruunt cum illis , quae de principiis fenfibilibus diximus. Quique ni-mirum ex Viris his illuftribus aliquid viderunt , totufque inter eos diffenfus in eo fuiffe videtur, qnod diverfi de diverfis cor-porum principiis fuerint locuti.
2. Pertraftationem principiorum corporis fenfibilium in par-ticulari ad Phyficam Particularem pertinere fateor , paffimque a Phyficis in ea pertraftari non ignoro •, multorum etenim, quorum nondum meminimus, notitiam polcit. At nec illud negari poteft, quod ea, quse per Phvficam Generaiem trafta-turi fumus, multo facilius exp! centur , intelligantur , fi ex-aftior jam cognitio horum principiorum habeatur; imo sgre multa exponi poffunt, nifi notitiam ignis elementaris , ac aeris habeamus. Quamobrem cum five unum , five alterum eliga-mus, difficultas aliqua fubeunda fit , atque non pauca ex di-cenais affimcnda ; pertraflationi principiorum corporis in genere pertraftationem elementorum in particulari hic fubjici-mui: in qua ita verfabimur, ut non omnia, quae hsec atti. nent, ifthic adferamus, fed ea folum , quae ad naturam eorum cognofcendam magis faciunt, aliisque in Phyfica Generali tra-ctandis intelligendis amplius ferviunt.
lnfiii. Vhj/ica e„l<r>
J<
SE-
74	Physicje Generalis
SECTIO TERTIA.
, De igne elementari.
IGnem elementarem a vulgari difcernamus oportet. Vulgaris eft congeries particularum fulphurearum , falinarum , alia-rnmqne heterogenearum , ab igne elementari exagitatarum; quaiem in igne flammse, prunne, ferrique candentis habemus. Hunc enim iblum vulgus pro igne habet. Eletnentaris eft cor-pus fimplex , mobilifiimum , aftuofiflimum , naturce corpores praecipuum inftrumentum. Definivit hunc Ariftoteles eife ele. mentum calidutn, ficcum \ a) fed hac definitione nihii minus, quam quid ille fit, detexit. Amplius aliquid Gaffendus cum Epicureis in natura nujus ignis exponenda prreftitit •, b ) dum eum dixit effe atomos quafdam rotundas, tenuiffimas , admo-dum mobiles, quse pernicifiime motu fibi congenito latne, ac in omnem partem vibratae in corpora penetrent , ea diften-dant, diftolvant, in ignem vulgarem convertant. Verum quo-modo corpori aliqui motus congenitus e'fe poterit ? ( Met. n. 17 O
Multis veterum Philofophorum hic ignis vifus eft elfe flui-dum quoddam per omnia diffufum (Met.n. 257 } hujufmodi fluidum cenfuerunt illum elfe non pauci etiam ex Recentiori-bus , ex quibus Clariffimus Boerhaave tam copiofe , & elegan-ter de eo differuit , ut quidquid fere pnlchri, & utilis de eo dici poteft , id ille in fuo de Elementis Chemine immortali opere fit complexus. Infiftemus & nos, qua licet, ejus vefti-giis, egregiisque ejus meditacionibus compendio in rem no-ftram utemur.
§. I.
Qu.t'1 fit ignis elementaris ?
REip. eft ille corpus fubtiliflimum, fluidum, per omnia dif-fufiim, ab sthere probabilius indiftinftum. Prob. Ignis eft corpus, quod alia corpora calefacit, expandit , ficpe dilcer-pit. inflammat, quaedam iiquat, fundit, fi vehemens fit, in vitrum nonnulla convertit ; fed quod hxc etficit , eft corpus fubtiiifiimum, fluidum, per omuia diffufum , ab sthere pro-babilius indiftinflum •, igitur corpus fubtiliifimum , fliiidum, per omnia diffufum , ab oethere_ probabilius indiftinftum eit ignisj fe foio, absque congerie fulphurearum , aiiarumque he-
tero-
a l, 2. de gener, & corrnpt, c, 3, b ) l. 6. Phyf. Seti. i,
Dissertatio Prima.	5)9
terocencarum particularum a fe exagitatarum confideratum non eft ignis vulgaris-, eft proinde elementaris. Argumentationis hujus partes fingulae, quae aliquid dubitationis habere poflunt, probandae funt. His enim re£le probatis ad probandum no-ftrum de igne elementari aflertum nihil defiderabitur. Propo-fitio major fyllogifmi propofiti lecundum plerasque particulas ex communi omnium fenlii in experientia cujusque fundato certa videtur. Duo folum in ea fortaftis ab aliquo in contro-verfiam vocari poflent: unura, num ignis fit corpus; alterum, num expandat corpora. Igitur
jnio Prob. igncm ejfe corpus. Ignis , ut mox dicetur , ex-90
f>andit corpora,&f de quo nemo dubitat) illa difcerpit, divel-it; igitur corpus cft. Expanfio enim corporum ab igne fit, quatenus hujus copiofe particulae illa fnbeunt , motuque fuo partes illorum a partibus removent. , eundem cum iis locum ob impenetrabilitatem iuam tenere impotentes. Fit hic nimi-rum, quod fieret, fi multos conulos in lignum incutercs. Quemadmodum enim hoc fafto lignum ob conulos multos in le adaftos neceflario majus Ipatium occuparet, & fi eorum in-cuffio continuaretur, illud in partes diice> peretur, ita & ignis particulis copiofis aliquod corpus fubeuntibus , in eoque motis contingit. 2. ignis particnla: impaftae in corpus ab eo reflefti poflunt ad diftantiam bene magnam, ut docent fpecula parabolica, quorum fi unius foco applicetur ignis, in foco alte-rius bene ab illo remoti fit accenfio corporis ftciie combuftilis. Sed fi ignis corpus non eflet, in corpus impingere , ab eoque refle&i non poflet ; horum enim effeftuum impenetrabilitas, corporum praecipuum attributum , eft caufa.
2do Prob, quod ignis corpora expandat. Ignis calcfacit r) X corpora; illa igitur etiam expanait. Omne fiquidem corpus calore partem in omnem expanditur five fluidum , five ioli-dum illud fuerit , ut Egregius teftatur Boerhaavius , & docet cxperienda in aere , aqua communi , aqua piantarum , vino, sceto, fpiritibus, oleis, mercurio, item lapidibus, ferro , cn-pro, argento, auro. Acrem expandi patebit ex dicendis de aere. Alia vero fluida eodem expandi fic exhibetur. Vitrum tubulum longum fibi annexum habens (qualium pro thermo-metris eft ufus } fluido quocunque ita impleatur , ut } tubuli lupra reliquum vitrum occupetq tum vitrum hoc immergatur aquae beue calidae, & obfervabitur fluidum vitro conteatnm polt lmmerfionem fubito ad certum fpatium in tubulo delcen-aeie; deindc vero fucceifive ad infignem altitudinem tamdiu a ndere, ^um illud cum aqua vafis, cui merfum eft, ejufdem fit caloris.
K 2	! Ex~
7«?	Physicve Gexeralis
Experimentum hoc corpora tum fluida, tum fblida calore expandi docet. Nam quod fluidum aqux calidne immi.Tum
(>rimum fubito in tubulo aliquantifpcr defcendat , facit vitri di-atatio, in quod ignis aquoe calidae primum irruit, caioreque il-lud primum expandit. Cum enim hac expanfione fui vitrum fiat capacius, fluidum nondum expanfum in tubulo vi fuae gra. vitatis defcendere neceife eft. Yerum quia poftea ignis fluidum quoque vitri pervadit , atque calefacit, etiam illud expandit. Atque idcirco quia maius continuo volumen fucceffive obtinet, dum ad eundem caloris gradum veniat , continuo quoque in tubulo afcendit.
Solidorum corpornm a calore expanfionem multis experi-mentis in variis corporibus faftis docent Florentini Academi-ci, docct eam & Mufchenbroek tentaminibus permultis accu-rate inftitutis a) ope fui pyrometri , cujus defcriptionem hic brevem habe. Difcus A B in ?oo gradus dividitur fTab. i. Fig. 7. ) axiculus I per hunc difcum tranfiens, & indicemDC circumagens inferius figitur in rotula fex dentium , dentibus rotae majoris H G, qus dentes fexaginta habet, inferta. Axis rotoe H G inferne annexam habet rotam alteram M fex iti-dem dentium, quae regulae dentatae K N intra duo retinacula mobili committitur. Regula haec, ut facile apparet, fpatio fex dentium promota totam rotam H G circumagit, haec vero in-dicem D C decies vertit; atque ideo ex motu hujus, motus regulae etiam minimi obfervari poffunt. Extremo regulae den-tatae conneititur ope cochleae T virga metallica in O , cujus alterum extremum cavitati fulcri immobilis P in R immif. fiim eft. Virgs fupponitur capfa laminea ellychniis inftrufta pluribus, ut atfifo fpiritu vini, quot libuerit, accendi poffint. In hoc pyrometro fi in O R virgae cujufvis metalli ponantur, & fub iis plura vel pauciora eilychnia fuccendantur ; cum hs incalefcunt, index moveri occipit , progredienteque calore in virga augetur motus indicis; fed non aliunde , nifi ab expan-fione virgae in longum ; nam quemadmodum ex defcriptione hujus pyrometri patet, motus indicis pendet a motu regulae, haec vero unde hoc in cafu moveatur, non habet praeter anne-xam fibi virgam. Alterum quoque inftrumentum fatis fim-
{ilex, quod exhibet Fig. s. ad expanfionem folidorum per ca-orem demonftrandam inventum eft. Habet hoc fibi impofi-tam laminam auriclialcinam bene craTam, in cujus medio eft foramen rotundum. Huic aptantur globi lapidei , ac metallici ita, ut frigidi perfaciie per illud tranfeant; & obfervatur: qund fi hi globi calefafti eidem imponantur, per illud jam tranfire
ne-
a ) Comraeat, ad Tentamina Exper. Natur. Jart, 2.
Dissertatio Prima.	5)9
nequeant. Certum igitur eft expericntia corpora tam folida, quam fluida calorc expandi.
Obfervatum autem eft corpora firma alia aliis citius inci- 93 pere expandi. Inter metalla citiftime ftannum , poft hoc plum-bum, tum argentum , aurichalcum , cuprum , tardiftime fer-rum, fi haec pari calori fint expofita. Quantum autem haec corpora calore expandi poftint , nondum certis legibus detiniri potuit; illud fatis compcrtum eft , quod fluida citius , & ma-gis expandantur, quam firma; item quoa fluida eo magis , & citius^ expandantur , quo rariora funt; eo autem illa rariora, quo fub eadem mole leviora. Ex quo fequitur, quod cum aer ftiritu vini, & hic vino , vinum aqua , aqua mercurio levior fit, citius etiam, & magis illo ad parem calorem dilatetur.
Confirmatur hnec non parvi momenti do&rina. Frigore 94 contrahuntur corpora in minus volumen ; ergo calors expan-duntur. Aut. oftenditur. Vitrum fluidum" quodpiam in fe continens calidum , aut temperatum ( de quo n. 91 } fi im-mergatur in aquam admodum frigidam , .primum ad momen-tum in eo fluidum afcendit ; deinde vero continuo in tubulo ejus defcenfus confpicitur , donec ab aqua refrigerari poteft. Hoc experimentum contraftionis per frigus, & dilatationis per calorem commodiflime capitur in thermometris, five illa mer-curio, five fpiritu fint impleta. 2. Solida frigore contrahi pro-bat pyrometrum Muffchenbroekii, cui fi metallinas virgae cali-dx imponantur, exponaturque pyrometrum aeri gelido, index ejus in contrariam partem continuo moveri pergit, dum virga par ad frigus cum aere veniat. j. Si globus foramini inftru-menti, cujus proxime meminimus , imponatur nonnihil major, quam qui per illud tranfeat, ille bene refrigeratus cumprimis iu frigore arte parato , per illud absque difiicultate tranfibit. 4. Menfuretur marmoris, aut ferreae perticse longitudo jeftate; haec fi extra feneftram pofita rigida hyeme, menfura in tempe-fato cubiculo fervata menfurentur, breviora deprehendentur. Obfervatum eft autem corpora illa citius in frigore contrahi, -quae ab igne citius calefiunt.
Cur vero corpora calore expandantur, & frigore contrahan- pj
. ex di£lis n. 90, & natura caloris, ac frigoris intelligitur. Calor corporum habetur, dum particulx igneae intra illa deli-tefcentes, aut illa per poros fubingreffne ab aliqua caufa vehe-rocntius commovcntur, partesque illorum infenfibiles in mo-tum vibratorium concitant ; illae enim fic commotae, utpote itimme mobiles ac vehementer elafticx plurimos impaftus in partes folidas corporis fe continentis , eosque vehementes fa-ciunt, ad quos exiliftimarum molecularum corporis fejunilio-ncm aliquam & totius corporis calefafli voluminis augmentum
K }	con-
7«?	Physicve Gexeralis
confequi nece(Te eft. Ex adverfo frigus iri corpore habetur, dum igaiculorum corporis , ac proinde ipfius etiam molecula-rum infenfibilium motus imminuitur , igniculorumque bona parte corpus orbatur; quo cafii fit, ut moleculne exiliffim^ cor-poris prius fuis locis per igniculos emots a vi corporum co« nsfionem efficiente (uis iterum locis rcddantur. Ad quod uti-que voluminis corporis contraftionem confequi oportet. Ex his autem hxc fequuntur
Corollaria i. Nullum certius caloris , aut frigoris au£li, vel imminuti habemus criterium, quam fit thermometrum be-ne paratum. Cum enim ex diftis certum fit omnia corpora calore expandi, & frigore contrahi, & in Drebeliiano ("de quo fuo loco) adeo ad omne incrementum caloris expanditur aer, fpiritumque fibi fubjeftum deprimit, ut vel homine calidiore propius ad fe accedente expandatur, ipiritumque deprimat; fi aliqua mutatio fit in calore, aut frigore in thermometro illam obiervare neceife eft. 2. In regionibus nobis notis iemper eft aliquis caior; quia lemper eft aliqua corporum exoanfio ; cum non (it fiimmum fri°us, in quo fumme, ac poffunt , corpora condenfentur. Declaratur iftud: anno 1709 in Islandia tan-tum frigus erat, ut animalia, & vegetabilia etiam paffim in-terirent, & in thcrmometro Fahrenheitii mercurius usque ad c° defcenderet ; fed hoc non erat fummum frigus ; ingenio-fus fiquidem Fahrenheitius arte eftecit tanto intenfius , ut in ejus tnermometro mercurius ob auttum frigus infra 0° gradi-bus quadraginta fieret depreffior. ^
3.	Partes exiiiffimx , ac feorfim infenfibiles corporum in regionibus- nobis notis femper in motu firnt; quia datur in il-lis aliquis calor, adeoque juxta numerum priorem aliquis mo-tus particularum ignearum, qui expandat corpora , quominus ita condenfentur, ut condenfarentur in frigore maximo. Hic motus videtur dicendus ojciUatorw , aut vibratorius. Nam id , quod cohxfionem in corporibus efficit, illorum molecolas con-tra fepremit, corporaque denfat-, ignis autem continuo ad dis-junftioncm molecuiarum agit, corporaque expandit. Ex qua alterna expanfione & condenfatione motus ofcillatorius mole-cularum refte dedoci videtur. Animadvertendum hic motum hunc ofcillatorium molecularum in omnibus corporibus favere hypothefi ilii, qux a(fumit particulas ignis, aut netheris mo* tu fibi a DEO impreffo , ac coafervato continuo circa fuuni centrum motu vertiginis gyrari.
4.	Corpora fenfibiha non fervant fuam magnitudinem, fed nunc majora, nunc minora funt, etfi a nobis^lixc eorum ma-gnitudinis vicitfitudo non obiervetur. Diu etenim eadem ae-ris temperies non perfiitit, at caloris, & frigoris continus ft»1
in
Dissertatio Prima.	5)9
in ea vicifTitudines ; calore autem corpora expanduntur, frigore contrahuntur. 9. Corpora frigida ceteris paribus firmiorafiint calidis •, quia partes illorum magis compaftne. 6. Patet etiam, cur qusedam idificia non bene conftru&a fub meridiem cor-ruere potuerint; calor enim id temporis maxime dilatavit par-tes eornm. 7. Cum fluida magis dilatentur quam loiida, fi vino, Ipiritu vini, aut aliis fluidis frigidis fint vafa replenda, illa plene non repleantur, aut adminus fortiter non conciudan-tur, fi in iis diutius fint affervanda etiam in iocis calidis. Ut primum enim incaluerint; aut vafa diftumpent, aut obturacu-lis rejeflis effluent.
Dixi in majore fyllogifini ad probandam de igne elemen- 97 tari alfertionem affumpti : ignem ejfe corpus , quod alia corpora calefacit, cxpaudit &c, non vero, quod lucet. Nam Iux non eft ita propria igni, ut per eam ignis elementaris natara de-prehendi poftit. Certum quippe nobis eft in multis corporibus ignem dari absque luce in iis perceptibili, ut ferro, lapide ca-lefaclo, nec tamen candente-, ficpe etiam dubitari poteft , an ubi lux eft, aut intenditur, ibi etiam ignis fit , & intendatur. Sic hyeme rigida lux eft in aere , in eoque intenditur ; multi tamen in hoc ignem effe , intendique cum luce negabunt •, li-gna, pifcesque putridi in tenebris lucent, in his tamen ignem elfe, quotusquisque eft, qui dicat. Yerum
Probanda eft jam propofitio minor, qua diftum eft : cor-pus quod calefacit, expandit, difcerpit, inflammat &c corpora, eife fiibtiliftimum, fluidum , per omnia diffufum , ab aethere probabilius indiftinftum.
i™ igitur corpus , quod corpora calefacit, expandit &c pg ef\ fubtilijjtmutn. Eft fiquidem tantae fubtilitatis , ut nullum hucusque corpus fit in natura repertum, cujus in poros exili£ fimos non penetraffet, moleculas exiliffimas a mo»2culis non femovilfet, ex ejus anguftiis rurfiis bona fui parte non exivii-. fet. Omne eter.im corpus calefieri, & refrigerari poteft; ca-ior autem per ignem corpora fubeuntem, eorum particulas ex-sgitantem ; frigus per ejus abfceifum ,. & motum imminutum habetur ( n. 9O fed fi fic , corpus quod alia corpora calefa-cit &c, jure fubtiliffimum dicetur-, nam omni alio corpore no-ois noto fubtilius. Aer etenim ,. aqua , fpiritus , fales , olea excludere poflumus ab ingreffu ampuliae vitreae hermetice clau-e' & ab cgreffu ex ea arcere , non item hoc corpus calefa-1	expandens, quod vitro quoque denfiora corpora libere
ido> corpus , quod corpora calefacit , expandit &c eft 99 corpus fluidum. Prob. Corpus fluidum eft , quod exilibus , dif-lociatis, facilc mobilibus , invicem feparabilibus particuliscon-
ftat;
go	P H YSl C j£ GENERALIS
ftat *, atqui corpus , quod corpora calefacit , expandit ?rc efl hujufmodi. Nam niii hnjufmodi eifet, quomodo calefa&io-nis , expanfionisque effe£tus proeflare poffet ? 2. Corpus corpo-ra calefaciens , expandens corpora etiam firmiffima , metalla videlicet, & lapides fluida efficit, aquam in fluiditate fua con-fervat', eft igitur & ipfum fluidum. 3. Corpus , de quo agi-mus , per vicina corpora ad normam aliorum fluidorum aequa-biliter diffunditur; eft proinde non minus , quam illa.fluidum. Oftenditur ant. experientia, Imprimis obfervamus cubicula ca-lefafla, fi quidpiam non obftet , aequabiliter fiiis in omnibus partibus calefieri, quod indicio eft , corpus calefaciens per to-tum cubiculum sequabiliter diffundi. 2. Si cubiculum calefa-£lum probe undique claufum non fit, cito; aut fi etiam fit, cum tempore in cubiculo fit eadem prope aeris temperies cum aere exteriore. 3. Corpus ignitum impofitnm non ignito ignem cum non ignito ita communicat, ut quantum illi com. municat, tantum amittat, praeftatque iftud , donec ambo nequa-li caloris, & ignis copia gaudeant; idem fit, fi fluidum fer-vens frigido infundatur. 4- Exponantur in eodem loco fpatiofo a folis radiis, & igne vulgari remoto vacuum Boylei , alco-hol, olenm quodvis, hydrargyrus, calx, plumae, ftobs ferri, lignum, marmor, aurum, maneantque in eo aliquot horarum fpatio; tum admoveatur cuique thermometrum mobiliifimum ad omnem caloris , & frigoris mutationem, illud immobile in eodem gradu perfiftet. Verum igitur eft corpus calefaciens, & expandens corpora aequabiliter per vicina corpora diffundi ad inftar fluidorum aliorum, ac proinde corpus fluidum eife.
joo Coroli. Cum corpus alia corpora calefaciens , expandens fit fluidum fubtiiiffimum, facile in omnia corpora penetrans , ejus particnloe non videntur dici poife couica: , cujpidata , quales eas e(fe quibufciam viliim eft; at rotundiffimas eas potius dicamus. Nam fi conicae , cufpidataeque forent , quomodo illud tam fluidum, fe per omnia aequabiliter diftribuens effet ? Particulae ejus cufpidibus fiiis facile corporibus infigerentur, in iisque ad-haerefcerent, nec tam facile in poros denlilfimorum corporum penetrarent. Multae nainque non cufpidibus , fed lateribus in eos impingerent; quid ctenim illas omnes ad impingendum cufpid;bus determinaret?
30I 3tio- corpus , quod corpora calefacit , expandit &c eft fluidum per omnia diffufum. Propofitio haec manifefte fequitur ex 1 coroll. 2do & 31,0 n. 9<5. Si eten;m ubique aliquis calor, ali-qua expanfio corporum eft , corpus quoque iila calefaciens, expandens ubique cTe oportet. Qui enim dabit.ir effectus fi* ne fua caufa. Probatur attamcn hxc propofitio in hunc nno-dum; fi corpora dura, rigida, denfa inter fe valide comprelff
ceie-
Dtssertatto Prima.	§1
celeriter atferantur, attritu hoc eorum in illis cator, dilatatio, atque etiam ignis fenfibiiis vulgaris excitabitur. Sic fi Iami-na ferrea l.immae ferrene fuperpofita, & ponderibus appreffa ce-leriter in orbem agarur , incalefcit, quapropter dilatatur, can-densque una, ac altera efficitur. Enfis, aut culter chalybeus coti valide apprelfus celeriter impulfa cote incalefcit , fcintil-lat-, filex perculfus chalybe per longiores affritlus itidem fcin-tillas fpargit; fi lienum (iccum, ac denfum vento , aut indu-ftria humana impulfum cum altero itidem ficco , ac denfo ve-hementer, dittque atteratur, calet, ardet, ficque nonntinquam a ventis fylvarum incendia excitari poffunt. Terebra obtufior chalybea vi magna, & celeriter in lignum a£ta vehementer in-caleicit, uti & ferra, fi durum lignum, ex quo parum abrade-revalet, illa lerretur. Funis circum lignum convolutus, 6? fsepius celeriter valida ejus ad lignum appreifsone tra£lus calet, atque etiam.fi id diu fiat, inflammatur. Si funem ar£te ma-nibus compreffum quifpiam per manum celeriter ducat, manus potenter incalefcit. Tubtis, vel etiam globus vitreus manu, linteo , aut charta celeriter perfriffus calet. Sic incalefcnnt corpora alia tritu & afifriflu mutno quocunque loco; in fummis apicibns montium, aut m cavernis profundiffimis , & quocun-que tempore ifbtd tentetur. Sed fi fic, fluidum fubtiliffimum, quod caiefacit , expandit , inflammat, folvitque corpora , eft cbique, & per omnia diffufum. In cafibus ftquidem propofi-tis, ac fimilibus de novo fecundum fiiam entitatem generari dici non poteil:, ut notum eft ex Metaphyficis; dicendum igi-tur illud per omnia corpora, qune confricantur, & in omni eo-iiim vicinia effe diffufum , quodque attritu corporum calefa-fiat, urat, aliosque ignis effeftus prneftet, inde effe, quod at-tritu valido m motum vehementem his effeftis efficiendis ne-cefTarii m conritetur.
Prob.2. Vix ullum habemus corpus , in qno vis ele£lrica per affriftum excitari , aut cui illa commuhicari nequeat ; igi-tur corpus fluidum fubtihffimum , de quo quneftio, per omnia diffuiiim eft. Eleftricitatis enim effcihts tanta indicia eJus per omaia corpora diffufi faciunt , ut fine eo fieri vix a <ju<iquam afferi poffint.
Ut per affriftum calor vehemens , & ignis fenfibilis exci-tetur, corpora atterenda fint denfa , elaftica , valide inter fe crniprefTa, & celeriter confricentur Secus enim fluidum fub-"itiimum calefaciens , per corpora diff. ftim in motum vehe-f,entem j his effeftibus necefiarium non commovebitur. In «■'nc fiquidcm motum illud excitatur in calii affriffus per ve-•enientem, ac vtl ratorium motum partium infenfibilium cor-P<ris iiiiius, & altertus ex iis, quae atteruntur, quem motum Wt. Vbrfct Ge»fr. p.l,	L	ftn-
7«?	Physicve Gexeralis
ftridor attritoram indicat. Hic autem motus partinm infenfi-bilium non tam facile hnbetur , fi corpora coafricanda denfa, elaftica, valide compre.Ta, & celeriter fuper fe a£la non fint. Nam fi fint rara, aut nonnifi leviter appreiTa comparare ad mo-lem in paucis fe punftis contingent ; atq-e idcirco ex affriilu partes eorum exiliffimne motum vibratorium , eumque vehe-mentem obtinere non poterunt. Si denfa quidem , & valide comprelfa , fed tardius fuper fe mota fint , contingent fe in multis pun£iis, fed motus partium erit tardus, & non vehe-mens, & propterea non multum augebit motum fluidi calefa-cientis in iis diffjfi. Quodfi vero denfa quidem valide com-prelfa , & celeriter fiiper fe acta, (ed non (imul elaitica fi.it, qualia funt aurum, plumbum , & alia mollia , partes eorum infenfibiles non movebuntur motu vibratorio , feu ofcillatorio refultando in loca, e quibus emot® funt , nifi po(t longiorem motum , quo jam propius ad eleme lta eorum perventum fue-rit, fed potius moleculae eorum diveiientur , partes fibi apprek fie applanabuntur.
10$ Coroll. Si corporum in attritu horum quatuor omnia con-currant, citiffime fummus producitur calor, & accenfio ; ut fl laminae chalybex fibi vehementer appreiTae celerrime atteran-tur, aut filex chalybe longiore du£tu feriatur. Si nihii horum adfit, nullus efficitur calor , ut fi plumas fuper plumas hac atque illuc leniter ducas. Si haec in mediocritate habeantur, mediocris gignitur calor, non vero accenfio. Si denfitas, ela-fiicitas fit quidem mediocris, fed comprelfio, & celeritas af-friflus ingens, non foium calor, verum etiam accenfio habebi-tur, quamvis tardius , ac habita fuiffet ex affri£tu denforum una, ac elafticorum; ut fi iignum durum ac ficcum fimili va-lide appre(fum celerrime affricetur. Ratio primi e(t : quia at-tritu corporum fic facto habentur omnia requifita ad fluidum ca-lefaciens m motum vehementem excitandum ; ratio fecundi: quia nullum eorum adeft; tertii : quia habentur i.i mediocrita-te; quarti: quia compreiiio, & celeritas nimia poteft fuppiere defectum, qui e(t in deafitate, & elafticitate.
Et fane celeritas nimia affri&us fiepe non mediocriter fup* plet defe£lus aliorum requifitorum ad generandum attritu ca-lorem. Sic licet manus hominis non fit multum denfa, fi ta-men funis illa fortiter comprelfus celerrime per eam ducatur, potenter incalefcit; giobus e tormento emiflus quia omni vea-to multo velocius fertur (conficit enim uno miauto fecundo pedes 600 , quo tempore ventus rapidifiimus , qui aedificia, turres, arbores fternit, ex mente Mariotti non percurrit am» plius , quam pedes 224 ) ab attritu aeris, quamvis femper no-vi, incalelcit. Ab attritu inquam, & non a pulveris to.men-
tarii
Dissertatio Prima.	5)9
tarii igne. Quia glnhus in hoc igne judicio Boerhaavii vix una mniionefimi parte horae, aut una trecentefima parte minu-ti fecundi permanet. Certe fi huic in libero aere pofito plus etiam pulveris torme tarii lupponeretur , eo fub illo fuccenfo is tantum non incalefceret. Ex his autem patet fufficere ad generandum attritu calorem in corporibus attritum etiam non mutuum.
Ex diftis autem facile redditur ratio. i. Cur hyeme cor- 104. pora invicem attrita citius incalefcant, & ardeant , quamsefla-te. Quia nempe ex n. 94 corpora fiigida funt denfiora, quo autem illa denfiora fiint, eo ceteris paribus attritu facilius in-calefcunt, inflammantur. 2. Cur fi duris inter fe atterendis corpns molle interjiciatur, parum, aut nihil incaletcant: ut fi cos oleo, aut febo unfta, aut continuo aqua madefa&a fiib cul-tro, enfe appreffis rotetur, hcec parum, aut nihil incalefcunt. Quia icilicet hoc corpus molle interje&um duns, horum con-tacium immediatum in multis partibus praepedit, lubricumque corpus unum fuper alterum efficit , & idcirco motus vibrato-rius vehemens in eorum partibus inienfibilibus excitari nequit. Iuterea tamen fi cos fola aqua madefacta fit , & celeritas., ac compreffio in attritu augeatur, enfis chalybeus fcintillas funde-re confpicietnr ob rationem numero priore datam. 3. Con-ftat: cur periti artifices in fiiorum artefa&orum iis partibus , in quibus per rotationem affridum fieri necefle eft frequentem & validum metalla mifceant ita. ut durum molle atterat ; uti etiam cur molendinorum axibus ferreis non ferrum, fed plum-bum , vel etiam lignum , hocque madefaciendum, aut ungen-ckm fubjiciatur Si emm ferrum fubj ceretur . nifi continuo his q idpidm pingi e interponeretur, paratum elfet ob attritum molendini incendium Facile etiam currus multum onerati per attritum fucceuderentur fi hori.m axes non ungerentur. 4 Cur licet fanguis annrialium mollis & humidus fit, motu tamen per arterias incalefcat? N rnirum eft comprelfus ille in arteriis, & veni .per quas meat , & cum ille , tum arteriae 'Jnultum elaftic.v funt, ut pulfiis harum latis indicat. Fluidum Prcinde calefaciens, & expandens in motum vehementum & celerem e-xcita; >r quem fanguini quoque, & reliquo animalis cerpori communicat. iuteriores animaiium partes ab aere cu-teni anib en.e , qui has refrigeiare polfct , remotae , ne ob nnL.ltas arterias in pulmonibus prEfercim concurrentes, nimi-calerent, caiorq'e h.c dlis fieret lethalis , auftor naturae •UJLUS de refp.rio fingulis providic, per quod aerem interius reln&erantem continuo haurirent. Fieret lethalis , dixi : adeo Cnnv. h vc lefrigeratio illis neceffaria , ut homo in caiore aeris «xtenous j/2° Fahrenheitiani, d u vivere non poffit, in ca-
L 2	lore
7«?	Physicve Gexeralis
lore i4«S° aviculne incra 7 minnta incereant ; fed nec cmes, feies piures horas vivere valeant , ut teatamiaa Boerhaavii docent.
lOf 4to- Corpus, quod corpora calefacit, expandit, eft fluidum ab atbere probabilius indifliv.Slum. Prob. Ltimen, ut fuo loco di-cetur, probabilius e(t ind (tinftuin ab ithere ; igitur corpts quoque,quod corpora calefacit, expandit &c probabilius e(t ab eo indiftin£tum. Lumen quippe cum fluido , de quo nobis hucusque fatis prolixus fermo , in ommbus convcnire videtur. Elt enim corpus , eft fluidum , illudque fubtilijfimum , per omnia diffufum , ut probatum e(t breviter Met. n. 261. fed Iu-men etiam calefacit, cxpandit, difcerpit , inflammat , liquat, fundit corpora, atque etiam plura in vitrum commutat. Nam radii folares a fole in corpora vibrati ea calefaciunt, quapropter etiam expandunt ( n. 91.) 2. Radii lolares vitro convexo etiam minore excepti fomitem , aliaque facile combuftilia ac-cendunt, inflammant.
3. In foco *)vitrorum Tfchirnhaufii foli die fereno oppo-fitorum aqua parvo vafe contenta absque mora ebullit rami virides, humidi , ligna in aqua macerata momento flammam concipiunt; frufta metallica tenuia fenfim liquefcunt ; lateres in fole ficcati illico rubent, ac fubinde in vitrum deliquefcunt; fulphur, pix in aqua ipfa pofita liquefcunt ; quin & tenerum Iignum aeftivo tempore lub aqua in foco hujus vitri iaterius to-tum in carbonem nigrum redigitur , quamvis integrum appa* reat; eo quod aqua ipfi contigua tanti caloris, quantus ad cor-ticem comburendum neceifarius, incapax ob immediacum fui cum cortice contaflum hunc a combuftione tueatur. Cineres quorumvis vegetabilium in hoc foco ocylfime vitrefcunt , eva-nelcuat; nitrum temporis momento fit volatile , ut teftatur Boerhaave ex Aftis Academiae Scientiarum.
Demum corpus quodvis combultile pofitum in focum fpe-culi Yiicttiani absque uila mora vi fumma ardet , ftve ficcum illud fit, five humidum; fic ramus craifus viridis fi per fo-cum hunc agitetur, parte qua focum attingit , flammam con-tinuo exhibet. Ia hujus fpeculi foco fex frufta metalli , aut femimetalli intra breve minutum fuccelftve appofita fundun-tur, lapides, & faxa momenro funduntur , & in vitrum ver-tuntur; cupellas ipfas docimafticas , quas intenfiffimus igiis vulgaris illaefas relinquit, lumen folis in foco hujus fpccuii in i£tu oculi fundit; lateres, argillam, areaam, crucibula , mar-
mor,
*) Focus vitrl radios (olis refringentis, ant fpeculi eofdera radios tC" fle&entis dicitur locus iiie in eerta a ritro diftantia , aut (pecalo pofifuS' in quo radii colliguiitiir, feque iutetfecaat , quapropter in ijuo mai"0c «runt.
DlSSERTATlO PRIMA.	gf
inor, ja^nidem , porphyriten ia vitrum fuadeado commutat. Illos ipfos lapides , e quibus furai pro ferro liquando coaficiun-tur, quique per annos iatenfifTimum ignem vulgarem finenoxa ferunt, lumen folis in foco fpeculi Villettiani iiiico liquefacit, & fufos in vitrum abire cogit.
Lumen igitur cum fluido , de quo agimus, in omnibus iq5 omnino convenit, quapropter vera quoque apparet etfe noltri fyllogifmi principis condufio (n. 89} qua illatum eft : cor-pus (ubtiliilimum , fluidum , per omnia diffufum , ab sethere probabilius indiflindum etfe ignem. Hoc fluidum fe folo abs-que fulphurearum, aliarumque heterogenearum particularum a fe exagitatarum congerie confideratum non eft ignis vulgaris, ut jam didum; eft igitur elementaris, in quem inquifivimus. iEther proinde, aut fi vis lumea eft ille ignis purus , ele-mentaris , de cujus exifteatia, natura , inter Philofophos lites. Snis tamen hic effedibas le ignem effe non prodit , nifi co-piofus in motum vehementem, expanfivum a fole , igne vul-gari, aut attritu corporum concitetur. Unde nos aetherem ignem vocabimus, cum effe&u calefadionis, expanfionis, com-buflionis fe ignem teftatur alias lumen , aut oetherem illum dicemus.
Scholinm. Cum argumentum affertionis noftrne potiflimum a 107 vitris Tfchirnhaufianis, & fpeculo Villettiano defumatur , & apud omnes Phyficos ingens fit illorum nomen , quae ad eo-rum notidam faciunt, hic paucis expono.
Vitrts Tfchimhimfianis gaudet Dux Aurelianenfis ; nomen ab audore fuo Clariifimo Tfchirnhaufio obdnuere. Sunt utrin-que coavcxa, amplitudo eorum fpeftata diametro eft pedum 4, foctis vero pedum 12, latus fesqui pollicem. Speculum Vi' ietiianum eft fj>ecuium concavum ialtar fphaerae partis iaterioris, politiifimum , ex diverfbrum metallorum mixdone a Viletto celebri artifice, & ejus duobus filiis Lugduni in Gallia fadum. Hujus diameter eft pollicum 4j , focus ab eo diftat pedes 3 & v, latus eft nounifi femipollicem. Hoc fpeculum focum habet inter fe & folem in aere, extra fuum fundum tamen; non vero ita, ut ipfum inter folem, & focum fuum confiftat, t|t confiftuat vitra Tfchimhaufiana. Nam hoc , utpote metal-bcum, coiligit radios refledendo eos ad focum, non vero per 'e tranfeuntes refringendo , quod vitra faciunt. Atque hinc
quod quamvis fpeculum Viletd minus fit in diametro, ac propterea etiam radios folis in fe incidentes pauciores ha-^t, quam vitra Tfchirnhaufiana; his tamen potentiores ef-rectus praeftet , ut vidimus. Tfchirnhaufiana enim vitra_», ^«emadmodum & alia multos radios folares a fua fuperficie rerfectunt, non paucos etiam in fe abforbent ; Vilettianum au-
L j	tem
7«?
Physicve Gexeralis
tem prreter eos , qui in ejus fuperficie lorbentnr , plerosque fuum in focum rem'tt;t.
108	Ol fervatum eft & vitra Tfchirnbaufii, & fpeculum Viletti intra horum matutinam, & jtiam pomeridianam die fe-rena prft pluviam potentifiime ure e. Cujus ratio fit : quod die ferena poft pluviam exha!at;on:bus , & vaporibus liberior ft atmofj; h^ra aerea. qi am alias v infuper quod intra horam joam matutinam, & jtiam pomeridianam (olis radii non vi-breatur per tam long' m fpatium atmofphaerae aere® , quam ante illam , vel poft nanc , atque idcirco minus ab atmofphse-ra aerea debilitentur. Si enim ( lig. g ) fit terra T , atmo-Iphsra A B, foiis motus diurnus per circulum S S ; habita-tor in E. Radii folis in ortu tranfibunt per (patinm atmofphae-tx A E, 9na per T E, i;4 per GE, per HE ; quapro-pter ante horam i nanv & poft per multo longius fpatium atmoiphaerne ferentur , atque inde debiliores quoque erunt , quam intra horam ^am & ^tiam. 2. Speculum Viletti tem-pore frigido magis uric r quamcalido, & in aeftate poftquam incalefcit, minus urit , quam prius. Quia tempore frigido denfius eft, quam calido (m 91 & feqq. ) & idcirco luis in poris rndios pauciores abforbec, plures in focum refleflit tempore frigido , q,uam calido, & geftate antequam incalefcat, quam poftquam incalefcit. 5. Q_amprimi'm lpeculum Vilet-tiauum panno, aut velo candido obducitur, ejus in foco fummus ille ignis evanefcit, nullus perapitur calor major , quam fit ia reli.}uo aere, pariter ceftat ejus in foco calor ille vehemens, ut primum fpeculum a fiife avertitur; quia definit in eo vibra. tio tot fblarium radior mquot, antequam fpeculum obduce-retur, averteietur, in eo fierunt.
109	Phoeaomenon hoc non fubfiftere oftendit eorum opinio-nem, qui ignem elemeatarem ceafeat quidem elfe fluiduio fubtilifiimum, per omaia diffulum, at ab aethere , feu lumiae tamen diftiniium. Si ensm a iumine diftinfium fluidum ef-fet, qui fieret, ut velo candido Vilettiano ob etio in ejus foco momento calor defineret, & hoc ablato rurfus illico poteatif-fimus adeflet. U de radii folares taatum fliudi igaei momen» to adducei dnt ? Neque eft, cur folis radiis folaribus potentilfi-mum illum calorem mire adeo ia foco Viliettiani urentem ne-gemus. Nemo negat a folis radiis calefieri corpora , in qu3e illi incidunt, five ii fint direfti, five reflexi v ex tota apertura fpeculi concavi radii fola.es in focum ejus refleduntur , focus Vilettiaai ad totam aperturam fe habet ut 1 ad 7196 , Tja* propter in foco hujus radii folares erunt fepties millies, tre-ce.ities , nonagefies fexies plures ( fi omnes ad eum rerleci» ponantur ) quam in reliquo aere. Si lta, admuius fepties
DlSSERTATiO PrIMA.	t?
millies major erit calor in foco Vilettiano , quam in reliquo aere. Tanto autem major calor quautos effeftus dabit 2
§. I I.
Refpondetur ai ea, qua htc objtci pojfunti
OT?j, i«io: Si ignis elementaris elfet flnidum per omnia dif- no fifim, fi non uri ab eo , ejus adminus calorem femper feitire deberemus; non lentimus autem ; ergo. Maj. prob. Si non deberemus hunc (emper fentire, eifet ideo: quia non ha-beretur femper ejus motus requifitus ad caloris fenfationem in nobis efficiendam; fed hoc dici nequit; cum juxta difta ignis elementaris non diftinguatur ab cethere , & aether continoo fit in motu.
Neg.maj. adprob.. cottc. maj. neg. min. ad hujus caufalem dico: efle quidem ignem elementarem femper in motu , ac propterea etiam ab eo femper aliquem calorem eifici in corpo-ribus f n. 96 cor. 2.) at non efficitur ab eo femper tantus , quantum illum e!fe oporteret, ut femper calorem fentiremus. Nos enim calorem tum folum fentimus; cum ignis organum tafius noftri notabiliter immutat, p.irticulas infenfibiles corpo-ris noftri aut in motum vibratorium excitando folito majorem, ut cum ignis corpori proxime admovetur; aut adminus majo-rem illo, qui in illis prius fuit, ut fi manu valde refrigerata corpus tepidum tangamus. Unde fi corpus noftrum caleat ca-lore moderato , cui atfuevimus, ad illum nec advertimus , in-terrogatique num caleamus? nos nec calere, nec frigere dici-m»s. Qiiod fi vero corpus noftrum caleat calore minore, quam fit, cui alfuevimus; non folum calorem non fentimus, verum etiam frigemus , quamvis calor ille flt non modicus. Sic fi caniculae aeftum copiofior pluvia interturbet , ventusque ' sccedat, frioemus omnes; interea dum ita frigemus, calor in aere tefte thermometro tantns eft, ut fi ad tantam intenfio-nem hyeme rigida, qua frigori confuefcimus , cubiculum ca!e-heret, in eo perfiftere cb caloris magnitudinem non poffemus.
tx his vero patet fenfum taftus noftri non refte affumi pro criterio caloris , quod ultro quoque oftenditur. Defcendat m Su"piam coelo aeftuante in fpecum ftbterraneam, frigus fuavif im"m ln ea reperier, defcendat in eandem hyemerigida, ca-°rem blandum in ea percipiet; atqui sftate fpecus illa call-Q'or eft, quam hyeme , aut fi nimium profunda fit , teftibus erum thermometris, a?que calida. 2. Accipiatur in manum tnam laP's hyemali frigore, aut fi neftas fit , glacie refrigera-s' durn dla ab hoc bene refrigeretur; in alteram manum fu-
ma-
£88 Phystcje Generams
iriatnr lapis ad ignem i»-a mnderate caleRjflus , ut is adTuic maan teneri pofHt, finatnrque manus ab hoc bene calefieri; tum depofitis his accipiantur ad id pnrati duo lapides alii tern. perati caloris, & fr gidtis ex his fentietur ille , qui in maiwnj prius a lapide calido calefaftam fimptus fuerit ; cabdus vero ille, qui manu refrigerata f ierit apprehe.iliis. Thermomet um accnrate fa£lum folum eft , quod nos de calore fmceie edoce- ' re pored.
112 Obj. Si ignis elementaris eflet corpus flnid -m per omnia diffulum , probaretur etiam inde, quod corpora in eo-dem loco fpatiofo per aliquot horas pofita aeqne caleant , at« que adeo , quod is fe per corpora aequabiliter diffmdat, modo horum aliquod ab igne vulgari, aut a fole non calefiat fed il-lum fic diffmdi verum effe non videtur, Nam fi marmor, ferrum in eodem loco fpatiolo cum ligno, panno, pluma pofi-tum manu attingamus, majus frigus ex illorum conta£Iu per-cipiemus, quam ex contafln horum. 2. Experientia docet, quod ejufdem cubiculi calefa£Ii pars fiiperior magis calida fit, quam inferior; ignis igitur per corpora aequabiliter non diffui> ditur.
Rr. Cohc. maj. neg. mitt. non obffante ejus canfali.^ Ditluifi enim jam efl fenfiim taftus pro criterio caloris non retle afTu-mi, fed de hoc thermometrum decide e oportere. Hoc au-tem corpora in cafu propofito ejufdem caloris effe docet^n.99. exper. 4. ) Cur igitur majus frigus percipiamus ex conta£Io n.armoris, ferri, & cujufvis corporis denfioris, quam ligni pln-mae, & alterius rarioris ? R-. iftud inde evenire , auod corpus denfius, marmor e. g. motum vibratorium particularum in-fenfibilium manus noifr^ illtid contingentis, in quo motu ejus caior %onfiffit, magis imminnat, quam. rarum , quae iinmiriu» tio in nobis frigoris perceptionem caufat. Hoc ut in aperta ponatur, advertendum eft cnrpus hominis fani contineie in fe caloiem fere 95° Fahrenheitiani ; corpora vero circum nos pofita , aere temperate caiido erunt calida calore circiter 50°. Utcunque enim coelo aefiuante aer rariffime ad 84° pertingit, in calore vero 520 aqna conglaciatur. in corporibus promde circum nos pofitis motus vibratorius partium infenfib.lium mul-to minor eft, quam in maau, qua hic corpora tangimus. Hoc ct m ita fit, particulae infenfibiles manus h.tc corpora tange'1-tis particu as lnienfibiles corporis tacti fegnius motas motu ad majorem moti.m urgebu.it quidem , fed ipfae quoque & iliis in motu fuo impedimeiitum h.tbebunt , quaatumque mo-tus illis communicabunt, tantum de fuo amittent, donec ao aqualitatem motus veniant. (" 11 99. exper. 3. ) Atqui pljres parciculae inleiilibiles iegnius rnotae maais imped>eat celeriu»
mo-
D ISSERT ATIO PRIMA.	89
motas, quam panciores pari motu prius rnota: , utque plures fegnius mots ad aequalitatem motns cum celerius motis ve-niant , has longe plus motus amittere necefle eft , quam ut veniant cum paucioribus. Igitur cum in corpore denfiore plu-res multo particulse contingantur a manu , quam in rariore, per contaflum corporis denfi multo magis imminui oportet naotum partium inlenfibilium manus, quam per contaftum ra-rioris , quapropter majus quoque fiigus fentiri neceffe eft ex contaftu iilarum, quam harum.
Ex his autem confeqnitur primo : minus frigoris nos debe-re perfentifcere ex contaflu folius aeris ut ut fiigidi , modo is quietus fit, quam e contailu corporis cujulcnnque alterius ei-dem aeri diu cxpofito. Quodcunque enim illud fit , erit aere deufms. 2. quod homo,qui fuis in membris majorem habet ealorem, majus frigus fentiat ex conta£lu alicujus corporis fri-idi ceteris paribus, quam qui habet minorem , idem quoque omo in parte corporis magis calida , quam minus ca'ida. Nam multo amplius motus vibratorii illilm fuis in partibus in-fenfibilibus, aut eundem in parte magis calida , quam minus ealida amittere neceffe eft, ut ad requalitatem motus cum par-tibus inlenfibilibus corporis tacli veniat, quam illum, cujus in membris minor eft calor, aut eundem in parte minus calente^ <}uapropter major quoque immutatio in organo ta£lus illius r quam hujus, aut ejufdem in cafu fecundo accidet; major autem immutatio in organo fenfus facta perceptionem vividiorem ex-citat.,
Ad akerum dico cubiculi calefafti partem fuperiorem initio snde e(fe calidioiem, quod partes aeris diiatatae , ac eam ob rem fpecifice leviores effeftx una cum igne eiementari eas ex-sgitante ab al is nondum dilatatis furfum protrudantur. Quod fi vero longo etiam poft calefa£tionem tempore iftud ia cubi-cvilo deprehendatur, ratio erit communicatio- aeriS' externi fri-E'di per rimas feneftrarum ac portarum in cubile irrumpentis ,.
cum interius jam ca!eft£to frigidior , denfior , atque inde gravior fit, imum cubiculi ab illo occupari ex legegravium de-beoit, neque prius in tali cub;culo ignis eiementaris pari ubt-Vls motu fervato per totum cubiculum aequabiliter dif&indi po-ter|t, qpam aer interior cum exteriore ejufdem caloris fiat 5u°d ipfiim ignem elementar.em aequabihter per eorpora difi 'undi docet.
Obj. 5tio: Si ignis ekmentaris ubique diffufiis eflet,. in loco vento perv.10 fla. te vento deberet e!fe calidius ,, vel adminus. Xcll|e caldum, quam in Ioco a ventotutov aer enim a vento «onimotus attr tu fuarum partium ignei fluidi motum augeret;.
7«?
Physicve Gexeralis
verum »qne calidum non eil ; multo enim amplius vento expofiti frigemus , quam. in loco ab eo tuto ; ergo.
Pt. Difi. maj. deberct eTe calidius , aut «que calidum re-ipfa, conc. maj. comparate ad noftrum fenfum, neg. maj. & pa. riter difi.min. neg. conf. Duo hic afTeruntur, primum : quod in loco vento pervio flante vento fit aeque caiidum reipfa, ac in loco, in quo ventus ob obftacula e. g. parietem non feati-tur, modo in hoc exiftens aer cum veatofo liberam habeat_i communicationem , five enim thermometrum mobilitlimum vento exponatur, five ad ejufmodi locum a vento immuaem iocetur, in eodem gradu immobile perfiftet. Alterum : quod non fit sque calidum comparate ad fenfum noftrum. Hujus autem ratio eft: quod ventus auferat atmofph eram noftram ca-lidam, motuque fuo etHciat, ut aer multo frigidior , ipfeque lemper novus corpus noftrum contingat. Iftud ut intelligatur, revocandum eft in animum id , quod proxime fuit diclum. Hominis fcilicet fani adultioris calorem elTe fere 920, iafa.itis etiam 940; particulae igitur infenfibiles homiais ad cutem quo-que, motum vibratorium, & dilatationem ab igaeo rluido ha-bent non modicam. Hoc fluidum cum in motu mag.10 apud hominem fit, atque inftar aliorum fluidorum diffundatur per vicina corpora (ut vel ex eo patet, quod muiti homines cubi-culum aliquod frigidum fubingreffi iilud brevi tepidum red-dant^ extra cutem continuo erumpit, & aerem in poris ex-timis, & ad cutem fitum, etfi non ad parem , ad majorem tamen motum concitat, quam fit in reliquo aere. Erumpuat continuo cum igneo fluido e corporibus noftris eciam eiHuvia caiida, quemadmodum de tranfpiratioae diceada doccbuat, quae (ive ob eam , quam ipfa habeat, five ob aeris parcicHlarum levem cohoeflonem non illico omnia a corpore abfcedunt , fed magna eorum pars ad cutem commoratur. Ex his etffuviis, aere cuti contiguo, ac per erumpens fluidum igaeum calefe-£io confurgit hominis, & aliorum etiam animalium atinofphae-rula, atque hominem contra frigus aeris non parum tuetur. Cum igitur haec atmofphaeruia in loco a veato tuto cutem no-ftram ambiat', licet in eo aer aeque frigidus ftt , ac in loc° ventopervio; non mirum , quod in eo nullum , aut mitius frigus fentiatur. Ex adverfb , quia in loco veato pervio J ven£o flante haec atmofphaerula a nobis removetur , fuccediC-que ejus in locum aer contiauo novus cutem noftram proxii«e contingens, quamvis ille caloris flt temperati , qualis eit {8 < necelfario ab eo frigus percipimus. Magna enim eft differenti» inter calorem $8° & 92°. Hinctantum prope eft a tali aer« continuo novo contingi, quantum induflum eodem in aerediu-tius fervatum corpori inducere.
PTS9ER7 ATTO PRTMA.	pi
Confirrrantur hic difta: Si flahello ventum contra nos ur-genmus, aut dlgitum ad follis du£li orificium fervemusv frigus fentimus. Si adverfus thermometrnm aerem flabello concte-iruis , ant ad ejns ex folle meatum (ervemus, illud flat immo-tum. Atqui fi ventus follis aut flabelli effet frigidior , ther-mometri fpiritus , aut hydrargyms defcenderet (n. 94) igitur aer flabello commotus, aut ex folle propulfus, ac proinde eciam venti cujufvis flantis non eft fiigidior , quam alter pacatus cum eo libere communicans.
Ex his autem patet ratio; cur fi in digitum ore contrafto fortius flemus, in eo frigus fentiamus ; fi vero ore didu£to, eumprimis lenius iftud a nobis fiat , talorem percipiamus. Nempe in pofteriore cafu nec atmofphxrula digiti tollitur, & aer calidtis cum igneo fluido corporis noftri ad atmofphnerulam digiti acccdit; in priore autem & atmofphsrula digiti fortius flaudo auffertur, & cxtra nos pofitus aer forti flatu commotus digi um allambit.
Kegari tamen nequit quofHam ventos frigidos, & quofdam calides efle; apud nos enim frepe feptentrionalis frigidus eft , & anftralis calidus. Cum fcilicet ille e frigidis a nobis remo-tioribus feptentrionalibus partibns, hic vero ex remotis aultra-libns regionibus affiuit. Verum hoe diftis non officit; cum his ventis flantibus aer in loco ipfis non pervio fit ejufdem cum illis temperici, modo cum iilis libere communicet.
Obj. 4to. Poteft dari calor absque luce ; fed. fi fluidum 117 igneum eflet idem cum oethere, calor absque luce dari non poflet; lux enim in motu aetheris pofita eft ; ergo. 2. Cubi-culum ante ortum folis hyeme calefaftum orto fole ncn inca-lefcit magis, quarrvis lux in cubiculo augeatur ; fed fi flui-dum igneum idem effct cum aethere, magis incakfcere debe-ret. Kam etfi folis ortu aether in cubiculo non augeretur, ac-cederet tamen illi a fole major motus, quam habuerit anteor-turn fohs; cm [ux diurna habeatur a motu aetheris per folem ^necta. 3. Vitra candefada lucis radios non tranfmittunt; fed " 'fenis elementaris cum sthere idem foret r ratio non effet, Cur illosnon aeque, ac dum frigida funt, transmitterent; ergo» 4* Aer montis Pici menfe Augufto tam eft frigidus, q.uam in ,dum eft acerrimum gelu. a) In altilfimis Americae' JJ^ontibus Cordiliers Peruviae iacolae non raro luce excoecantur, A F]us ar.tem frigore pereunt; fignum igitur eft, qnod igneum ° m d ftinfti m fit ab aethere.
Ad 1 nmm: conc maj^ieg. min. caufalem ejus Aifl. lux in H8 motu aethens reaffinto , & parallelo polita eft cohc. cauf. in
M j,	motu
a) IKilofophic, Tranfaft. T. 5. Spcfi.de U nitw. 34, Eni». i*»
92	Phystcje Gejteralis
motu ejus qualicunque neg. cauf. una cum conf. Poteft etenira stheris motus magnus in aere, aliisque corporibus dari , qui horum partes ad motum vibratorium excitet, ficque calida red-dat, quin per hoc detur in aere motus xtheris reftilineus, parallelus. Plus enim ad hunc , quam ad illum requiritur. Nara ut illedetur, fatis eft , ut exagitatio ejus be.ie magna fiat, quomodocunque demum illa perficiatur; ut vero detur pofle-rior, necelfe eft , ut corporis alicujus partium minimarum col-leflim fumptarum xquabilis, eaque creberrima olcillatio a ce 1-tro ad peripheriam exiftat. Hxc non femper datur , dum di-tur in corporibus motus vibratorius , atque ideo nec femper lux exiftit, dum exiftit calor.
XI9 Ad 2dw.c0nc.maj.neg. miti. Cum enim fluidum igneum . juxta naturam fluidorum continuo fe(e diffundat arquabiliter, donec demum cum reliquo ad squilibrium veniat ; cubiculura ante ortum folis calefaftum plus- caloris amittit ob diffufionera per vicina corpora frigida , quam a radiis exorti folis hyeme obtinere poftit. Hyeme fiquidem a nobis fol amplius, quara aeftate diftat, radiis obliquis , ac propterea debilioribus nos ferit; cum hos multo longiore fpatio atmofphaene , hujusque denfioris ad nos ferri necelfe fit, quam aeftate, ut facile colli. gitur cxfig-9- n.ro8.H:ic ex caufa cubicula ante ortum foiis cale-fa£la non calefieri a luce folis inde patet quod fi quifpiara cubiculum aeftate ante ortum folem calefaceret , ille profeflo in eo orto jam fole majorem calorem experiretur ; cum radii fclares aeftivi, procul etiam omni calefa£lione fa£ta per ignera vulgarem, aerem externum ac cubicula mflgniter calida reddant.
Ex his ratio quoque reddi poteft , cur hyeme apud nos multo minor fitcalor, quam aeftate. Quibus accedit primo: quod hyeme radii folares direfti noftrarum regionum folas illas partes feriant, quae adeo oblique procedenti fbli direfte obver-tuntur. Hae autem admodum paucae funt, fi cum iis compa-rentur, quae ab iis seftate pulfantur. Multi enim montes & colies, mults vailes, & alia etiam, quae plana dicimus , foifo-lis plena funt, atque adeo talia, quae aradiis folis hyemalibuS dire&e attingi, ac exagitari ad motum vibratorium nequeunt. Partes, quas lol non attingit, quaeque non nili exili motu mo-ventur, retardant motum earum quoque,quae a debilibus fo'lS radiis in motum aliquantum aguntur. Parum igitur a fole ca-lere polfunt tempore hyemali regiones noftrce. Deinde ipfo , quod fol regiones noftras hyeme obliquis radiis feriat , apud nos multo minor eft copia reflexorum radioram , quam aeftate, in qua re£lioribus radiis folum noftrum petitur. dii folis undique a corporibus reflexi cum direitis concurren-
DlSSERTATtO PRIMA.	53
te5 :eftate aeri, corporibusque ipfi merfis motum vibratorium conciliatit; igitur cum radii reflexi hyeme pauci fint comparate ad radios reflexos aeftate, ex hoc quoque capite calorem apud nos decrefcere eft necefTe.
Ad •• neg. min. Cum enim in vitris candentibos par-tes minimae motu in omnem partem vibratorio celerrimo fe-rantur, poros reftilineos radiis lucis non aeque , ac frigida pro tranfitu praebere poffunt.
Ad neg. conf. Nam etfi fluidum igneum cum aethere idem fit; frigus tamen in montibus nominatis, ac aliis praeal-tis aeftate quoquc effe poteft. Calor etenim in aliquo loco fenfibilis non habetur ab aetheris quocnnque motu, aut etiam fnotu fufficiente praecife ad lucein •, fecus nos quoque hyemali die quavis calorem fentire deberemus. Verum requiritur ad hunc vel Tadiorum admodum magna, eaque fortium colleflio, vel fi hxc non nifi mediocris fit , ignis centralis per evapora-tiones, & exhalationes valida a&io. Sic quia in foco Vilet-tiani magna admodum radiorum folarium colleftio habetur , habetur & ignis fummus, de quo nobis in natura conftat. Ia locis non nimium editis aut planis, quae fbl fuis radiis recho-ribus luftrat, quia habetur radiorum dire&orum & reflexorura copia bene magna, nec deeft in iis aftio ignis centralis per evaporationes & exhalationes calidas, calor quoque habetur in iis major,aut minor pro ratione radiorum copiae, & aftionis ignis centraiis. Haec ubi defunt , mirum effe non debet ibi deeffe calorem fenfibilem , regnareque frigus , quamvis ibi lux «opiofa non defideretur.
Atque hcec in monte Pico , aliisque altiffimis non fine ra. tionc deelfe dici poffunt. Etfi enim montes ifti aitiflimi radiis •direftis, iisque validis a foie in parte ipfi obverfa feriantur, paucis tamen iisque debilibus ob fuam altitudinem feriuntur refiexis; ex parte autem a fole averfa non- nifi reflexis debili-bus iliuftrantur. Radii autem folis dire&i , quamvis fortes , folam fibi partem tantarum moliom montanarum obverfam fe-rientes quomodo efficient, ut in iis calor fit fenfibilis ; cum calor, quem etficiunt, fe continuo per aerem , & moles ho-tuffi montium diffundat ? 2do Non incongrue dici poteft , in montibus his altiffimis deelfe etiam aftionem validam ignis centraiis per evaporationes, & exhalationes caiidas. Iliae fi-^uidem, qune in iocis pianioribus adfitis erumpunt , ad tan-taj? ahitudinem non nifl fortaffis pauciores evehuntnr per JPios autem hos montes ob denfifiimorum faxorum ftrata , qui. bus conftant, ignis centralis non nifl tenuiter aget. Is cnim potius vires fuas in partes planiores , in quibus illi mi-Us refiftitur, exeret. Certe fi hos moates natura ita finxif
M j	fet.
94	Phystcje Gejteralis
fet, ut ilTi inflar magnorum fpernlorpm coneavorum radioj folis in valles intra fe contentas refiefterent , non modo fiigus in iis non regnaret, fed etiam calor molefius frtpe percipere-tor, maxime fi ob ftrata fixca aftionem ignis centralis non im. ped rcnt. Ofiendunt ifiud loca feptentrionis noftri, quae qnam-vis fint fatis edita, nec nifi obliquis radiis a fole pulfentur, calores tamen cerris temporibus intenfos habent.
Hic dicta ferviunt pro ratione: cur in parte luperiore at-mofphaerae nofirae non fit tantus calor , quantus in inferiore ; immo frigus in ea tantum etiam obtineat r ut seftate grando in ea concrefiat, quamvis in ca ob raritatem aeris major fit co-pia aetheris. Etfi enim hujus phsnomeni ve.itus quoque fu-perior frigidus allapfus caufa dici pflit ,. ad hunc tamen con> fugere neceife non eft. Sufficiens fiquidem cauta frigoris in parte fiiperiore atmofphTEroe efe potefl : i. defeftus radiorum copioforum, reflexorum & fortium folis ; 2. defeftus evapora-tionum & exhalationum calidarum. Dum enim hae fenfim in altum protruduntur, calore fuo paulatim exuuntur ; cum flui» duni igneum paulatim ad aeqnilibrium fe componat. Non co-piofa fcla ignis elemcntaris , fed ejus valida commotio effe-fluum admirandorum igni propriorum eft caufa.
Obj. Si ignis elerrie.itaris effet idem cum aethere , ft< queretnr in locis sque ab aequatore diffitis debere elfe eun-dem calorsm ; nam in locis ab aequatore aeque diffids habetur aequalis radiorum folis vibraticc; quamobrem idem motus igniJ elementaris; fed in locis ab cequarore xque dniitis idem calor non habetur. Neapolis etenim Itali-e, & Pechinum Sinarurt» XJjbes quamvis eandem habeant latitudinem borealern , nihi» lominus tamen illic placida admodum hyems, hic algidiflitna viget. *■) 2. Sequeretur ab acccnfa candela totum cubiculuiu calefieri debere, cum ejus flamma aetherem in toto cubiculo in niotum agat r quemadmodum docet ejus lux toto cubiculo diffufa. Sequeretur etiam a luna adminus plena terram ca-lefieri debere. Hcrum pritis experientia cujusque , poflerins jnde cnmprtmis falsiim elfe oftenditur ; quod lunae radii fpe-culo Vilettiano, aut vitris Ffchirnhaufianis excepti , quanivis ocnlis vix fercndam lucem in horum foco fecerint , thermo-metri tamen fluidum in focuni pofitum ne ad unicum qoi-dem gradum promoverint.
Difl.maj. Sequeretur in locis ab 3>quatore aeque diffitis, quorum adjunfla lunt paria, debere eife eundem caf.rem, coiic. maj. in iis etiam, quorum adjuaita paria non (unt, neg. maj. & fjniiliter difi. min. neg.xenf. Nam jam dictum eil n. 120 afic»
Loco-
Guilielmjnus de pinclglo fulphuis» StiTemt» €>
DrsSERTATlO PRIMA.
loeoram, & aflione ignis ceatralis augeri <alorem , eo quod in loco uno prae alio ob fitum copiofior fit refiexio radiorum, in loco uno pr;e alio major a&io ignis centralis per evapo-rationes , & exhalationes calidas cumprimis fulphureas , quas tit ceteris plus implexi ignis elementaris in fe continent , ita etiam maxime aptse funt exagitationi per ignem, ut patet ex flamma, in qua praevalet fulphur aliis heterogeneis particulis feorfim confideratis, & inde; quod fulphure deftituta inflam-inari nequeant. Ut cetera fuis locis adferenda tace2m, mon-tes qnoque ob altitudinem fiiam nivibus ffcrati ratio e(fe pofi. funt, cur loca ipfis adfita ceteris in eadem Iatitudine fitis fri-gidiora fint. Aer quippe in his refrigeratus vicinum quoque aerem infigniter refrigerat , ut docet vicinia noftri Carpathu Atque ex his reddi potefl: ratio , cur Neapoli & Pechini hye-mis tanta fit diverfitas-; NeapolitaRO enim in folo magna eft aftio ignis centralis per evaporationes & exhalationes caiidas fulphureas, cujus non modico argumento funt montes Vefuvius & iEthna igaem vomentes, terraeque motus in Italia non in-frequentes; non eft autem haec a6Iio Pechinenfi in folo, mon-tes quoque Sinici ad hoc frigus non parum conferre dici poifuntu
idum & jtium ex Eo(lra de igne elementari affertione con- 124 fequi nego. Sol cum fit ignis vividiflimi, &juxta Tychonem terra ;40, juxta Calfinum autem iila major etiam millionefies, ad nos denfillimos, parallelos, eosque fortes radios propagat; onde non mirum , quod etiam terram calefaciat; at flamma candelae cum fit exilis, nec muitum vivida , radiis aetherem debihbus, & multum divergentibus ita propellit, ut quo magis ib ip(a diitant, eo magis ab ipfa divergant •, non poteft igitur illa a;therem propellendo calefacere, nifi in fua vicinia. Lunas tadii ob debilitatem cumprimis fuam calefacere terram neque-Unt; cum illi non fint ejus proprii, fed a fole ad ipfam propa-Sati, ac ab ipfa ad terram reflexi.
Obj. 6t0- Si ignis elementaris non effec difiin£Ius ab asthe- 155 je, noa poflet dari ratio: cur qusedam , ut piper , vinum-3 lumpta ab animali calefa£liva ejus fint, alia non item. Nam sther corporum poros aeqaabiliter permeat. 2. Si ignis ele. ™entaris effet lpfe aether, nec opus e(fet alio , ut sther cale-aj^cL* ^acet corpora , nifi ut concitetur in motum per snriftum, tum aeque chalybs percuflus chalybe fcintillas fiin-
x' 3C ^um ^ex Percut'tur '■> ^"od tamen non fit_». 3» Non efl credibile tantum aetheris intra poros laminarum fer-fsarum attritarum invicem (quarum fupra meminimus ) la-ere» ut illas invicem attritas candentes reddere poifit; ergo.
R:. ad
$$	Varsidx Generalts
ad iinm «fg. ant. Nam qnaedam corpora ab animalt ftmpta ejns calefaftiva elfe poffint inde: quod ipfa non moda in poris iuis ignem elementarem contineant (q<iod etiam aliis corporibus e(t commune J fed etiam in firis moleculis minimis ex eo copiofe componantur. Eo ipfo enim dum per humo-rem menrtruum, & calorem ftomachi ejus particulne exoivut* tiir, illce fe jungnnt aliis in ftomacho repertis , ac inde calo-rem in eo, non fecus ac in effervefcentiis corporum videmus, majorem excitant.
Alterum ant. pariter nego. Scintillulne enim , quas cha-lybs ex filice per affri£ium elicit , funt particulae filicis cha-lybe derafae, quas ignis elementaris affriftu chalybis ad fili-cem in motum vehementiifimum concitatus fundit in vitrum,. quae in fiia per aerem devolutione in fphaerulas abeunt, fphae. rulasqtie vitreas fe eifici microlcopio fefe intuenti teiiantur. Dum chalybs chaiybe atteritur , attritu hoc non abraduntur ejufir.odi particulae \ chalybs enim unus & alter firmius cohs-rentes habet partes, quam filex, & neque tam apta materia' vitro efficiendo condat, ac confiat filex. Dilcimus autem es hoc, quanta fit vis affriftus vehementis. Hic enim , ut pa« tet, lapidem in vitrum momento fundit, quod a radiis folari-bus colle£tis per Tfchirnhaufiana effici nequit.
157 Ad 3t;iun nmfeat. ant, ne%. cotif. Dico tranfeat. NaiB cum particulae aethereae mkiutiflaimae fint , omnesque poros la« minarum impleant, fi nimium! valide eommoveantur attritu, effeftum ingentem caloris, dilatationis, ac etiam candoris ef-ficere poterunt. Defeftum fiquidem copi;e ignis elementaris: ejus celeritatis motus magnitudo fiipplebit. z. quia candor Ia-minarum non habetur a folo igne elementari in poris lamina-rum latente,, fed etiam ilio, qui aJiis illarum elementis im-plexus earum moleculas ferri fua mixtione effieir. Ille enim motu vibratorio & expanfivo particularum ferri fafto, fefe a ce-teris elementis bona fui parte evolvit, jun£t.usq.ue reliquo effe-v £tum candoris efficit» 3. quia candor laminarum non habe-tur a folo igne elementari intra laminas contento , fed etiarn illo , qui faaa laminarum per calorem expanfione intra eas ir-ruit. llle eiiim ubieunque aliqua dilatacio pororum contingitr fpatiolum dilatatione faftum continuo explet eo ipfo , quod per omnia undique diffufus omne fpatium alio corpore non oc-cupatum ex hypotheli impleatmodo iliud ejus excipiendi exilitatem fiiam incapax non fir.
32g Ad extremum nota: veritati aTertionis illius, qua. dixim»5 omnia corpora calore expandi & fr gore contrahi non abftare ihud, quod ligna, aliaque vegetabilia, ac cumprimis caro ca-lore Gontinuato fenfim admodum contrahantur *7 cum nempe
DissERTATro PRrMA.''
exflccantnr; aqua vero conglaciata majus volumen obtineat; nam cur hoc pofterius accidat, dicetnr, cnm de frigore actum fuerit; illa vero etiam hoc fpeflato in eadem maiTa calida ma-jus habent volumen, quam frigida, fed quod fenfim demum contrahantur, ea de caufa evenit, quod ignis particulx partes eorum humidiores expellant ex iis, ac continuo eorum maifam imminuant. Aquam calore expandi nemo dubitat , fi tamea hjec diu ebuiliat, non folum in volumine fuo imminuitur, fed stiam tota in vapores abit.
§• I I I.
Explkantur phtntmena ignis elementaris.
PRimum. Calor ignis elementaris per corpora. propagatur i^p fucceffive, quoque magis a loco propagationis diifunditur, minor ille deprehenditur, deniqne fublata caufa calefaciente fenfim deficit. Ratio primi eft: quia etfi ignis elementaris per omnia corpora dilfafus fit, is tamen fenfibilis calefa£lionis ef feftum non praeflat, nifi ad motum , eomque magnum conci-tetur, quo corporum, per quae diffufus eft , partes exiliifimas ad motum vibratorium agat; ad motum autem illum ignis ele. mentarisin corporibus vicinis non nifi fucceffive concitari poteft» Cum hcec concitatio fiat, quatenus ille five ab igne vulgari, five attritu, aut alia caufa aliquo in loco vehementer com-motus fibi vicinum , htc rurfus fibi vicinum, ac fic porro mo-vet^ Hinc patet, cur fble aeflivo teffum alicujus domus feriente Primum fuprema ejus contignatio calehat, turn media , ac de-roum infima. Ratio fecundi efl: quia tgnis elemcntaris motus calorificus ortus in aliquo loco propagatur praecife ea de caufa, quod ille in eo corporibus aliis , ac alio igne elementari cir-cumfeptus dari nequeat , quin alium quoque ignem fibi vici-nurn, partesque exiliilimas corporum itidem (ibi vicinas com-rooveat, ac proinde quin has calefaciat. Non eft autem ad ejns motum neceffarium, ut ad motum fuo motui parem five sgnem elementarem tibi vicinum , five partes exilitfimas cor-porum fibi vicinorurn excitet , quin imo neque eas ad parem motum concitare poteft; cum illx ob vim cohaefionem ac gra» vitatem in ipfis efficientem huic motui obfiftant. Igitur m Joco illico vicjno jUj ; ex qU0 cajor propagatur , minor calor er,t, & qnia eadem ratio pofcit, ut iterum in loco httic pro---ime vicino minor efficiatur motus ; confequitur calorem de-1501 e femper minorem deprehendi, quo ille magis a loco pro-Pagationis diflunditur, quin etiam iilum fenfim extingui opor-teie. 1 ertii demum ratto eft :. tum quia ablata caufa calefa-Wt.PhtfttGiner. p.u	N	eien-
98	PhysiCj£ Generalts
ciente motus ille magnus communicatione fa£la aliis corpori-_bus lenfim imminuitur, tum quia a vi cohaefionem & gravita. tem corporum faciente fenfim eliditur ; donec ad aequilibrium motus calorifici cum vicinis corporibus minus calentibus ve-niatur.
jO 2<3um.Rariora corpora citius & facilius calefiunt, quam den-fiora, (ive, fluida illa fint , five (olida. Sic fi in vas aqus bullientis imponantur vitra, quorum unum (olo aere , alterum alcohole , tertium petroleo, quartum oleo terebinthinae, quin-tum aqua pura, fextum aqua falfa plenum fit, explorenturque fingula thermometro , primum & citiflime aer , dein alcohol, & iic porro calefa&a deprehendentur , & intra idem tempu-fculum eo alia aliis calidiora, quo illis (unt rariora. Ratio elh quia quo corpus eft rarius altero, eo minus habet (ub fuo vo-lumine materiae, & amplius pororum, quos ignis elementaris implet. Hic utpote mobiliftimus vitris in aquam bullientem immiffis primus in motum concitatur ; copiofior autem ille pauciores materiae partes utique dilatare citius , & in motum vibratorium concitare poterit, quam minus copiofus partes ma-teris plures, ut cuique apertum eft. 2. Dum corpora cale. fiunt, calor eorum non habetur a (olo igne elementari, qui in poris eorum latebat, fed per ingrelfum etiam alterius; fic dum in aqua bulliente, aut per applicitum ignem vulgarem corpora calefacimus, ignis elementaris per aquam bullientem fparfus, aut in igne vuigari comprehenlus corpus calefaciendum fubin-greditur. Atqui facilius ille corpus rarum fubingredi poceft, quam denfum; faciiius igitur etiam ac citius illa , quam haec hoc quoque ex capite calefeciet. Quia vero omnium corpo-rum citiifime aer, & poft hunc alcohol calefit, caloreque ex-panditur, ad leviftimas caloris & frigoris mutationes obfervan-das re&e ha?c fluida pro thermometris , aer quidem in Drebcl-liano , alcohol vero in Florentinis adhibentur. Notari hic poteft corpora tanto magis calore dilatari , quanto rariora funt.
I jt:um- Poftquam aqua , vel ahud fluidum ebullit, eadein atmofphsrae gravitate permanente magis caiefieri non poteft. Patet hoc ex Fahrenheitiano, in quo mercurius immerfus tw1" do calefaciendo afcendit continuo , dum ebulliat , poftquam autem ebullit, perfiftit immotus. Ratio hujus videtur, qu0® calor fluidi tamdiu crelcat, quamdiu crefcere poceft ejus m°" tus vibratorius per ignem fubingrelfum ; .hic vero non videW polfe longins crefcere, quam fluidum rede ebulliat. Poftquani enim hoc reifte ebuliit, admodum dilatatur; quare non poteft co-piofiorem ignem elementarem fubingreffum intra fe continere. liias partes exagitantem ad augendum motum carum intra ie
Dissertatio Prima.	5)9
refleflere, at quemadmodum ille in ipfum irrait, ita etiam It-berum egreffum ex eo nancifcitur. Atque hinc eft , quod fi foramello operculi bullientis fluidi digitum apponamus , uftio-nem ingentem ab igne ex fluido erumpente fentiamus. Ad-didi: eatiem gravitate atmofpbcerce pertnanente. Nam fi atmu-fphaera gravior fiat, fluidumque fiio pondere comprimat, il-lud caloris major s ex oblervatione Amontonfii capax erit ; cum hoc cafu propter comprefiionem atmofphaerse magis fit denfandum, indeque partes exagitationis majoris capaces ha-biturum.
4tum. Corpora eo majoris caloris fimt capacia, quo denfio- 132 ra. Sic oleum lini multo majoris caloris capax eft , quam aqua; nam prope 6oo°, mercurius autem <5oo°; namad6oo° attnllitur, dum ebullit. Ratio phaenomeni ex modo diftis colligitur. Deducitur autem 1. quod cum aer rarior fit alco-hole , alcohol aquapura, hnec aqua falfa &c , minus quoque calefieri poterit aer, quam alcohol , & alcohol minus , quam aqua pura , & fic porro, fpeftato horum calore fummo natu-rali. 2. deducitur majorem debere fieri uftionem a ferro can-dente, quam a carbone accenfo, aut flamma ignis. Obferva-tum eft a radiis folaribus aerem in fummo aeftu caniculae etiam fub aequatore rarifiime ad 84° calefieri, & non ultra , nifi for-te alicubi fit multum denfus aer, aut radiorum ob fitum loci, aut nubium copiofa reflexio. In hoc enim cafii magis quoque calefit. Experitur iftud infiila Ormus , quae ad certum folis afpeftum tanto aeftu torretur ob montes falis candidos, ut ob illum hominibus aer ejus fit ad tempus intolerabiiis, nofteque ipfa lomnum eos in aqua folo exerto capite capere cogat.
ftum. Corpora quo denfiora lunt , eo tardius ceteris pari- 153 bus frigefcunt, involuta quoque Iino, lana , aliisque mollibus 'Crius refrigerantur, quam libero aeri expofita. Nam quantum ad primum attinet, ex denfiore corpore non tam patulus eft ]gni elementari egrelfus, ac ex rariore; deinde calidorum cor-Poram refrigcrationis celerioris non mediocris caufa eft con-tacais corporum ambientium minus calidorum ; haec fiquidem UI? i" partibus exiiiffimis minus mota motum caiidiorum ce-'eriorem impediunt contaftu firo, neque fine motu fibi com-^unicato, qua propter in iilis imminuto, moveri finunt. Cum tUr .Pauciores Anc particulae materiae corporis rari , quam I 1 eiufdem voluminis, citius iilud, quam hoc calorem fenfi-llern in motu fuarum partium vibratorio fitum amittet , ad - quilihriumque com rciiqnis corporibus veniet. 2J® partis ra-10 e(l ex modo diftis. Corpora videlicet ambientia ob ftium contaftum multum faciunt ad iefrigerationem corporum cale-torum. Linum, lana, aliaque corpora moliia,fi corpus ca-
N 2	lefa-
7«?	Physicve Gexeralis
lefaflum , e. g. globum circumdent, facile vel inde quia mol-lia funt, ad aequalitatem caloris cum globo calefafto veniunt, infuper prohibent acceffum ad illum aeris continuo novi , qui eum contaflu fuo refrigeraret; diutius proinde calorem globus mollibus fic veftitus ( idem e(t de aiiis corporibus ) conlerva-bit. Dixi accejfum aeris continuo tiovi. Nam aer caiefa£tus a corpore, quia levior fit non caiefafto, ab hoc luo loco depelii-tur , furfumque continuo protruditur.
Confequitur ex his, quod cum aer o£tingenties circiter ra-rior fit aqua , toties etiam citius refrigerabitur , quam illa_s.
- 2. Homines, quo corpore delicatiore , teneriore , aut hyeme minus veftito funt , eo citius frigeant. Teneriora enim , & delicatiora comora rariora funt; minus veftita autem aer recens propius contingit, indeque motum vibratorium eorum ad cu-tem imminuit.
1Qno corpora calefa£ta denfiore medio ambiuntur, eo citius refrigerantur. Sic ferrum candens citius frigeht in aqua, quam in aere, & citius in mercurio , quam in aqua , eftque haec rcfrigeratio proportionata denfitati medii corpus calefaetum ambientis. Hinc quia mercurius vicibus i4denfior elt aqua, totidem vicibus in illo, quam in aqua ferrum candens citius refrigerabitur, & quia aqua o£tingenties circiter aere denfior, toties in illa citius, quam in aere ferri candentis refrigcratio fiet. Caufa phaenomeni eft ; quod medium denfius pluribus in pun£tis corpus calefa£tum contingat, quam rarius , rariore-que gravius fit, ac propterea corporis calefa£ti partium motui vibratorio magis obfiftit, communicadoneque motus vibratorit fibi fa£ta, plus motus vibratorii in corpore calefa£to extinguit, quam rariore. Vide n. 129.
j-, Confequitur ex his, quod experientia novimus, ferrum vi« ' delicet candens citius debere refrigerari , fi illud per aquam frigidam huc atque illuc ducatur, quam fi immotum in ea fer-vetur. Nam fi primum fiat, continuo alia poft aliam aqua fri-gida iiiud proxime continget, fi pofterius accidat , paulo poft ab aqua calida ambietur. Obfervatur , quod ferrum candeis eo reddatur durius , rigidius , fragiiius , quo per geHdiorem aquam illud motum refrigeratur, eo veromollius, quo lentius refrigerari linitur. Celeri fiquidem refrigeratione ejus per motum in aqua gelida, partes illius extimoe fubito contra-huntur admodum ar£te, motu vehementi ignis elementaris, <* partium ejus interius adhuc vigente. Hac re autem fit : uC ignis elementaris a ferri extimis partibus in ejus interiora re* preffus partem in omnem vibretur, partesque ferri in maiWaS granuiatas Cquas in ferro hujafmodi, feu chalybe fraito coQ* ipicimus) fuis quidem in particulis ar&iftime , at cum aJllS
Dissertatio Prima.	5)9
mafTuiis non aeque cohaerentes , cogat. Iftud non contingit , dum ferrum lente lefrigerari finitur •, at ficut in eo partes fatis aequabiliter conquiefcunt, ita etiam per totam fcrri molem aequa-biliter diftribuuntur.
^mura. Si patellam vacuam flanneam prunis ardentibus im-ponamus, paulo poft funditur} fi aqua plena fit , manet inno-xia; fi oleo lini impleta prunis ardentibus fuperponatur , rur« fus funditur. Ratio horam fic reddi polfe videtur : ut ftan-nea hsc patella fundatur, opus eft in ea calore }oo° majo-re-, aer quia rarilfimum, & racillime inter fiuida dilatabile cor-Pus eft, contaftu fuo non obftat, quo minus patella calorem nunc adipifcatur; aqua quia o&ingenties circiter aere denfior eft, infufa patellae impediet, quojninus illa calorem ad fufio-nem neceffarium confequatur. Cum enim de fe majoris calo-ris capax non fit, quam 212°, & ignis fe ad aequilibrium in contiguis corporibus componat, patella non multo majorem calorem habere poterit, quarn aqua , & inde ilL-2(a permane-bit. Quia vero oleum lini calorem prope 6oo° poteft reci-pere, fenfim fub eo patella perveniet ad eum gradum, in quo ftannum funditur, ficque fuh eo illam fundi oportebit.
S E C T I O Q II A R T A.
De Aerc. §. I.
Qutd aerts nemtnc ventat, au ille a vtptrum & exhalatiomm songerie fit difitnclus ?
REfp. ad imum : Aeris nomine venit fluidum illud , quod terraqueam molem undique cingit, quod continuo afpira-rous &j:efpiramus, quod valido motu fuo, quem ventum di-cimus, fenfibus noftris le percipiendum exhibet, in poros cor-porum fe ubique infinuat. Dividitur hic in purum & impurum. Pmum dicimus , qui ab aliorum corporum permixtione liber eu, inrpurum, qui exhalationibus terreis , aqueis , aliorumque corporum mixtorum refertus eft. Quibufdam cum Stoicis vi-um eft aerem purum ab aethere non diftingui , impurum au-tem non e(fe aliquid diverfum a vaporibus "t & exhalationibus e globo terraqueo furfum prrrumpentibus.
ad alterum. Aer glr bum terraqueum ambiens , ejus-^ue c°tporibus intermixtus eft corpus diverfiim a congerie va-porum , & exhalationum globi terraquei. Proh. Vapores &
N }	ex-
7«?
Physicve Gexeralis
cxhalationes ex dicendis, quia fecundum fe graves , non fe-runtur e terrse gloho in fublime , nifi ab alio corpore flnido eadem in mole fpe&ato graviore protrudantur , nec in fublirai alia de caufa ad tempus permanent , nifi quia a fluido ejus-modi graviore fuftinentur ; fed hoc fluidum aliud non eft , quamaer, cui vapores & exhalationes a terra levats permi. fcentur; quemadmodum manifedum nobis reddit experimen. tum antliae. Si etenim fub recipiente aere pleno iuccendatur aliquod combuftibile fumans; ut primum recipiens evacuatur aere , fumus , qui nihil aliud eft , quam vaporum & exhala-tionum congeries, ex fuperiore parte recipientis in cjus cati-num prxcipitatur, aut lateribus adhasret; fi autem eadem ma-teria fub recipiente vacuo ope radiorum folarium , aut aliter accendatur, fumus ejus non attollitur , led in imo recipien-tis ferpit; ergo.
IjS 2. Aer metallicis, vitreisque vafis inclulus fuas proprieta-tes, atque inter has elafticitatem conftanter "retinet; hanc non retinent conftanter vapores & exhalationes ; at potius vapores fimul ac refrigerantur , perdita elafticitate ad latera vaforura applicantur, & ad fundum ita fuhfidunt ; ut vaia vapore ela-fttco prius pleniflima eo vacua deprehendantur , exhalationes quoque amiffa elafticitate conjunguntur , & quafi difpereunt, ut conftat in aere taftitio ex uvis, pafta farins, carnibus, aliis-que id genus. *) Indicio autem eft iftud, elafticitatem, quam in vaporibus & exhalationibus experimur.non tam vaporum & ex-halationum eife , quam aeris xa lefadi , qui vaporibus & exha-lationibus permixtus e corporibus erumpit.
j. Aer ad vitam animalium neceifarius eft , ut infra vide-bimus; vapores & exhalationes non modo ad hanc necelfaria: non funt, verum etiam plurimum illi obfunt. Aer ignem io pabulo fervat; vapores contra & exhalationes ignem in pabuio citiflime extinguunt, flammam vividiflimam etiam , quemad-modum & fulgorem prunarum ac ferri candentis , juxta obfer-vationes Halleyi fuffocant. Hinc,ut eft apud Muffchenbroek, l>) in antro Itaiioe canino faces ardentes prope folum , quam-vis illud fulphur exfpiret , detentoe extemplo extinguuntur, notante Milfano.
4. Si aer a vaporibus & exhalationibus quidpiam diftin* flom non effet, poft multa tonitrua , fulgura , fulmina , ac pluvias ingens cjus diminutio fieri deberet ; per illa fiquidem exhalationes adminus magna fui parte accenfae confumuntur» per has vapores in terram decidunt. Sed aerem per dida ii»; Hiinui dici poffe non videtur; cum is poft tempeftates gravif-
fiinas
a) Jlufliheub. EIcib, Phyf, c. 36. b) Ibiden.
DlSSERTATfO PRTWA.	IO3
fimas reddita fibi ierenitate non minus in terram prefHonis ex:-erceat, ac prius , at potius ordinarie amplius; quemadmodum fufpenfio altior mercurii in barometro docet. Aer igitur corpus fluidum a congeric vaporum & exhalationum diftin&um dicea-dum efl.
§. I I.
Quid ejfe diceudu: fit aer ?
REfp. adquaefitum, atque aerem per fuas proprietates flc 1 delcribo: aer eft corpus admodum fluidum, fubtile, con-ftanter elafticum, multum porofum , fumme pellucens , gra-ve. Singula haec aeri conveaire feorflm oftendicur fequeatibus.
imo Aer eft corpus fluidum. Eft eaim corpus , quemadmo-dum primum ex notis corporis attributis impenetrabilitas de-monflrac ( N. a.) fed etiam eft corpus admodum fluidum. Cor-pns etenim fluidum d:citur, quod exiliflimis, dilfociatis, facil-iime mobiiibus , feparabilibus particuiis conftat , indeque fi fub moie majufcula flt, fuo genio reliftum faci'e cuique im-prelfioni cedit, cuique flgurae fe accommodat , ut videmus in aqua, oleo, aliisque fluidis-, fed has dotes aer infigni in gra-du polfidet. Nam in aere facilior eft motus flve animalium, five aliorum corporum, quam flt in aqua. 2. Aer facillime in omnem parcem movetur, ut teftantur motus iilius flabellis exci-tati, & vcnti,qui non aliudfunt, quam fluxus aeris. 3. Ne-que naturae, neque artis opera faftum fcimus aeris etiam non puri, qualis eft atmofphaers noftrae , partes in unum folidum concreviffe; quomodocunque enim ille comprimatur ponderi-bus, cuicunque frigori flt expofitus, fluiditatem fuam femper confervat. Atqni haec non acciderent, fi ilie particulis exilif fimis, dilfociatis, facile mobilibus non conftaret; ergo.
2d0. Aer eft fluidum admodum fubtile. Ille fiqutdem in T porulos, & rimulas corporum etiam infenfibiles fe fe penetrat. Patethoci.ex experimentis antliae pneumaticae , in quibus nifi fiilicite omnes minimae quoque rimulae obftruantur, reci-Piens aere evacuari nequit ob novum fubingredientem ; 2. in-de ; quod fi recipiens ex ligno etfi fatis denfo , aut lapide are-nolo fiat, aer le in hoc continuo ita intrudit, ut vacuum Boy-leaaum in eo fieri nequeat ; j. quod intra particulas aquae prius ab aere purgatae, ac aliorum fluidorum rurfirs immigret; 4. quod fi lamiaa aurea , argeutea , quamvis politiffimae in-aquam mergantur, ex harum poris aeris bullulae afcendere coafpiciaatur. Haec etenim oftendunt aeris particulas adeo fub-tnes elfe, Ut porulum unum fenfu imperceptibilem permulcae
104	rnrsie^ Qeneralis
fubingredi podint. Non funt tamen aeris particuiae tam fub. ' tiies , ac particulse ignis , quemadmodum ex diftis liquet.
241 jtl». Aer efl fluidum elaflicum. Oftenditur iftud. Corpus elafticum dicimus, quod compreffim vel tenfum ablata poten-tia premente, aut tendente illud, priori fiio (itui reftituitur; fic quia chorda ablata potentia fe tendente, pila lufiria , gofy-pium, lana ablata potentia fe comprimente, priftino fuo fla. tui reftituuntur, rurfus expandnntur, dicuntur elaftica ; fed aer eft corpus fluidum ejufmodi, quod compreffum ablata potentia fe comprimente rurfus expanditur, fuo priftino fltui connatu-rali reftituitur. Nam fi veficam re&e inflatam p.eftione a fphterica figura detorqueamus, abiata potentia comprimente i'. la fphaericitatem fuam illico recuperat. 2. Si vefica flaccida & humida non nifi modicum aeris continens orificio ita ligato, ut ex ea aer egredi nequeat, recipienti antiiae fubjiciatur , at-que ex recipiente aer veficam ambiens educatur, aer in vefici contentus eo ipfo quod egredi ex vefica nequeat, & a pondere veficoe incumbentis aeris liberetur, ita fefe expandit , & vefi-cam diftendit, ut pondus 14 , i? , imo ut s Gravefande te-ftatur, 40 librarum veficae impofitum levet ; fi plufculum fit aeris rn vefica, aerque ex recipiente re£le educatur , veficam rumpat. j. Si in fclopo pneumatico aeri fe expandendi copia tiat , tanta velocitace & impetu iftud prxftat, ut expanfione lua globum fciopo impofitum vi non multo minore, quam pui-vis nitratus ejiciat. Cum autem aer elafticus fit , illum con-pretfibilem ac dilatabilem e!fe manifeftum eft ; fine his eaim elafticitas confiftere nequic.
Corol. Ex hac aeris elafticicate fequentium experimeatorum ratio petitur. 1. Cur fi ovum recens in cufpide acu pcrfora» tum recipienti antiine fubjiciatur, expulfo ex recipieate aereovi magna pars per foramellum prodeat, & aere in recipiens iin-miflo (fi muitum nimium ovi fubflantiae non exierit ) id 1 quod prodiverat, rurfum reforbeatur. Nempe cum ovum ab externo aere aon amplius premitur , aer iaternus velut vin-cnlis folutus ia partem, in qua illi minime refiftitur , vi fQ2 «laftica fc-fe expandit, & partes ovi interiores per foramellum protrudit. Quia vero in recipiens immiifus aer iterum eandem, quam prius in ovum prefConem exercere incipit , partes prius extrufas ab aere interno in illud retrudit. 2. Cur poma mar-cida & rugofa ia. libero aere, extraflo ex recipiente aere appa-reaat fiae ruga receatium iaftar. Aer enim , quem copiofim in fe contine.»t, liberatus pondere exterius premeate cxpandi-tur, locumque illum, quem prius humor traafpiratioae amif-fus oceupaverat, expaafioae fua implet. j. Cur fi ovi recen-tis tertia pars refcindatur, vitellusque ex eo excipiatur , fic<iue
Dissertatio Prima.	5)9
fub recipiente pnnatur , fa£>o Boyleano ovum plenum appareat. Remanferat nimirum vitello extrafto intra cruftulam ovi fub pellicula bulia aerea , haec ita fe dilatat , ut ovi totam cru-ftam impleat. 4. Cur aereae bmllulne ex aqua recipienti fubje-fia ftclo vacuo continuo prodeant, illaeque eo plures , citius , & majores, quo aqua fuerit calidior, modo diu non bulliverit. Nam per diuturnam ebullitionem particul.t aereae maxima fui parte abfcedunt in bullis, quas in bulliente aqua confpicimtis.
Calor aeris elailicitatem vehementer auget. Patet hoc ex veftca fuilla, aut alia non fatis inflata, cujus os ita colligatum eft, ut ex illa aer egreai nequeat. In hac fiquidem aer calore ita expanditur, nt eam penitus impleat, aut fi prius aere fri-gido jam refie impieta fuerit, etiam difrumpat. Ex hoc vero cuique conjicere pronum eft. 1. Cur glandes querneae , fa-ginea;, ac inprimis cafhneae illaefo cortice in ignem inje-fire cum fbnitu difrumpantur , ignemque ruptoe disjiciant , q'iae femper tanto majore cum fonitu rumpuiitur , quanto cortice funt fortiore. Aer enim intra corticem callanes coiiclufus fiias vires elafhcas magis exerit, ubi cortex fortior eft , quam de-bilior; eo quod in fortiore non nifi calore muitum expanfus erumpat. 2. Cur ligna quaedam ardentia potenter crepeut. Eft fcilicet in quibufciam eorum poris majoribus bene copiofus aer a ligneis particulis undique refte conftriftus, qui, cum ab igne calefit , continuo expanditur , tamdiuque expanfione in partes ligni ipfum ftringentes agit, dum ab igne ad interiora ferpente debilitatas cum crepitu disjiciat, ex lignoque erum-Pat. Sed & illud hic animadvertere licet , quot & quantas moleftias aer colleftus & comprelfus in corpore humano acce-dente calore efficere queat.
4t0: Aer eft fluidum conflantsr elafficum , feu tale , quod' vim expanfivam fui nunquam amittit. Is quippe quantocun-que tempore compreffus teneatur , iiberatus a potentia com-primente fe in fpatium majus expandit. Mufcheubroek an-n's 5, Hobervaliius annis 15 in lclopo pneumaiico aeran_9i comprelfum tenuit; uterque autem deprehendit ejus clafficita-tem ne in minimo fuiffe rr.utatam. Magis adhuc firmat aeris ecnftantem elafticitatem Chemicorum experientia, qui in dilTo- • lutione corporum, ut in diffolutione cornu cervi 200 etiam a'inorum,non minus elafficum aerem ex difTolutis corporibus; prodire comperernnt , quam noftrum communem experiamur. . it0: Aer eft fluidum multum porefum , non modo fpeciatus M mole multarum particularum fuarum , verum etiam fecuu-ni fingulas particulas fiias. Nam ex dicTis aer in exile fpa-itim compreffione fui cogitur, & ablata potentia fe premente lngens fpntium expanditur;. fediftudfieri non poffet, fiille:
l»Jl>t. l>hflca Gener, p.J.	O	GOa
7«?	Physicve Gexeralis
nbn modo fpeflatus in mole multarum particularum (iiarnra, verum eciam fecundum fingulas mulcum porofus non efTet-, cum enim ejus in mole aliqua fumpti particulx fe omni ex parte contingant, non fecus 3c particulse aliorum fluidorum fi hne folidae, absque poris, iisque multis, comparate ad fiiara moleculam magnis forent; compreffio illius ad multo minus lpatium, quam prius occupaverat , fine compcactratione noa heret; (ed nec comprelfus expandi poffet ad majtis lpatium oc-cupandum fic , ut ejus particuloe feadhucomni ex parte con-tingant, magnaque fpatia omni aere vacua non relinquant, nifi replicentur, aut in ipfa expaafione dilfolvantur, quam dif-folutionem quid efficiet in cafu , quo fola potentia ipfum cora-primens aunertur ? 2. Aer inter fluida ert fumme pellu. cens, talis vix foret, fi non modo inter particulas & particu-las, verum etiam ipfis fuis in particulis poros non haberet lu-men re£Ks lineis transmittentes; ergo.
145 6to: Aerem impurum, aualis noftram atmofphaeram con-ftituit, indubium jam eft effe fluidum grave , idque ex pluri-mis experimentis; etfi de hoc olim dubitatum fit, aut etiam-num ab imperitis dubitetur. Grave etenim corpus dicimus, quod nifum conltantem verfirs centrum terrae habet, undecnn-que demum nifus hic proficifcatar, feu dicatur illi proprius, feu extrinfecus ipfl adveniat; fed aer eft ejufmodi fluidum. Nifi enim hujufmodi effet, aer atmofphaerae fuperior flbi fub-jeitum inferiorem , corporaque telluris non comprimeret ; at-qui ea comprimit, & ad minus fpatium occupandum cogit, ut docent 1. veflca flaccida bene ligati oris , poma marcida, & ova recentia in cufpide perforata , de quibus fupra. Narn ut primum haec ab incumbente flbi aere fub recipiente aatliae liberantur, aer in his corporibus ad majus fpatium occupan-dum expanditur , ipfaque hxc corpora expandit. 2. docee iftud maffa farinacea recens , quae recipienti fubje£ta edafto iere inflatur, bullasque aere turgentcs bene magnas confpi» ciendas prasbet. 9. docent cucurbitulae chirurgicae fanguini fubtercuti e corporibus humanis exhaurieudo idoneae. Sub his etenim caro non aliunde affurgit, aut in eas fanguis influit,
?iuam quod in iis aer igne flammae rarefactus , ex parte expul-us, rninus premat corpus, quam prematur illud ab aere at- , mofphaerae extra cucurbitulas.
147 2da- Dum aer e recipiente antliae educitur , poft aliquot fuftus recipiens tanta vi ab aere incumbunte catino ap-primitur, ut magna etiam vi adhibita ab eo revelli nequeat. Deinde fi recipienti fuperne aperto difcus vitreus planus appo-natur, eique cera applicita ita aptetur, ut aer recipiens fubin-gredi non pofGt, aliquot fudibus fiiiiis difcus vitreus ab aere
Dissertatio FriMA*	to?
fibi incumbents in recipiens intruditur, ac diffringitur ; diffrin-gitur fimiliter & recipiens,, fi hoc fuperne convexum non fit,, ut fbrnicis inflar fe contra incumbentem aerem tueri non va-leat, atque cum fluida neque inlatera, ftirfum , ac deorlum! premant juxta dicenda de fluidis, fimiliter confringitur quod-vis vitrum non prorfus cnlfum , nt primum aer ex iilo edu-dtur, li latera plana habeat , five ha»c eductio fiac in libero> aere, five vitrum per fiphonem cum antlia communicans in aquam demergatur; fed fi fluidum atmofphaerae noftrae grave; non effet, ratio effeftuum horum nulla foret ; ergo.
^tio. Si glcbus vitreus ( Tab. ima- Fi%, to J bene capax epiftomio ita inftruftus, ut ex eo aer educi queat, bilanci im-pofitus cum pondere alteri lanci impofito aequilibreturedufto-ex hoc aere pondus alterius lancis Draevaiebit; immiffo1 inhunc; acre aequilibrium rurfus redibit , & fi in eo aer comprimatur lanci alteri praeponderabit. Indubium igitur eftaerem noftrum» impurum effe nuidum grave. Dubitamm autem eft a quibuf-dam etiam inter Recentiores Philofbphos : mm aer purus , & fecundum fe praecife fpeftatus gravis effet, vel tota ejus gravi-tas ab exhalationibus, & vaporibus ipfi permixtis orsretur,, nec defiierunt, qui in hanc partem inclinarent. Verum:
7«ie: Multo probabilius eft aerera etiam fecundum fe fpe-i ftatum , & purum gravem effe , quod probatur, r. Vapores> & exhalationes in aere fufpenduntur , eique innatant fed in eo fufpendi, eique innatare non. polfent , fi is gravis: non e&-fet.. Corpora enim in fluidis lufpenduntur , iisque innatant,. dum & quamdiu illis fub pari volumine fiimpta. graviora' funt ^go. 2. probatur iffud experimento Noleti.. a> Si globns-vitreus aere plenus ponderetur, hocque pondtis: aecurate note-, tum ope antliae aer ex. globo exhauriatur epiltomia ejus-furfum erefto , plurimt vapores fuperficiei globi adhsrefcunt exhalationesque, quas aer rarefattus noa amplius fuftinere po-teft, ejus ad fiindum recidunt-T quapropter in. hoc experimen-to non nifi aer. purior exiguum quidpiam , idque levius ex he-terogeneis particulis fecum evehena edueitur; quo tamen non. ebftante eft admodum fenfibiiis differentia ponderum globi va-tui & pleni; fed fi aer purus fecundum fe gravis non elfet , hsec differentia in cafa propofito dari non polfef, nam levio-re*, & non multae heterogeneae particulae eduftse cum aere ad-^odum fenfibilem difterentiam ponderum efticere non pofTunt; erS°- 3- aer etiam irv locis editiifimis , ad quae accelfus da-tur, eft multum elafticus& denfus. Nam adhuc talis eft, "t homo vitam in eo , etfi aegrins ducere poflit. Sed in iis 0eis elafticus & denftis non eit praecif® ex compreffione per.
O a.	va-
»0 lom. 3, Sec. 10
7«?
Physicve Gexeralis
vapores & exhalationes. H?e enim in locis admodum editis non adeo multae funt, neque ullae e(Te poffunt , nifi in aere jam compreflo & den(o, ut paulo ante diftum eil ; igi:ur in locis editiffimis elafiicitas & denfitas aeris habetur potiifimum ex compreifione puri aeris ipfi incumbentis. 4. fi in recipiens aeri aditus non pateat, nifi per ficcilfimos cineres clavellatos, vapores , & cum his , ut probabile eft , exhaiationes eti;im plcnrque a cineribus abforbentur; exhalationes enim ut plu-rimum vaporibns aqueis coniunftne (unt ; eamque ob rem ia recipien? aer a vaporibus & exhalationibus fere liber ingredi-tur. Attamen quamvis tempeftate humida ae* (ic per cineres percolatus ne dimidium quidem ponderis fui habeat, alias ta-men non niii ! , -i pro varia atmolphaerae ratione amittit; coclo fudo nullam lenlibilem fui ponderis diminutionem often-dit. Sed fi aer purus gravis nonforet, muito atnpiius ds. pondere amittere deberet; ergo.
Si quxras , qnanta fit gravitas aeris comrrmnis , quo uti-mur. R. Gravitarem hujus (pecificam comparatam cum aqua in multis Europae locis contineri intra limites , qui fimt uti 1 ad 600, & 1 ad 1000; determinatam vero ejus gravitatem itatui non pofle. Pondus enim aeris pro dtverfa puntate, den-fitate, calore continuo mutatur, nec aqua ubivis , vel etiam eodem in loco eit «jufflem femper ponderis; nam etiam hujus pondus calor immutare poteft. Locus quoque, in quo gravitas aeris fpecifica ad aquam exploratur , ad rationem aeris ad aqtiam diverfam inveniendam, quam ab aliis inventa fit, con-ferre poteft. Nam in loco editiore ceteris paribus ievior aer eit, quam in profundis. Atque hinc ett, quod Phyfici in ra-tione gravitatis aeris ad aquam non parum difcrepent , Gali-laeusqne hanc aflerat ut 1 ad 400. P. de Lanis 1 ad 960, non-nulli 1 ad 800, P. Merfenne 1 ad 154<*.
Ijq Exploratur autem hxc aeris ad aquain fpecifica gravitashoc modo. Globus aere plenus biianci impofitus aequilibratur cum ponderibus lancis aiterius, tumpars maxima,quae potelt, aeris t globo educitur, turbatumque aequiiibrium adjecto pondere re-itituitur, quod eft pondus ipfiim edufti aeris. Subinde globi epiftomium immittitur aqux, periliudque apertum pondus at-mofphaerae tantum voiumen aquse in globum intrudit , quan> tum erat voiumen aeris edafti, nec amplius; nam aqua lubi-ens non poteft refiduum aerem magis comprimere , quam fue-rit comprelfus, antequam educeretur, fecus ctiam giobum ae-re plenum, aqua peaetraret, quod eft contra experieatiaw. Demum claulb rurlus epiftomio rurfus fiio fitui , & ad]sft9 poniere fuo aequilibrio globus reftituitur, quod pondus adje-
ftum
* ) Mu;F»keub. elemeat. fiiyf. c. J6. $. 78».
Dissertatio Prima,
fo*
flum e(t pondus voluminis aquae aeris Iocum iti globum oc-cupantis. Pondus hoc confertur cum pondere edu£li aeris, racioque aequalium voluminum aeris & aquae obtinetur.
Quantg ctmpreffibilttath Jit aev , qualibusqae particulis cenlet ?
REfp. ad	Quantum comprimi poffit aer nondnmcom-
pre!fus,pro nacura fua proriiis expanfiis , qualis eft in fu-perficie atmofph erae noftrae, noa melius animadvertere polfu-mus, quam fi animadvertamus, quantum a-er comprellus, quo vivimus, qui corporibus folidis ac fluidis permixtus efl, dila-tari podit; hic autem quantum dilatari poifit , fidem fupera-ret, nifi experimenta hanc a nobis extorquerent. Senquer-dius craffum , ut ait Muffchenbroek, O inflituens experimen-tum notavit aerem expandi in molem <T4 majorem; Floren-tini Academici hunc expandi experti funt in molem 174 vi-cibus majorem. Accuratiore periculo fafto Mariottus depre-hendit aerem fe in volumen 4000 majus explicuiffe. b) Boj-leus, ut fcribit Vallifius, c) absque caloris ope fola vi fua eiaftica aerem fe dilataffe expertus eft in locum priffino majo-rem primum vicibus 9, tnm vicibus ji , deinde 60, fubinde plusquam 150, poft ad minus 8000, cui experimento fe Vallif ius interfuilfe ait, ac addic : poflea experimento adhuc aliter inflituto ad vices pervenit plusquam 10000 ; imo ad iocum occupandum 15679 vicibus ma|orem.
Incredibilem hanc aeris fibi relifti expanfionem fimpliciffi-ac vulgatiiTimo experimento egregie oftendit Muffchen-oroek in buliulis aqus tepidar, quas^la recipienti inclufa ex-hibet, dum ex eo aer per antliam educitur. Ha quippe , in-<31Jit ille , ad fundum vafis prodeunt minores, quam granum fabuli, per aquam afcendendo increfcunt; exitura ex fuperficie aquce in va-£««;« recipiens fubito intumefcunt; aquam inflar veli elevant in he-mi'pharii formani, cujus diameter efl quidem admodum dtverfa , ta-men f°-P- cequalis fcsqui pol/ici, adeoque rupto hoc aqueo vclo ipjaf coercenre ad minimum in fpharam diametri fesqui pollicis fe expan-aunt. Ponatnus nunc diametrum fph<tra minimce , qua ad fundum vojis primo in confpeSum prodit, ejfe craffitiei capilli bumani cequa-tm' five x' poUicis ; erit diameter hujtis fpbarce ad eam, qa<e rumpttur in fuperficie aqua, veluti 1 ad yoo. Verum multo minor aerts bultafnit, antequam in confpeflum prodiit, fi eam intra a jute P*' ticulas harentem , diametrurn quadruplo minorem habere flatuamus.
§. III.
O *
pro-
ftidem.
3 ) Ia commcnt. ad Tcntamina Experim. N;tiu>. t.i. b) Muflchenbr. :m* c) Hydroiiat. ad prop. 13.
IIO	PHYSICJE G.ENERAL15
procul dubto longe tnajorem vera eam ponemus, adeoque diamtter ae.-rece particulce ititra aqrta interfiitia bofpitantis erit ad diametrum ejufdem itL vacuo fe explicantis veltiti t, ad'< jf o o ; futu vero fpbcera. ittter fe ut cubi fuarum diametrorum , adeoque maenirudo aerea par• licula iit primo flatu erit ad eam in fecundo flatu veluti i ai 4.(6oooooo. Quod lictt flupendum videri pofjit volumiuii incre-mcntum, tiibilominus. id adbuc ipfo aBu ejfe petefb itt immenfum tna. jus ; quippe cum in fuperfcit aqua confpicitur fpbara ejufmodi aerea, coercetur adbuc a gravitatr, ab attraflione partium aqua , tum a< reflduc aeris, quod femper in recipientibus, qua opr antlia Boyleantt fimpliciter evacuantur,, nul/o aUo edhihito artificio , matiet : fi igitur & omius■ hic aer fublatus foret, quanttun. non rarefiet et amplius ttura ex aqua fuperficie aerea particula. Subjicit fapienter potfc pauca-. Oui hoc vulgatifflmum ,. fimpliciffivwmque experimentum ex. aminat folitite, non poterit non fabricam particula aerea adinira-ri, qua integra tnanet moles , five fuerit decies mi//ies ■miHionefies■ major, five miuor. Quamobrem Divina potentia clarifjlme in qua-cunque aeris particula- emicat , quam adeo expanfibilem creavit , Ut fabricam tiullo mndo vel acutiffimus alfequatur Pbilofopbus , fed ejus acies iit rimaitdo £?" explorando prorfus hebnfcat. a)
ad idem■ a4<>.. Quantum aer, quo vivimus , atque adee1 jam ab incumbente fibi atmofphaera compre.Tus, ulterius comi-primi pnflit ,, incertum efl. Boyleus tradit fe illum in fclopeto-pneumatico ad fpatium minus decies & ter occupandum abs. que ruptura metalli comprefTiTe; Hailejus jfferit fe vidi(Te ae«-rem fexagefies denfiorem. Hallefius ope praeli condenfavit illum ifffpatium. 3 g: minus, ope autem aquae in glaciem denfa-tae in fpatium 1.818 minus, quam ante. b; Cur autem termi-ni comprefiibilitatis ejus faeile reperiri non poffint , in caufa-efi; quod facilius; ille vi fua elaflica vala , in quibns fit eju«. comprefiio, difrumpat, quam ad illius compreffibilitatis termi-nos perveniatur. Illud certum-, qpod^ quantumvis comprima-tur , femper aliquod. fpatium occupet^ nam corpus efi; deinde' quod per vitrums,. aut etiam mercurium non tranfeat. Sic Cv ingens pondus mercurii aeri in tubo vitreo conftituto fuper-fundatur, isque fub, mercurio calefiat,. vi fua elaflica fe expan-det, mercurium. attollet, aut vitrum diffrjnget prius , quat» per ejus ,. aut mercurii partes tranfeat.
Aer ad minus fpatium> comprimitur in ratione ponderumi,. ' a quibus comprimitur, qnod fequcnti experimento poll Ma-riottum &. aiios Gordonus eftendit. c> Tubo vitreo A B> C D E Tab. i „fig.. n. cujus' pars A B pedem unum , al-tera D E o£lo pedes longa eft, perpendiculariter erc£lo paruitt
mer-
a) Loco Tupra citato. b ) MufTchenbr. Elemcnt, Shyfic, s, $6, §-l9Mr fi) Jhylic. ixpciiment. Element, 8.7.4,
OlSSERTATlO PRIMA,	III
mercnrii Infunditur, ut communicatio cruris A B ctim aere ex-teriore toliatur. Tum vero tantum mercurii cruri E D, in-ftmditur, donec in crure A B ad 4 digitorum altitudinem per-venerit, ejusque akitudo in E D erit 14 digit. altior. Acr igitur contentus in cylindro A B, qui capacitatis ubique nequa-lis effe debet, in voltimen minus compieffus eft. Quoniam jpondus 14 digitorum mercurii preflioni atmofphoerje , in ae-rem conclufum continuo agenti, adjeftum preflioMem illam tuget. Dein mercurios infundatur in crus E D , donec m A B altitudinem 6 digitorum attingat, & in crure E D de-prehendetur iliius altitncio fupra iibellam 28 digit. Nunc igi-tur aer in A B ad dimidium fui voluminis fpatium coarcta-tus eft; quoniam duplo pondere premitur , pondere videlicet atmofphaerae, & huic aequaii pondere 28 digit-mercurii. De-nique cruri E D tantum infundatur mercurii , donec in A B ad 9 digit. altitudinem perveniat, ac proinde aer in $ primi fui voluminis partetn adigatur, eritque altitudomercurii inED fupra libellam digit. 84 , quae mercurii altitudo triplo atnjo-fphaerae ponderi squivalet. Pondus enim mercurii tertia in-fufione additi, xquale eft integro ponderi aerem prius in A B comprimenti; comprelius enim is fuerat pondere atmofphaerae, &pondere mercurii ad 28 digit. altitudinem ftagnantis,, quod huic aequale eft. Per tertiam autem irifufionem bis 28 , fe* i6 digit. altitudo additur. Hoc er°o pondus aerem in fpa-tium immediate praecedente dupio minus, videlicet in 3 digit. comprimit & conftringit,
Obfervandum tamen hanc regulam non procedere ad qups- ITf vis comprelfionis terminos. Nam poftquam aer ad centum fpatium redigitur, fortius potentiae comprimeiiti refiftk , quam hxc regula permittit; .ut Muffchenbroekius in aere ad volu-{nen quadruplo minus per compreflionem redafto fe expertura teftatur, <0 & jam prius Boyieus adnotavit. Nec exiftiman-dum , quod quemadmodum unum aeris volumen, ita & alte-fum priori jequale & a:que denfurn fub paribus poiKieribus pa-r'ter comprimatur.nifi volumen aereum unum & alterum etiam 'n ceteris pariter fe habeant. Nam cum calor vim aeris eia-Jticam augeat, & frigus diminuat, ex duobus aeris volumini-us ®qualibus & aeque denfis iliud , cui calor advenit, poten-tis prementi fortius refiftet; atque adeo opus erit majore pon-«ere ad illud ceque comprimendum , aut impediendum ne il« voiumen augeatur.
Praetereundum hic non eft deprehendiffe Amontonfium, ^nod aer quo denfior & compreffus magis eft , co magis
•caie-»
, " ) fliyCc. Xspeciment. Elemcat. p. 794. b ) Hifl. Acad. farif. ad M-
IIZ
PhysicjE Genteralis
ealefieri pofTit, maiorem habeat vi-m elafticam, magisque flo-pendos efFeclus efficiat. 2. quod quemadmpdum calor rarefa. cit aerem , eiusque vim elafticam auget, ita ex adverfb frigus illum condenfet, elaflic;tatem ipfius minuat.
l^. Ad alterum incertum e!Te, qualibus particulis aer con-ftet. Cum enim ej-is particul.T finguls nullum fub fenfum ve-niant, quales nam fint, non nifr ex iis , per quae aerem de-fcripfimus, conjectare nobis Iieet. Boyleus aereas particulas tenuibus & flexilibus pilis r quorum quisque parv! inflar Jpirulet fa* cile iucurvari , & conglomerari pofjit, quin Isf sd morem fpira rur• fus extendi, & explicari enhatur , affiniilavit. Cartefius de his loquens ait nihil refcrre, cujufham fint figurae part;culae aerex , vult tamen eas inter fe disjuaftas , flexiks biftar moU linm plumularum, vel tenuinum funiculorum. cJ Ptolemxus no-fter cenfuit particulas aereas effe figurx irregolaris , perparvas, filis lanuginis plicatilis analogas, Fortauis dici pofTet illas cffe globulofas , compaftas ex tenuiffimis , flexibilibus, roo-derate tamen rigidis particulis materiae primie. Hoc enim da« co fluiditas, elafficitas, poroGtas, & pelluciditas in aere utcun-4j,ue- inteiliguntur.
SECTIO QniNTl
D-e aqua ? & terra..
AQuam Ariftoteles' definivit efle elementtm frigidum, & hw midum; terram autem elementum frigidum, (y ficcum. «) Volebat nimirum is, haec elementa per praicipuas pro-prietates eorum defcribere. Verum melius iftud" praeftant Ke-centiores Phyfici, dum aquam• ajunt e(Te corpus fluidum , gra-ve, humeftans , diaphanum , infipidum , iaodornm , exigu» calore volatile, in igne aon ardeas , fed potius illurn extin-guens , fiigore in glaciem concrefcens; terram vero eife corpus fimpiex, grave, aridum , fixum ,, infipidum , iners. Meliuf dico prafiant iflud: nam per attributa non controverfa ita haec elemeata defcribuot, ut eornm idearn fatis, claram mentibus noftris ingenerent. Loquuntur autem- his defcriptionibus ds aqua , & terra pura, noa vero impura. Attributa haec aquX, & terrse convenire vix quilpiam e vulgo ignorat. Unde hic noa aliud ell rcliquum,, quam ut flattiatur, qualibus h:rc el^ | jneata particulis cooltent.. Arduum hoc fatis negotium , »
non
a 1 De vi aeris. elaffica. b ) Sart. 4. ?rinclp. n. 4.5. cj Ibid. n-i) Ehxf. laitic. de Ekmenr. Diflett. 2. s J X-ib. 2. dc gcnei. & v 3»
Dissertatio Prima.	5)9
non n*fi ex phnenomenis horum elementorum expediendum. Qiiemadrrodum enim particulce ultimas ignis, & aeris , fic & aqune, ac terrne ab exihtatem fuam fenfibus noftris hebetibus. ftbducuntnr. Cartefius particulas aquae fuppofuit e(fe longas, Itsvei, & lubricas auqniljaram parvularum inftar, qua licet junqan-tur, & implicentur, nunquam tamen ita nexa cobarent , ut non facile [eparentur; a.) particulas autem terrre ramenta , in quibus. luum tertium elementum collocat. Gaflendus cum Epicureis fc) particulas aquse cenfuit efle laeves , rotundas , aut certe ad rotundam figuram accedentes, particulas vero terrae hamatas..
§. L
Qualibus particulis eotiftare cenfenda fit aqua ?
REfp. Particulne aquae videntur dicendae dfe corpufcula exi-liiBma, majora particulis ignis elementaris , minora ae-reis non compreffis , laevia, imperfefte rotunda , incomprefribi-lia. Compleftitur hoec aftertio opinionem Galfendi , proba-turque per partes fingulas.
imo: Particulae aquae funt corpufcula exiliffima. Nam tran-feunt per poros exiles lignorum , veficae , corii etiam iliius , quod extrafto aere ex recipiente recipiens ob incumbentem fibi aerem catino fortiffime apprimit; quamvis per haec aer pertran-fire nequeat,
ado: Particulae aquae funt corpufcula majora particulis ignis-«lementaris. Hic enim per metalla, cryftallum , vitrum per-tranfit ( n. 9 8 )■ aqua non kem , ut prseter aiia ex fequentibus appa et. Academici Florentrni phialam vitream undique clau-fani, falequs contrito ficciffimo plenam , per dies decem in fuudo putei, perque dies totidem in media glacie continue-tunc, nec tamen phialne pondus quidquam inde increviiTe de. prehenderunt, & fra$a fiibinde phiala repererunt falem perin-®|e 1'ccum , ac fuerat, cum in eam includeretur. P. Ciavius Mathematicus celeberrimus aquam infuderat m ampullam vr-tream coiii iongioris,. hujus orificium hermetice elaufit , alti-tudinem aquoe in ea adamante notavit, ut eam pofteros rratu-(fudiofbs edoceret^ ac ioco tuto fufpendit. Pervenit haec ampulla poftea ia manus P. Kircheri, in cnjus Mufee Romne Servata fpe&atores poft ofloginta annos docuit aquam in fe nfi ® miuimo fuiife lmminutam , fed in ea akitudine , in q.ua a v-lav.io tuerat m tata, perfeverare.' Sed fi aqua per poros vitri pertwuifire pui'et, ex ampulla Ciavii pars ejus aliq.ua exhalaf-
Mit.PhtfaGeKcr.P. U '	P	ftt*
a) Msteoiox*m c. l. B) Scft. i. Phrfic. Xib. 6, c. 7.
114	Physxc^ Generaljs
fet, in phialam quoque Florentinorum illa pertranfifTet , ac falem hume£la!Tet •, haec proinde per poros vitri ob moleculas fuas niajores vitri poris pertranHre nequit.
Ij8 jt!o: Part;culae aqu-s fiint corpufcula minora parriculis aeris non comprefTi. Iltse enim non -comprefne comparate ad com-prefTas admodum magnum fpatium occupant , quemadmodum docent di£la n. r <; i , & 15 2 •, aquae vero particuls ex n. prio-rc exiles admodum funt, Dixi eTe minora corpufcuhs aeris non compreffi. Nam particulae aeris compreffi videntur mo. lem minorem induere ipfis corpufcuiis aqux *, cum illae intra poros aquae prius ab aere in vacuo perpurgat® copiofiifims_» intrudantur, quin molem ejus augeant, modo aqua hxc diu-tius in libero aere perfiflat, adeoque poros aquae fubeant, qnos particulae aquae ob fuam magnitudinem fubire nequeunt. Ne. que obflat nunc diftis, quod aqua per poros veficae , corii il-los quoque tranfire poffit , pcr quos aeris compreffi particuls tranfitu prohibentur. Evenire fi.juidem ifiud potefl ex diverfa natura harum particuiarum, 8E non exilitate majore particula. rum aquae. Aquse particulae, ut mox oflendetur , incomprel-fibiles, duriffimae , & figurae fuae tenaciffimae funt, graviores etiam , quam fint particul<E aeris. Aeris particulae funt mol-les , compreifibiles admoclum , & in omnem figuram compref fione aptabiles*, adhsc corium , vefica meris villis flexibilibus conflant, porosque habcnt ob fuos villos multum anfrafluo-fos. Id cum ita fit, p.>rticulae aquae quamvis majores fint ae-reis compreflis, poterunt tamen per poros corii, veficxqueJ tranfire , quamvis non poifint particufae aeris compreffi. Par-ticuls fiquidem aeris villis corii, veficae, facile impiicabuntur, quominus per horum anfia£tuofbs poros meent; durae autem & figurae fuae tenaciflimae particuloe aquae cur his implicen-tur, non habent; gravitate igitur tum majore.quam fit aerei-rum, atque etiam motu ignis elementaris adjutz, per poros diftorum corporum errare, perque eos tranfire poterunt.
jjp 4to. Particulae aquae funt corpufcula laeyia. Si etenim fcabri forent , per ligna, ac cumprimis per veficam , chartam , co» rium,qure, ut dixi , ex meris villis componuntur , porosque tortos admodum habenc , aegre tranfirent. Scabrities fiqui-dem illas facile a tranfitu cohiberet. 2. fi particulae aque* fcabrae imo etiam fi ( quod Cartefiani volunt ) oblong* el* fent; illae quamvis fortalfis non lsderent , molefliam tamen cornese oculi, in qua fenfus nobis efl delicatiifimus , atqu® etiam vulneribus crearent, du;n his aqua infunditur; iftud perientiae non coafeatit, modo aqua fit temperate calida ? «rgo.
5».
Dissertatio Prima.	5)9
5«: Aquffi part:cu!« fiint corpufcula rotunda. Quia aqua inter liqnores cfl fluidiflima ; non effet autem hujufmodi, fi ei»"s particulae ramofk , aut oblonga: forent. Sicut enim eo fliiidius eft corpus ex dicendis quo rotundius, modo exile fit; ita etiam eo minus fluidum eft , quo magis a rotunda fignra fuis in particulis difcedit. Hinc olea minus fluida habentur eb ramofas fuas particulas. Non videntnr attamen particulns aqune dicendae perfe£te rotnndre , at potins planulas quafdam fuperficieculas habentes , cum aliqua tenacitas in iis, notetur. Hsc enim vix in iis elfe polfet, fi perfefie rotundas forent.
6to: Particul;? aquae funt corpufcula incompieffibilia ad mi £$q nus fpatium. Ollenditur haec propofitio experimentis Floren-tinorum Academicorum , & Mulfchenbroekii. Illi 6 libras aquse vitreo vaft infufas pondere go lib. mercurii comprimere tentarunt, at ne pilum unum illas compreffas fuiife notare potuerunt. Qua autem ratione hoc experimentum inftituerint, in eorunt Tentaminibus experimentorum naturalium de com-preffione aquae experimer.tu fecundo videri potefl. 2. Iidem fundi curaverunt fphaeram argenteam magnam quidem , fed tenuem, quam impletam aqua ope glaciei frigefafta claufe-runt cochlea firmiffima; poft ligtieis malleis fphxram tunde-bant, ut fub iflibus parietes ejus ad interiora recedererrt, fuo-<jue recelfu illius capacitate imminuta aquam comprimerent. At nullam illi hic aquae compreftibilitatem experiri potuerunt. Cum enim iflibus fphaers capacitas minueretur, ad eorum fin-gulos aqua per poros fphaerae inftar mercurii per pellem mi-nute profilientis tranfibat. Ne vero quifpiam arbitretnr ideo noit f;ii'e in modo relato experimento aquam comprelfam juia ad hoc laudati Academici fphaeram argenteam tenuem ad-hibuerunt, ut ex eorum eonfetlione conftat. Nam fole.tiftj-Mulfchenbroek in theatro Ultraieftino coram plurimis 'peclatoribus idem experimentum eodem eventu in globis piumbeis , & ftanneis aliquoties exhibuic, quamvis eorum pa. ri^tes ad pollicis fuerint crafll Poftquam enim hos aqua 3b aere in Boyleano purgata tempore frigido impletos , ea-ocnique aecuratione fervata, ne quis aer in eos poftea fubin-grederetur , ferrumine fortiffime concltilos praelo fubjeciffet, fubjeft, sque 0pe i„ngioris vetlis cochlese infixi applanalfet; fimul ac figura eor. m mutari coepit, ab omni parte inftar crafc "tifcult roris per fuperficicn. metalli aqua tranfftidare vifa eft, £oq>ie magis iftud ab ea faftnm , quo magis globus figuram m ubat. Atqui h.tc facia non fuiffentfi aqua compnmi in miiXus fpatium polfet; ergo.
Op-
liS	PhtsiCjE Generalis
l6l Opponi poteft contra aqine iacompreffibilitatem , i. Veriila-mins, ut ipie fcribit, a) fieri curavit globum ex plumbo ca. vum, per latera (aris craTum, qui duas circiter plitas viaarias contineret* implevit hunc aqua ad fummum, & foramen, per quod impletus erat, plumbo liquefaclo folide conclufit. Glo. fcus hic fic paratus cum mailei validis iftibus perculTus fuilfet, ad duo latera adverfa applanatus e!l,quinaqua per illum tranC fudarct; quamvis tranTudaverit fubinde, poltquam pr^lo ma-gis adhuc globus applanatus fui(T;t. Scd fi fic aqua in hoc globo aliquantum compreffa fuit; figura enim fphaerica omnium capaciffima eft, quae tamen fub i£fibus mallei deftrufta fuit. 2. Bovleus cum in globum ftanneum , duarum Iibrarum aqus capacem , aquam ope fyringce violenter injeciflet, ejusque fo-ramen a perito ftannario exquifite occiudi curalfec, ne quis-piam fufpicaretur aliquid prreter aquam intus reliflum eTe; tum giobum malleo ligneo variis in iocis perculfit , ut com-primeretur, aquamque fibi inclufam in minus fpatium coar-fiaret. His faciis globi Iatus acu perforavit, hacque eduQa, aquam ex foramine in aerem ad aiticudinem duorum , aut trium pedum exiliiffe deprehendit. P. Fabri ait, quod fi in vas aqua plenum adhibita potentia mechatiica prneterea ali-quid aquae injiciatur, ha.cque injefta epiftomio vas concludarur, aperto fubinde epiftomio aqua ex vafe magna vi erumpat. Pa-riter vi aliqua erumpere aquam ex vafe plumbeo aperto epifto-mio docet, fi hoc penitus impletum , ac claufum malleo ex-trinfecus ita tundatur, ut aliquot foifulae fub iclibus in vafc fiant. Sed fi aqua comprelfionis eifet incapax, in experimento Verulamii ftib ictibus mallei fphaera applanata aquam per poros transmifilfet, & in experimento Btvylei per foramellum acu fatlum, & Fabriano utroque per epiitomium apertum non pro-filiiifet; ergo.
1Cohc. maj. neg. min. Nam r. quod Verulamius applana-verit globljm fuum ittibus mallei absque traniTudatione aquae, inde acciderit, quod is nec aquam, nec globum pro prioreae-re re£te purgaverit (iftud enim faftu fatis diiHcile eit) nec de-nique orificium globi claudendi aere caruerit, ficque globus be-ne copiofum aerem intra fe continuerit, qui fa£ta applan3tio-ne globi per malleum compreffus fuit in fjwtium minus. f!l experimento quoque Boylei applanationes globi line traniTida-tione aquae iilclem de caufis proceiferint. Nifi eaim magna accuratione in vacuo Boyleano aqua, & globus aere repurge-tur, & in eodem globus claudatur , ut fecit Muifchenbroelc, aer fe in globum recipiet, dumque aqua comprimi cenfebitur.
aer
a ) Lib. 2. uovi orgamj. B. 44, b) ikjf. Trad. f. Lib. 2. de Prop. 2-17.
DlSSERTATlO PrIMA.	fljr
aer,non aqtra comprimetur, 2. Modica globi applanatio i« prirno, •& fecundo exper mento absque omni compreiTrone-» aquce fieri potuit etiam propter dilatationem ipfius globi, dum (5 percuffus efl. Cum enim percu.fio valida efl , nec aqui quidquam coinprimi fe finit, globum profefto aliquantifper di-iatari neceffe erit. Nec leve hujus dilatationis argumentum eft illud, quod pori fphxrae plumbeae, ac ftanneae apud Mufl fchenbroek, & argente® apud Florentinos ita fuerint amplia-ti, ut per eos aqua tranfiret. Si non aer conctufus , dilatatio fianni caufa fuerit, quod apud Boyletim extrafta acu per fo-nmellum aqua profiiierit. Parietes fiqoidem globi ftannei tum impletio.ne aquae violenta per fyringam , tum percufiione di-dufli fuerint, elafticitateque fua contra aquam fe tendentem continuo egerint, unde aperta huic via per foramen eam ex globo protrudere debuerunt. Ex his autem patet quid aal ea, qux P, Fabri adfertj, refponderi polfit.
§. 1 l
Explicantur qucedam aqua pbaitoment.
PRimum. Aqua fales folvit , qnoque flla calidior, eo pias, 163 & facilius falis dilfoluit. Quia aquae particulae admodum funt minutae, & glabrae, atque ab igneo ftuido continuo mo-ventur ( n. 96. cor. 3.) cum enim minutae admodum , & glabrre fint ,poros falis fatis laxos facile fubire poffunt •, & quii continuo ab igneo fluido moventur, ac fuam ob gravitatem ad squilibrium per injeftionem filis turbatum fe componunt, po-tos falis fubibunt, particulasque falis non admodum cohaeren-tes ingreffu fiio cuniculorum inftar divident tamdiu, dum hic in-tra particulas aquae aequabiliter diftribuatur, & aquae particulas squilibrio fuo reddantur. Et quia eo majore in motu funt Particulae aqune, quo ilia eft calidior, (n. 9? ) aqua, quo ca. iidior eft, pius falis , & facilius diffoivet. Eadem ex caufa facilius, & citms falem dilfolvit aqua , fi illa fale infufb in ^s, non nihil coacudatur. Cui in hoc cafu accedit , quod hac concuffione aqus fiat, ut diverfae particulce aquae diverfas nlis conculfione feparati particulas eodem tempore aggredian-tur; Obfervationem hic meretur iilud-: quod cum aqua aliquo vafe contenta tantum jam falis communis dilfoivit, ut ma-nente eodem ejus calcre ampiius folvere nequeat, fi illi fai aiterius fpeciei e. g. ammoniacus injiciatur, ex hoc adhuc do-«m ahquarn fit folutura.
2dum: Aqua fordes corporibus adhaerentes abluit. Nam I64 ob fuarum particularum exiiitatem , laevitatem, ac motum ia-
P $
118	PhysiCj£ Generalts
tra p'rt:C"las fbrdium facile penetrat , has invicem feparat, dinblvit. fibi permifcer, ac defluxu fun de cnrpore , illas q o. que fecum a corpore aufert. Aqua lixivialis eificacior e(i in abluendis corporum (ordibus, quam Ht aqua communis^ & ca-lida, qnam frigida. Calida ob majorem fuarum partium mo-tum; lixivialis ob fibi immixtas particulas falis fixi ( n. 47) quae quia rigidae funt, & acres, his aquae permixtis efficaciam ejus maiorem effe oportet. Aqua faponacea ipfa quoqne lixi-viali efficacior eft in tollenda a corporibus illuvie. Quia hsc praeter falinas oleofas quoque particulas habet fibi permixtas; cum fapo ex febo, aut alia pinguedine , & cineribus fiat. Oleofae, utpote ramofie particulx lordibus per aquam , & fa-les folutis fe implicant, ficque eas efficacius a corpore mon-dando abftrahunt. Ex his patet, cur ufusferat, ut lineis veHif-bus aliisque corporibus mundandis aqua calida lixivialis , aut laponacea adhibeatur.
36) ^tium: Aqua corpora hume£tat. Illa etenim & in poros eorum fac:le fe infinuat , & fuperficiebus eorum ob fuam , quam etfi levem habet tenacitatem, non difficulter adh^ret.
^tum : Aqua cvuporat. Cum enim ob figuram imperfefte rotundam & fuperficiem laevem ejus particulae, & invicem, & corporibus non nifi leviter adhaereant, perigneum fluidum con-tinuo eas movens invicem, & a corporibus facile feparantur, propelluntur, & rarefa£tione in bullulas leves per igneum flui» dum formatae , ab aere in eas preffionem exercente fiirfiim at« tolluntur. Hinc quo aqua calidior eft, aut quo corpora aquam continentia magis calent, eo major e(t evaporatio. Pronum autem eft ex hoc conjicere, quomodo exficcatio veftium, lu-ti, ac aliorum corporum fiat. Ventus magnam habet vim ad corpora omnia fibi expofita exficcanda. Nam is potenter im-pulfus aquam , aut corpora humida allambcns particulas aqueas five invicem , five corporibus nonnifi leviter adhaerefcentes fa-cile continno fecnm abripit. Adde hic : ut aqua , fit aqua, aut potius ut a nobis dicatur aqua, calor illi j2° major com-muniter neceifarius eft, fecus in glaciem abibit. Ex quo pa- ■ tet erraTe Peripateticos aquam elementum fumme frigidum cenientes.
166 6°"»* Aqua ad omninm vegetabilium , ac animalium vf-tam neceflaria eft. Vita quippe vegetabilis in eo fita eit, quod humores per ejus fibras v animalis vero in eo, qnod f|[1" guis per ejus venas , ac arterias meet , motuque hujus, fliins operationes uni, ac alteri conve.iientes peragmtur. ^315* guis- potiifima fiii parte aqua eft , humor vegetabilis perinJe» quin maiore adhuc fti parte aqua eit; ergo, A^ua ad PJ" tum animalium eo melior eft» quo purior > eo auccm illa Pu~
nor,
Dissertatio Priivca«
ritrr, qoo levior. Levicas ejus explorari potcfl Iibella hydro-ftatica ia eam immiffa , cujus lpeciem exhibet Tab. 2. fig. t2. H?c euim ob plumbum aut argentum vivum fibi inclufum eo profundius 111 aquam mergitur, quo haec lcvior. Potefl etiam explorari aquae puritas per affufum illi fpiritum nitri , in quo argentum folutum etl, aut oleum tartari per deliquium. Ille fi aqua: impura: infundatur, haec ab eo turbatur, & caerulelcit; fi hoc pofterius, laftefcit. Unde fi his affufis pura permaneat aqua, illam puram fatis inferimus. Illam quoque ceteris pu-riorem habemus, quae limpidiffima absque omui fapore.odore, ac calore eft.
Quodfi quaeratur: an aliquam aquam prorfus puram habea-mus, refpondendum videtur, nullam omnino nobis talem ad-elfe. Nam ceteris purior eft aqua mundarum nivium foluta-rum, & pluvice, quia ceteris levior; hsc tamen ipfa fatis in-quinata eft particulis terreis, falinis, mercurialibus, fulphureis. His enim feca eft acmofphaera aerea,in qua proinde permifcen-tur particulis aqueis cumque his in terram delabuntur. Aquat fontana , & fluviatilis itidem particulas multas heterogeneas ex canalibus terrae, per quos labitur, abradit, fibique permix-tas vehit, ut ut limpida appareat. Hinc eft, quod aquoe fa-pore , colore , falubritate tantopere differant. Polfunt tamea aqune impurse puriores reddi 1. percolatione per mundam co-piofam arenam, quali percolatione fontes quidam in littoribus maris falli aquam dulcem praebere videntur. 2. percolacione per chartam bibulam. Haec percolatio multum purificat aquam, <i iteretur faepius, maxime ii percolatione una fafta , diutius ftare, & putrefcere aliquantifper finatur. Nam putrefaftionc partes mercuriales, fulphureae , falinae multae avolant, terreltres, quia aqueis graviores , ad fundum vafis pricipitantur. j. per diftillationem ad ignem. Verum per hanc quamvis multishe-terogeneis liberetur, ingratum tamen faporem, & odorem em-Pyreumaticum partim ab igne , partim ab inftrumentis, ia quibus ejus fit diffiilatio , nancifcitur.
§. III.
QunRbus particulis cenflare cenfeticla Jtt tetraf
TD Efp. probabile videtur terram conftare particulis cubicis.
Nam terra eft corpus folidum , fixum, iners, ad motum p!grutn, quemadmodum colligimus primum inde: quod etiam 'gnis magnus , qui ex mixtis particulas aqueas , aereas , ful-phureas, falinas in auras propellit, terreas potiffima parte in
cine»
120	PHYSlGiE GbNERAOS
cincribns dcfidere fnat. Deinde : quod ferrere partcute etiam alia eleroenta ad motum prompta in corporibus mixtis figant, Qur d enim aiia elenienta ad motum prona permanenter mixta con ponant; certe nulli magis, quam terreis , & lalinis, quse jpfic terra bona fui parte conftant, particulis debemus. Sed fi fic prtbabile videtur terram confiare particulis cubicis ; hax fiq idem figura. ad motum difficillima eft.
Sermo autem nobis eft de terra pura , qualis eft , aut po-tius ad quam proxime accedit Chemicorum terra damnata, non vero cnmmiinis. H^c etenim complefiitur in fe fales diverfi)s, olea, partes metallicas , aqueas &c. Probat hujus impuritatem color, iapor, virtusque diverfa , quae in ea efte non polfent, fi pura foret. Ab impuritate terrae provenit edam ejus fertilitas. Nigra ut ceteris impurior, ita etiam ob faies, iulphur, moderatumque humorem fertilior habetur. Experi-mur autem terram etiam nigram candorem obtinere, dum ex-ficcatur, eo quod calor ejus particulas heterogeneas ipfi im-mixtas exolvat, ad evaporationem compellat. Ex q.uo conje-£iatur colorem. candidum terrse virgineae proprium dfe.
Hsc de igne, aere, aqua, terra hic di&a fufficiant , ubi de illis nonnifi ut elemeutis generatim agimus. De ignevul-giri , aere atmofphaeram no<iram conftituente , aqua , terra, prout haec magnis fuis in molibus globum noftrum terraqueum somponunt in Phyfica particulari agetur..
DISSERTATIO SECIJNDA.
Ertra£latis corporum Phyficorum internis priiv cipiis, communes eorum affe£iiones expenda-mus oportet. Ex his porro quaedam omnibus corporibus phyficis certo communes funt; de quibufdam , num tales fint, ambigitur. Prioris generis funt: impenetrabilitas, exttnfio , ditfili* ^ilitas, compofitio, figura, fitus, mobilitas; pofterioris vero: porofitas,vis inertiae ,vis attraftrix, gravitas, elafticitas , tranP fpiratio. De his nihil adhuc peculiariter a nobis a£tum; iiiaS ©mnibus corporibus phyficis communia effe attributa , quad' tum fatis eft , jam eft oftenfiim. Unde; de pofterioribus hic difertatione potiffimum agetur; de prior:bus autem ibia iUa hic adferentur, qu® ptster di.ta adhuc defiderari poffuntu
S&
Dissertatio Secujtda. iar S E C T I O P R I M A.
De quanticate, figura, & divifibilitatc corporum phyficorum.
ClOrpus quodvis phyficum e(Te extenfum , figura prsdi-tum , ac divifibile ex n. 2. & feqq. confiat. Hic folum ' qusretur: an extenfio corporum ab eorum quantitate diftinfla fit, nec ne; deinde quid figura , & quanta ejus in corporibus diverfitas-, demum quam in exiles particulas cor-pora phyfica dividi queant , exhibebitur.
§. I.
Quis fenfus Pbilofopborum de corporum quantttate, & quid de ea tenenduml
I
AD imum r.. Scholaflici quantitatem corporis exiftimarunt 170 effe accidens abioiutum , a corpore (ua entitate diftin-tUim, divinitus ab eo feparabiie, in quo velut fiibjefto fuo accidentia non v^talia fuftentarentur. Non diftingaebant hoc accidens a naturali corporom impenetrabilitate. Ajebant fiqui-dem a q-iantitate fua habere corpora, quod non compenetren-tw. Illa enim ipfis eft radix exigens, ut unum corpus extra alterum, pars una corporis extra alteram exiftat, junftaque sliis unum corpus continuum in longum, latum , ac profun-dum ftabiliter extenfum efficiat.
Receutiores autem nullum accidens abfolutum agnofcentes impeaetrabiittatem naturalem corpomm non quantitati, quae accidens abfolutum fit , fed ipfi fubftantiae cujusque corporis attribuunt; quin, ut fupra diftum eft , nonnulli ipfam effen-tiam corporis in illa coiiocant; quantitatem autem corporum ab illorum exteafione non diftingui propugnant. P. Honora-tos Fabri ») duplicem quantitatem adftruit : internam unam, alteram exteraam. Illam dicebat proximam radicem externae, neque eam a materia corporis diftinftam voluit; externam au-tem ajebat effe ipfam impenetrabilem corporis extenfionem.
9=- Ad alterum imo- Corporum quantitas non eft accidens 17I abfolatum ab eorum materia fecundum fuam entitatem diftin-Ltum. Prob. Nuila eft neceffitas in corpore adftruendi hujus-°l°di accidens, neque folidum fundamentum; ergo dlcBiidum e't quantitacem corporum non effe accidens abfoiutum &c. A tr°t>. Siqua neceifitas, & fundamentum hujufmodi accidens in
*!/?<>. %,>„ Gemr. P.I,	COr-
a ) Phyf. Ttaft. I. lib. i.

phrstc^ Geweralis
corpore adftruendi eflec, foret, ut per fuam ( quemadmodnra Ioqanntur Scholatlic ) exigcntiam impenetrationis reddat cor. pus formaliter impenetrabile, & trine extenfum ; fed htc ne-ceditas, & fundamentum nullum eft. Nam hnec exigentii impenetrationis, five impenetrabilitas naturalis potefl attribui ipns corporibus absque omni accideute abfoluto , quod fit eo-rum quantitas. Si enim poteft attribui accidenti abfoluto cor< porum, cur non eorum fubtlantiae ? an major virtus couceden. da accidenti, quam fubflantiae ? enti imperfecliori , quam per-fe&iori r
I72, Confir QuantJtas per (e ipfam impenetrabilis el, ejusque pars una extra aliam exiftit absque nova sntitate fuperaddita, qu^ fit quantitas quantitatis, ut Scholaftici co.icedunt ; igitar & corpus per feipfum poteil e!fe impe.ietrabi^e , eiusque pars una extra aliam exiftere absque omni addito fibi enre , quod fic ejus quantitas. 2. Spiritus poteft eife peuetnbilis feipfo eo ipfo, quod fpiritus fit; ergo etiam corpus poteft le ipfo ellc naturaliter impenetrabile, eo ipfo quod corpus iit. Queri po-teft ex Scholafticis, quid fieret materia folis , fi hanc DEUS accidente abfoluto quantitatis momento exueret , nullo ulte-riore fa£lo prodigio ? conflueretne illa eo ipfo in unum pun-ftum inextenfum, vel extenfa permaneret ? Primum dici ne-quit: nam motus inftantaneus repugnat; igitur alterum; qua-propter materia folis, & omnis alterius corporis poteil e!fe ex-tenla absque omni accidente abfoluto quantitatis.
I73 fy. Ad idem quaefitum Quantitas corporis efl ipfaejus aflualis extenfio ab eo non nifi modaliter dith.iila. Prob. Quan-titas corporis eft id, per quod illud alteri corpori collatum efl ipfi aequale, aut inaequale ( n. 269. Met.) leu per quod efl magnum, parvum , aut fi cum Scholafticis Ioquamur , quod corpus formaliter facit quantum; fed hoc eft ejus actualis ex-tenfio; ergo. M. eft cxplicatio quantitatis ; min. prob. detur extenfio ( n. 270. Metaph. ) corporis , nullum inteiligatur ad-effe, nullum adfit accidens abfolutum quantitatis , corpus al-teri collatum erit illi aequale, aut inaequale, magnum aut par-vum, ac denique quantum; quid enim illi ad has denomini-tiones deeffet? An illud accideus abfolatum ? Hoc fine peti-tione principii dici poffe non videtur; ergo.
Dices verum e fe, quod corpus extenfum fit quantum , led extenfum effe non poceft fiae accidente abfoluto quantita-tis, cum extenfio corporis haberi nequeat absque partium ejuS impenetrabilitate; haec au^em habeatur a quantitate , cum illa fit idcm quidpiam (n. 170. ) Sed jam difto^ corpus fecundum fe effe impenetrabile naturaliter , impeaetra-
DlSSlRTATIO SecUNDA.	123
tiiirtatemque hanc naturalem ejus ad effentiam confequens at-tributnm effe, non fecus ac fit attributum hominis rifibilitas.
Ex probatione autem afferti noftri conlequitur , quod etfi «laretnr in corpore accidens abfolntum quantitatis exigens iilius impenetrabilitatem naturalem ; lllud tameu non effet ejus quan-titas formalis, fed folumodo caufalis ; formalis vero foret ipfa ejus extenfio. Ratio eft: quia unum corpus alteri aequale, aut inaeqnale non evadit per hoc formaliter, quod exigat impene-trabiliter exiftere ; haec etenim exigentia omnibus aequaliter eommunis eft, at potius inde, quod fit aequalis , vel inaequa-lis extenfionis.
Quod autem a£lualis extenfio , quam corporum quantita-tem alferimus, fit a corpore non nifi modaliter diftincta , pa-tet. Nam primo eft ab eo diftinfta; cum omni fua determi-nata extenfione corpus per rarefaftionem , condenfationem, aut etiam compenetrationem exui poftit. 2do eft diftinfta non nifi modaliter; cum ipfa fit noii nifi ea 'corporis exiftendi ra-tio, qua partes ipfius extra fe pofitoe, ac invicem unitae ipfum componunt.
Ut quantitatem corporum accidens efle abfolutum evincant Scholaflici, ad fidei dogma recurrunt, quo docemur poft con-fecrationem hoftiae pereunte fubftantia panis remanere ejus fpe-cies. »J Verum huic argumento fatisfaciemus alibi. Quare eo omilTo idhic potius notandum : particulas corporis materiae_» ipfum ftabiliter componentes, aut ita illi inhaerentes, ut ejus pondus augeant, a Phyficis vocari majfam ; harum autem tri-nam extenfionem volumen, atque etiam m&lem corporis. Dixi ftabiliter compctientes. Nam corporis fluidi lenfibile corpus ii-tde permeantis e. g. aeris , aetheris , Phyfici nullam ratio-ncmhabeut, dum de mafta corporis alicujus quaeftionem fa-ciunt. Facile autem patet fub aequali volumine corporis plus sut minus maffae contineri polfe. Nam ex corporibus aequalis voluminis unum altero plures , aut majores poros habere po-qui non nifi ab aere & aethere libere per eos meante im-pleantur; indeque unum altero plures, aut pauciores particu-las fe ftabiliter componentes , atit fibi inhaerentes habere po-Sic in uno pollice cubico mercurii plus maffae eft, quam •n pollice cubico feiri, & in hoc, quam in pollice cubico li-gni, & iic porro. Muitttudo parttum corpus componentium quauttius trtajja nuncupatur, ficut ejus extenfio in lo igum, la-tum , & profundum quantitas molis, moles, vtlumtn. ( Metaph, ) Si nolfe cupimus : utrum de duobus corporbus eiuf-«ni voluminis majoiem qu-antitatem malfae habeat, videndum
Q^a	eft,
a) Cencilin» Tridtat, Scff. 13. Can. 2.
114 PHYSICjB Generalis
eft, quod eorum fit ponderofius. Nam cum juxti mftituta a Newtono experimenta pondus cujusque corporis ita refpon. deat quantitati ejus maifae, ut qua quantitate crefcit ejus maf. fi, eadem augeatur & pondus; eo unum altero fuo fub volu. mine amplius malfae habebit, quo amplius habet ponderis.
§. I I.
Quid fit figura, fuanta ejut in corporibus dherfitas f
\ D iraum Fi^uram e(fe oorporis , quatenus illud fecutu '	dum plures dimenfiones extenfum eft, modificationem ex
fuperfic.ebus voiumen ejus terminantibus rcfuitantem. Dixi i. quatenus fecundum plures dimenfiones extetifum efl. Nullum fiqui-dem eft ex corporibus phyficis Q de quibus folis nobis fermo) qaod pluribus dimenfionibus careat. (" n. j ) E* fuperficiebui volumen ejus terminantibus refultantem. His enim folis datis ejus figura habetur, nec ullo alio ad hanc opus eft. Quia vero fi-gura eft corporis modificatio ejus ex iuperficiebus refultans, quo. ties haec modificatio vel in minimo mutatur , immutatur & ejus figura. Sic fi cera ita fit modificata , ut fuperficies to-tum ejus volumen terminans eandem ubiquc a centro diftan-tiam habeat, illa rotunda eft; eam fi comprimas, efliciasque, ut fuperficies illius una magis, altera minus a centro diftet, erit hgur® quadratae, cubicae, conicae, aut alterius cujufdam regularis, aut irregularis.
Ijy	ad alterum. Figurae in corporibus tanta eft diverfitas,
ut fi eam in ipfis exaitiori examini (ubjiciamus, ex millibus vix bina reperturi fimus , quae prorfus in figura conveniant. Muka leviter inipeda exafte convenire videntur ; in globis ejuiHem diametri, in quadratis, cubis, qui latus unum com-mune habent, in foliis arborum ejufdem fpeciei , in oviculis, aliisque ejufdem fpejiei corporibus faepe oculus diverfitatem non obfervat, fihaec.ut fit, tenuiter, & fecundum folas par« tes majores infpiciat; at fi diligentius illa perluftret, fi ad eo-rum partes minutulas fe fe convertat; tanta fe ipfi illico ho-rum diverfitas offeret, ut ex ea mirandam Authoris naturt potentiam fateri cogatur.
178 Quod fi autem in corporibtis majoribus refte infpeflis tan* ta eft figurae diverfitas; Phyficus non male inferet nane etiam in iis corpufculis deprehendi, quorum figura fuam ob exilita-tem ocuios noftros hebetes effugit. Conveniunt attamen hnec quoque certa in ipecie conftituta fua in figura ipeftatis pjfti-bus comparate ad fiiam molem majufculis adeo, ut certae fpe-ciei horum certa figura propria videatur, quemadmodum at
ho-
.	Dissertatio Secunda. 125
horfltn msiufculis microfcopia tedantur. Nam his deprehea-dimus fabulialbi grana, qunt figuram non nifi admod im con-fufam oculo inermi praebent, multos in angulos fciffa e(fe; falis communis in aqua fclud particulas poft evaporationem aquae cubulos exiles; particulas autem falis petrae aoiculas, aut prifmata hexagona tenuia ; particulas facchari globulos fpe-ftandos ordinarie exhibere. Hxc ut experiamur , pauxillum falis in modica aqua folvendum eft, ejusque gutta vitreae len-ti imponenda. Aqua hsec ubi evaporaverit.falemque ficcum in lente reliquerit, hic (uper lentem fitus microfcopio eft fiib-jiciendus. Figuram falium nominatorum exhibet figura i?. Tab, 2. flaiis communis fub littera A. falis petrae fub littera B. facchari fub littera C. Plura fimilia, verum ut dixi , in ma-jufculis adhuc moleculis oculum inermein fugientibus, micro-fcopiis obfervare polfumus. Nam figuram primorum,aut etiam fecundariorum principiorum fenfibilium fuis in ultimis particu-lis, quam nofle Phyficis mechanicam philofophandi rationem feftantibus plurimum referret, auxilio microfcopiorum hucus-que inventorum detegere non licet; fed ex folis horum phae-nomenis illam conje£lare poffumus. Noleto probabile vide-tur, qnod particulae falium, quorum meminimus , exiliflimae, ex quarum compofitione moieculae microicopio vifibiies con-furgunt, eandem, quam hae ipfae moleculae ex iis compofits, figuram habeant, figuramquc molecularum fenfibiiium a figura fimiii fuarum partium infenfibilium pendere. Id fi ita effet, dici quoque polfet, quod lapides certae Ipeciei a partium fua-rum fimili figura iliam figuram fibi propriam habeant. In hi« funt cryftalli montanae, & adamantes. Noftri certe adaman-tes Marmatici adeo in figura fatis regulari multangula coiiu-dunt, ut arte parati, politi alicui videri poflint.
Figura corporum etli fecundum fe iners fit, pro lua tamen t diverfitate ad multas, eosque diverfos effe&us permultum con-ducit. Sic figura cubica ad confifteutiam , rotunda ad mobi-litatem , conica ad divifionem , & altam in corpora penetra-tionem, ac fic de aliis, permultum facit. Atque hinc petitur ratio, cur artifices lapides in pulverem contufos, aut minutam arenam ad metalla & vitra polienda adhibeant; cur cames fale copiofo impraegnatae diu absque corruptione perdorent. Scili-cet pulveres illi lapidei , quemadmodum & arenae particulae nguram angulofam habent, fuisque anguiis partes prominen-tes metalli, quas lima abradere non valuit , abradunt , impri-j?" fi humefiant, ut ope aqus inter & figantur. Particulae lls foiutae de le minutifiimae ubi in carnes penetrant, in cu-
Q^}	bulos,
a) %f. E*peiimfint. Left. i. Seft, 2. Bxpei. 2,
ia6	phrsicje Generalh
bulos, aut aliam figuram concrclcunt, poros earum obftruunt, atque eam ob rem impediunt , quo minus ab ingrcdientibss aliis fluidis corrumpantur.
§. III-
Corpora phyfica quanta exilitathin particulat divitii pofltnt ?
Uam ftupendae exilitatis in particulas cum ab arte , fiim a natura corpora dividi poflint, non melius cognolcemus; quarn fi adverterimus, in quantulas leu ars, feu natura illa di-vidat, quamque exiles moleculae corporeae a'tu in natura repe-riantur. Ut vero iftud advertatur, alio opus non eft , quam ut horum exempla qunedam non injucunda adferantur ex iis, quae curiofi, ac folertes naturae (crutatores hanc in rem opti-mo confilio attulerunt. Optimo conlllio ajo. Nam non mo-do ad refte ftntiendum de ftupenda exilitate corporis piinci-piorum faciunt, verum etiam ad caulas abdiras * multorum na-turae effefiuum inveniendas nos non parum adjuvant. Igitur 180 jmo Exhibetur corporis divifibilitas ex divifibilitare auri inter metalla maxime du£Iilis. Tefte Muifchenbroek *) Au-guftae Vindelicorum artifex erat, qui ex uno auri grano filum duxit longom pedes ?oo , quamobrem tam longum , ut illud dividi potuiffet in partes confpicr^s 1200000 , aut etiam_* 3600000. Nam multiphcato pedum $oo numeio per polices 12 cujusque pedis, produtlum dabit 6000 pt«Hicum fili in ca longitudine contenti. Sed pollex unus hujus fili commode di-vidi poteft in partes confpicuas 200 , ut exiftimat P. de La-nis, b) quin dividi poteft ettam in partes 600, ut vult Mul-fchenbroek loco indicato; igitur duflis invicem numeris polli-cum 6000, & confpicuarum partium eorundem 200, aut 600, produftum erit numerus 1200000, aut 5600000 partiumcon-Ipicuarum fili ex uno grano auri effefti.
Boyleus unicum pariter auri granum in folia dilatatum ex-tendi comperit ad pollices quadratos 50. «) Modo diftum eft ; pcllicem unum in longum dividi polfe in partes^oo , aut etiam | 600 confpicuas; per lingulas has divifiones intelligantur du- ' ftae lineae paralleloe, quae folium quadratum in alia quadratala _ minuta quidem, fed tamen oculo perfpicaci difcemibiiia divi-d-ant; erunt hoc in fblio ex unico auri grano fafto 2000000» vel etiam 1S000000. Quam igitur in exiles particulas auri granum unum, quod unam 576 partem unciae eriicit , dividi poife oportet.
Veruru
a) Elem. Phyfic. e. 1. b) Tom. I, iiagifl jist. & Ut. Tiae. I. lit"1' e. I. c) dc Lsnis Ibidcm.	.<
I
DiSSERTATtO SECtftftVA.	tVf
Terom prodigiofim auri in partes divifionem nemo exa- 181 ftitis examinavit, oculisque Phyficorum fubjecit, quam Reau-mnrius in filo argenteo ina irato; ex quo, & pofl eum c Noleto b) de hoc prodigio haec habemus : cylinder argenteus 42 circiter polbces longus, cujus diamcter iineas r? , pondus tnarcas habeat, auro obducitur, cujus pondus uncias fex ex-cedit nunquam, fepe prope ad unam imminuitur. Cylinder hic adigitur per foramina laminse chalybene in diametro ita con« tinuo decrefcentia, ut tandem cyiinder ad tenuitatem capilli dedu<flus longitudine a;quet leucas 97 , quarum quaevis perticas 2000 contineat. Durante hac cylindri attenuatione aurum_« quoque femper magis ita diducitur, ut fiium hoc totum abs-que fe'ifibili interruptione obtegat. Amplius adhuc hoc fi-lum prolongatur, fi fi:rico obducendo ferviturum in lamel-lam tenuem a duobus cylindris chalybeis , quibus inferitur, comprimatar. Qnare pro' Iongitudine 97 leucarum ponenda frit longitudo ejus leucarom 111.
Ponamus Cylindrum non nifi uncia anri fuilTe obduftum ; oncia auri ita extenuata eft, ut filium 111 leucas longum ob-texerit ; & quia hoc filum in lamellam compreffum una & al-tera fui parte auro obdnftum eft, duorum inftar ejufdem lon-gitudinis una parte inauratorum confiderari , atque inde cum veritate dici poteft una uncia auri filum 222 leucas longum una fui parte inaurari. Prneterea filum hoc in lamellam coa£lum cum ■. lineae fiia in latitudine habeat, lineaque in 16 partes confpicuas facile dividi potfit, pro duabus lamellis fumantur^, habebitur filum una parte uncia auri inauratum longum leucas In tanta vero fili inaurat! longitudine quot perticae , quot pedes, quot pollices, quot linene ? Polbccm unum httjus fili Commode dividi poffe ditlum eft in partes conlpicuas 200 ; fi ^itur hujus fili adeo prodigiofe longi omnes pollices in has diyiderentur, q> ot cyphris opus effet, ut pattes ejus auro ex unica uncia obdu&a: omnes ca:culo exprimerentur. Craffities certe auri fuper tali filo extenuati Iineae rrWtrr vix ex-cedet.
Ex his vero expenfis non difticulter in animum induci po- igx
in tinico grano auri, quod fpati im f lineie cubice re-P'et, partes deprehendi, & confpici poife 60006000000 , ^rum fingulae non tantum fpeciem auri referant, fed & veri adhuc auri particulae (int; quod ipfum Woltfius ex auri gravi-tate (pecifica, & ex hac aeftimata grani auri magnitudine , col-atis (imul obfervationibus microlcopicis , fubdu^lo accurate calculo oftendit. Quam exiles igitur auri maffulas elfe oportet,
O Mem. dc Y Acad. des fciences an.i7is. b) rhyf. Expetira, Lee.i.
PhysiCjE Generalis '
in quas illud dividi potefti Aurnm & exiliflimae ejus maffulj poris pertufae funt , quos sther anri maffulis multo fubtilior replet; fed & maffulas auri ex elementis etiam chemicis com. poni probabile videtur; quantae igitur exilitatis erit ?ether per poros auri means, quantula hujus elementa ! Imaginationej iftud depingi nequit.	*
Eadem miranda corporum divifibilitas exhiberi poteft iu filis aranearum, quibus illarum ova involvuntur, quorum quod-qne Reaumnrius minimum 6000 aiiis fubtilioribus compolitum effe contendit; item ex duftilitate vitri , quod in fila aranea. rum filis fubtiliora diduci poteft, atque etiam ex filo bombi. cino, quod ?6o pedes longum non plus uno grano appendit. Cnm enim pollex hujufmodi fili in 600 partes vifibiles , & capillo hominis tenuiori aequales fecari pofiit: filum hoc unius grani in partes 2592000 oculo inermi vifibiles dividi poterit. Sed milfis his
2<Jo Exhibetur cum P. de Lanis O divifibilitas corporis ex fumo, in quem granum incenfi , vel paftilli odoriferi re-folutum, difperfumque faepe amplum cubiculum ita replet, ut nulla pars aeris defignari in eo queat, in qua non plures cer-nantnr particulae fumi, aut ejus odor non percipi itur. Nam ponamus 1 cubiculum, in quo hic fumus ita ditriifus eft, lon-gum ac latum effe pedes 20, altum 15; ac proinde totum cu-biculi fpatium definiri pedibus cubicis 6000. 2. ponamus papaveris femina in una refta linea depofita pedis longitudi-nem square; juxta Archimedis calculum apud P. Ciavium cu. juslibet pedis cubici fpatium continebit eorundem ferninum centum viginti quinque milliones; ac proinde totum cubiculi ipatium, 6000 pedes cubicos comprehendens continebit femi* na papaveris 750000000000 non computato fpatio, quod va* cuum inter illa neceffario relinquitnr. Iii tot igitur partes fen-fibiles divifum erit granulum incenfi ln fumum refoluci. Jam vero minime dubium eft laudato Authori quodlibet fpatiolum xquale papaveris unico femini occupari a pluribus fumi difperfi corpufculis; quae quamvis fortaftis centum miilibus plura fint, demus illa folum effie mille, comprehenfis illis quoque, quie fpatium illud occupant, quod vacuum inter femina relinquere-tur; crunt igitur in hujnfmodi cubiculo fumi exiguae particuls 7 $0000006000000, ideft: feptingenti quinquagint2-» milliones millionum. In tot ergo particulas exiguum incenu granum dividi poteft.
Divifioni incenfi in fumum plures non abfimiles deprehen* demus, fi ad corpora infigm odore fragrantia animum paali-
Iper
a) Tom. 1. Magift, aat, &t artu TxaS. 1. X.I. C.i,
.	Dissertatio Secunda. 129
fper intendamus. Boylens /cribit a) fe habuilTe chirothecas odore imbutas, quae ftavem foum odorem per annos 29 con-fervabant. Unum granum mofchi absque uila fui fenfibili im-minutione exhalat per annos plures odorem tam petentem, ut ad certam diftantiam ingentes colubros debilitare , fiftere, immobilesque retinere poffe feratur. Unica olei cinamoni gut-tula duabus vini libris, five pluribus, quam 15000 ejus gut-tis fpecificum aromatis hujus faporem communicat, & infuper totum cubiculum infigni replet odore. Granum unum tere-binthinae in corpus animalis affumptum per ferum languinis ita diflfunditur, ut & fudor & cumprimis urina per aliquot dies odorem violaceum a terebinthina oriundum fpargat , & per magnum fpatium tefte Verdries diffundat. Odor corporis odo. ri ex dicendis de qualitatibus ccrporum habetur per effluvia , feu particulas exiles ex corpore odoro egreffas , aerique , in quo fentitur odor, copiofe intermixtas; igitur chirothecae Boy-lei annis 29 particulas ejufmodi in fua vicinia fpargebant; mo-fchus particuias hujufmodi copiofifiimas ad notabifem a fe di-flantiam per annos exhalat; ejufmodi particulis & oiei cinamo-mi guttula cubiculum integrum; granum therebinthinae ferum fanguinis animalis, fudorem, urinam , vicinumque his aerem per dies aliquot complet. Quod quum ita fit , corpufculorum norum exilitas mentis noftrae imaginationem effugit. Quot enim milliones miilionum particularum Boylei chirothecas toc perannos fudiffe, aut mofchum fine fui fenfibili imminutione fundere , in quot milliones miilionum particuiarum guttulam cinamomi, aut terebinthinae folvi comperiemus , fi has ita in calcnlum, ut particulas fumi incenfi alfumpferimus. Divifio autem grani terebinthinae per corpus animalis docet, quomodo pharmaca per corpus animalis dividantur , iliudque etiam in parva dofi fumpta in interioribus curare queant.
3tio exhibetur corporum prodigiofa divifibilitas ex tinflu- 1 ris. Dimidium grani fubftantiae coloratae ex tribus ligni ne. phritici granis extraflae aquae guttulas j45j3*5 colore flavo ob-fcuro inficere poteft, quarum quaevis certe in plures fenfibilts divifibilis eft. 2. Si menfurae aquae aliquot guttulae foiutionis auri, totidemque folutionis ftanni immittantur , eidem colo-
rubini inducunt, qui per piures deinde aquae menfuras ita difpergi poteft, ut tota haec aqua colorata appareat. 3. Boy-leus b) llao grano cupri in fpiritu falis ammoniaci foluti aquae
pollices cubicos cum TW colore prorfus caeruleo tinxit. ^unt yero in pollice cubico partes vifibiles adminus 216000000; Suare fi in q ,avis parte hujufmodi vifibiU unica admtnus pars J"A.rtj/Tt4G«r, p.i.	R	cupri
a) Dc mira Tubtilitate effluviorum. C. 6. b) Loco fupra cit.
130 Phitsicje Generalis
cupri (oluti fuit, totum granum adminus in parte9 22S0312000» divifum fuit. 4. P. De Lanis teftatur gumma lacca, quse exi-guo juglandis cortici implendo fufficiat, eam aquoe copiam in-tenfo coiore tingi, quae fufficit ad miile phyliras chartae ex utra-que parte eodem colore imbuendas. Cum igitur in qualibet phyiira mille milliones punftorum coloratorum commode defi-gnari podint, erunt in illis omnibus foliis 1000000000000 punfla colorata vifibilia, ac inter fe diftinfta. Fingamns modo, inquit ille , molem il!am integram pigmenti , quam juglandi nuci aqualem fecimus , dividi fine alterius admixtisne in exiguas particu• las , quarum qualibet vix nudo oculo difcematur ; equidem videtur, unam ex his particulis (fiquidem renfibiles ejfe oportet j minorem ejft non pojfe una nucis juglandica parte miUioneflma; fit tamen miUefim miUionefitna: hac tamen adhuc nongentis nonaginta novem mi/Zihis tniUiottum vicibus major erit, quam fit qualibet earum particularum, qua fingula papyri puncla colore inftciunt, ut ex pradiBo calculo pa° tet. a)
185" Ex divifione hac tin£l:urarum in partes adeo exiles , ea-t rumque cum fluido aqueo permixtisne intelligitur , qui fiat, ut argenturo vivum incoftum aquae, huic vermes intra corpus humanum natos enecandi virtutem tribuat, quin tamen illi de pondere , aut viribus poft multas quoque incoftiones quid piam decedat. Item qui fiat, ut a vitro & regulo antimonii aqua, vel vinum affufum vim emeticam, feu vomitum cien-tem, & purgantem contrahat; quamvis pondus , viresque il-lius etiam poft plures affufiones eodem fere in gradu depre« hendantur. Tanta enim eft fubtilitas corpufculorum argenti vivi aqua» , cui illud incoquitur , permixtorum , quemadmo-dum & illorum , quae ex vitro , aut regulo antimonii pef aquam aut vinum diffunduntur, ut mens eam imaginari ne-queat; atque eam ob rem abfceffu fuo ab argento vivo , aut vitro, regulove antimonii pondus fenfibile eorum , viresqui integras relinquere polfunt.
jgy 4*0 exhibetur eadem divifibilitas ex animalculis folo rni-crofcopio vifibilibus. Sipius laudatus P. de Lanis refert ft non femel fuper folia hypericonis vermiculum quendam albidi-mum obfervalfe, cujus moles erat adeoexigua, ut oculo nudo, quantumvis acuto videri nuila ratione potuerit, ope autem mi-crofcopii a fe fa£li, quod lineam tercenties, adeoque fuperh-ciem 90000, & corpus 27000000 augebat, major non appa-ruerit grano hordeaceo. Illesigitur vermiculus millionefies & amplius minor erat grano hordeaceo. Si autem adeo ille ex* ilis , quam exilia erant ejus membra, & organa , quam exilc
caput,
a) Tcra. 1. Magift, Nat. 5c Art. Trafl. I. L, 1. C. I. Obf. 3.
.	Dissertatio Secunda. 131
caput, oculi, os, nervi, arterine, peduncuii. Hi in illo ope ejufdem microfcopii fubtiliffimorum inftar filorum fericorum craffitie apparebant , igitur 27 millionum vicibus craffiores , quam reipfa fuerint- Quodfi autem pedes ejus tam fubtiles, quantae (ubtilitatis fuerint vifcera, nervi, arteris , quanto his fubtilior languis, humorve, qui per ejus arterias, ac nervos meabat ?
Obfervamus in fluidis animalcula quaedam exiliffima, qao. xgg rum plura millia in unica guttula libere natare , non fecus ac pifces in amplo flagno confpiciuntur. Si horum animalculo-rum fanguinis , aut humoris particulas per arterias, & venas eorum meantis eam proportionem habere ad corpus eorum po-namus, quam habent particulae fanguinis noftri humani ad cor-pus noftrum, Joannes Keiilius a) inito accurate calculo de-prehendit 10256 montes, quorum unusquisque aqualis fit altiffimo totiiis teliuris monti, Pico videlicet iil infula Tenerifra , non tot pojfe coutinere aremlas, quot ma arenula po/Jit in fe continere par-tkulas fanguineas atiimalculorum hujufmodi. Sanguis horum ani-malculorum non eft putandus corpus fimplex , quemadmodum nec eorum efca; at potius quoddam corpus mixtum communi-bus corporum principiis conftans. Nam & illis quaedam pro-funt, quaedam obfunt. Sic fi horum certis fho fluido inatan-tibus acetum affundatur, paulo poft omnia intereunt. Quantae proinde exilitatis erunt corporum principia , ex quibus nutri-mentum & fanguis horum animalculorum componitur. Unde refte hac de re, quamvis erronee de animi natura Lucretius cecinit, cum dixit :
Exorclia rerutn
Cun&arum qutm fint fubtilia, percipe paucis.
Frimum animalia funt jatn partim tantula, eorum
Tertia pars nulla ut poffit ratione videri,
Horum intefiinum quodvis quale ejfe putandum e/l?
Quid cordis globus , aut oculi ? quidmembra ? qttid artus ?
Quantula funt! quid prateree primordia quaque ,
Vnde anima, atque animi conflet natura neceffum efl ?
Nonne vides, quam fint fubtilia , quamque minuta.
Si ad folis aliorumque corporum coeleftium , ac cumprimis iphus cceli magnitudinem aciem mentis noftrae intendamus , ltUri! cu)us ampiitudinem tellus noftra punfti inftar exigui conliltit, non poffumus non admirari lummam Authoris no-r» potentiam; fed non minus ad illam obftupefcimus , dum
R a	ex-
® ) In Introdu&ione ad veiain rtyfuam LciS. J. k) Lib.4. Dt ftt-V. 1x4.
132 phvsicie generalis
Cxiliffima illa ejus opera (crutamur , comparate ad qnai tellu» * noftra immenfa apparet. Qualia funt profeflo, de qu.bus hnc-usque egimus. Unde re£te pronunciavit D.Auguflinus : DEUM ita ejfe magnum in operibus magnis , ut minor non Jit in minimii, Multa praterea effent, quibus miranda corporum in minu-tias menti humanae incomprehenfibiles divifio exhiberi poflet; fed quae attuli, quoeque ultro, imprimis dum de folutionibut agetur, occurrent, ad propofitum noftrum fuihciunt.
1 gp Divifio porro corporum menti noftrae incomprehenfibilis oc> cafionem illud quaerendi proebere poteft, num corpora in infini-tum ultro divifibilia (int, vel demum in divifione ad certa cor« pufcula devenire neceffe fit, quae ultra nuHa vi in partes fecari poflint. Acriter fuper hac quneftione plu/ibus fxculis dilputa-tum eft a Scholafticis, nihil tamen eviftum ; at pars utraque problematis intra probabilitatis terminos permanfit, quarttm negans videtur probabilior. Quod natura corpora dividendo in infinitum progrediatur, n. 70. diximus probari non pofte; imo etiam ex n. eodem, & feq. probabilius eft , quod ultra elementa in divifione ipfa non procedat. Quaeftio igitur^de corporum divifibilitate eo redigetur: an Author omnis corpo' ris virtute fua infinita fola , aut etiam per agentia naturalia aliqua corpus in infinitum dividere poliit ? Quoe quia ad cogni-tionem naturae nobis propofitam nihil confert, ejusque generis eft, ut vifo acerrimorum tot ingeniorum fruftraneo conatu in-ter nunquam decidendas jure collocetur, ab ea ventilanda lu« bentes abftinemus.
SECTIO SECIINDA.
De compofitionc , porofitate, denfitate , & raritate
corporum.
§. I.
De ctmpojitione corporum.
190 /^lOrpora phyfica ex vulgatis quatuor elementis velut I primis principiis fenfibilibus componi probatum eft ; e* ^ his rurfiis principia chemica per convenientem ipfis p'e" xum, & temperamentum confurgere horum refolutio fuadet« Refolutio itidem corporum fenfibilium in principia chemica tis oftendit illa ex his componi.Verum quomodo haec coiup0*
») 1. ai. ceotM	C. J.
.	Dissertatio Secunda. 133
fitio his ex corptifculis inimaginabilis exilitatis a natura perficiatur, quis definiat ? De hoc arcano naturae artificio aliud dicere non pofTumus, nifi fieri ex quatuor elementis principia chemica, eaquefpeciei infimae diverfae ; cum illa in certa quan-titate requifita ad haec efficienda a natura permifcentur, ordi-nantur, ad quam permixtionem in vegetatione plantarum , & animalium ipfa horum fabrica permultum facit. Chemicorum principiorum particulae aliquot homogeneae inter (e conjunftae mafulas homogeneas, particulae vero aliquot heterogeneae per-mixtae malTulas heterogeneas exiles conficiunt. Ex marfulis his infr fe conjunftis fiunt maffuls majores-, ex; his & mino-ribus, fortafiis & particulis principiorum chemicorum , ac quo-rundam ex vulgaribus elementis invicem copulatis componun-tur adhuc majores aliae , ficque ultro, dum demum fenfibile? moleculae in alicujus corporis phyfici fpecie ex his confi-ciantur.
Sic corpora fuis ex principiis componi fuadet eorum divifi- jpj bilitas, reloiutio, novaque ex reibiutis generatio , ex divifis concretio. Certe dum corpus tritu, menftruove dividitur, pu-trefa£lione, igne in fua principia refolvitur , continuo molecu-lae majores in minores dividuntur; igitur etiam dum iila ge-nerantur, maifulse minores ad componendas majores jungen-tur, ac per hanc continuatam conjunftionem corporum fenfi-bilium compofitio perficietur. Sic profefto ex infenfibilibus fe-orfim falis aqua (oluti particulis moleculae ejus fenfibiles confi-ciuntur; fic ex eodem fimo eadem aqua irrigato, dum iili di-verfarum plantarum femina immittuntur, plantae diverfae ex-crefcnnt. Huc faciunt etiam microfcopicae obfervationes, qui. bns dete£lum efl: a Leeuvvenhcekio globulum rubicundum fan-guinis animalis de fex ferofis globulis flavefcentibus, in quos ille ultro dividitur, componi, & ex his iterum quemque ex fex aliis lymphaticis conftare. Huc facere hanc obiervationem dico: quod enim in particulis fanguinis fenfiis ipfe teftatur, idem evenire etiam in aliis corporibus probabile eft, maxime cum id ex diftis ratio quoque ipia evenire pofcat. Maifuias autem, ex quibus corpora componuntur, ut magnitudine, ple-xuque partium ipfas componentium, ita & figura differre ob ipfam diverfitatem corporum ex iis compofitorum ambigendum non videtur.
R }
4. a
134 Physic^: Generalis
§. I I.
Quid pori corporam , num hsc oinnia porofa ?
1.92 \ O imum fy. Per poros corporum intelligimus (patiola quse. xV dam & interftitia inter particulas ipfa componentes , nec prorfus undique fuis fuperficiebus fe crvntingentes emer-gentia, folo aere, aut alio fluido fubftantiam eorum perma. nenter non conftituente impleta.
Ad alterum imo: Corpora firma omnia.quae fub (enfum noftrum veniunt, porofa fiint, five fint illa ex regno anima-lium aut vegetabilium, five ex regno fofiilium. Propofitio haec multis argumentis ad evidentiam usque ofienditur , ex quibus funt lequentia:
imo. Si aurum, aut aliud qnodvis metallum in brafteatfl . fubtilem extenuctur, hxcque braflea fupcr vitro extenfii ante microlcopium ponatur , poros plurimos fpeflandos praebet-s. Vegetabiie pariter quodcunque fdurilfimum illud lignum, aut tenera planta fuerit) acuta novacula in tenuia fegmenta fecun-dum fitum quemvis fcilfum, poris copiofiffimis pertufum rr.i-crolcopio illud fpeftanti apparet. Oftendunt microlcopia etiam in partibusanimalium poros; ergo.
3^3 ado. Corpus, per qwod alia corpora fubtilia, fluida videli-cet pertranfeunt, porofum fit oportet. Cum enim & ipfa cor« pora, atque eam ob rem impenetrabilia fint, per partes cor-porum firmorum folidas pertranfire nequeunt. Atqui omnia corpora firma ejus generis funt, per quae fluida fubtilia per-tranleunt. Nam 1. Lux per omnia corpora tenuiora penetrat. Extenuentur enim quaecunque corpora in tenues lamelias, has microlcopio obje£las pellucidas videbimus. Nofte candel* , aut die in camera oblcura hujus foramini manum objiciamus, lucem a fole , aut candcla propulfam trans digitos per o(fa, carnem, cutem tranfire confpiciemus. Quoties no£libus siii-vis vel inviti per claufas palpebras lucem fulguris percipimus? a. Nullum ex firmiflimis corporibus elt, quod intime calefieri nequeaf, nullum per quod fluidum magneticum non tranfeat; five enim vitreae, five cupreae, ftanneEe, iigneae, aures tabel-lae fcops ferri infundatur, fubque ea magnes ducatur, fluidum magneticum fcobem ferri in hilpidos conos eriget. j. Mercu-rius in aurum, argentum , cuprum , aurichalcum , ftannum, plumbum non fecus penetrat, quam aqua in fpongiam. Si mercurio virgula auri immittatur, non folum ejus fuperficiem tegit, fed ab una parte in aliam tefte Ozana b) ipfam penetrat.
4. Aqua
3) .Muffchenbroek Elem. fhyf, C, 1. 3. b) B.ecr. Math. Toia.3-frsbl, riiyf, 43,
Dissertatto Seccjnda. 135
4. Aqna in omnes anrmalium membranas, in omnes ve-getabiliuni partes, quarum nutrimentum eft , aut vehit , pe-netrat-, fubingreditur fales, ligna etiam duriflima & crafla_» , quemadmodum nos docent .praeter alia feneftrae ac portae , quas ob humorem earum in poros tempore humido rece-ptum difficulter aperimus. Item illud: quod fi per verticem apertum recipientis vitrei imponatur illi vaiculum ligneum ( etiam denfiore ex ligno fecundum fibras interne cavum, huic-que aqua infundatur, poft aliquot fu£tiones aeris ex recipiente faflas aqua pluviae inft3r in recipiens tranfit. Si ligneo huic vafculo fibftituatur aliud, cujus fundus fit ex corio bubulo , iliique infundatur mercurius, hic minimis globulis in recipiens trans corium deftillat , poftquam aer ex recipiente educitur. Idcirco autem in hoc experimento mercurius , & in priore aqua, aere ex recipicnte edufto , in recipiens defluunt ; quia ad eoaim gravitatem, qua in defcenfum agunt, preflio in illa aeris incumbentis datur valida , cui aer recipientis jam multum rarefactus parum refiftit. Neque aqua folas membranas anim-alium, aut ligna pertranfit, per lapidesquoque admodum den-fos etiam heterogeneis fibi permixtis cum particulis penetrat. Docet quippe experientia ; quod quoties pavimentum albo marmore fternitur fupra arenam humidam , in qua fegmen-tum quercinum, vel clavus ferreus rubiginofus reperitur , to-ties horum tinftora ab arenae humiditate foluta marmor perva-dit, & in fiiperiore ejus parte maculam indelebilem relinquit. Id ipfum docet & ars marmora alba intime tingendi omnige-nis coloribtis, ac imprimis colore intenfe virenti, viridi ca»ru-feo, viridi ftibflavo, hisque omnibus adeo fplendidis, ut fimi-ies, gemmis exceptis , in nullo lapide reperiantur. Invenit hanc artem P. de Lanis, eoque in ea progreffus eft , ut re-rum quoque naturalium imagines fuis fub coloribus, marmo-»bus imprimeret; quem V. Tom. 2. L. 1. De rnotu pene-trationis.
Sa?pe circumferuntur gemmx, & lapides,. colores , & fi-goras exoticas referentes, quas vulgus naturae quodam prodi-gio faftas exiftimat; cum tamen non nifi tinfturae periti artifi-Cls ' gemms, lapidisqne in poros colores immittentis , debe-Jntur. Nolim tamen aliquis exiftimet omnes ejus generis la-P^des, aut gemmas fuos colores, aut figuras ab arte accepiffe. I eftatur enim P. Schottus a) fe Romoe vidifle in mufaeo Kir-eneriano , & alibi lapides non paucos , quos petras /maiticas a tfionte Sinai, in quo reperiuntur, appellant; qui fi findantur, m mternis parietibus exhibent arbores, prata , fylvas , flores
omnis
a) D« MiubiHbus Miftcll.meis. Appsad, »4 Lib, p< t. n.
135	physicie Gejieralis
omnis generis, non fignra tantum externa, fed coloribus etiam convenientibus a namra expreifos", unde etiam ab arboribus, quas exhibent , dentrites vocantur. Inveniuntur hi lapides etiam in Hetruria prope oppidum Bargam , nec non ad ne. mus Hercynium. Memorat idem Autnor ex Plinio & gem. mam borfyciten, qus in nigro ramofa candidis , aut fanguineh frondibus eft infignis. Caute proinde de fimilibus eft pronun-cianda lententia, natura, an artc effefta fint; ncque prius de hoc ferendum judicium, quam conftet ubi , ac quomodo re-perta fint.
f. Effluvia corporum quorundam per alia corpora firma penetrant, quemadmodum attramentum fympathicum teftatur, Eft hoc attramentum liquor clarus & limpidus, qui conficitur hoc modo : fumitur medius quadrans aceti diflillati , huic im-ponitur uncia circiter lithargyri, hnecque igni in vafculo ap-pofita medio quadrante ebullire finuntur. Hoc fafto paratur liquor alter, itidem iimpidus & clarus hunc in modum : in> funditur in vas mundum teftaceum aqua communis , imponi-tur illi modicum ex auripigmento, & fruftulum calcis vivs, & 24 horis eiapfis alter hic liquor paratus eft. Horum liquo-rnm priore fi quidpiam in charta fcribatur, quamvis fa£ta ejus iliico exficcatione nullus omnino in charta character appareat, attamen fi haec imponatur libro , & defcripto aitero liquore folium chartae alterum ope peniciili, aut. fpongi® in illum in« tinftae inficiatur, hocque folium e regione prioris in eundetn librum poft 400 , aut 500 etiam paginas inciudatur, liberque praelo conftringatur, ne effluvia extra librum faciie erumpant; poft aliquod tempus, quidquid fcriptum eft in charta priore iiquore , illud commode iegi poterit. Nam effluvia fecnndi li-quoris per foiia libri omnia interpofita pertraafibunt , & con-jun£ta particulis iiquoris primi chara£teres nigros ad flavum ac-cedentes efficient. Quod fi attramentum hoc alio operofiore modo ex impraegnatione faturni praeparetur , murus ipfe inter unam & aiteram chartam pofitus non etficiet, quo minus cha-rafteres legibiies fiant.
IP7 6. Aerem penetrare per multa corpora firma, qualia funt: cruftra ovi, ligna, lapides arenofi, di£ta n. 58 , & 140 do-cent. Hombergius falem compofitum ex mixtione calcis viv.t, aceti diftiliati , faiis petrae , falis marini, nitri, & fuiplwris communis, ac nrngno igne in crucibulo ferreo diifoiutum, per ferreum hoc crucibulum non aiiter tranfiviffe expertus eft, quam aquam per chartam bibulam, dum iila per hanc filtra-tur. Neque enim aut ferri ductilicacem , aut quidpiam aliud in ferro immutavit, aut aliquod fui tranfitus indicium fecit. Idem expertus eft per laminam argenteam mediam lineain
Dissertatto Seccjnda. 137
craffam millo foramello fa£Io innoxie tranfiviffe metallicam qnandam & bituminofam materiam, qune una parte calcis ex dilfolutione argenti puri extrafts, duabus partibus corrofivi fublimati, tribus antimonii crudi in pulverem redaflis, accu-rateque permixtis , & in balneo maris diftillatis fafta fue. rat. O
Non defiint plura , quibus porofitas corporum firmorum ipg exhiberi potefi ; fed haec quoque, qune attuli , fatis multa; neque ita allata, quafi ad evincendos poros in corporibus fir-mis vifa fuilfent neceffaria; hos enim vel fola n. 192 , & 19J addu£la fatis in aperto ponunt; at potius ideo filentio praeter-ita non funt, ne hnec ipfa cognitu digniflima argumenta igno-rarentur. Ejufmodi etiam funt: quod corporum firmornm fu-perficies politifiimae microfcopio infpetiae afperae cernantur. Unde p«tet ratio, cur per politilfima corpora , e. g. fpecula perpendiculariter erefia mufcae reptare pofiint. Profefto fi ho-rum corporum fuperficies fcabritiem , & porulos non habe-rent, in quos mulcae fuos unguiculos defigere poffent, per illa reptare nequirent. Item quod fi in fpeculo politifiimo creta armorica, ieu lapide faponis charadleres quidam fcribantur , illi ita abfierfi, ut nullum eortim veftigium appareat , continuo etiam poft menfes redeunt, dum halitus in ipeculum immitti-tur. Nam pingties cretae particulae porulos lpeculi implentes, halitus aqueos non recipiunt; recipiunt autem illos partes fpe-culi creta non infeftae. Si porofitatis corporum a priori argu-mentum habere velis, ad particulas, e quibus illa componun-tur, refjDiciendum efi. Hae enim cum figurae diverfitTimae fint, fe fuis totis fiiperficiebus contingere nequeunt, atque inde po-ros ab iis relinqui necelfe efi.
Ad idem quaefitum 2^0 : Corpora quoque fluida omnia jg^ fuis poris praedita iiint. Omnia enim caleheri poflunt, omnia plus minus lucem tranfmittunt, fphaericam, aut ad hanc pius minus accedentem figuram fuis in particulis habent eo ipfo, Suod fluida fint ; ex hac autem figura in fluidis poros emer-gere necelfe eft. Aerem proprio loco porofum efle docuimus. Alia fluida prarter ea, quae jam allata lunt , iliud quoque po-toia oflendit, quod heterogenea fluida in fe recipere poflint, ^u'n volumcn eorum augeatur. Sic aqua ab aere purgata co-piofum in fe aerem admittit voiumine fuo non au£lo ; admit-'■t & oleum vitrioli certam quantitatem aquae; idem fit in mi-«•one fpiritus vini & aquae. Aquae pororum & illud non leve argumentum, quod ubi illa portionem falis certi tanta copia fliliolvit, ut ex eo non amplius folvere queat , Iblvat adnuc «tersim , f, is jHj affjndatur.
l"Jlit. Phyfica Gmer. p.l. '	S	NunC
a) Hift. Acad, Reg. Farii". ad ann. «713.
138 phvsicie Generalis
200 Nuac difla exhibent fluidi in mole fenfibili porofa e(Te; at quneri pofTe:, num illa etiacTi fuis in moleculis confiderati porofafint, vel {olum iuter moleculas eorum pori iatercedant. Ad quod refpondendum videtur aquam hacque leviora fluida fuis quoque in moleculis porofa e're. Cum enim particuls fluidorum fe fe immediate fuis in fuperficiebus interruptis licet poris contingant, li illa poros fuis in moleculis non haberent, qui fieret, ut aquae gravitas ad gravitatem auri effet ut t ad 19 & t? Gravitas corporum refpondet malTae eorum n. 175. fi igitur gravitas aqux cft ad gravitatem auri ut 1 ad 19 & maffa quoque aquae ad maffam auri eft ut 1 ad 19 & 4-; quo-modo autem in volumine aliquo auri tanto plus maffae erit, quam in pari volumine aquae , fi aquae particulae folid;« fint fine omni poro, porosque aqua folas inter particulas fuas com. pleftatur, cum aurum ipfum porofum elfe n. 193 & feq. fit probatum.
101 Verum dices: fi aqua fuis quoque in particulis porofa fo-ret, illa fumpta in aliquo volumine ad minus fpatium occu-pandum comprefiibilis foret; ficut quia aer fuis quoque in par-ticulis multum porofus e(t, ille multum compreffibilis eft. Sed juxta di£la n. 160 aqua comprefiibilis non e(l ; igitur neqoe fuis in particulis porofa. n. hanc maj. Inde enim , quod aqua aere bene purgata a nobis in fpatium minus comprimi ne-queat , non con(equitur ejus particulas folidas absque poris elfe; fed conlequitur folumodo , aut eTe absque omnibus po» ris , ant ob rigorem exili(fimarum partium materiae primx par-ticulas aqueas componentium ita illam comprefiioni refiftere, ut haec refifientia a nobis fuperari nequest. Atque iftud fane, & non prius illud pro ratione incompreffibiiitatis aquae efl ad" ferendum. Illud fiquidem prius tam ob exiiem comparate ad aurum gravitatem ratio incompreftibilitatis aqu;e elfe nequit, ut modo di£la docent , & hoc pofterius aquam a nobis in* compreifibilem fufficienter reddere poteft. Nam fi aer ob ri-gorem moderatum particularutn fuarum tantopere compreffiont fui refiftit, ut hic nofter jam compreffus aegre a nobis compri-mi poliit amplius -,'» fui voiuminis ; ( n. ) aqua , quS oftingenties circiter amplius materiae fuo fub volumine habet, quamvis non majorem rigorem fuis in particulis materis primas habere ponatur, quam habeat aer , o£iingenties circiter an> plius, quam aer fui compreftioni refiftet. Si ita , quid ffl'* rum, fi illa a nobis eciam auxilio mechanicae in minus volu* men ad fenfum noftrum redigi non poffit ? Dixi : a nobis. Nam illam viribus naturae in minus volumen comprimi po'ic probabile eft, compreffaque illa exiftimari poteft in mixds cor-poribus, quorum moleculas cum aliis elementis componit.
Dissertatto Secunda. 13p §. 1 I L
/in corpora tequaliter porofa Jint, & unde quantitas pororum in its cognofci poffit 1
Ax) imum r.. Orpora rr.ultitudine, magnitudine , & ra pororum multnm differre. Prob. Corpora componun-tur ex particulis dtverfe magnitudinis, & figurx diverfiirime inter fe permixtis, temperatis, implexis. N. 190 & feq. fed hanc diverfam combinationem , permixtionem particularum di-verfie magnitudinis & figurae neceffario confequitur diverfiffi-mus particularum inter fe luis in fuperficiebus contaclus , po-ris plnribus , paucioribus- majoribus , minoribus , figurne ad-modum diverfie conjun&us ; ergo. 2. Aqua regia diffolvit aurum, non item argentum ; aqua fortis dilfoivit argentum , aurum non item; fed horum ratio non aliunde commodius re-petitur, quam a diverfitate pororum. Nimirum aquae regiae particulae ob fiiam magnitudinem , & figuram aptae funt ad fubeundos poros auri, & illud cuneorum inftar difcerpendum; non vero aptse funt ob fuam magnitudinem & figuram ad fub-eundos poros argenti ita , ut hoc pariter, ac aurum difcer-pant; idem eft intelligendum de aqua fbrti ; ergo. Expe-rientia conflat corpora quaedara poros magnitudine , multitu-dine, & figura diverfos oculis noftris inermibus offerre ; ea-dem magnitudine, multitudine, & figura itidem difcrepantes offerunt oculis alia plurima diverfi generis, & imprimis vege-tabilia, li microfcopiis infpiciantur; idem igitur cenfendum & de aliis omnibus, in quibus hanc pororum diverfitatem fenfi-Jjus percipere non poffumus. Leviora quaedam ligna , item fpongia bono microfcopio infpefta tantam multitudinem~fl, magnitudinem pororum offerunt, ut vix partibus lolidis con-«are videantur.
ad 2d"m: Pororum quantitatem refpe£tivam optime 103 cognoicere poffumus ex eorum gravitate. Nam quo corpus ali-S"°d altero fub eodem volumine fumpto gravius eft, eo fub fuo volumine plus maflae habet altero ; ( n. 175) fed quod phis maffs habet fuo fub volumine altero, minus illo pororum habet; in corporis enim volumine ad corpus pertinens praeter ttaffam, & poros non eft ; ergo. Hinc quia aqua ejufdem cum auro voluminis eft levior illo vicibus 19 & : , totidem pariter vicibus illo porofior elt.
Dixi pororum quantitatem refpeftivam optime nos ex eo-rum gravitate cognofcere poffe. Quanta enim reapfe fit, me-dium cognofcendi nobis non fuppetit. Si vel unum corpus poro omni carens haberemus, ex ejus gravitate dc quantitate
S a	poro-
140 Phvsic^ Generalis
pororum corporum ceterorum reapte tali , feu abfbluta fatij tuto pronunciaremus. Nam cum gravitas corporum refpondeat eorum malTae; fi quodpiam corpus fumpcum in eodem volumi-ne cum corpore omni poro deftituto ejus dinrdium appende-ret, tuto diceremus hujus corporis lub volumine dimidium fpatii occupari a malTa, dimidium a poris , ac fic de reliqnis. At nunc c«m in omnium notorum corporum gravilfimo auro cxiftimante Newtono *) dimidium pori occupent , porofitas corporum ablbluta nobis prorfus occulta manet. Si cum New-tono ponamus fub volumine auri dimidium fpatii occupari a poris, cum aquae gravitas ad gravitatem auri fit , ut i ad 19 & i, quantitas pororum aqu^ ad ejus ma.Tam erit ut 39 ad 1; quantitas autem pororum (uberis ad ejus malfam futura eft vel-uti 163 ad 1; nam aurum fivbere gravius eif vicibus 81
Coroll. Cum omnia corpora nobis nota porofa fint, pori-qne in iis magnitudine, multitudine , figura diverfi partem in omnem fundantur adeo copiofi, ut eorum quantitas in pleris-que corporibus multum fuperare quantitatem malfre absque periculo erroris aTumi poffit, corporum optimam ideam effor-mabimus, fi ea innumeris foraminibus partem in omnem per-tufa conceperimus, non fecus ac foraminibus undique pertufus effet cubus, quem ex fruflulis rarioris findonis , cribris facieiv dis (ervientis fibi fuperpofitis efficeremus. Unde quemadmo-dum per cubum hujufmodi pulveres fubtiles, fluidumqueaqueum tranfiret, fic, imo magis fiibtiliffima fluida lucem caloremque eificientia per corpora meare poterunt.
20f	Potefl corpus unum majores poros habere altero ; non .
tamen illo -magis effe porofum , imo etiam illo effe minus po-rofiim. Nam minores pori hujus poffunt elfe adeo multi , «t eorum fimul fumptorum quantitas aequet , aut etiam fuperct quantitatem majorum pororum Hlius. Sk fnber ccrte majores poros habet, quam aer nofter eodem cum illo in voluminc fumptus ; aer tamen nofter comprelfus magis porofus eft, quam fiiber ; eft enim illo levior. Ex"hoc autem fequitur, quod obfervantes corpus unum altero gravius effe, inferre non poffimus , levius habere majores poros,-feci vel majores, vel plures ; quamvis femper re£te inferemus levius*,effe magis po-rofum. Hoc enim non aliud figirificat , quam in leviori elle majorem quantitatem pororum, five illi majores , five minores fint. Sic quidam arbitrantur poros argenti minores effe, quam auri, atirum tamen minus porofum eft, quam argentum.
206 j. Yitrum , metalla minores habent poros , quam lapides-Nam per illa non tranfit aqua n. i?7. nec aer ; tranfit autem aqua per marmor, n. 194 , & aer per lapides arenofos. n. [*0'
a ) T, Opt. L. 4. P. 3. Prop. g.
IhssERTATlO SeCUNDA.	I4T
Ligna ordinaria multo majores habent poros lapidibus etiam jrenofis. Nam per eorum poros aqua facilius adhuc , quam per lapides pertranfit. Notandum hic corpora opaca interru-ptos & tortuofos habere poros , indeque lumen reflis lineis per eos progredi non polfe. Hsec pororum fuberis interruptio, & in parcibus ejus folidioribus exilitas , horumque exilium conftri£Iio efFefla per tumorem , quem fluidum fubingrediens in ejus partibus fibi contiguis efficit, dum hoc fubere in vafe aliquo concluditur, facit , ut fluidum fubere claufum diifici-lius per fuber tranfeat, quam lignum aliud minus porofum.
4. Corpora, quo majoribus & minus intcrruptis poris funt praedita, eo ut plurimum minus durabilia funt ? In illa enim "" fecile agcntia naturalia aqua, fales, aer penecrant , eorumque plexum, texturam accedente calore diifolvunt. Hinc quia la-pides, metalia poros habent minores , magisque interruptos, quam vegetabilia, & animalia , in quibus pori & magni funt, & fecundum eorum fibrarum longitudinem protenfi , multo durabiliora firnt vel ex hoc capite, quam vegetabilia, ac anima-lia. Hinc facile conjicitur, cur Iigna diutius durent, fi colore oleagino tingancur, cur fruftus vegecantium longo temporc confervcntur, fi faccharo condiantur , cur cadavera incorrupta perfeverent, fi balfamo illinantur. Advertendum hic de anima-«bus , quod horum corpora, quia aefiivo caiore magis didu-ctos habent poros, qnam hyeme, fi aer noxiis effiuv.iis imbu-tus fit, per haec facilius nocetur aeftate , quam hyeme. Quia facilius in didufios & patentes corporum poros haec effiuvia penetrant, quam in ardiores. Ex eadem ratione facilius quo-quc nocetur per effiuvia noxia corporibus teneris & delicatis, quam duratis & robuffis. Quamvis dinem pori animalibus , & vegecabilibus ad corrnptionem conferanc, indequc noxii vi-deantur, fummse tamen utilitatis , imo & neceffitatis funt utrisque. Per hos enim alimentum utrisque per partes omnes xquabiliter diflribuicur , per hos & excretio noxtorum hu-morum perficitur.
§. I V.
Quid nomine denjt, quid rari corporis veniat ?
UEfp. Corpus abfolute denfum dicitur, cujus maffa tanta eft,2o8
v quanta fub ejus volumine , feu fpatio ejus extima fuper-^cie undique comprehenfo absque compenetratione effe poteft. °rpus abjolute rarum eft; quod tanta maffa non conftat.quan-? lul) e)us volumine absque compenetratione effe poteft. Rela-"vc dtnfum eft, quod, fi cum alio aequaUs voluminis confera-
S j	tur,
i{*	Physic^; Generalis
tnr, majorem illo maiTne copiam (Iib fuo volnmine continet. Relative rarurn eft , quod cum alio ejufdem fecum volumitiis collatum minorem maffae copiam fub fuo volumine contiiiet, quam illud aliud.
Ex definitionibus his, & diftis priore confequitnr , nul. lum ex notis corporibus eife abfolute denfum, at omne abfo-lute rarum. 2. Corpus abfolute rarum relative denfum e(l; & contra relative denfum abfolute rarum eft. Nam abfolnte rarum poteft habere fuo fub volumine pltis maifa , quam ha-beat quodpiam alterum ejufclem iecum volnminis. Ex quo ultro fequitur, idem corpus po(fe dici & rarum & denfiim com- . parate ad diverfa, tfuibuicum conferri potefi. Sic ferrum com. parate ad aurum rarum e(t , comparate vero ad lignum den-fum eft. Dum corpus aliquod rarum aut denfum dicimus, lo* quimur de eo in ftata naturali fumpto. Nam fi corpora per agentia externa ad tempus rara, aut denia fiant , ut fi aqoa caiore expandatur, aer vi aliqua comprimatur , ejufmodi cor-pora potius rarefa&a, condenfata, quam rara, & den(a dicimus. ' Scholaftici ad mentem Ariftotelis corpus rarum dicunt e:Te, quod parum habet materiae fub magnis dimenlionibus ; denfum autem, quod muitum habet materiae fub parvis dimenfionibus.
SECTIO TERTIA.
De vi inertiae, & attradtrice. §. I.
Qttid nomine vis inenta corporum veniat , & quis de illa Fbuofophorum fenfus?
209 5 \ Efp. ad imum! Nomine vis inertiae corporum apud Re» ; j"^ centiores Philofophos venit virtus, qua corpus tum io X m ftatu motus aut quietis confervatur, tum caufis extemis illud ex eo ftatu deturbare nitentibus refiftit. Obfervamus vi-delicet quodvis corpus quiefcens tamdiu in quiete fua perfeve-rare, dum ab alio corpore de hoc fiio ftacu deturbecur , duffl-que quiefcens a moto ad motum impellitur, illud ipfi refiitei'e ( tanto amplius, quanto plus maffae habet, refiftere item corpus in motu pofitnm obftaculis fui motus ; & fi tardiore motu feratur, refiftere fe ad celeriorem motum impellenti; nam » illi non refifteret, non fieret, ut in eo poft impa&um ali-quam partem motus elidCret. Haec quia conftanter in corpo-ribus quibufvis oblervamus, rede illatum eft dari aliquam vim,
per
.	Dissertatio Secunda. 143
per quam corpora ftatum quietis , aut motus , quo feruntur., confervent, refiftentiamque adverfus turbantia eorum ftatum exerceant, Pofl Kepierum, & Newtonum Philofbphis clarif-fimis Recentioribus vim hanc nomine a le fatis aiieno inertiam, aut vim inertia appellare placuit.
ad 2<lum : De vi hac non omnibus idem fenius. Qui-aiO dam enim unumquodque corpus fecundum fe fpe£\atum ad quictem , & motum xque indifferens, nuiiiusque a£lionis fuis viribus efficiendre capax e(fe exiilimant: unde ccrporis inertiam pro ejus indifferentia ad motum & quietem , agendique fuis viribus in potentia fumunt; vim autem iiiam, qua eorpus quie-fcens difficulter de ftatu fuae quietis depellitur, adftribunt ejus impenetrabiiitati, gravitati , caufis firmitatis , atit aetheris in corpora a£iioni; eam vero vim, qua corpus motum obftaculis tefiftit, impetui, quem varie explicant, attribuunt.
Aiii, & cnmprimis Nevvtoniani cenfent vim hanc corpori- jj j bus omnibus infitam , efteque eorum omnium attributum quod-dam ab omni alio ex cognitis attributis diftin£lum non fecus, quam fit impenetrabilitas, iiiiusque adionem elle refiftemiam. Exercet autem , ut ait Nevvtonus , a) corpus banc vem fclummo-do in mutatioue flatus fui per vim aliam in fe impreffam fa9a , efi-que exercitium ejus , five a£Uo , fub diverfo refpeQu &' refiftentia, tf impetus: reftflentia , quatenus corpus ad confervandum ftatum- . fuum reluclatur vi imprejfa ; impetus, quatenus corpus idem vi refi-flentis ohtlacnli difficulter cedendo conatur ftatum ejus wutare. Vis imprejja Newtono eft aSio in corpus exercita ad mutandum ejus fiatum vel quiefcetvii , vel mpvendi uniformiter itt directum. Ajunt mfuper hujus fententiae fautores atlionem vis inertice in quie-fctntibus ad refiftendum motui , & in motis ad refiftendum acccierationi motus e(fe in ratione compofita maffae , & celeri-tat's, qua fit mutatio ftatus; ita ut fi malfa fit eadem, quan-titas a£iionis ad refiftendum motui proportionalis eft celeritati, qua poft amilfam quietem movetur: fi diverfe fint maffae_3 , quae poft amiffam quietem aeq.ua celeritate moventur , propor-tionaiis eft ipfis malfis.
§. I !.
An vjs inertta fit peculiare corporum attributum ?
kfp. Iftud dicendum non videtur. Vis fiquidem inertiae jj^ n. 'urnpta pro attributo cuique corpori interno effet vis, quae t tlonem fuam refiftentire exerceret foiumodo in mutatione fta-us corP°ris per vim aliquam in ipfum impreffam ; deinde cf-
fet
a) Ukilof, Natur. Priucip. Mathem.
144 Phitsicje Generalis
fet vis , qns in corpore quiefcente exerceret fiiam a£lionem reliflentix adverfus motum pro quiete retinenda, in corpore autem moto adverfus quietem pro motu corporis fervando;de. mum in moto tardius pro motu tardiore adverfus celeriorem; fed aftiones adeo diverfe , quin imo oppofitae ab eadem vi ccrporis procedere pofle non videntur, fi ad ideam , quam de corpore habemus, atrendamus. Nam fi corpus , utpote ad omnem motum indifferens, nullius motus fuis viribus efficien-di originarie capax eft, fed ad omnem illud ab alio determi. nari oportet; qnomodo iili a£\iones nunc quieti , nunc mo. tui, nunc celeriori motui refiftendi tribuere poterimus. Agen. tibus liberis tribuimus aftiones oppofitas , quia libera funt, & intimo fenfir de hac in nobis potentia docemur , at quomodo hanc corporibus concedemus ? Agens liberum eft cognofciti-vum, quod, quemadmodum diverfa objefra fibi repraefentat, eaquc fibi bona, aut mala cognofcit, ita & in ea diverft, aut oppofita etiam aflione fucceffive ferri poterit. Cognitionem, ele£lionem corporibus, nifi ea fpiritibus mifceamus , concede-re non poffumus; quomodo igitur corpus ex vi ftine inertia: ad-eo diverfas , quin & oppofitas a&iones refiftentix efticiet, ut dum quiefcit , refiftat motui, dum movetur, refiftat quieti, dum movetur tarde , refiftat motui veiociori?
213 2. Intelligi nequit, in quo haec aftio refiftentioe pofita ef-fet. Aftiones corporum de quibus nobis certum eft , confi-ftunt in motu. An igitur etiam atlio refiftentiae, qua corpus quietum ftatuin fuum tuetur, in ejus motu fita erit , illudque contra corpus in fe impaflum movebitur, motuqne fuo motoi illius obluftabitur? Verum , fi quod res eft , dicere velimus, corpus nullius motus fua praecife virtute efficicndi capax efli quare nec aftio refiftentiae illius in motu pofita dici poteric. I i quo autem alio fitam dicemus ? Dicemus illam nobis igno-tam ? Iftud quidem refle; at reftius adhuc egerimus, fi ipfa"1 vim aftionis hujus produftivam, quam in corporibus inteilige-re nequimus, iis negavenmus ; cum absque illa refiftentije, quam in corporibus experimur, caufa a fignari queat , ex quJ tamea fola vis inertise exiftentia infertur.
Dices : Ailio, qua corpus ob impenetrabilitatem fuam al-teri corpori refiftit, ne cum illo eundem locum occupet, 'n motu corporis contra corpus fe premens exercito pofita n°n videtur, nec, in quo pofita fit , intelligimus , impenetrabili-tasque hanc aclionem fuam varie exercec, tantum nempe con-tinuo refiftendo, quantum ab alio premitur ; igitur fi imPe' netrabilitati corporis haec aflio refiftentiae in alia corpora ipfu"} prementia concedi poteft, poterit & inertiae fua tribui , & " cx refiftentia corporis peuetrationi reite inferimus vim iternam
plssertatio sectftfrva.	14?
corporibns impenetrabilitatem , hujus refiftentiae caufarn enam ex refiftentia corpcrum mutationi flatns refte inferemus elTe in corporibus vim quandam tis internam , qtiae hujus refifteatiae fit caufa. Sed
R. Ad probandam vim inertiae non refte recurri ad impe-netrabilitatem. Impenetrabile fiquidem corpus effe poteft abs-que omni fua aftione, qua penetrationi refiflat , modo vel il-lud fit ejufmodi natura fua, quam ignoramus, ut cum alio eo-dem in loco naturae legibus inviolatis exiflere nequeat , vel DEUS a fe fancita lege unum corpus eodem cum altero Ioco ob fines a fe in creatione mundi libere fibi praeftitutos, confer-vare nolit. Ex quo patet a&ionem vis inertiae per a£lionem impenetrabilitatis probare non eTe aliud , quam incertum & obfcurum aeque per incertum & obfcurum probare velle. Nec obftat , quod corpus preffum tantum dicatur nos reprimere ob fuam impenetrabilitatem , quantum a nobis premitur; ifta enim eius rcpreffio non eft repreiTio, & a£lio proprie, fed fo-lum atquivalenter talis ; quatenus tantundem eft five ad no-ftrom corpora prementium fenfiim , five ad alium effefhim non admitti corpus premens ad fpatium a corpore preffo occupatum fine omni aftione corporis prefii, fed ea folum ratione , qoa innuimus; quantum effet, fi ejus aftione pofitiva ab eo corpus cx fuo fpatio excluderetur. Unde nos corpora impenecrabilia fpe£fare quidem poffumus, tanquam aftione aliqua pofitiva in fe prementibus refifterent, etfi fic non refiftant.
Refiftentia, qua corpora quiefcentia motui , aut tardius mota motui celeriori refiftunt, gravitati eorum maftis propor-tionali; illa vero, qoa corpus motum refiftit obftaculis , illius nmpetui imprelfo a vi inertiae diftin£lo adfcribi poteft; igitur hispotius, quam vi inertis illam adfcribamus , ne quemad-niodum Scholaftici fuis qualitatibus occultis, & natura forma-rum fubftantialium abfolutarum; ita & ipfi viribus corporibns adftrufUs , quarum ratio agendi intelligi nequit, absque ne-celhtate fcientiae naturali tenebras offundamus. Anteccdens hac fui parte altera conftabit exdicendis de impetu ; parte vero priore fic oftenditur: Gravitas non foium corpora deorfum la-oentia verfus centrum terrae promovet, vernm etiam quiefcen-l'a verfus idem centrum continuo urget, ac premit, ut docet globus plumbeus de filo pendens, quod lenfim lacerat; igitur etiam efficit, ut corpora vi illius pro ratione fuae maffae motui teliuant, five ea perpendiculariter , aut oblique furfum mo-veantur ab aliqua potentia , five horizontahter. Nam ficut cor-Pl,s plano appreffum manu furfum, & fecundum pianum ho-u°ntis difhcilius movecor, quapropcer mocui magis refiftit, luam fi haec ejus apprefiio abfit, ita cerce & corpus quodvis vi p.i.	T	fuae
141? physrcje Gejjeralts
fuae gravitatis refiftet motai no-i folum direfle aut obliqne fur-fum corpus urgenti , fed etiam horizontali cum id temporis, dum alicui firmo corpori incumbit , tuncque ob affri£lum ma-gis; tum dum illi non incumbit, quamvis hoc in cafu minus, & non nifi parum. Quodfi vero corpus quiefcens per gravi-tatem etiam motui horizontali aliquantum refiftit, motum quo. que refiftet motui celeriori. Nam in hunc quoque gravitas vim luamexercet, ut vel inde novimus , quod illa corpora mota ab horizontali motu lenfim in fuperficiem terr e detorqueat, Deinde refiftentia corporis moti ad motum celeriorem, non a fola gravitate, led etiam a refillentia fluidi , per quod move-tur, tum ob gravitatem, tum cohnefionem hujus repeti poteft. Serviunt huc & illa, qaae n.219, & 220 adferuntur.
216 Confirmantur hic ditia experimento , quod R. P. Jofephus Francz Pbyfi Experim. Profeffor, & Facuit. Philof. Direftor Viennae fuis in Coilegiis phyficis adverfus vim inertiae adfer-re folet. Si dilcus A B (fig. 14.) fui in medio inferne la« mellam chalybeam habens , centro gravitatis fuae tenui cu-ipidi axis cnalybei perpendiculariter infiftat ; quamvis difc« huic e lateribus 4 fibi oppolitis 8°, hisque plures librae pon-deris appendantur, aut etiam quaedam iuperponantur aequili-brio difci non turbato, difcus hic cum omm hoc pondere pau-culis unciis de filo ferico lateri difci alligato , ac per trochieatn D fuflentato in D appenfis horizontaliter moveri potefl, eo quod gravitas huic motui ob axem pondus fuftinentem non multum obliftat, multoquc leviore, imo levitfimo pondcre ap* penfo moveri polfet, fi affricfus in cufpide, gravitasque aliquid etiam in hoc cafu non obfifteret. Sed iftud contingere non deberet, fi refiftentia ad motum non a gravitate corpornmi led a vi inerti:e haberetur; vi hujus liquidem corpus qaiefcens motui horizontali in circulum non lecus refiftere deberet, quam in direftum.
2 j* Verum opponunt vi inertiae faventes. 1. Sint duo gl™
" ' plumbei A & B ( fig. 1 y) juxta fe e filis bene longis penduli; in globam A unius librae quiefcentem globus IJ multo mino* ^ ris ponderis 4 motus gradibus demittatrur; hic poft impatiuffl illum e loco paulifper eniovebit , at iimul lpfe motum pr0' prium fere amittet; igitur globus A filo fufpenfus reliftit rn°' ( tui globi R in fe lmpacii; at non refiftit ilii gravitate frai nam ejus gravitas fili renitentia jam elifa eft , ergo per vllT1 inertiae.
2. Si corpus in fluido moveatur, tanto rllud in hoc rnovC" tur diihcilius, quo hoc eft denfius, accrelcitque difficultas pr0 ratione crefcentis denfitatis, adeoque pro ratione malfae corp0' r-ese, ut eompertum eft ex ofcftlacioae peadulorutn in fluidiSi
Dissertatto Seccjnda. 147
ergo corpus fluidum refiftit motui corporis in le faflo; feii rur-fus hoc non refiflic vi gravitatis fune-, quaelibet enim pars flui-di cum ceteris efl veiut in squiiibrio, mutuoque vim gravi-tatis, qua vel in fe invicem , vel in corpora merfa agunt, eli-dunt; ergo.
R:. Conceffo enthymemate utroque neg. iriin. fubfump. Nam2Ig globi A gravitatem non ita elidit renitentia fili, ut ilie vi gravitatis non continuo verfus centrum terrse infenfibiliter vi prdlionis illius ofiiilet, ut diftum eft n. 215. Qnapropter etiam vi illius giobo B refiftit , etfi multo minus , quam fi »on fuftentaretur a filo. Quodque vi gravitatis refiftat hic globus non fecus , ac fi contra planum inclinatum moveretur , inde videtur manifeftum, quod , quo magis a iinea horizon-tali furfum movetur , eo magis ille motui reflftat. Fluidum quoque vi gravitatis dici poteft aliquantum refiftere motui in fe corporis. Nam eo ipfo quod partes illius fint in aequiiibrio, corpus ab eo undique sequaliter premitur , tantoque amplius premitur, quo iiiud gravius ; utque in partem aiiquam movea-tur, asquiiibrium hoc turbare debet, & preflionem fe premen-tis fluidi fuperare; ficut eo ipfo quod lances bilancis aequilibra-ts fmt, uc alterutra deprimatur, aliquid uni ponderis novi ad-jiciendum eft. Ceterum in hoc fecundo cafu non a Ibla gra-vitate, fed juxta proxime ditla etiam a cohaefione fluidi par-tium difficultas motus oritur; quod ipfiim etiam de globo A e filo pendulo addi poteft.
Opponunt 2d°: Dum globi duo ejufdem voluminis & mafi 2Ip fe demittuntur, itatamen, ut unum eorum iftus mailei de-orfum promoveat, is qui mallei iftum fuftinuit, celerius in terram decidit altero; ergo globus etiarn vi gravitatis deor-fum latus motui celeriori reflftit , utque hic obtineatur , refi-ftentia per vires novas fuperanda eft; id quod confirmatur inde: fjuod fi labentem globum manu celeri;er infequamur , manu impafta in globum eo majorem dolorem fentiamus, quo cele-rius mota manus labentem globum feric; fed hsc refifteu-tia, ut patet, a gravitate non procedit, frgo a vi inertiae.
Conc. ant. neg. conf. quod fiilicet globus ipfe pofitiva «uiqua aftione motui deorfum refiftat. Nam quod globus li-oere delapfus tardius ad terram deferatur, quam malleo pro-pulfus, non inde efl , quod ii lapfui deorfum aftione quadam propria refiftant: fed univerfim corporum libere decidentiuni uelapfcs tardior efficitur a fluidi gravis aerei, per quod labun-jur ex gravitate, & cohsefione orta refiftentia; in vacuo enim ^oyleano celerior, & sequalis eft lapfus corporum libere deci-ntium, 2. Efficitur hic lapfus tardior inde , quod , cum corpora fecundum fe motus efficiendi fint incapacia , illa noa
T 2	cele-
I4S	PHYSlCiE Generahs
celerius deorfum feraatur, quam a gravitate fibi extema prn. pellantur. Unde non mirum, quod giobus mailei icfa fimui, & gravitate propuifus in terram citius decidat ; neque illud mirum , quod manus ceieriter infequens globum ex impatlu in illum aliquem dolorem fentiat. Cum cnim illa cum eo com. penetrari nequeat, neque ille vi gravitatis ob refiilentiam flui-di aerei celerius ferri queat, quam feratur , ipfeque celerioris motus in fe efficiendi incapaxfit, manus celertus in illum la. ta, eique celeriorem motum communicans in eum impingat, & dolorem aliquem ab eo fentiat, necelfe eft-, cum ille cete-rius non moveatur, antequam toti motus celerior communice-tur, haec autem motus communicacio fuccelfive fiat. Qusflio hic ftatui polfet: an fi in vacuo prorfus rmnus globum infe-queretur , dolorem ab eo ex impattu fentirec?
0	Prsterea quid fi ponatur gravitas corporibus elfe externa, provenireqne ex impulfibus aetheris verfum ceatrum , at ita, ut impulfus hi corporis non foium fiant verfus centrum terrae, fed etiain e lateribus , ac ab iplo ccntro; quodque verfus cea-trum terr® corpora ferantur , inde elfe , quod minor lic im-pulfits a centro, quam verfus centrum ? Profeifto fi iftud acci-dat, in corpore deorfum vi gravicatis iabente dabitur refiften-tia ad celeriorem motum non a vi inertiae, fed ab imp.tlfibus .-etheris a centro, ob quos impulfus gravifici verfits centrura majore celerkatecorpus deferre nequeunt, quae proinde amanu corpus confequente fuperari debet. Ccrte quidvis tale , quod inteliigimus, hic potius afferendum, quam vis inerciae, cujus aftio intelligi nequit, admittenda.
Quod autem major refiftentia in corpore five jam moto, five quielcente oblervetur, dum lllud ad celeriorem motum determinatur, quam ad tardiorem , inde non male proficifci dicetur: quod dum ad celeriorem motum corpus determinaii' dum eft, vis externa , quae motui corporis obfiftit, intra idem tempus quafi multiplicata fuperanda fit ; cum fuperari il^"1 pluribus in locis intra idcm tempus oporteat. Hic dicla cla-riora fient, poftquam de gravicate, & motu actum fuerit.
!). III.
Ouid attraSiionis, nomine veniat ?
1	T3 Efp. Clar. Newtonus, qui attra&ionis nomen primus-9 iV in Phyficam invexit , quique cum eo preifias fentitfnt« . per attraBionem inteliigunt aftionem, propter quam corpo'31
le accedere nituntur , aut etiam accedunt, five adtio i'I3 corporum fe mutuo petentium, five habeatur per impulfuf"3
cujuS
DrssERTATro Secujjda.	149
cnins canfae corporibus, quse fe trabere dicuntur, extemne, n<5-bis incognitae. Aftionem hujusmodi, & non determinate eam corporum, qua corpora (e(e traherent, per attraHionem a Cl.New-tono intelieftam efle liquet ex verbis ejufdem •, fic etenim ille: Ojta caufa efficiente b<£ attrafliones peragantur , id vero non inquiro: quam ego attraBionem appel/o, fieri f»ne pote/i, ut ea efpciatur hn* pitlfu, vel alio aliquo modo nobis igmto. Hanc vocem attraflionis ita bic accipi velim, ut iu univerfum folummodo vim aliquam fignifi-care i-iteUigatur , qtia corpora ad fe mittuo tendaut , cuicuttqite de-mum cauft attribuenda fit iUa vis. a) Item : Voces autem attraTio-nis , impulfus, vel propenfionis cujujcunque in centrum , indifferenter & pro fe mutuo promifcue ufurpo , has vires non pbyfice , fed matbe-matice tantum confiderando : Unde caveat Leclor , ne per hujufmodi voces cogitet me fpeciem , vel modum aStiouis , caufamve, aut rario-nem phyficam alicubi defiuire , vel centris f quce futit punfla matbe-matica J vires vere , £# phyfice tribuere, (i forte aut centra trabere, aut virei centrorum ejje dixero. L>) Demum : Oua de cauja jatn pergo caufam expottere corpornm fe mutuo trabentium , confiderand» vires centripetas tanquam attra&iones , quamvis fortajfe , fi phyfice loquamur, verius dicantur impulfus. c)
MuiTchenbroek attrafliouem ait quidem d) vocari phsenomenon, 22,1 quocorpora prius diftantia ad fe accedere animadvertimus absque caufa extriniecus pellente, aut movente cognita, vel ejus fu-fpicione •, aut etiam phaenomenon , quo corpora foluta a fe, deinde fibi applicata fortius cohsrere, quam eorum pondus exi-geret, absque caufa premente externa obfervamus; non obfcu-re tamen indicat a fe illam fumi pro aftione a corporibus ipfis, fe trahere dicuntur , tanquain principiis ejus profefla-», qua illa adhuc diftantia iefe attrahunt , fibi applicita fortiter cohsreant. Ille enim vim attradionis c) inter communiacor-porum attributa reponit , quamvis tale hoc attributum dicat, quud in uno eodemque corpore crefcere, aut decrefcere potift; & de attraftionibus corporum agens fic attraftionis principium propugnat: Evidens eft, corpora ad fe accedere noti pojfe , nifi prin-ciptum aliquod aclivum, motumque producere valens in fe poffidennt; Quodfi omnipotens Creator in fubfiantiam corporum intemam ejufmodi prmctpium, quo omnia ad fe nituntur , infuderit, id ex obfervatio-nibus a nobis invefiigandum , cf addifcendum efl , non fecus , quam 1eliqua corporum attributa ex obfervationibus eruuntur. Nibii qut-t<*e mpedit, quo minus aliquot ejufmodi principia fecundttm diverfai fi oportiones in variis circumftamiis operantia infint corporibus : At-tendcntes ad pbcenomena , quce edunt corpora, ultro ducimur ad ejuf' tovdi principia aSliva ponenda, qua caufa gravitatis , & attraBionk
T j	funt.
. , a) Opt. L. 3, q. 51. b") Prlm. PhiloC Nat. Math.L. i. def. 8. c) Lib. ™eni Stft. n, d ) Element. Phyf. §. e ) IbxdemJ. 14.
fjo Physic.ic Ge ieralij
funt. Horum priticiptorum vi corpora ad fe nttuntur, ruuttt, &ft tontingentia cobarent non aliter, quam fi a vi exterua premerentur *d fe invicem. a) Eft igittir landato Authori vis attrahens cor-porihus interna, velut eorum peculiare attributum , aut pro. : prietas, qua a&ionem attraflionis ipfa efficiunt. Non diffiien. tur autem attraftionis Patroni affionem illam, quam attraftio. nem vocant, nonnifi improprie attra&ionem dici. Nam pro. ! prie trahitur corpus A ad alterum B, inqu t MiifTchenbroek_«, quod ope interthedii futtis, loci, aut baculi ligatum efl cum B; biin 1 tnoto B aliquam verfus direflionem fequitur A.
Porro s' Gravefande, qui de attraftione cum Newtono po. 1 tius , quam cum Muffchenbroekio fentit, illam fpeftatis mini-mis corporum particulis hifce legibus fubjici ait: ut in ipfo par. ticularum contada ftt perquam magna, £?" fubito decrefcat , ita ut d diflantiam quam minimam , qua fub fenfus cadit , non agat, im« ttiam ad majoretn diflantiam fefe mutet iti vim repelientem , qua pst-ticulte fefe trntuo fugiunt. t>)
§' I V.
I
Num detur attraclio corporum, visque attrachix inter attribut» corporis reponi poffit ?
, \ D imum itno: Si attraflio fiimatur in fenfii, quo |eam , Newtonns liimpfit, dari iliam negare non poffumus. Pa- f tet haec affertio. Nam attraftio in fenfu Newtoni eft aftio, : propter quam corpora ad fui acceffum propencfent, nituntur, aut etiam accedunt, profefta ab aliqua caufa incognita , qtiae-cunque demum illa fit n. 221. Atq i ejusmodi aftiones dari negare non poffumus ; plures enim hujusmodi acceffus corpo-rum ad corpora , nifusque ad hujusmodi acceffum dari nobis certum eft; obfervamus enim corpora furfum protrufa decidere verfus centrum terrae, ferrum accedere ad magnetem , in fblu-tionibus & effervefcentiis motus, five acceffus particularum ad particulas fieri miros, qui acceffus fine caufae alicujus a&ioitf utique non fiunt ; quae autem fit hujus atlionis caufa nobis certo non conflat, quamvis per hypothefes illam aflignare co-nemur; ergo.
Coroi. Cum attra£iio in fcnfu Newtoni accepta nihil aliod notet, quam aftionem praecife, propter quam corpora ad M acceffum ( fi fic loqui fas e(t) propendent, nituntur, aut etiarn accedunt, non determinando iilius fpeciem, aut modum, vel etiam caulam, a qua procedat, ima notet aitionem ejusmodi, 1
cujus
0
i) Ibid, $,3S9- i>) lafiit. Kewton, thilef, p.14. a.4e.
DrSSERTATt0c§ECUfl5A, If!
cfijits canfa & fpecies ignota eit qui cum Newtono de attrs-flinne feutiunt, dum ajunt hoc aut illud phnenomenon fiert ab attrartione, aut propter attraftionem,non aliud reipfa nobis fign ficant, quam illud fieri per aftionem nobis & fecundum fe, & fecundum fuam caufam incognitam ; quapropter ejus caufam eificientem, modumque aftionis , qua illud fit , aut faftum e(t, aifignare non volunt, at potius irec fibi ignota in-geme fatentur; five ut dicamus paucis ; duni ajunt ph enome. noti alijuod haberi ab attrailione ajunt iiiud habjri ab aiiqut aftiine; at qualis illa fit, aut a qua. cauia profetta , id fibt ignotum eife. Unde multum aberraret a mente Newtonuni preffius iequentium, qui audiens ab iis fluidum in tubis capil-laribus ukra libellam alce.idere propterattraitionem vitri, exi-ftimarec ab iis indigitari, quod a vitro tubuli fluidum attrahi-tnr; at potius per hoc inteiligendum eit, fljidum in vitro fis-pra libeilam attolli propter ahquam actionem , quae , & cujus caufii nobis ignota eit. Ut quod res cft.fatear, melius ab his fierec, (i omiifa me.uione attraftionis dicerent : hoc , & alii ejus generis phaenomena fieri, at quomodo , & a qua cauft fiant, ignotum eife, ne imperitis errandi occafionem prae-fceant.
lj:. ad idem Si attractio praecife fumatur pro ph<xno-22f menis acceffus, & cohxfionis corporum, cujus acceifus, &co-bsfionis caufa externa certo cognita nobis non eft, quamvii illam fufpicemur , pariter iilam dari in dubium revocari noa poteit. Yerum qui iiiam praecife pro his phaenomenis fo-fnunt,-non bene phiiofophantur; cum ajunt particulas aiicujus corporis, aut fpecula pohta fibi fuperpofita cohsrere pxopter attrailionem mutuam-, gravia corpora furfum projefta defien" dere verfus centram terrae eo, quod illa terra attrahat. Ratia primi eit,quia acceifus.cehaefionesque corporum dari nobis fea-fiis teilantur, quorum tamen de caufa externa neque ipfi nos edocent; neque ratio ita illam nobis exhibet, ut ejus certa n nos habere notitiam alferere poifimus. Ratio fecundi patet, Narn cum attr»6tionem ipfi fumant pro ipfo phsenomeno accet fus, & cohaefionis corporum , cujus caufa externa nobis noti fon e(t; cum ajunt fpecula poiita fibi fuperpofita cohaererepro-pter attraftionem muttam, non aliud dicunt ; quam cohaererc ^ia, quia cohaerent, quin hujus cohaefionis caufa externa nobit nota fit: cum dicunt gravia defcendere ve-rfas centrum terrae, ^uia terra iils attrahit, dicunt: haec defcendere , quia deften-aunt, quin hujus defcenfus caufa nobis nota fit. Quamobrera tauiam phaenomeni, quam ab illis cupimus , nobis non red-tfunt; fed fgb myolucro attraftionis pcr id aobis reijjondent,
quod
i{*	Physic^; Generalis
qnod eft in qnaeftione, ac proinde in vitium , quod principii petitionem dicimus, impingunt, imperitisque iiiudunt.
226	Di-sci dari attraftionem , ft ipfa fumatur pro phinomeno praeciie accelfus, & coha?fionis, cujus caufa nobis certo cngni. ta non fit, quonnis illam fufpicemur. Nam fi illud (t)lum phae-nomenon acceflus , & coha;fionis intelligeretur per attraftio. nem, cujus caufam externam ne fufpicari quidem pofjumus, ( quod M' ffchenbroek O videtur velle ) attrafiionem f mptam pro e'uTmodi phaenomeno vix ullam reperiemus. Mechanicam (i-quidem Philofophiam feftantes omnium hujufmodi pbaenome-norum canfam externam fufpicantur e(fe fluida infenfibilia.
227	Jtio: Si attraftio ftimatur pro aftione profefla a corpo. ribus, qua iila prius diflantia , velut principia hujus aftionis fe mutuo attrahant , ac per quam fibi applicata fortius cohae. reant, quam pondus ipfortim exigeret, illam in rerum natura non dari dicendum eft. Nam 1 dari attraftionem pro hac a£lione fumptam Mulfchenbrnekii ipfam propugnantis argumen. tatio n. 222 relata non probat. Verum quippe non eft evi* dens effe. corpora ad fe accedere non poffe , nifi prinripium aliquod aflivum, motumque producere valens in fe prftidcant, nifi fortaftis fubintellexerit : fuis viribus. Nam quamvis tali principio deftituta ponantur, per impulfum tamen externae cau* ■fae , aut etiam nutu foio Authoris naturae ad fe fe accedere ■ poterunt.
22S 2 Verum non eft, quod idem in eadem argumentatione ait , nihii fcilicet impedire aliquot ejufmodi principia fecun-dum diverfas proportiones in variis diftantiis operantia inelTe corporibus. Eft enim , quod impediat, quo minus iftud dica-mus, quod ipfum noftram affertionem probat. Vel enim illa principia tota ernnt intra corpora, eorumque fuperficie terroi-nabuntur, vel non? fi primnm, illa in corpora diftantia agere non poterunt. Nullum fiquidem principium ex di£bs in Me-taphyfica n. :?9 agere immediate poteft ibi, ubi non eft. Si alterum , principia illa vel erunt ftbftantia , vei accidens ? Ac- j cidens corporum dici nequeunt. Accidentia enim corporuffi ( nifi qun?dam abfoluta adftruere velimus) extra corpora,tan-
Jiuam f.a fubietla exiftere non polfunt. ; Neque poffunt dici ubftantia. Nam fj iftud dicatur, iila utique non erunt ftb> ftantia fpiritualis, verum corporea ; neque aliud, nifl vcl efflu-via qtiaedam ecorporibus erumpentia, eorumque atmofphaerain conftituentia , vel fluidum quoddam fubtiliftimum illa pene-trans, & ad certam dtftantiam ambiens. Sive unum , five ai-terum dicatur, principium hoc attrahens jam reipfa corpori* bus, qutbus vis atcra&rix tnbuitur, erit externum, ab lisque
a) Eleiii. Ihyf. 5. 3S&
Dissertatio Secunba. 153
diftin£lum nec a!i«er corporis ad corpus accefTum faciens, qaam per impulfum ; ta!e autem e(fe hoc principium acceffus corpo-ris ad corpus laudatus Author non vult. Ait enim : quod qukwiqne ejufmodi motum ( acceiTus nempe corporis ad corpus , cum nequaquam patet caufa externa pellens , aut movens ) torporum impulfioni externa adfcribit , caufam temere ajjumptam , ttque ignotam effectui afjignat. 3)
3. Muifchenbroek ipfe fatetur b) principia hujus attraftio- 229 nis in corporibus demonftrari non poffe , neque id immerito. Nam illa dari in corporibus nec experientia , nec ratio evin-cit. Non experientia; nam feu principia ipfa hujufmodi, feu aflio ab his profecta fub fenfum non cadunt; at foium inde exiftere inferuntur, quod obfervemus corporum ad corpora ac-ceifum , eorumque cohaefionem majorem illa , quam pondus eorum exigeret, quin pariter obfervemus externam horum e& feftuum caufam, quos tamen certum eft, absque aliquo pria-pio aflivo effici non poffe. Non etiam ratio ; ex hoc enim, quod horum effeftuum nuilam obfervemus caufam externam, neque illi absque aliquo principio afhvo evenire poffint , le-gitime non confequitur, norum effefiuum caufam effe corpo-ribus ipfis internam, fed folum, effe internam, vel externam, fenfibus noftris hebetibus fubduftam, cujus impulfu hi effeftus contingant. Igitur dari in corporibus hujus attraflionis prin- ' cipia eft hypothefis, eaque, ut ex proxime diftis patet , pu-gnantibus non obfcure conjun£ta ; infuper eft hypothefis cor-Poribus aftionem tribuens , quam & ipfi attraftioni impenfius hventes fe mente confequi non poffe fatentur. Demum eft hypothefis, cui loco in Philofophia conceffo, noneft.cur qua-litatibus occuitis, formis fubftantialibus abfolutis Peripatetico-rum idem non squo jure concedatur. Nam a£Ho principii trahentis tam parum intelligibilis eft , quam aftio alicujus for-peripatetics , aut qualitacis occults; nec ipfum principinm tfahens in corpore magis intelligi poteft, quam forma peripa-tet'ca, aut qualitas occulta. Quemadmodum enim de qualita. te occulta, aut forma peripatetica quaerenti quid -iila fit, non J'iud refponfi dabitur, quam effe unarn, & alteram ens hujus naturoe, quod hsc, aut illa certis in adjunftis efficiat ; ita & quaerenti quid illud principiuni ai.rahens fit, non aliud reponi Poterit. 8ed fi fic, hanc attra£lionem dicendum eft in rcrum natura non dari; ergo.
„ 4. Caufae corporeae, cum illas agere indnbium eft , effe-^qo , s fros in fubjeftis etficiunt motu fuo in fubjeetum, aut par-es ejus, quatenus illi, aut his motum communicant ; attio-i»M. i>hyj,ca Genrr_	U	que
») lbidem, b ) Ibidcm S. Z$9.
tyS	PhVsica Gexeralis
que eorum , de qua certi fumus in corporibus, in motu eorum fita e(l; igitur & accedus corporum ad corpora ( idem eft de cohaefione) per motum alicujus corpore-e caufe externae in illa faftum, feu impulfum fieri dicendus e(t; non vero fieri dicen-dus eit per motum caufie corporeae externs nobis fenfibilis; igitur infenfibilis.
Dicit equidem Mudchenbroek , quod qui attratttonem ex Fbilofophia eliminaudam judicant , iis modo incumbit demondratukm, corpora omnia /emper ad fe ferri per impulfiotiem externam, nott ex hypothefi, a.iquam a(Jumendo , five fingendo , fed ope obfervationum, experimentorum verorum , iit fenfus incurrentium eam d&ri probando. Verum quo jnre adverlum fentientibus id oneris im-ponit ? Ip(e ut corpora ftmper fele attrahere alferat, cum cau-ia externa pellens , vel movens non patet , non judicat hanc attrailionem fibieffe demonftrandam; curigitur, qui attraciio-nem hanc negant , acceffumque corporum ad corpora dicunt fieri per impulfum caufie externae, demonftrare debeant cor-pora omnia iemper ad fe ferri per impulfum extemum ? Ad attraftionem eliminandam fatis elfe videtur : eam effe talem, quae nec inteliigi, nec probari , nec explicandis naturae pbi-nomenis fervirc poffit , & pugnantibus non obfcure (it con-junfta.
I fy. ad alterum $phi quaefitum : Vis attra£l;rix communeJ corporum attributum a(feri nequit. Noti enim eorum commo-ne attributum afleri poteft , fi attraftio folummodo admittacur fumpta in fenfu Newtoni , aut pro phxnomenis acce(fus, & cohsfionis. Sic enim fumpta non ponit in corporibus princi-pium, & vim , qua illa fe attrahant, ut ex dittis liquet, ac proinde dari poteft in corporibtis absque ulla vi in iis arcraftri-ce; led nec e(t eorum commune attributum, fi in fenfu expo; •fito tertio fumatur; nam attraftionem hujus generis non dari in corporibus fatis oftenfum elfe puto, aut adminus certe dan iilam probari non poteft.
1 Verum dices: Nulla caufa externa oftendi poteft, quse im* pvilfii fuo gravia verfus centrum terrae , particulas falis ii> tionibus metaliorum in horum poros propellat, hisque metalw difcerpat, fiuida in tubis capillaribus fupra libellam elevet,c0" haefionem corporum efficiat; igitur & attradio datur , & p attraftrix corporibus inelt. I^. Horum caufas probabiles u"s locis affignare adnitemur, neque hoc ifthic adhuc praeftandu® eft. Ceterum etfi antecedens verum e(Tet, ex eo non feque' retur attraftionem in fenfu tertio ( quam nnice negamus 1 acceptam dari; quapropter etiam vim .attraftricem corporibus commune attributum elfe. Inde enim quod horum ph$n°" menorum caufas externas oftendere non polfemus , foltim c0{l"
.	Dissertatio Secunda. 155
feqneretur, aut illas elfe nobis occultas, aut vim attraflricem corporibus internam dari. Contra hanc quia plura ailata funt, prius potius, quam pofterius inferendum.
S E C T I O Q II A R TA.
De gravitate corporum.
§. I.
Quid nomiue gravitatis corporum veniat, & num bac ab eorum p»iu
dere fecernenda ?
REip. Gravitas corporum nobis eft vis, qua corpora ali-235 quem ex globis mundanis totalibus, e. g. noftrurn glo-bum terraqueum conftituenda ab ejus fuperficie elevata , & fibi poftmodum relifta , verfus ejus centrum linea ad hori-zontem perpendiculari feruntur; retenta autem juxta eandem perpcndicularem premunt ea, quibus incumbunt, ieque, & fibi fubjefta verfts centrum fui giobi movere indefinenter ni-tuntur. Effeflus hujus vis, ut patet, funt : movere corpora verfiis centrum fui globi, aut fi iftud propter obftaculum fieri nequeat, hoc obftaculum premere, & verlus centrum urgere. Notandum hic: quod vis illa, quatenus effeftum ex his prio-rem prseftat, gravitatis nomen obtineat 5 quatenus autem prae-ftat altcrum , pondus corporis vocecur , ejus autem effe£lus gravitatio.
Ad alterum §phi quaefitum Pt. affirmative. Nam, ut li-234 Quet, vis eadem comparate ad alium effeftum confiderata no-bis eft gravitas, comparate ad alium pondus, poteftque illa a»geri, aut minui confiderata comparate ad unum fuum effe-ttum , quatenus nempe pondus eft , quin hoc ipfo augeatur, Jut minuatur confiderata costiparate ad alterum effeclum, qua-tenus nimirum eft gravitas. Sic fi ad maffam globi plumbei Quarum unciarum addas adhuc binas uncias, creftionem vis illa in fubjeftum obftaculum exercebit duplam ; fi detrahas illi un-Clani unam, dimidiam preftionem primse in obftaculum fa. net. In his tamen cafibus non pariter augebitur, aut immi-"Qetur hujus globi plumbei in decidendo celeritas. Experien-11 iiquidem compertum eife dicetur, quod corpora diverfae-» um molis, tum maffae in vacuo Boyleano aequa celericate Qsc.«dant, atque etiam in libero aere globus plumbeus 4,2,
U a	a
if<S Physsc^ Generalis
& unius uncis ex alto demiili ntgre notabili differeatia deii. bantnr.
Corpus gravitate praeditum grave, prseditum pondere pon. derofum dicimus. Omne autem ponderofum grave, & vicif. fim omne grave ponderofum efl; cum & defcenfus fibi reliflii nec fuftentati, & preffio , qua corpus unum premit alterum, ab eodem principio , & ejusdem vis ( quaecunque demum illa fit ) aftione procedat, neque aliud fit corporis pondus , qnani fumma partium gravium ejus volumine contentarum. Adver-tendum tamen elt, non raro gravitatem pro pondere ufurpari, atque pro hoc illam fere femper ufurpamus , (^uoties unum cor-pus grave cuni altero comparamus, ac dicimus unnm corpus e(fe aequegrave, ac alterum, aut altero gravius. Porro gra. vitas corporum pro pondere eorum fumpta dicitur gravitas fit. dfica. Unde corpora dicimus fpecifice aeque gravia, quorum in eodem volumine idem eft pondus-, illa vero fpecifice gra-viora. quorum fub eodem voiumine majus eft pondus.
§. I I.
An cmuia corpora fim gravia ?
RElja. i. Corpora tellurem noftram, ejusque atmofphaerara componentia ,.fi ignem elementarem eximamus, indubiurn eft effe gravia. Dubitari etenim non poteft de gravitate cor-porum iirmorum, & fluidorum globnm teiluris componeii-tium; cum in his omnibus experimento fubjeitis nifiim verfo centrum terrae experiamur, & fublata a terri2 fuperncie deor-fum ferri videamus. Sed nec poteft dubitari de gravitate ae-ris, vaporum, & cxhalationum aeri atmofphaenE noftrac per-mixtorum, aut ignis vuigaris. Aerem enim cum impurum, tum purum gravem effe oftenfum eft n. 146 , & feqq. Ex di-Clis ibidem, & cumprimis n. 148 fatis apparet vapores quc-que , & exhalationes graves effe. Nec mirum: cum enim vfr pores non aliud fint, riifi exiles particulae aquene in aerem latae, & exhalationes non aliud , quam particulae exiles ex cor-poribus telluris decerptae, furfumque fublatae, ficut aqua, re'' Jiquaque telluris corpora, ita&exhalationes , & vapores grav^ erunt. Certe fi exnalationes, & vapores graves non forent' recidendo in terram piuviam nori facerent, neqiie tranfpifat'0' ne corpora ieviora reddi deberent; quemadmodum ea leviora reddi videbimus.	,
Ignem vulgarem ipfa ejus principia gravem effe docent; enim ille, ut jam infmuatum eft, & fuo loco oftendetur,
ge-
.	Dissertatio Secunda. 157
geries ex particulis terreis, fulphureis, falinis, aqueis, &c. igitur ut hae , ita & ipfe gravis elfe debet. Si etenim omnia ejus principia gravia fint, quomodo ipfe haud gravis effe poterit.
Confir. Corpora telluris noftrse ob ignem elementarem in237 fe contentum, partesque illorum exiliffimas agitantem (unt in motu continuo, n. 96, continuoque hic ignis in illorum agit expanfionem , & dilfolutionem n. 91, & feqq. amplius ad. huc in telluris noflrae dilTolutionem agunt ignes vehemen-tiffimi fibterranei, ut docent tot terrae motus formidandi to-ties effefti, atque inter hos iile, qui anni proxime lapfi t.No-vembris nobilifiimam Lufitaniae Urbem Uiyffiponem miferabili multorum millium hominum flrage magna ex partc intra pau-ca minuta folo aequavit. Per incendia induftria hominum ef-fecia in dies immenfa vis corporum dilfolvitur, dilfolvitur & modisaliis: jaftatur mare flu£tibus, aer exagitatur ventis; in-definenter in aitum fuflolluntur in exiiibus licet, innnmeris ta-men particulis corpora adeo, ut fi quis lunae incola effet, hscque , quae in noftra tellure, ejusque atmofphaera geruntur, videre pclfet, in momenta fingula dilfotvendam illam opina-retur; manet tamen illa fuos intra terminos non minus, quam ante millia annorum, nec minuitur, nec augetur fuo in volu-roine, fed firma perfiflit, impletque illud, quod de ea in fa-cris liceris dicitur: generatio praterit, genemtio advenit, terra tutem in aternum flat •, vel ut paraphrafis chaldaica : in aeter-num perftat. Sed fi non eifet vis quaedam, quae haec corpora continuo verfns centrtim terrae urgeret, atque inter fe conjun-aeret, disjungi, a fequC recedere non fineret, & intra certos limites non contineret, iftud non fieret; eft igitur hnec vis in omnibus corporibus telluris noftrae, & ejus atmofphaerae, ac Pr°pterea haec omnia gravia funt.
2. Corpora componentia lunam, illique fimiles planetas.^gg »em corpora componentia folem, atque ftellas fixas funt gra-via, exercentque fuam gravitatem verfus centra fuorum globo--rum. Probatur haec allertio: Luna, ut in particulari Phyfica dicetur, eft globus globo teliuris noftrne analogus , habens par-tes denfiores, & rariores, firmas, & fluidas, montes, colles, valles , maria , & infulas non fecus, ac tellus noftra. Quod 11 autem fuperficies ejus ita cum fuperficie telluris noftrae con-§ruit, an non merito ejus quoque interiora cnm interioribus teiluris a nobis habitatae congruere inferemus? Quod fi ita, d^buntur & in luna partium motus ejus in diffipationem indefinen-' jer agentes. Hoc fi quis negare velit, negare nequit dari in una calorem , eumque intenfum , cum eaedem ejus partes lon-tempore conftanter a fele illuminentur, quamobrem calo-
U j	rem
p
Ifg	P H Y S I C jE GENERALIS
rem in dilatationem , ac diffipationem lun^ agentem. Multfl major eft hxc aftio folis in venerem , &mercurinm, cum hxc lidera multo iili fint viciniora. Praeterea luna habet fuum mo-tum vertiginis , quo circa fuum axem circumagitur; notum vero nobis eft, quod corpora circa aliquod centrum circumafla continuo ab eo recedendi nifum habeant, elongenturque ab eo, nili ab aliquo obftaculo retineantur, ut vel in lapide fuit. dae impofito , ac manu in circulum aclo experiri femper poffu-mus. Hoc motu vertiginis alios quoque planetas lunne fimiies, faturnum, martem, jovem, venerem, mercurium vel ex ana. logia horum cum luna non male opinabimur. Non obftante vero hoc motu, aliisqoe memoratis caufis ad diffolutionem ho-rum planetarum jam amplius annis 5000 agentibus, illi non diffipantur, fua in mole non minnuntur. Igitur necelfe efi exiftere vim, quae adverfus has omnes caufas horum globorum partes a ditfipatione impediat, ilias verfus eorum centrum de. primat, fuis in globis contineat non fecus, quam in corpori-bus telluris noflrs, quapropter omnia corpora ipfos conffitueu-tia gravia elfe oportet.
23P Rationes nae etiam multo validius pugnant pro gravitate partium corporearum folis, ac ftellarum fixarum globos com-ponentium. Cum haec fidera non modo motu vertiginis gau-deant, fed & igne flammeo denfiffimo parte adminus potilfi-ma, fi non toti flammei funt, conflent, ignisque flammetis continuo ad fui expanfionem, diffipationem nitator, diflipe4 turque, nifi ab ambientibus corporibus reprimatur, ut cogno-fcere licet vel inde, quod in vacuo Boylei flamma illico di-fpereat ; praeterea cum haec fidera flammea continuo retherem fe ambientem omnem in partem feriant (lucem enim omnem in partem indelinenter propagantj a centro verfus peripheriaffl continuo fuis in partibus moveantur, fi non adelfec vis, qu^ partes horum fiderum viciflim continuo verfus ccntrum urge-ret, quamobrem fi h® partes fua verfus centrum fui globi gravitace prsdicae non effent, globos hos p; idem difperire-» oportuilfet Indemnes hucusque perflitere ; partes ig'tur corporeae hos globos compcnentes graves funt gravitate illa» qua corpora hos globos componencia verfus eorum centra nituntur.
240 Agnofci prseterea potefl in luna gravitas illa, qua ipjJ verfus terram, in faturno, marte , jove, venere, merctirio i * la, qua verfus folem nituntur, in fatellitibus faturni, qua i!» in faturnum, in fatellitibus jovis, qua iili verfus jovem icidem jugem nifum habent. Luna etenim circa cerram , faturnus, mars, &c. circa foiem, fatellices faturni circa faturnum, circa jovem gyrantur, proinde motum curvum peragunt;

Disser tatio Secunda. xf£
tns autem cnrvus ab aliquo mobili non defcribitur , nifi qune-piam vis adfit, quae illud a motu refto detorqueat. Exdat igitur vis quaedam, quae haec fidera a motu reflo detorqueat, verfus planetas principes, circum quos gyrantur, urgeat. Haec vis fua in aftione analoga eft gravitati corporum ipfa verfus centrum fui globi urgenti ; quid igitur prohibet, quo minus ipfam quoque gravitatem planetarum minorum fuos in plane-tasmajores dicamus, hacque ratione in luna gravitatem ver-fus terram, in faturno, marte &c verfus folem agnofcamus ?
III.
An ttiam tgnis elementaris ftt gravis?
D Efp. Si ad experimenta recurramus , ejus gravitas videtur, lv fieri dubia. Experimenta enim & pro ejus gravitate , & contra eam apud Phyficos non defunt. Ad ejus gravitatem evincendam ex Du Clos , Boyleo , Hombergio , alitsque haec praeter alia adferuntur : i. Stanni rafura ad duas uncias retortae vitreae inclula, dein figillata, fesqui hora in flamma fttlphuris accenfi detenta abivic magna parte in calcem, quae poileapon-derata augmentum ponderis granorum 4 , & i accepit. 2.Un-cia limaturae cupri immiifa fuit crucibulo, quod tegula teitum fpatio horarum trium igni rotae expofitum ruit; poftquam hoc ab igne remotum, & frigefactum fuiifet, metallum in eo ni-grum effeetum, & 49 granorum pondere auftum deprehenfum j. Uncia rafurae itanni in retorta vitrea hermetice figilla-ta inclufa expoiita fuit fpatio duarum horarum ad flammam fpiritus vini, quse poitea refiigerata ponderis augmentum in-venta e(t accepiffe granorum 4, & i-. 4. Du Cios libram re-guli antimonii in tenuiifimum pulverem triti vafi fi£tili , & vitrea 0 immiifam expofuit foco fpeouli uftorii , erupit ex hac fumus albicans, & denfior, elapfaque hora in cineres quafi re-dafrus pulvis decima priftini ponderis parte au£tus eft. Hom-J>ergius dioptri ope in antimonio idem deprehendit. Plum-pum in foco dioptri maximi Iiquefaftum , tum calcinatum, 8t 'n vitrum mutatum eft , quamvis multum fumi emiferit, ni-"'lominus illud pondere increvilfe Zumbachius obfervavit. Ob-wvatum certe elt plumbi libras 20 igne calcinati poit calcina-tl0nem ponderaffe libras 25 , idque live calcinatio fieret igne Vu'gari, five per folis radios. 6. E ftanno, & cupro ignis V{ "i unum confufis folidiifimum chalybis inftar enafcitur cor-P^s paulo majore pondere praedttum , ac antea ftannum , &
cu-
s) Psraud. S. J. Apud Trerol. adannum 1748- menfe Novembii.
160 Physic^: Generalis
cnprum feorfim obtinuerint. ») In his aliisque fimilibus cafi. bus, qui ignem gravem volrnt , ajunt corporibus pondus non aliunde accedere potuifle, quam abigne, cui illa expofita fue. re, ac proinde ignem gravCm eiTe.
242	Pro parte oppofita pugnare videntnr fequentia : 1. Author Differtationis De natura, & prcpagatione ignis in lucem editse Parifiis Anno 1744 teflatur de libris catbonis 4- globo ferreo hermetice claufis , & 4 horis igni vehementiffimo expofitis periviiTe uncias 4. 2. Bouleducius in antimo.aio calcinato in vafe terreo affirmat pondus imminni. Hartfoekerus cum pluribus diebus plnmbum, & ftannum foco fpecuii uflnrii ex-pofuiffet, nihil angmenti advertit. 4. Boerhaave plumbum in igne digeftionis caloris 8+° per tres annos.ut refeit deila Tor-re, K) fervatum, poftea 4 noris igni arenae expofitum notavit n hil in pondere au£\um fuiffe. 5. Idem celeberrimus Chemi-cus in maffa ferrea lib. j , & unciarum 8 , & in maTa cupri in« genti teftatur fe expertum , £) quod illce in bilance accurata, ik in axe facile mobili ponderatae non plus ponderis habuerint penitus candentes , & poflmodum refrigeratae , quam prius. Idem fe expertum refert infra d) in malfa ferri librarum Unde Boerhaave cum pluribus aliis exiflimat ignem elementa-rem gravitatis expertem effe.
243	Animadvertendum hic in omnibus fere experimentis, in quibus augmentum ponderis ab igne oftenditur, corpora din-turno, & copiofo igni fuiffe expofita, & in calcem redafla-J. , Unde exiftimat laudatus Boernaave loco proxime infinuato, quod cum calcinatio fiat in cochleari, vel in vafe figulino, ca!-cinandaque perpetuo moveantur inftrumento ferreo , ex his in-ftrumentis pulveri calcinato moles , & pondus accrefcere poffit. Pro ratione adfeit, quod non omnia corpora eodem igne cai cinata ita ponderis augmentum acquirant, fed iila folum, fulphure rodenti plena, ut antimonium , plumbum, ftannuffl, ferrum , auripigmentum. Htncforte, ait, extcrnum illui ac^ ritur rodendo, terendo, mifzendo \ intra vafa vero vitrea augin1'"' pon ieris ab injinuato igne fuppo/ita , tam parva funt, ut forte adfcrit» queant i/s, quce aliunde ex vitro addita fuerunt. His accedit, C]'J
(i calces ejufmodi, in quibus per ignem auflum corporum pon" dus apparet, fluore per ignem auft m in priftinam corporuWi e quibus faclae funt, fpeciem reftituantur, augmentum illtid, • quod in ca!ce additum apparebat , rurfiis omne tollatur: | quodcorpora (utexperimento quoque Boerhaavii relatum ' I n praecife igne candentia efficiantur, refriserata nihil novi p<">
deris
a ) R, P. Frnc. Borg. Kiii Diflert. PhyC de caufis motuum in corpo»l,f b ) rliyH Patt. P, 2. c; Dc Igne Expeiimento 20. d) De pabuio >f ! «5 f-Hilibua,
. I
Dtssertatio Secunda. isl
deris acquirant. Hnec fane rite expenfa judicium de ignis e!c-mentaris gravicate prius ex ailatis experimentis factum non parnm infirmant , animumque ad negandam igni elementari gravitatem fatis inclinant. Interca
ad §i qusfitum 2d°: Dicendum videtur ignem elemen n, tarem natura fua, five dum cam aliis particulis fibi homoge-" neis fluidum igneum conftituit, gravem non e(fe , gravem "ta-men reddi poffe, cum ab aliis elementis , & moieculis irreti-tus, ac ad tempus a fua fluiditate impeditus malfuias corpo-rum cum atiis componit. Ratio primi fit : quod grave corptis illud habeamus, quod nifum conftantem verius centrum alicu-jus globi ex totalibus habet, quale non eft ignis elemencaris. Fluidum enim ignis elementaris , cum fit! idem ex diftis cum Iumine, eft fumme mobile in omnem partem ; at ejus-modi vix elfet, fi eflet corpus grave; tum enim verfus cen-trum fui globi facile quidem moveretur; at a centro , & alias in partes motui refifterec. 2. Fluidum igneum corpora , per quae diffunditur, continuo in partem omnem movet , expau-dit, dilfolverc nititur; fed hoc rurfiis eum ejus gra%'itate , & nifu verfus centrum alicujus globi ftare pofle 11011 videtur, ergo.
Eatio 2d« partis eft : quod quamvis in qnibufdam , autj/ etiam omnibus experimentis pro gravitate ignis eiementaris allatis non fit improbabile corporibus calcinatis pondus acceifiife exiiscaufis, quas Eoechaaveus afiignat, accedere tamen hoc adminus ex parte potuit etiam inde, quod particulae elementa-"s ignis, dnm hxc corpora diu ignis aftioni expofita fuere, nriultce in moleculis horum corporum irretitae ita fucrint , ut illas auxerint, illisque immixtae m partem eorum fixam tranfi-£rint. Si etenim ignis elementaris corpora phyfica, tanquam eorum principium Jenlibile primum componere poteft ; ratio non eft, cur illis etiam fic irretiri, dum corpora diu igne tor-quentur, nequeat. Quod fi vero iliis fic irretiatur , molccu-lafque eorum augeat, moleculae utique aftioni gravitatis(fihxc externa fit) magis expofitae erunt, quia majores, ac propterea eorpus ejufmodt moieculis per ignem elementarem auclis pon-«erofius fiet. Quia vero non omnia corpora igni expofita iili "■retiendo a:que i3onea, neque omnis , magna iicet, aftio ignis
illiim irretiendum apta effe dici poteft ; hinc fleri quoque '•^n poteft, quod non omnia corpora diu igni expofita , auc pr<Ecife candentia fafia ponderofiora evadant. Quod autem^s j;alcesad fluorem redacbe, & in corpus ejus fpeciei.e quofa£te Ullt, reduttae rurfus pondus illud acquifitum amittanc , dici f°teft ignem prius irretitum calce in fluorem redada exoIvi? *fj.	X	psr-
Phystcje Generalis
«
particulasqne heterogeneas, quasBoerhaave totius ponderisno. vi caufas vult, evaporare.
Coroi, Nulium datur corpus pofoive leve. Nam hoc nomi. ne deberet venire corpus, quod natura fua furfiim fertur, at-ue a centro continuo recedere nititur , corpora autem no. ram tellurem, ejusque atmofpheram componentia, ut vidi-rnus, excepto igne elementari nifum deorfum, non furfm hi. bent; ignis elementaris aucem movetur partem in omiemj squiliter, ad quam decerminatur omnia proinde corpora d-folnte gravie funt, & non nift refpeclive, feu comparate ad alia (e graviora , levia dici polfunt.
Dices: Obfervamus tlammam, fumum , vapores , & et-halationes fiirfim ferri, igitur bene inferemus hec nifum hi-bere furfum, efeque pofitive levia ; ficut quia reliqua corpori fibi re i'ta obfervamus ferri deorfum , reile inferimus htc ha-bere nifum deorfum, etfeque pofitive, & abfolute gravia. 2.0-mma corpora dici pofTunt pofitive levia, & folum retpeftive gravia. Nam fi dicatur materia aetherea e!fe ieviifima politi. ve, aer ilia minus levis , aere rurfus pofitive minus levis aqua , & fic porro: aether fupremum, potl hunc aer, infra ae-rem aqua, & fic de reliquis , iocum occupabmt , & mininis ievia ad centrum protrudentur •, fed fi fic , omaia corpora ab-folute gravia elle probari nequit; ergo.
fy. ad I®"»: Difl. attt. Obfervamus haec furfum ferri i» aere, dum ab ejus pondere furfum procruduntur , conc. aat. in vacuo , dum fic ab aere furfum non protrudurjtur, ne%. ant. & conf. Si haec corpora edent poficive levia, in vacuo Boyleaiio facilius adhuc, utpote impedimento fui motus libera furfum afiendere deberent. Non afcendunt autem , fed fjm is in re-cipiente ad catinum antliae ferpit, vapores fe lateribus recipie-i-tis applicant, aut decidunt, flamma ad primum emboli f"c' | tum conic&m figuram in fplnericam mutat, ac fubiade difpe^
- Ad alterum: neg. ane. ad ejus caufaie n dico, quod (i co!' . pora omnia levia forent pofitive, aecher fuper aerem , hic ftt-per aquam , & fic deinceps occuparent quidem locum, at haec loci occupatio non fieret ab iishuac in modum, quo m?' do fit. Nam tunc aether tot-is foret fiipsr aere n , & aer lu' per aquam; cur eaim non foret? item in cafu ilio ratio non foret, cur fumus, vapores, flamma etiam in vacuo recipieil£ non aeque , ac aere pleno alcenderent. Faciiius enimi.i"oC [ vacuo afcendere deberent, cum ipfo aere pojritive leviora fore.it, perque iJlum ab afcenfu nihii retardareatur.

Dissertatio Secunba. 163
§. 1 v.
An grtuiia iu obflaada motus fui verfus ctntrum contimio gravitent ?
DEfp. affirrrative, certiffimemque eft iftud ipfa experieatia ^at IV de omnibu? corporibus r quae fiib fenftis cadunt. Lapis enim in nnanum affumptus, & quodvis aiiud corpus ex pon-derofioribus manum deorfum premit; faxum trabi fuperpofi-tnm, aut terr e incumbens hanc, & illam tempore excavat pondera in bilance xquilibrata illam utrinque nequaliter verfus centrum terrae urgent ; unde fi alteri atiquid adjiciatnr , iifa praegravatv aer mercurio ftagnanti incumbens hune in fiftulam barometri fiio pondere attollit: globus plumbeus dc filo pea-dulus illud continuo tendit, illud abrumpere nititur , ac de-frium rumpit, & decidit; denique quodcunque gravium levare nitamur, in eo renifum experimur. Quae vero horum ratio foret, fi gravia continuo verfus centrum terrae. , quapropter & in cbftac. la motus fui non gravitarent?
Gravitatio baec ccrporis gravis in obftacnlum motus fui ef-fef rs eft gravitatis( n. 2 3} ) & fimul etiam affio corporis in tfcftaculum, quod premitur. Adio corporum confiftit in mo-, promde haec quoque gravitatio in motu fita eft;. at non in n otu eon m fimpfciter continuo veiliis centrum ; fecus enirm etiam con parate ad noftrum fenfum diu corpora in eodem Ioco exiftere nrn poffent; igitur fita eft in motu alterno , ftu ofcil-Iatorio verliis centrum. Gravitas nimirum urget corpora gra-vta in puifibus fuis frequentiffimis verfus centrum, motum iis veifus illud aliquem conmiunicando; at obftacula eorum mo-tus ex adveifo vi elafticitatis , cohaefionisque fuae huic motui refiftunt, illaqne contra fe mota reprimunt. Simile hic con-f'ngit iili, quod fieri videmns, dum fluido cuipiam corpus fir-mum iilo (pccifice levius imponimus, aut dum de chorda hu-niida globum appendimus. Impofitum corpus Ipecifice ievius Jiuido vi fuse gravitatis in hoc defcendit, partesque fluidi moli J,11® refpondeates verfus fiiperficiem protrudit , atque ab his vt rf. oravitatis rurfus protruditur ; globus plumbeus de chorda '"ipenfus chordam tendit, & ab ejus eiafticitate aiterne retra.
ltur fenfbiliter, ficque aliquo tempcre fenfibiliter haec cor-P°ra olciliant; ita pariter & corpus grave per obftaculum a n'»tu ienfibili continuando retentnm, moveter aliquantifper de-°num partibus obftacnli verfi s centrum depreffis , fi elafticum ^ut fi non fit elafticum, ejus partibus nuc, iiluc femotis,. ® rurlus ab eo verfiis fuperficiem reprimitur, ac proprerea ver-ceutrum infenlibiliter ofcillat , modo corporis gravis, obfta-
x 3	«io- '
164 Phitsicje Generalis
culo a motu fenfibili prohibiti, minor non fit gravitatio , qnam fit obftacuh partium pretTarom refjltentia. Si enim iila minor fit, ofciliat illud ofciliatione fibi , & fuo obftaculo commani per modum unius corporis gravis in obftaculum , aliud nempe corpus fibi fubjeftum.
249 Declaratur ulcro haec ofcillatio continua gravium verfis cen-trum. Corpus grave a motu fenfibili verfus centrum potefl impediri vel ab obftante altero corpore duro , & elaftico, vel molli, cui incnmbit, vel ab eo , ex quo fufpenfiim eft. In his omnibus cafibus vel corpus grave a motu fenfibili ita ira-peditnr, ut ejus gravitatio minor fit, quam ut fuo lllud pon-dere, aut duri corporis fibi fabjeili partes vel minimum com-primat, vei mollis huc, atque iiluc femoveat , Iocumque fibi cedere cogat, vel illud de quo fufpenfum eft, tendat ; ut fi plumam, vel aliud corpus leve argill* , marmori fuperponatar, aut de chorda rigida fufpendatur: vel ex adverfb efl ejufinodi, ut pondere fuo corporis duri partes aliquantifper comprimere, moliis femovere, ejus de quo fufpenfum efi tendere poffit. Si efl ejufniodi, ut corporis duri fibi fubjefii partes comprimere, aut ejus, de quo fufpenfum eft , aliquantifper teadere poflit, ofc ilat. Nam vi gravitatis feretur deorfum comprimendo cor-pus fubjeflum, aut tendendo iliud, de quo pendet, & vi ela* fticitatis horum protrudetur aiteme furfum. Ver m etiam fi molli, fibique locum infenfibiiiter cedenti incumbat , oftiliat. Nam & hoc corporis defcenfni fiiper fe gravitantis tum aliqua fta elafticicate, tum fua cohaefione ipfius motui refiilit•, ciint iiiud a motu fenfibili prohibeat, ac proinde illud alternis re-trudet. Vel fi iftud negetur, negari nequit illud , quod hsc efKciant, ut non nif: alterna quiete deorfum vi fun» gravitatis moveri poffst , qui motus ad ofciliatorium accedit. Quod (1 vero corpus grave per obftaculum a motu prohibitum fit pritni generis, quod fcilicet vi fui exigui ponderis nec fibi fubjectuffl corpus durum comprimere , nec molle &c, ofcillabit veriu* centrum cum fuo obftaculo ofcillatione fibi , & illi commun': Nam & illud per fuum obftaculum a motu prohibitum in fubjeftum corpus durum, aut molle gravitat.	,
2^0 Negare nemo poteft a corporibus ponderofis tendi illa, quibus fufpenfa funt; experimur enim fila ferica , funes ponderibus majoribus fenfim dilacerari, etli illa diutius ft'1' neant; quin & fila ferrea fub magnis ponderibus difrumpi. Iud fortalfis cuipiam dubium effe poffet, num pondera duri fuperpofita ha;c comprimant; verum nec de hoc dubitandu111 > fi enim durum perculfum comprimitur juxta dicenda , comprimeretur & valido ponderi, cumprimis duro fubjeaui ■ Si vitreae tabulae globum plumbeum , auc marmoreum ui'
DrssERTATio SeCONDA.
pondo imponas, h'c ab ea falva fiiftinebitur ; at fi admodum ponderofiim globum, quantamvis caute iiii imponas , fub hoc dilrumpetur. Cur vero iltud ? nifi quia fub ilio leviter, fub hoc ampiius comprimitur, quam faiva partium fuarum cohs-fione comprimi polfit.
Ex his vero confequitur corpora cujusvis giobi ex munda-nis verfiis fui globi centrum continuo ofciliare , fi verfus hoc defcendendo veniri nequeat uliibi ad corpora adeo dura , & compreffa, ut toti ponderi gravium fibi incumbenti, feque pre-menti cedere nequeant; quod fi vero ad ejusmodi durum per-venitur, ilia, quae his proxima funt , quaeque his usque, ad fiimmam fuperficiem cujusque giobi incumbunt , femper ofcii-lant. Corpora gravia proxima duriffimis, & fumme compref fis, nec ultra comprelfibilibus , quae adhuc ofciliant , repri-muntque corporum gravium fe premens pondus immenfitm, mollia, & rara elfe nequeunt; at dura , rigida , denfa , admo-dum elaftica , quorum elafiicitas par fit reprimenda: tanti poa-deris preffioni, atque eam ob rem, ubi haec corpora fita funt, ibi ignem fummum exiftere necelfe eff. Nam ubi corporum durorum, deuforum, & elalticorum valide comprelforum da-tur motns vehemens vibratorius , qualem elfe oportet ortum ex hac frequentiffima ofciilatione, ibi ignem fummum exiftere neceffe eft n. 101. & feqq. Si propius centrum , ubi corpora sdhuc comprelfibilia funt, datur ignis, datur & ad centrum , centrumque globi cujusque mundani ignis occupat. Cum enim ignis motui ingenti conjun£tus fit , quomodo fieri poterit, ut hnec corpora adhuc fibi ab incumbentibus corporum ponderibus compreftibilia igne fummo ardeant, neque alia centro proprio-ra, tjune ambiunt, commoveant, in ignem vulgarem itidem commutent, fed fumme compreffa immobilia relinquant?
Non defunt & alia argumenta ignis centralis exiftentiam, 'n aperto poncntia, folis fiquidem calor in terram ultra pedes " 10 i aut 12 non penetrat , in aquam maris quoque ultra pe-des jo a) non propagatur. Cur igitur mare in profunditate pedibus majore non conglaciatur ? cur non nifi paucos ad pe-ues etiamad feptentrionem conglaciatur , ejusque glacies, uti ® uuviorum femper a fumma fuperficie inchoat ? cur in terra, ^0 ^fia profunditatem pedum 12 magis defcenditur , major ca|°r reperitur? Unde in cavernis, & fpecubus tot exhalationes «105?. tot thermae paffim in quibusvis regnis , & provinciis ccurrentes? tot montes ignivomi, fi non (k ignis ipfa in ter-"< qui hsc vcrfus oinnes partes fuperficiei efficiat ? quapro-r qui toti undique teliuris fuperficiei lubje&us fit, centrum-
X j	que
1) Caftel fat I» refaateu» uui/eiftle Tom, 3, «> 7-
166	Phystc^e Generali?
que ipfias ad ingentem altitudinem occupet. Profe&o, ntbe. ne inrerimus ignem effe in domo, per cujus feneftras , & ri. mas calor, caminum fomus prrdit, fic & ad centrum telforis refle dicemus elfe ignem , a quo partes in omnes calor, ex-halationes, cahdae tnermae , quin & ignis vulgaris tot in lo. cis erumpit.
Ex his rurfus feqnitur ita corpora gravia cujusqtie globi ofcillare verfus centrum , ut fi ea colle£tim confdeienuis, illo. rum ofcillatio verfus centrum a gravitate, a centro vero verfus peiipheriam ab igne centrali proveniat. Patet quoque, cur^di-ficia , alia;que grardes mcles prnfter alias caufas etiam fua ex gravitate in ruinas , & dilfolutionem tempore abire debeant, Cum enim pondus corpori-m fit eorum maffis prop^rtionatum ( quaevis enim malfula i'uo pondere eft praedita ) aedificiaque & omnes paffim moles ex a rporibus diverfi ponderis compfi-nantur , ac proinde in iis alia aliis magis verfus centrum a{. geantor, vel hac de caula integra perpetuo durare nequeunt, led fenfim illa dilfolvi oportet.
Quxri jam hic poteft , quae fit illa vis , quae eorpora ver» fus centra luorum globorum urget, illaque gravia efficit? In-tema illa, an externa corporibus? Dittocilis lane haec qusflio, eji sque generis, ad quam a fummis irigcniis ncndum ita re* fponderi pc tuit, ut plene fatisfacerent. Adferemus piimuffl phaenemeaa gravitatis v tum eruditorLm de illa hypotbefes, 1 eaqus , quse ipfis exponuntur; demum quid in hac" quneftione dici pofTe videatur, adferttar. Loquemur autem bic de gra-virate folorum corporum terreftrium, cum dc his dicenda gra-vitati corporum alios globos mundanos componentium facile applicari pollint,
$. V.
Ffjccnvmena pracipua gravhath,
"pHaenomenornm gravitatis princeps eft : omnia corpo"^ i gravia fibi relitta, neque ab ullo obftaculo fuftentata li"c} ad horizontem comparate ad fenfum noftrum perpendiculart defceurlur.t»
3dum: Gravia per obftacuium a motu fenfibili verfus cen-trum lir.pedita nifum quendam ad defcenfim verfus illud hJ' btnt, eumque maffae fuae proportionalem,
jtium: Gravia non ubivis locotum perinde gravitant, 1 eadeni cor} ora dclata propius aequatorem minoris , delata ver ve. us poios majons pondens, quam apud nos , ex peill*uU depi gheiiduncur,
DlSSERTATlO §ECCNfD A.
4««: Gravia, dum fuo genio commiiTa deciduat, ira lapfu fuo tnotum accelerant.
Hsc (unt prsecipua phtnomeaa gravitatis , quorum , & curaprimis primorum duorum , & ultimi in hvpothefi de gra-nritate, ut ilia fubfiftat, ratio reddi poife debet.
§. V I.
Hypcthcfes de origine gravitatis.
PTlima ex his fit Peripateticorum: ait haec gravitatem cor-poribus omnibus gravibus effe internam , eabquc iilam ac-cidens phyficum abfbiutum, cujus munus fit corpora fibi reli-fta movere deorfum, & fi a motu impediantnr, nifum illis ad defcenfum indere. Yocatur hoc accidens ab iis impetus in• mus.	,
ada hypothefis effc Gaffendi. Opinabatur Vir hic dofliffi-mus corpora verius centrum inde contiuuo niti , quod ab ato-mis quibufdam hamatis, & uncinatis e terra jugiter erumpen-tibus, & quoquoverfus iuminis radiorum inftar fecundum ii-neas re£tas ab ea diffufis verfus ejus centrum, vclut tenuibus chordulis abripiantur eum in modum, quo ex ejus mente ma-gnetica effluvia ferrum ad magnetem adducunt.
p» flt hypothefis eorum Newtonianorum , qui contra, * quam Newtonus fenfit, vim proprie fefe attrahendi corporibns tribuunt. Repetunt hi corporum terreftrium gravitatem a tel-hris attri£tione tertio fenfu expofita; omnia corpora (e fe mu-too attrahere aihrmant non folum terreftria , fed etiarn coele-nec foium corpora tellurem, aut aliquem a coeleftibusglo. bis componentia invicem, verum etiam ex ipfis globis munda-nis unum ab altero trahi^ quod vcro corpuo aliquod determi-natum accedat ad alterum, e. g. corpora terreftria furfum pro-jcfla ad tellurem, fieri inde dicnnt, quod hujus major fit at-tra£tio, quam corporum furfiim projeitorum. Horum hypo-thefis ut magis pateat, audiatur hic Petrus Martinus hujus hypothefeos fautor: Vis ifla attraclrix, inquit ille , a qua gra-tittts ortum ducit, certis quibufdam Iegibus continetur , quorum no.
minime e(l negligenda Philofopho. Ad eas invefligandas confi. er°re oportet hujusmodi attraBienem e globo telluris exire, eamque P^^pignri per regiones circumjeflas fecundum lineas reftas, ftve radios fjus ceutru n tendentes ; quema-dmodum perpentiicularis gravium 'jcenfus vtrfus teUurem oflendit : itaque, fubdit, de hujusmodi vi mmari pojfunt ea, qua de qualitatum propagatione fe&ione tertia fnonflrata funt fcilicet eam in aqnalibus a centro diflantiis aqtta-<ut.virtutem babere; at vero iii diftamiis inaqualibtts ejfe vel maj».
rem,
168
PHYSTCjE GENERALIS
rem, vel mlnorem : tnajorem rtiiicet iti minori Mfitfiitia , mittorent vero iti majori Aijlantia ea proportione, ut virtus attraSlionit fit ut quadraiunt difiantiit reciproce. Et quonlam ejfedus attradionis tjl eiefcenfus corpornm verfus tehurem , fequitur in aqunlihus ab ejus tentro difiantiis omnia corpora aqualiter defcendere • in diflanttis vero inaqualibus cottficere debere temportius aqualia fpatia, qut fiit reciproce ut diflantiarum quudrata. 1) f 6 4«a Cartefii. Hnec gravit3tem corporum terrelriom profi. cifci ponit a materiae cocleflis circum terram mota vort cofo ab occafu in ortum. Nomine atitem materiae ccelefl s hic noa foli globuli fecundi elementi, fed etiam m«eria fibtiliilfma, ac etiam illae terreftres, quae aercm componuiit, inteliiguitur» Cum enim, ajunt Cartefiani, in motuhoc a DEO vortici im-preffo, & confervato particuiae materiae cceleflis vi f;a centri-fuga a centro vorticis recedere, & in fummam ejus fuperficiem eluclari nitantur, nec uitra progredi ob alios vortices vicinos poffint ( ab iis enim repelluntur J neceffarium iiiis videtur, ut fi quaedam alia corpora ad motum minus apta, qua ri lit mate-ria ccclefiis, in vorticem deferantnr, i41a ab ea deorfum pro-trudantur. Illuflrat iftud Purchotius exemplo cerae obfignato. riae in pulverem redaftae, & in pelvim aqua pienam injete Nam Jt, inquit iiie, vel baculo , vel digito circumagatur aaua, fla-tim quidem cera particula ad pelvis latera feruntur , durn fcilicet t eentro vorticis majore nifu recedunt, qnam aqua , fed cum ea tniiiul folida fint, ac in fuperficiebus ajpera, motum fuum citius amittwtt, qttam aqua particula , qua Jolidiores funt, fluida , ac lubrica. uffl? cum motus vorticofus in aqua perfevet et , ipfiusque partes a cetttn vorticis magna vi Je proripiant, ceram ipfam, qua boc tnotu dejli!> ta efi, hi idem centrum reducem. t>) rj	efl illorum, qui gravitatem corporum a preffione refti-
linea cetheris verfus centrum repetunt. Non convenit veroii> ter hos. Nam Yir fhmmi ingenii P. Caftel ab igne centrali globorum mundanorum hanc pKelfionem oriri exiflimat , n6* que materiam hanc a lumine dillinguit, fed eandem materiam alterne motam & luci, & gravitatt corporum etficieadae defer-vire in mundo ait. Ait iilam effe iucem , quatenus a ce;itro glnborum movetur verfus peripheriam; ait illam elfe grav tatem» quatenus a peripheria movetur verftis eorum centra. P. Zanctu ma eriam aetheream inftar rad;orum folaritima peripheria fy^e* matis mundani ita infenfibilrter moveri ponit , ut ex quovi8 punffo fuperficiei coelelfis radii in omaia corpo. a mundana,» cx omnibus ejus peripheriae concavae puntlis ad quodlibet c«-pus mundanum collineent perinde, acdum ex omnibus pnji;"
a) riiilor Nat, Jafth. L. i. C.p. b) Ibyf. U&. 4. t, ie.
.	Dissertatio Secunda. 169
folaris hemi/phxrii radii qnidam vifibiles in corpus aliquod.ut-cunque parvum in fuperficie globi terraqoei obvium impingunt, &rurfus alii ex unico punflo folis in totum hemifphsrium terrae nofirae fe diffundunt.
Ad has accedit opinio Leibnitzii, qua ille cenfuit gra-sjg vitatem corporum explicari poffe per propulfionem materiae athereae a centro telluris, & alterius cujusvis globorum mun-danornm lineis reftis, quae propulfio efficiat radiationem quan-dam radiationi lucis analogam. Ille enim rejefla eam ob cau-fam Cartefii hypothefi, quod in ea non eodem modo in locis squatori, & polo vicinis verfus terrae centrum gravia impel-lerentur, alia, ait, affignari poffet caufa non obnoxia huic difi-ficultati concipiendo difpofitionem materiae cujulcfam ex globo tclluris, aut alterius fideris in omnes partes proptilfip , qus radiationem qnandam producat radiationi lucis analogam ; ita cnim habebimus recetTum a centro materise aethereae, quse cor-pora craffiora eandem vim recedendi non habentia verfus cen-trum depellet, feu gravia reddet. a)
«5« hypothefis C cujus non polfum non meminiffej) fit R.P. 2r 9 Francifci Borgine Keri mei olim, in Philofophicis Profeiforis, qui in tribus Frovinciae nofirae Univerfitatibns dofta Theolo-
Sia, munereque Pr®fe£ti Generalis fludiorum Viennae perfun-us.fubinde Univerfitati noflrs Rcftor datus.cum erefla infigni fpecula Affionomica fubjeftis illi mufeis Aftronomico, Phyfico,& Chemico, tum Hiftoria Byzantina, ac eruditis Differtationibus PhyHcis nomen fibi immortale paravit. Conceffo ille particu-lis sthere® materiae folo illo motu , quo ipfae a DEO fibi Pnmum impretfo, & confervato circa propria centra revolvan-tur C quem his particulis Cartefiani paffim omnes concedunt ) gtavitatem corporum inertium noflrae telluris repetit a repul-fione eorum verfus centrum telluris per eundem illum nifum, f)uo aethereae moleculae circa propria centra revolutae evadere in liberiora fpatia connituntur; pluraque hac fiia in hypothefi vja plana, & facili obfervationibus naturae innixa nitide expo-mt-b) Simplicitate fua, & non ad pauca naturae phaenomena £5<plarianda aptitudine haec hypothefis fe, & Authorem fuum tommendat; abftineo tamen ab ejus expofitione, cum iplum lontem adire cuique in promptu fit.
Mit. Phtfc
Geuir. P. J.
VII.
O lu afiis Erud. Lipf; ad ann.	b j DiiTeit. Ihyf. de caufis mo-
® m corporibus 2, n. 7J. 8c fcqq.
i^o Physic^: Generalts §. V I I.
Argumenta relatas hypothefes premetttia.
26"oP^'macx re^at's fequentibus convelli videtur. i. Quodvis l corpus fecundum fe iners, five ad motum , & quietem paffive seque indifferens eft-, Met. n. 175. fed ab ente inerti, & ad motum, & quietem ?eque indifferenti tam parum poteft motus produci deorfum , quam furfum, verfis centrum globi, ac a centroglobi, aut ad latera , maxime cum reapfe nihil fit furfum , ac deorfum pofitum, nifi comparate ad nos res di-verfe confiderantes quemadmodum manifeftum efl inde:qaod finos ad antipodas proficifceremur, pars illa coeli, qu:e nunc a nobis fpeflatur pofita firrfum, videretur pofita deorfum; ergo.
2.	Si quodpiam corpus conderecur extra hoc univerfum, illud nec ad unam, nec ad alteram partem moveretur; item fi anni-hilarentur omnia praeter lapidem, dum is ex alto labitur, la-pis hic non diifitentibus etiam Peripateticis non amplius labe-retur verfus centrum terrae; cur enim tunc verfus illud? Ineo cafu non amplius cum ceteris corporibus unum globum tota-lem componere polfet, quem folum ob finem nifum ille juxta Peripateticos internum verfus terrae centrum exercet ; igitur nec nunc iile ab interno verfus terrae centrum movetur. Qois enim in ilio cafu admoneret lapidem omnia corpora annihilata elfe ? Unde lapidi etiamnum conftat hac, & non alia parte elle centrum terrae, ut huc & non alio motum in fe producat !
3.	Si motus verfus centrum terrne in gravibus haberetur ab in-terno, pendula ofcillare non deberent, fed lapfa deorfum inli-nea horizonti perpendiculari conquielcere oporteret. Com enim gravia impetum deorfum ex Peripatetxorum fententia idcirco producant, ut centro, quam polfunt , propinqua fiant, motus ofcillatorius, quem in pendulis intuemur , illorum na-turfe adverfabitur; nam a fine fuo ipfa retardabit. 4. In ^ i hypothefi nulla ratio probabilis apparet, cur corpora ex magna altitudine deorfum iabentia primum motum fuum accelerent, ac poftea motu ferantur ad fenfiim aequabili.
Contra hypothefimGaifendi facit 1. Atomi hamatae e terra jugiter erumpentes, ac corpora in telluris fuperficiem detr3' hentes, dum corpus furfum projicitur, vel incurrunt in partes ejusfolidas, vel poros ? fiprimum: illud non deorfum, atp"' tius furfum promovebunt. Cum in illud furfum motum pailae necelfario videantur illi debere motum quendam fiirfu111 communicare ; ut communicat corpus fenfibile celeriter n10' tum , cum impingit in aliud latum celeritate minore. Si catur alterum: videtnr perfpicuum, corpus furfum projettu
DrsSERTATIO Secunda. 171
nec pofTe ab atomis illis furfum protrudi , nec deorftm , qnia per illud tranfibunt. 2. Sive atomi Gaffendi irrumpant in par-tescOrporum furfum projeflorum, aut ex alto demiiforum fo-lidas, five in poros eorum, concipi nequit , quomodo corpus fint determinaturae, aut detraflurae in terram. Non illud dici poffunr determinaturae gravitate fua. Qusretur enim unde his fua infit gravitas? Neque dici poterit corpus obfeffum ab ato-mis, eo ipfo quod ab iis obfeffum fit , detra&um iri una cum atomis a terra deorfum. Quomodo enim has atomos terra cum corpore ad fe attrahet ? Nam quamvis fingeretur atomos hamatas catenae inftar inter fe colligatas e(fe , quis terram ad-monebit a colligatis hac ratione atomis occupatum jam effe corpus, adeffeque tempus, quo praedam captam ad fe attra-hat. Si ab atomis ejuimodi corpus furfum projeflum nondum occtiparetur, terra illas ad fe non retraheret; non retrahet igi-tor illas, eciam dum ab iis corpus jam infidetur, nifi ab ali-quo ad id determinetur. Nec prodeft quidquam dicere , fic a terra attrahi corpora per hamatas atomos , ut ferrum a ma-gnete attrahitur; eafHem enim ob caufas ferrum quoque a ma-gnete per hamatas atomos attrahi negabitur.
Adverfus 3tlara hypothefim non eft, cur ifthic argumenta16% congeramus. Vel enim ejus feftatores aftionem , qua tellus corpora ad fe attrahat, non determinant; vel volunt cum Pe-tro Martino fupra allato quandam attraftionem e globo tellu-risexire, eamque propagari per regiones circumjeftas fecun-dum lineas reftas, corporaque ad tellurem detrahere Si pri-mum: contra hanc hypothefim pugnant illa , qune fupra ad-verfus hujus generis attraftionem univerfe fpeftatam n. 227, & feqq. adduximus. Si alterum, attraftio corporum a tellu-re perfici deberet per effiuvia quaedam ex ea erumpentia, con-tra quam pugnant illa, quae modo contra hypothefim Galfendi «tolimus.
Neque dicatur hic cum Clarke attraBionem effe aftionem 263 ">if<e cujufdam immatertalis , materiam perpetuo certis legibus mo• """" j Sf regentis. *) Hoc enim non aliud effet dicere,quam Jttra&ionem eife aftionem, qua DEUS corpora ad corpora cer-tis legibus a fe ftatuds movet. Quae enim alia eft hnec caufa "nmaterialis, materiam perpetuo certis legibus movens, & re-Sens? Quapropter fic fumpta attratiione dicere gravia furfiim Pmjeaa defcendere verfus centrum propter attraaionem tellu-' aut quia illa terra attrahit, eft dkere: gravia fiirfum pro-j a verliis centrum defcendere, quia DEUS illa verfus cen-rum terrae promovet ; alienum autcm a vero apparet, ideo
Y z	prae-
s) Adnotat. ad Jhyf. Rohault, P, 1. c. 11,
172 Phitsicje Generalis
praecife cnrpora gr^via fiirfi!!! proief\a verfus te-rri» cen^ram delce.idere quia DEUS illa deorfum promovec ; ideo co.iti. nuo obllaculis incumbeutia gravitare; quia DEUS illa coati-nuo deorf m trudit Nam i Dum iuqu ritur in caufam ali-cujus effeclus naturalis, ad DEUM tanquam fol im ejus cau-fam recurrendum non eft , fi cauia aliqua fecundi probibiiis af. fignari polfe fperetur, nec argumentum pofitivum effecfumj ejufmodi foli DEO vindicans adfit; ne fecus cum d'fpendio fcientis naturalis absque ratione , & cum errore ad DEUM tanqnam folam effe&uum naturalium caufam confugiamus. At-qui nullum adeft pofitivum argumentum defcenfum , & nifum gravium verfus centrum terrae ftli DEO attribuendi. Iude enim folum hos efteclus DEO foli attribuere quibufdam in mentem veait, quia ejus caufam fecundam non novimus;de-fperandum autem noa ell de hac caufa iavenienda , modo ea contra, quam fana ratiopofcat , non quneratur talis, quam fen» fibus ipfis fecundum fe experiri poifimus ; iliam enim certum eif hujulmodi non eife.
2. Inter mundum corporeum, globum ipfum terraqueum, ac corpus alicujus animalis tanta elf analogia , ut Platouici mundum hunc corporeum magnum quoddam animal dicerent, ( n. 2,-4 Met. ) fed in corpore animalis motus, qui in eo con-tinenter fiunt , noa fiunt a folo DEO , quamvis fic fieri pof' fent, verum a motu cordis reciproco velut a principio quo-dam ceteros motus fanguinis per venas, & arterias fieri vo* luit, inltruxitque corpus animalis mufculis , nervis, fpiritibus-que animalibus, ut (poacaneos motus horum admiaiculo ani-ma perficeret; igitur cenfendum eft etiam, quod de caufa quo-que fecunda motuum, quos in mundo continuo fieri expcri-mur, ille providerit, neque eos folus ipfe erficiat. 5. Sifolus DEUS velut unica caufa corpora furfum projefta in terram deprimeret, non effet ratio; cur ita DEUS huac effectum de( preifionis efficeret, ut motus eorurn primum in defceafu ac' celeraretur, deinde ad fenfum fieret squabilis; item cur in va-cuo Boyleano gravia maifae, & voluminis difparis pari celeri-tate deciderent; difpari vero deciderent in libero aere. DfiU!> enim in vacuo, & extra illud aequabilem gravium defcenfum aeque facile fuae volnntatis nutu erficere potert.
Hypothefis Cartefii his impugnatur. 1. Ex ph^nomems gravitatis primum efl, omnia corpora gravia fibi relifta, nc-que ab ullo obilaculo fuftentata liaea ad horkontem, S cj1' trum telluris comparate ad feafum noitrum perpendiculari de-fcendere; fed fi gravitas corporum terreftrium haberetur a tu vorticofo materiae cceletlis , qua illa ab occide tte verluS orientem circa tellurem moveretur, in gravibus hoc noa
.	Dissertatio Secunda. 173
periremur; ergo. Min. prob. Nam fi , ut fert hypothefis Ty-chonis, terra ftat, corpora a motu vorticofo aethereae materue non linea refta, fed curva fpirali ad terram etiam comparatead fenfum noftrum detrudentur. Si vero hypothefis Copemici ( quod ipfiim Cartefius affumit ) obtineat, terraque itidem cir-ca fuum axem cum vortice materiae coeleftis circumjgatur, po-terunt fortaife gravia comparate etiam ad fenfum noftrum iinea refta delabi, fed non verfus centrum telluris, nifi fub aequato-re, & ejus vicinia, fed verfus axem ejus; quod ipfum accide-ret etiam in hypothefi Tychonis. Primum ex his fatis aper-tum eft ■, quemadmodum enim dum aquae paleas, ceram obfi-gnatoriam, aliaque hujus generis levia injicimus, hxc rotata a motu vorticofo aquse non nifi linea fpirali verfus centrum ro-tationis propelluntur; ita & gravia ex a!to iapfa terra ftante a motu vorticofo materise coeleftis non nifi linea quadam fpirali in terram protruderentur. Oftenditur igitur alterum.
Sit vortex coeieftis materix A B C D, Fig. i<5. Tab. i.lSf cujus revolutio fiat circa telluris axem pp : feccmus hunc men-te circa axem pp in circulos sequacori paralielos E F G , & D B, quorum axis idem pp fit, qui terrae. Evidens eft, quod torpus quodvis circa aliquod centrum motu vertiginis a£tum vi fua centrifuga a centro rotationis fuae abire nitatur ; igitur & materia coeleftis in circulo D B nitetur abire a centro fuae ro-tationis b in quovis pun£to radii k h , & materia in circulo E F G nitetur abirc a centro fuae rotationis i in quovis pun-fto radii / i, & quia materia circuli D B nititur fic abire s c«ntro fua; rotationis h, corpus in k pofitum detrudit in fuae rotationis centrum /j; proinde quia etiam materia circuli E F G nititur fic abire a centro fuae rotationis i, corpus pofitum in l detrudet in i ; quapropter fub circulis polaribus ( quorum-» unum notat parallelus E F G) ad axem telluris, qui eft fub polari, & non verfus centrum telluris.
Confir. Si fphxra vitrea axibus B C inftru£ta ( Fig. 17)26$ ^qua ad -f impleatur, impofitaque machinse virium centralium (Fig. ig) motu vertiginis velocitcr agitetur , quia aqua ma-jorem nifum a centro rotationis ad cavam vitri fuperficiem hac fotati^ne acquiric, quam aer , qui i- fphaerae vitrea: repleve-rat> hic non ad centrum fphaerae ab aqua vi centrifiiga retrudi-tw, fed in cylindrum de axibus vitri refpondentem ab aqua «'ntorquetur; igitur aqua in circulo f g h dire£te in centrum jjujus circuli aerem detrudit; fed fi fic, materia quoque cosle-tls vorticis in circuio E F G ( Fig. 15 ) corpora terreftria jnotui ex mente Cartefii minus apta., non verfus centrum ter-s > fed ex l in » centrum fui circuii protrudet; ergo.
Y J	His
174 Phitsicje Generalis
His difficultatibus Cartefiani variis viis excogitatis occurrt-re fiuduerunt. Non memoro hic omnes: P. Regnault ')duo-bus vorticibus materiam aetheream circa teilurem vuit revoi-vi: uno ab ortu ad occafum , hocque lunam quoque devehi circa teiiurem air, altero a polo ad polum , cujus index illi videtur direftio acus magneticae a poio ad polum , hisque duo-bus effici pofle cenfet corporum perpendicularem verfus teiiuris centrum decurfum. Vortex enim prior, ut ipfe exiffimat, dat corporibus dire£\ionem ad axem, alter autem quafi parallelam ad axem •, quare materia aetherea inferior inter duas dire£liones fequetur viam mediam, ac diagonalem verfus centrum defcri-bet, in qua corpora fuo motui obftantia eo majori celeritate verfus idem centrum detrudet, quo illa motui ejus magis ob-ftant, five quo illa fiint denfiora.
Verum ne bini hi qnidem vortices excogitati efficient , ut corpora verfus centrum terrse perpendiculariter ferri dici pof-fint. Nam ut illi materiae aetherex inferiori direilionem me. diam verfiis terrae centtum dare polfent , ea in fuperficie, in qua materiae inferiori hanc dire£Konem mediam tribuerent, de-berent fimul fluere, & quidem pari velocitate. Si enim fimul in ea non fluerent, fed unus vortex altero foret fuperior, fo-lius inferioris fe contingentis dire£lionem materia inferior fe-quetet' r. Sed duo vortices oblique oppofiti eadem in fuperfi-cie materiae inferiori incumbentes, quorum unus ab oriente in occidentem, alter a polo ad polum feratur, effe non poffunr, illi enim concurrent, & quia alter alterius motui obflabit, eo-rum materia duos facere vortices definens fequetur novam me-diam direftionem. Oftendit iffud machina virium centralium (Fig. i8.) Cni fi fphaera vitrea A aquam ad i continens, annuloque B C inclufa ita aptetur , ut ope rotarum D , & E manubrio F impulfarum illa annulo fuo inclufa verticaliter gf retur, fimul ope rotarum g, & /j, ac cochlearum i k in par-tem direfie oppofitam eadem celeritate circumagatur , aer ab aqua duplici hac direftione mota non in centrum deprimitur. fed axem l m efficit •, fi vero poflerior fphaerae motus paris celeritatis priori non fit, contorquetur in figuram , quam nu-mertis arabicus ( 8 ) exprimit, figuraque exhibet , ut letus obfervavit. Deinde dato, quod hi vortices fe non i"' terturbarent , ex hac hypothefi duorum vorticum confeque* retur folum materiam aetheriam infenorem , quae effet inter polnm borealem & aequatorem poffe fuam direftionem me-diam verfus centrum accipere ab his duobus vorticibus, ac pr°| inde hac in parte telluris corpora verfus ejus centrum urgere; non vero etiam illam, quae inter aequatorem , & polum »a*
*) Tsm, l. Disli 17.
DlSSERTATlO SECUNDA.	IjTf
flralem foret; quapropter traas aequatorem non verfus cen-trum, fed axem corpora urgeret.
Purchotius , ut corpora verfus terroe centrum a vortice fim-plicideprimenda falvet,ad reHuxum materiae Ethereae ab aequa-tcre verfus unum, & alterum polum recurrit ; cum enim illa ob vicinos vortices alios ex circulo aequatoris elabi non polfit, videtur ipfi illam verfus polos refluere, ficque corpora aeque , ac fub aequatore ab illa verfus centrum terrae deprimi oportere. Verum fi vortices vortici terrae vicini prohibent , quo minus materia vorticis terrce ultro abfcedat , prohibebunt etiam , ne verfus polos rehuere poffit. Nam vortex terrae undiqde a vi-cinis comprimitur. Deinde corpora circa aliquod centrum ro-tata ob fuam vim centrifugam femper a centro fuae rotadonis perradium, aut tangentem recedere nicuntur; quomodo ergo materia aetherea ad "polos refluet ?
2. Ex hypothefi Cartefii confequeretur majorem eife gra-o vitatem corporum circa aequatorem , quam verlus circulos po-lares. Cum enim vortex materis aethereae elfet altior ad aequa-torem in circulo B D, ( Fig. 16 ) quam verfus polos in cir-culo E F G, totaque haec materia intra idem tempus circa axem fuae rotationis revolverctur , materiae coeleffis fitae fub circulis aequatori vicinis longe major effet motus celeritas, ma-jor vis centrifuga, quam fitse in circulis verfus polos ; mate-riae autem in vortice majore celeritate , & majori vi centrifug» mots major debet elfe vis ad protrudenda corpora verfus cen-ftum rotationis. Contrarium vero docet experientia ; nam ad stjuatorem leviora adhuc funt corpora, quam in partibus no-ftris ab aequatore remotis, & propius polum adhuc eraviora, 1uam in partibus noffris, quemadrnodum ex pendulis doce-mur. Cl. Richerius fiquidem anno 1672 in Cajenna Americae 'nfula ab aequatore diffita expertus(/eft penduium , quo Pa-"fiis ufus erat, diei fpatio 2, & 28 lentius ofcillavilfe: Si-®ile quidpiam expertus eit anno 1677 Hallejus in infula S.He-kns, ac poft hos alii locis in diverfis propius aequatorem in America fitis, atque inprimis Godinus Bougver, Condaminius anno 175 & feqq. qUi de confilio Academiae Parifienfis mu-"incentia Regis Galliarum ad ea loca obfervationum facienda-ium gratia miffi fuere ; ut enim momenta temporum ofcilla-1,0 penduli refte indicaret, debuerunt illud una, & media li-nca brevius reddere; ex adverfo Maupertuis , Clairaut, Ca-IJ1118. Le Monnier propius feptentrionem eodem fine ab eo-«m Rege miifi in vico Pelio experti funt pendulum fe de-J!'"e r lines efficere longius , ut tempus fimiliter ac Pa-;llls metiretur. Hxc autem lentior ofcillatio pendulorum ad 1«atorem , & celerior verfus polum non modicum argumen-v	tum
tyS	PhVsica Gexeralis
tnm eft corpora ad squatorem leviora , & ad polos graviorj efTe, fi ofcillario pendulorum ab eornm gravitate efficiatur.
Hypothefi ft* gravitatem a preffione tetheris re£lilinea ad mentem P. Zanchi repetenti opponitur i. Haec hypothefis materiam stheream a lumine diffinguit videtur autem abfur-dum materias sthereas ad phnenomena naturae exponenda mnl-tiplicare. a. Vel materia aetherea hac in hypothefi corpora verfus centrum terrae deprimens ex omnibus pun£hs periphe-riae concavs fyflematis mundani verfus teir<E centrum move-tur motu progreffivo, vel ofcillatorio ? Primum dici non po. tefl. Cum enim haec materia ponatur a laudato Authore elfe per omnia dififnfa , omne fpatium a reliquis corporibus va-ctrom implens, continua, neque elaftica, illius motus progref-fivus non folum a quovis punfto peripheriae coeleftis concavJ ad quodvis corpus mundanum, verum etiam ad folum umrni centrum videtur elfe impoffibilis. Cum enim omnes radii, aut columnae hujus materiae a peripheria verfus centrum terrs propulfie in centro convergant, omnesque aequc fortes fintJ ( cur enim aeque fortes non elfent ? ) nbi mutuo oequis viri-bus refiftunt , indeque omnes fine motu non folum ad cen-trum telluris. fed etiam procul ab ejus peripheria erunt;quaffl-vis non prorfus ex omni punfto peripheriae particulis aethereae materiae refpondenti, fed folum quovis decimo haec propulfio accideret. Sed nec dici poffe videtur alterum. Ut fiquideni hoc motu a quovis punfto peripheriae materia aetherea moveri poffet, a peripheria ad centrum telluris acceffus , & recelfus ejus alternus creberrimus continuo fieri deberet ; fed hic ac< eeffus, & receffus hac in hypothefi fieri poffe non videtor, , nifi vel ad centrum telluris admittatur vacuum coacervatuin, vel fieri alterna compenetratio; quorum pofterius admitti ne-quit, prius quoque ab Author^ non admittitur. Qtiomodo , etenim materia ;ctherea non elaftica , adeoque non comprefli-bilis, omnia fpatia a ceteris corporibus relifla perfefte itn-plens , & continna ex omnbus punftis peripheriae coeleflis ^ concavae verfus telluris centrum accedere vel tantillum pote' ! rit, fi nec intelligatnr ad centrum aliquod vacuum coacerva' tum, quod acceffu illo occnpet , neque ullibi ftda compefle' rratio? ergo: PJuribus adverfus hoc fyftema adferendis f«Per' fedeo ; illa qui nolfe cupit, adire poteft Phyficam Gen. P'J0' fephi Khell Difp. Proleg. §.4.
Leibnitzianae opinioni opponere nihil volo; cnm enim de gravitate corporum mentem fuam non fatis aperuerit, que ipfe quoque fufpicer gravitatem corporum effici per P'0' pulfionem materise aethereae a centro telluris , & aliorum borum caleftium, illi quatenus mens ejus mihi cognitael»
Dl SSER TATI O SECUNDA. I77
nihi! opponere poffum , quin & me ipfum impugnem. Sextne qtioque hypothefeos cenfura adferenda abftineo , foiumqnc infi« nuo gravitatem inde mihi videri difHculter hac in hypothefi faivandam , quod moleculae aethereae vi revolutionis fuae circa propria centra furfum elu£kri a giobo terraqueo , aliisque ad liberiora nitentibus locnm ccdere nequeant, nift aliae jam e ii-beriorbi.s lllis fpatiis earnm in locum ftccedant, cum fpa-titm hac in hypothefi nuiium detur vacuum. Cur autem hae tardius, aut etiam aequa ceieritate infra fe motis locum fupe-riorem concedant, & non potius illas ftios intra terminos in-fra fe contineant ? Hoc potius videtur debere fieri , quam illud.	\
Argumenta quibus Virorum clariffimorum hypothefes pre-muntur, quaeque illis objeflari foient, allata funt. Quid vero degravitate ftatuemus.? Facilius eft hac in materia omnes hy-pothefes inventas impngnare, quam unam aut invenire , aut «lventam vei medioer ter tueri. Ignotamne iliam nobis non paucis cum viris 'lluflribus dicemus.' Iffud faciendum non vi-detur. Semper enim vifum eft mihi praeftare aliquid , quod vetifimife ftt, dicere, quam ignorantiam , quamvis ingenue, profiteri. Maxime cum hypotnefi verifimili alfumpta , "quam» visaiiquid dicamus, ignorantiam tamen verae caufae fatis pro foeamur eo ipfo, quod illam hypothefim effe fateamur.
§. VIII.
Pramittutitur propo/tttones qnadam fentetitta de grrJtate.
PRop. 1. Fluidum aethereum a fole, fixis, & planetis fiiper 273 noftrum horizontem fitis radiis reflis ita propelli poteft, ac propcllitur, ut a quovis horum globorum ad quodvis pure-trnm ejus ipfia obverfum mnlti radii incidant. Propofitio haec terta eft. Nam pnmo nuilus, nifi fortatfis cscus, dubitat ex •juovis pnnfto horizontis folem die, planetas alios , & ftellas ",xas no£\e oculo iibero videri potfe, modo punctum horizotv tis iilis direfte obverfum, & crelum lerenum fit. Deinde lu-.
fupra horizontem noftrum fitam , mcdo ex radiis folari-bl'S emerferir,hbero oculo polfumus intueri etiam die ; poffu-®n« v'dere diurno tempore alios quoque planetas, ac ftellas hxas per tubos opticos , quin'& iibero ocuio ex puteo aftrono-J'lco fixas videte licet; ied ex dicendis haec aftra nos vide-qiateuus illa fluidum aethereum rectilinse in oculos no» nr°s vibrant f & premunf, ergo. j-oroi. Cum teilus noftra quavis fua ex parte peftata aftris ita an.biatur, ut liuilo noa ex puncto e;us fuperficiej
178 Phitsicje Generalis
illa permulta videri poifint, nullum quoque ejus fu&erficiei pnn. ftum eft, in quod aftra preflionem per fluidum xthereum uon exerceant,
•^74 Prop. 2. Fluidum aethereum a fble, fixis, planetis in In. nam aeque propellitur, ac in terram noftram. Propofitio htc eadem ex ratione, qua prior, patet. Si enim in fmam trais. ferremur , nos non iecus ex quovis punfto ejus fuperflciei fixas & planetas fuper noftrum horizontem elevatos videre pofe-mus , quam modo ex tellure noftra videmus. Queniadmodnm autem de luna, fic de aliis quoque planetis, quos opacos di. cimus, difcurri poteft. Solem in fixas, & has in folem, fixas itidem in fixas preifionem per fluidum aethereum exercere non videtur ambigendum. Sicut enim, dum plures faces acceafas inter fe non multum diffitas loco in aliquo collocamus, hi-rum quaevis verfus alteram fluidum aethereum urget ; undej etiam iux inter eis augecur, ita & de fole, & fixis , aut his ioter fe videtur fentiendum. Quare univerflm dicere poffu-mus a quovis globorum cotalium ; mundi machinam componen-tium.in alios circum fe pofitos per fluidum aethereum preiBo-nem exerceri.
27 j Proo. j. Prefliofluidi aetherei in tellurem, & alios plane-tas effecta non terminatur fola ejus in fuperficie , fed per ra* dios convergentes propagatur verfus ejus centrum. Cum ete-nim corpora tellurem cornponentia adeo porofa fint, ut aa-rurn ex iis denfiffimum tantum pororum, quantum maffe fub volumine habeat , (n. 201 ) quos omnes fluidum aethe-reum cum reliquo extra tellurem communicans replet, no» videtur polfe fieri, ut preffio hujus lluidi a tot altris fafla i" tellurem verfus cjus centrum per radios convergentes , & vel* ut concentratos non propagetur.
Prop. 4. Probabilis eit ignis centralis in tellure noftra exi-ftentia, ( n. 2^1 , & feqq.J ejusque tam copiofi , uc ab ejus peripheria non multis milliaribus diftet; quare probabile eli etiam ab illo fluidum aethereum omnem in partem verfus peri" pheriam telluris radiis divergentibus propelli. Pars prima pr0" pofitionis ex numero indicato conftat •, fecunda vero inde-» • quod ad pauca milliaria a peripheria verfus centrum terra 1 pondere fibi incumbentium corporum fit admodum compre»2, Cum igitur non defit in ea inflammabilium corporum cop'J> terraque verfus centrum continuo ofciliet , ( n. eoderr ) > pauca milliaria a peripheria verfus centrum propter comprc1'2' rum particularnm attritum ignem exiitere oportebit. Pars tia ditficultatem non habet veris prioribus. Nam fi ignis Its, quin & quivis nofter vulgaris aetherem radiatione
4 ) P. Caftel Tom. 1. .
.	Dissertatio Secunda. 179
fafla propellit, ratio non eft, cur ignis centralis idem non_9 prsftet» Pianeta a fole diflinfli funt globo telluris noflra analogi; quamobrem in his quoque probabilis eft exiftcntta ignis centralis , ac proindeab horum centris verfus periphe-riam datur oetheris per radios divergentes propulfio. Efficitur sotem h sc, quatenus ignis centralis per radios convergentes , ac concentratos in fe ab aliis globis propulfos compreifus vi fua elaflica fefe expandit, eosque in fe incidentes reprimit.
Corol, Confequitur ex hisrl idum aethereum, ab aftrre ver-fns centrum telluris, & ab hoc verfus ipfa continuo ofcillare ofcillatione creberrima , & minutiflima; cum pulfus a luce ef-fefti tam crebri fint, ut nulla in his interruptio ullo fenfu per-tipi poffit,& particulae stheris inimaginabilis exiliutis.(n.i 82.)
Prop. Non omnes radii, qtii ab aftris circa tellurem fua tum atmofphaera fumptam pofitis in eam vibrantur usque ad ignem centralem perveniunt. Aperca eft hsc propofitio. Nam muhi radii ab ipfis particulis foiidis aeris renefluntur; refle-ftuntur multo plnres continuo a particulis fblidis corporum fir-morum ttim in ejus fuperficie, tum intra eam pofitorum. Ex; hac vero propofitione confequitur , quod quemadmodum ab igne centrali telluiis per radios aetheris in fe incidentis com. preffo non tot per radios aether repellatur, quot univerfim iu ttllurem inc dere, fed tot fere , quot incidere in ipfum •, fia pariter 11011 fit major vis radiorum ab ipfb reprefforum, quam fcerit in ipfum incidentium. Horum autem non eft vis tanta wla in diftantia ab hoc igne confiderata, quanta in ea eft uni» ve fim propulforum ab aftris; cum nulla non ab hoc igne in difhatia aliqui radii in corporum folidas partes impingentes ^urium refledantur.
$. I X,
Qttti ie gravitate Jentiendum viditatur?
(VEfp. ad qtiaefitum §phi, & dico : Gravitas corporum glo- jjrg
bos mundi totales componentium verfus eorum centra vi-j!et"r.repeti polTe a propulfione alterna aetheris a lumine indi-lab eorum ccntris verfus peripheriam effefta , ita ut pro-pMlio hsc aetheris , five ofeillatio partes globorum totalium etnciat graves, quatenus olcillat verfiis eorum centra ; eiticiae ero 'utidas, quatenus ofciilat a centris. Non inteliigo au-e 111 "lc per centra punfla mathematica, at fpatium illudomne, * qno ignis centralis globorum totalium aetherem verfus peri-£ienam. ac partes mundi circum fe pofitas propellit. Prok iwtum. Si ^ravitatem corporum globos mundi totaies compo-
Z z
I
*go Physicje Generalis
fieatium verfus eorum centra repetamus a propulfione stheris a lumine indiftin£li ab eorum centris, eam non repetimusab astherea materia tali, de cujus exiftentia multum controverti i quoquam poflit. Multo ftquidem probabilius eft contra New« tonianos lumen noa eife effluvium corporum lucidorum , at materiam fubtiliffimam, fluidiftimam, per omnia d ffufam, cu. ius impulfit a corporibus lucidis lux efficitur. 2. Non repeti- j, mus iliam a propulfione aetheris tali, de qua rurfus dubitari poffit hanc enim propulfionem dari in natura prop. 1, 2, & 4 fatis , ut opinor, oftendunt ; igitur fi phxnomena gravitatis n. 2 n allata per hanc explicari poffint, non eft , cur ab hac propulfione iilam non repetamus ; cum ilia corporibus interna dicinequeat, (" n. 260. ) neque ab aliqua alia inventa hypo- L thefi repeti poffit. Sed per hanc propuifionem setheris phs-nomena gravitatis explicari polfe videntur-, ergo. Minor haec I ofteaditur:
1279 1. Per hanc propulfionem videtur explicari phsnomenon gravitatis ex propofitis primum , quo corpora fibi relifta , nec ab obftaculo uilo iuftentata verfus centrum defcendere obfer-vamus. Nam ex prop. r1»3 fiuidum aethereum a ftle , fixis, & planetis fuper noftrum horizontem fitis, radiis redis itapro-pellitur, ut a quovis horum globorum ad quodvis punftumJ ejus ipfis obverfum permulti radii incidant & ex prop. i®1 preffio hujus fluidi in teliurem noftrain non terminatur in fola ejus fuperficie, fed per radios convergentes verfus ejus cei-trum propagatur ; igitur & corpus quojvis fibi reli&um, nec ab obftaculo ullo fuftentatum, non foia lua ia fuperficie , ye-rum etiam in fuis intimis continuo verfis centrum oftiilatio* . nibus creberrimis urgebitur •, fed fi fic , illud verfus centram defcendere oportebit; cum enim omne corpus de fe iners, 8 ; ad omnem motum indifferens fit, eo illud fern oportet, impellitur-, ergo.
28® Si quid obftaret, quo minus vi hujus preflionis corpus fibi iibere reli&um verfus centrum defcenderet, efet : quod naj' dum aethereum fua a ccnrro telluris ofcillatione non minos Iud a centro repelleret , quam ofcillatione ad centrum verfc iliud promoveret •, fed hoc dici non poteft. Nam radii aethe-ris in corpus fibi in aere reli&um ab omnibus aftris heitn-Iphaerii ipfi incumbentis incidentes vel impingunt in ejus p* ros ita, ut per eos re£h tranfeant,vel in partes ejus folidas ea • in fuperficie, feu intra eam pofitas •, fi primum : ficut ofc»'1' tione fua verfus centrum faita non illud premunt verfus illi'1' fic nec ofcillatione fua a centro effefla illud ab eo repriment* ut patet. Si alterum: pariter ofcillatione fua non illud a c«' tro repriment. Non enim ilii, qui in ejus particulas folid3S '
DrssfiRTATI® Secukda.	Igl
faperficle impingunt, ut iterum patet; fed ne illi, qui in illas impingunt intra fuperficiem. Nam hi eadem via per porum ofcillacionem fuam faciunt furfum , qua faciunt deorfum; qua-propter ofcillatione fua fa£la furfum in nullas partes folidas cor-poris impingunt usque ad eam , a qua refle£luntur , ficut non impingunt, dum faciunt ofiiliationem deorfirm. Motus omnis in corpore permanet juxta dicenda, dum is ab aliquo corpore elidatur; igitur & motus in corpore fibi relifto acceptus im. pulfu tot radiorum, qui in partes ejus folidas impegere , per-manet, dum is elidatur; huic elidendo radii a centro propulfi, aut etiam a fubjeftis corporibus reflexi, in ejusque partes foli-das impafli ofcillatione fua furfum fa£ta , pares non funt, ut docet prop. ergo.
i. Iu affumpta hypothefi corpora fibi in aere relifla ad fen- ag£ fum] perpendiculariter verlus terrae centrum defcendere opor-tet. Cum enim illud a fideribus latera fiia reljje£lantibus un-dique sequaliter ambiatur, illa in iplum preflionem omni ex iatere aequalem exercebunt; quare non eft, cur horum potius, quam iilorum impulflbus obfequatur , ac proinde ad fenfum linea perpendiculari verfus centrum defcendet. Dico ad ftn-fum perpendiculari. Nam ficubi una ex parte magis aether ali-quantum in corpus impelleretur , quam ex altera , majoribus «jus impulfibus corpus obfequi oporteret. Unde ex hoc for-tatfis capite evenit, quod juxta oblervationem accuratiffimorum obfervatorum Bougverii, & Gondaminii pendulum ad montem Chimboraco in regno Peruano tam ex parte ejus Boreali, quam Auftrali ex fitu verticali verfus montem fub angulo 7 , vel » «erit inclinatum. Mons enim magnus hoc aethereae propul-fionis in corpus sequilibrium aliquantum fortaflis turbare po-terat.
b In hac hypothefi facilis redditur ratio , cur graviaa82 Per obftaculum a motu fenfibili prohibita verfus centrum ter-
nifirm conftantem, eumqae maffae fiiae proportionalem ha-oeant. Nam omnes eorum maffulae ab aethere illa in inter-intiis implente, ac verfus centrum propulfo, continuo verfus idem centrum urgentur.
,..4. Non difficulter expiicatur & illud, quod gravia fibi re-1'cta decidendo motum accelerent. Siquidem, ut jam infinua-m eft, motus in corpore permanet, dum is in illo elidatut Per corpora obftantia. In corpore autem , quod vi impulfus gravifici fibi reli£tum defceudere incipit, non eft , a quo cli-®ituf> ( n. 280 ) & infuper impulfus gravifici femper in illud °ntinuantur; igitur in illo deorfum labente celeritas continuo reicere debebit, dum ai xqualitatem fubinde reducatur , de alibi.
Z J	f. Vi-
184	PhysicjE Generalts
<;. Videtnr quoque poffe ratio reddi , cur corpora incfcan. tibus penduiis ponderofiora fint ad polos , quam ad «quato. rem. Nam fi reipfa corpora minus ponderofa fint ad seqoato. rern , prneterquam quod in". hac hypothefi, tit rn alia aliqtia_j aiiorum data telluri circa fuum axem revolutione inxta ryftemj Corernicanum hoc minus corporum pondus adfcribi pofTit vi ccntnfu^ae terrrE ma-jori ad aequatorem, quam ad polos , in fy-ftemate^Tychonis dici poteft radiationem setheris a centro tel. luris efe maiorem ad aeqnatorem , quam ad polos ; neque id fine omni fundamento. Nam propter majorem aefium ad aequatorem , quam in aliis telluris partibus , teiius diduftiori-bus eft ports. Addidi fi reipfa corpora minus ponderofa fmt ad. aeqnatorem. Nam penduli lentior ofciliatio non ex foli pendtili imminuta gravitate, fed etiam aliis ex caufis non im-probabiliter repetrtur; quaiis eft cumprimrs proiongatio penduli per calorem iis in locis magnum, quo corpora omnem tn par. tem expandi, quare & prolongari ex diftis de igne noviniBS} longius namque pendulum lentius ofcillat»
§. X.
Refponietur ad ohje&ioner.
^ fYBj. Si gravitas corporum teiluris haberetur a propulfionf 1 aetheris a lumine indiftin&i verfiis centrum terrae, nuff • quam elfemus fine luce ; nam lux ex dieendis confiftit in re-ftilinea vibratione luminis , quae in hac hypothefi nuilibi dfr effet , cum nufto non in loco corpora fint gravia ; fed non femper habemus, at fepe in denfis tenebris fumus ; ergR fy. bifl. maj. Nunquam effemus fine luce aliqua conc. »"]■• fine luce nobis fenfibili neg. maj, ficque dift, min. conf. Nos nunqnam effe fine lace, etiam cum denfis tenebris videmW obfepti, docent nofluae , vefpcrtiliones , feles , mures , refte vident etiam tum , dum nos caecutimus ; at quod nos tenebras patiamur, inde eft, quod noftrorum oeulorum organa non fint adeo delicata, ut debiiiores etiam lucis impreifiones percipiamus. Infetla certe non pauca dantur , quae fere intra terram, aut aha corpora firma vivunt, fuis tamen oculis ana-tura funt inltrutla. In quem autem finem his mftrufta eftent, fi in vitae fuae fedibus propriis nihil videre polfent. Vide" igitur etiam iilic, ac proinde etiam intra firma corpora lux ali-qua datnr.
Dices: Sed fi gravitas corporum in propulfione aetheris 3
Inmine indiftintli fita effet , deberet dari lux coatinuo valid3
adeo, ut illam percipi neceffario a nobis oporteret, Nam d?'
setui
PlSSERTATIO SecUNDAo	i-jf
rettrr vatida adco, ut fuo impulfu corpora ita gravia redderet, jc ilia gravia experimur; igitur & validaadeo, ut illam a no-bis continuo percipi oporteret. Verum H-. neg. ant. non ob-fiante ejus caufali. Nam ut preffio reftilinea setheris corpors gravia, ponderofaque reddat, fufficit: fi illis tota fua in maTa fpeflatis impulfum fua vibratione in ipfa fafta verfus telluris centrum tribuat. Illa enim eo ipfo , quod admotum , &quie. tem indifferentia fint, vi hujus impulfus deorfum moveri opor-tebit, fi aliquo obftafculo a motu non pripediantur , & fi illa topiofae fint matfae , preflionem in fibi fubje£ta magnam fa-cient, quapropter multum ponderofa erunt , cum pondus ia corpore quantitati maifae refjjondeat , nec tam a celericate_»t quam quancitate motus pendeat. Ut autem detur lux conti-buo tanta, quam nos percipiamus, non fufficitpraecife aliquem impuifum per reftilineam aetheris in oculos vibrationem fieri; fedtantam hanc in iilos fieri oportet, ut organa vifus noftri Rotabiliter immutet. Senfatio fiquidem omnis , ut ex Meta-phyficis conftat, ab immutatione organorum fenfuum noftro-rum pendet. Impulfio autem reftilinea aetheris non eft omnis hujus generis. Cum , fi gravitas corporum ab illa habetar^quod «pinamur ) iila "nunquam non in organo vifus noftri detur, ex S»o vivere caepimus.
Obj. 2. In hac hypothefi omnia corpora oporteret etfe gra« ^gS ^iora die, quam no£te; die enim major eft preffio aetheris in eprpora, quam no£te; cum die ope radiorum a corporibus re-flexorum illa videre poffimus , non poffimus autem no£te; fed corpora die graviora non funt, quam no£te. Neque enim aut «x alto demilTa die celerius decidunt, aut pondus majus ha-°ent> quam no£te; ergo.
Difi. tnaj. Oporteret omnia corpora efle graviora reapfe maj, comparate ad noftrum fenfum neg. maj. ficque difl.
Diftin£tionis prima fua parte fpe£tatae ratio eft-ji: yuamvis enim accedentibus ad corpora telluris vibratioaibus a lfJle effe£tis preffio in ea verfus centrum fieret major , quii tamen vibrationibus a fole verfus centrum fa£tis cum propor-tione refpondent etiam vibrationes a centro, corpora graviora "hci non debebunt; at potius ejufdem , cujus prius fuere, gra-vitatis illa oportebit manere. Spe£tata parte altera ratio fit : Su°d quamvis reipfa major foret gravitas corporum die , quam it nofte , nos hunc excelfum obfervare non polfemus. Nos mm hunc obfervare oporteret ex majore pondere. Quis enim x lapfu celeriore hunc exceffum obfervet? Ex pondere autem ^ajore obfervare non poffumus. Cum enim pondus majus , 'tminus exade, & fine periculo erroris dijudicare nequeamus, 1 comparative ad aliud pondus, omniaque die in pondere
cum
s§4	Physica Generalis
com prcportiona ad fuam maffam angeri , no&e vero imminBi oporteret . etiamfi reapfe corpora die fierent graviora, iftud cognofcere non poffemns.
287 Obi. 5. Obtinente hac hypothefi die non nifi fub seqnato. re tempore meridiano corpora ex alto demiffa perpendicnlari-ter verfus centrum terrae delabi poffent; nam alio quovis loco, & tempore a folaribus radiis admodum potentibus a perpendi-cnlari lapfu illa detorqueri oporteret, ut patet. Iftud veronon contingit; ergo.
Neg. maj. intelleftam de lapfu gravinm perpendiculari itomparate ad fenfum nofirum, quidquid fit de aberratione in-ftnfibili. Cum enim lapfus corpornm fibi reIt£l:orum ex alto, quacunque demum ex altitudine fiat, ob accelerationem in la« pfii exili tempore perficiatur, radiiqoe folares ex parte e dia-metro fbli oppofita in corpus labens copiofi continuo reileflan-tur, iique fortiores, quam ex omni parte alia , dici poteft ef-fe£lum iri, ut corpus noc a perpendiculari fenfibiliter derlefte-re nequeat.
Obj. 4. Videtur ex hac hypothefi & illud confequi , quod ■ corpora fub fornicibus , aut in fpecubns leviora fint futura, , quam extra hsec loca; multi enim radii prementis aetheris a fornice, & corporibus fpecui incunibentibus intercipientcr; hoc experientise repugnat; ergo. Accedit : quod terra , aliaqof corpora firma opaea non habeant poros reftos; quomodo igitur gravitas corpcrum aliis opacis fubjeftorum a radiis per aflrapro-pulfi a:ther:s repetetur ?
Neg. maj. Cum enim corpora adeo porofa fint, ut i« denfiifimo illorum pori dimidium fcrtaffis occupent alia vero decies , vigefies, auc amplius etiam pororum , quaffl iralfce habeant , eamque ob rem cribrorom inQar partem 11 cmnem pcrtufornm ob poros eonfiderari poifint , porique rum omnes aethere repleti fint, atque inter fe, quamvis fepe per anfracius communicent; fieri non potefi, ut aether undj-que ab aftris circum tellurem politis verlus cenrrum terrae olcil* lando propellator, quin motus hic etiam illi, qui intra corpo* ra firma telluris pofitus etl, communicetur, & inde non *qoC iub fornice, & in fpecu, ac extra fomicem y fpecum curpora vcrfiis centrum tcrrae propellat, cum non magis iile corpor1 an^biat, ac impleat, h fint extra fpecum, aut fiirnicem, qu3"1 dum funt in fpecu , aut fiib fornice. ld quod additum c"> nihil officit. Quamvis enim corpora opaca non habeant poro5 reflos multos, & amplos ad majorem diifantiam produaoS' nt h-ibent illa , quae diaphana dicimus ; habent tamen & 111 aliquos reclos ad minorem dilfantiam ; nam & ilia exten«at peliucem. ( n. &feqq. j Pjoecerea habsat jli»
108 /
Dissertatio Secunda. i^f
fos, inter fe tamen communicantes, ut ex numeris modo in-dicatis certum eft , ac proinde aether in his propuillone ab a-flris accepta pariter verftis centrum terrre ofciiiabit , ac extra illa. Neque dic: non ofciilabit in corporibus his opacis radiis redis. Nam quid inde ? Dum gravitatem haberi dicimus a propulfione aetheris alterna &c, non dicimus aetherem usque ad centrum telluris radiis re£hs ofcillare , fed folumodo ofcilla-re afferimus, atque etiam oftendimus.
Dices: In hac hypothefi corpora diaphana gravia elfe non ag^ debebunt ■, nam haec radios in fe incidentes via refla trans-mittunt ergo. neg. aifertum. Caufalem ejus difl. trans-mittunt muitos conc. omnes transmittunt neg. fi omnes radios transmitterent, quomodo illa videremus? Quod vero in dia-phanis non fint pori adeo reffi, ut lolam in eorum fuperficiem radii aetheris impingere poftint, fed etiam in omnes malfulas interiores, ficque illa maftis proportionalem gravitatem habere poffmt, docet illud : quod quo diaphana craifiora funt, eoma-gis opaca deprehendantur.
Obj. j. In hac hypothefi defienfus gravium fibi reliftorum 290 verfiis centrum teiiuris fieret, quatenus radiorum a centro ofcil-lantium non etfet tanta vis ulla in diftantia a centro , quanta eft verfus centrum juxta prop. <;. fed hoc dici non poteft ; wm fi hoc verum effet, ofcillatio corporum gravium obftaculo 2 motu fenfibili prohibitorum verfus centrum non daretur; at-tjuihaec ex n. 248 , & feqq. continuo ofcillant ofiillatione vel fibipropria, vel piuribus , aut multis communi ; ergo.
R. Conc. maj. neg. min. ad prob. difl. maj. non daretur vir-fute folorum radiorum aetheris a centro telluris propuiforum ef-recia conc. maj. virtute horum , & elafticitatis effefta ntg. maj. ''cque difl. min. conf. Dico igitur conformiter ad difta numeris m°do memoratis ofcillare quidem corpora motu alterno ad ce«trum, & a centro, motumque hunc ad centrum haberi a gravitate, quatenus per aethereum fluidum propelluntur verfus centrum, fed motum eorum a centro non haberi a fola pro-Pulfione aetheris a centro fafla per ignem centralem, aut hac , ® reflexis radiis a particulis folidis corporum globum terrae componentium, in quas impingunt; fed fimul ab elafticitate corumde qua quid fentiendum videatur, dicetur infia. I ^ices : fi corpora firma tellurem componentia motu fuojpi 'e[no verfus centrum, & a ccntro continno ofcillarent , fic °'CilIaret & aer, in quo fit lapfus gravium ; quapropter etfi "diorum folorum a centro repulforum, atquc refiexorum a cor-rerlv	non effet vis par elidendo corporis fibi in aere
!'iti motui, quem illud ofcillatione aetheris deorfum obtinuit, flt tamen par, fi illa fumatur cum aere vi elafticitatis fuae Ufiis-thjpt<Gtner_ p.j,	A a	fur-
igtf Phvstc® Generalts
furfum ofcillante; fed fi fic, motus a propulfione sccheris ver. fus centrum ab illo acquifitus in eo elidetur ergo.
fy. Neg. maj. Cum enim aer a corpore fibi reliflo, dum hoc ab aethere deorfum ofciliante propeliitur , non com. primatur , led circum iatera ejus furfum promoveatur, nec ille elafticitate fua in iilud aget, dum furfum ofciliat, fed in ae-rem fuperiorem fibi incumbentem, a quo is comprimitur.
Dices adhuc: Videtur incredibile gravitatem corporum fieri ab aetheris alterna propulfione fafta ab aftris. Quomodo enira 1 fluidum tam fubtiie, quam fit aether, ofciliando corpora adeo ponderofa reddere poterit? Fidetn hic a nemine poftulo; at quod gravitas corporum ab hac alterna propuifione fieri pof. : fit, oftendere fum adnifus. Et fane fi aer ad ofcillandum cora. motus expiofione mortarioii impleti media libra pulveris nitra-ti tantam vim habere poteft, ut vaftum aedificium vicitiumnon mediocriter fuccutiat, & ad tremorem agat cnr aether quoqae • corpora verfus ceatrum ofciiiando deprimere nequeat, ratio non eft.
Advertendum eft ad extremum, quod cum aetheris oftil-lationes verfiis centrum fint adeo crebrae , ut inter itum, & reditum fubtiliftimarum particularum ejus nullum temporis in-tervaiium notari queat, preftionem hanc a radiis aetheris poili-mus fpecVare velut continuam , & nullatenus interruptanj. I z. Cum gravitas corporum fit eorum maflis (fumpta maffapro illorum molecuiis impreftionum ab aethere capacibus ) pro-portionalis, de illa, cum de gravium corporum motu efl fer-mo, ita difcurrere poffumus, velut fi ipfis foret interna. j.Ut autem aliis quibufdam obje£Iionibus occurratur , corporum ritas , aetheris fubtilitas, atque illud prae oculis habendum efl: quod aether, quatenus gravificus eft , non motu progreffivo, fed ofcillatorio moveatur. 4. Globorum totalium flammeo-rum ( qualis eft fol , & fixae) gravitas, qua parteshorum vcr-fus ipforum centra gravitant, cum a propulfione ab aliis atlris, tum ab elafticitace xtheris ipfa ambientis repeti poteft. DulT1 enim fol fua elafticitate fe expandit , aetherem fe ambienteni premit verfus alios globos, & non nihii comprimit; reprinj'' tur ilie illico ab aliis globis, feque expandic, fit fic rurfus f"' lem comprimit, ac partes ejus verfus ipfius centrum graves reddit.
DrSSERTATIO Secunda. 187
SECTIO QUINTA.
De cohsefione corporutn.
CUm corpora omnia phyfica ut ex aliis minoribus compo-fita effe, fic & partes eorum plus , aut minus inter fe cohsrere certum fif, quemadmodum compofitio, fic & partium in iis cohaefio inter ipforum affeffiones communes re-poni poteft. Cohafio hcec recepto nomine mio, aut etiam uuio tontinuativa , cohafiva appellatur, cujus nomine quid veniat, fa-cile intelligitur , & jam in Metaphyfica n. 27 j , & feqq. di-ftum efl. Infinuatum efl ibidem, & experientia docemur in corporibus firmis hanc partium cohaefionem validam , & in quibuldam adeo effe ar£lam , ut aegre divelli , invicemque fe-parari poffint. Unde vero haec tam arfta cohaefio ? quae illius caufa? Non levis fane haec quaeftio , Philolophosque mul-tum in diverfa traxit. Exponemus primum eorum opiniones , tum unde ipfa repeti queat , unde nequeat, indicabimus; fub. inde videbimus, num illa etiam in fluidis locum habeat , & an eadem, an diverfa in iis ex cauia proficiftatur.
§. I.
Quis Philofophorum fertfus de cobtefione corporum firmorum ?
pEripatetici quidam recentiores hanc repetunt ab emitate * quadam modali, cujus natura effet corporis particulas in-tsrfe conne&ere; alii vero a quibufHam punEiis copulantibns, ») luae partes corporis inter ie conjungerent. Non defuerunt etiam, quj corporum cohaefionem a reali aliquo glutine eorum Partes inter le devinciente defumerent. Nonnullis hsec cohae-'10, feu unio non aliud, quam refpeftus quidam fuit. , Cartefius cohaefionem particularum corpus componen-tium exiflimavit proficifci ex earum juxta fe pofitarum quiete, °t ^x verbis ipfius non t)bfcure intelligitur. Ait enimCl. hic ■ftuthor: dura corpora effe illa, quorum omnts particula juxta fe *"""" quiefcunt. b) ]Seque enim, inquit idem , ul/um glutinunt tpmus excogitare , quod particulas durorum corporum firmius inter .. Co'fungat , quatn ipfarum quies. Quid enitn ejfe poffet glutinum • Ncrn fubflantia , quia cum particula ifla fint fubflantia , nulla 0110 efl t cur per aliatn fubflantiam potius , quam per fe ipfas jun-XJfntur. ^ et-tam mojus uijus diverfus a quiete; nullus tnim m m"'A's adverfari potefl motui, per quem ifla particula feparen-
Aa 2	tur,
5 ) Chaurin V, eontmuum. b ) Ijrmcijp. Par. 2. n. J4,
i5»a	Physic^; Generalis
tur quam ipfarttm quies. *) Eadem mens de cohnefione corpo. ram hrmoram videcur fuifle Boylei. Sic enim ille de firmitate corporum agens: Videtur tamen generaliter iit corporibus five gran. dioiibus, five minoribus fufpcientem cobafionis caufam ejje , quoi corporis partes juxta fe invicem quiefcant, etiatnfi forte integrun corpus a loco ad locutn moveatur. t) 294	Epicurus cum fuis corporum cohxfionem a corpnfculis
afperis, hamatis, & uncinatis repeciit, ut Tullius teftatur, «) & Lucretius fatis luculenter docet, dum ita canit :•
Denique qua nobis durata , ac fpijfa videntur, Hac magis bamatis inter fe fe ejje neceffe efl, Et quafi ramofis alte compacia teneii , In quojam genere imprimis adamatttina faxa Prima acie confiant icius contemnere Jueta , Et validi filices , ac duri robora ferri, /Eraque , qua clauflris reflantia vociferantur. <U
Epicuro de cohaefione confentit Gaffendus. Ait fiquidem, quod in corporibus fenfibilibus fint caufa prima, ac pracipua k. ritiei bamuli, uncinulive, quibus pojfunt atomi fe fe invicem irretirt, continere, fpatiolis inanibw , quantum fieri potefi , feclufis ilt^ft, dire mutuam fefe evolvendt, dijfociandique libertatem. e) 2q- 4. Newtoniani, ut ex di&is de attraflione liquet , corpo-^ rum cohxfionem oriri volunt ab attra&ione mutua particula-rum, qua illae fe fe attrahunt, ajuntque particulas eo fe for-tius trahere, ex iisqoe eo durius, ac firmius corpus fieri, qi" iiiae fe magis in fuperficiebus contingunt. Hambergerus quam-vis attraftionem Newtonianorum impugnet , folis tamen ver-bis in caufa cohaefionis ab iis difcrepare videtur; dicit enim f' lam pettdere a vi infita corporum bis legibus ubivis obfervatis'. 1. Ouod, quo major efi vis, qua elementa , vel etiam corpufcul«m' nitna gaudent, tanquam caufa efficiens cobafionis , eo major qMl"' fit cobafio, 2. Quod quo plura funt puncia contaftus tatiquatn occajionalis, vel conditio fine qua non , eo fortior fit cobafio. 0
f. Demum aliqui ex Recentioribus cum Purchotio g)c°-haefionem corporum firmorum repetunt ex partium contacb mutuo lecundum planuias fuperficies, & a fubtili materia il'JS comprimente: alii conta&u in planulis fuperficiebus, & rnat{' riae fubtilis preffione contenti non funt, at infuper partico^ corporum firmorum fibi cuneorum inflar infigi volunt. h)
h
a) Xbidem n.SS- b) De firmitate Seft. 24. «) Lib. 4. qq.Academ.c3'' d ) lib. 2. de rerum nat. verfu 444. e ) Seft. 1. Phylic. L. 6. C. 7. ') . meiit. Piiyf. Jpho 147. g) P. 1. Phyf. Seft. 5. C. 10. h) P. Fottu»111" Ctbiia Phyf. Gcneial, P. 1.
Dissertatio Secunda. I8p
§. 1L
Qutil fenttendum de cohaftone corporum ftrmorum f
DEfp. Cohsfio corporum firmorum repeti nequit ab eriti-2p5 lv tate modaii , punftis copulantibus , aut eciam a foio re-fpeftu. Repeti etenim non potefl ab entitate modaii, aut pun-flis copuiantibus. Nam intercedere inter particulas corporum cohsrentes feu entitates modaies , feu pundta copulantia , at-que ab his cohxfionem oriri nullum aiiud efi dicendi argumen-tum, nifi quod non intercedente aliquo ex his commentis en-tibus fieri nonpolfet, ut particulae corporum firmorum inter fe cohoererent. Atqui hoc a vero abelfe manifeflum efl , ne-que fine injuria Authoris naturae afferi potefl. Cur enim is five nutu foio fuae voiuntatis, five aiiis multis modis nobis in-cognitis, five ea, qua ipfi dicemus , ratione corporutn cohae-fionem efficere non poffet, fed ad entitates modales , & pun-fla copuiantia , omni diffoiuttone corporum peritura , toties producenda neceffitaretur, quoties cohjefionem corpufculorum iieri necelfe eft? Certe fi punfla copulantia absque novis pun-ftis copulantibus corpufculis , quorum cohaefio efficienda eft, coptiiari , fuaque hac lilis adhsfione ilia cohaerencia efficere poffent, ratio non eft , cur corpufcula fibi invicem cohaerere 'bsqne his confiftis punftis nequirent.
Sed nec poteft repeti cohaefio corporum a folo refpeBu par* 'icularum inter fe cohaerentium. Cum enim refpe£tus non fit qnidpiam diverfitm ab ipfis particulis juxta fe pofitis ea , qua Pofitae funt, ratione \ quemadmodum nobis in caufam cohae-Jionis corporum inquirentibus non fatisfaceret is, qui diceret : 'dcirco particuias corporutn firmotum cohaerere , quia illx juxta le pofitae funt ea, qua pofitae funt, ratione fic neque ilie fa-tisfacere poteft, qui dicit cohaefionem hanc haberi praecife a PJrticularum refpeifu. Amplius aiiquid pofcitur, dum in cau-lam c°rporum cohaefionis inquiritur, quam quod nuda vox re. Jprtus abfolvat. A quaiibet enim jaxta fe pofitione particula-rum eorporis, ejus cohsfio tam ar£la, ac experimur, oriri ne-1Ulti ad aliud igitur adhuc quidpiam ultro recurrendum eft.
Cohaefio corporum firmorumnon habetur praecifeex par-497 ■cnlarum corporis juxta fe pofitarum quiete. Particulae quippe orpora fua cohaefione efficientes feparationi tantopere refiftunt, j pn^nti etiam vi adhibita feparari nequeant, quemadmodum qu - exPairnuri fed fi earum cohaefio haberetur a fola |J »ete ipfarum juxta fe pofitarum, feparationi tanta vi refiftere fet)" p.	Nam in hac hypothefi non plus poffent refifterc
PJrattoni, quam refiftant motui, ut patet; quamobrem ad-
Aa j	aman-
i5»a	Physic^; Generalis
amantis dimidia pars ab altera fui parte dimidia tam facile ft. parari poffe deberet , quam facile illa exacte polita marmori aeque polito incumbens per hoc huc illuc movetur. Hoc, ot cuique conftat, falfum eft; falfum proinde erit etiamid,unde iftud confequitur.
Cohaefio corporum firmorum non videtnr poffe repeti cum Epicuro, & Gaffendo ex atomorum uncinatarum , hama-tarum , ac afperarum cum lxvibus implexione. Nam fi ex harum implexione oreretur , videtur confequi , quod corpora firma viribns naturrE dividi in partes non poftent. Juxta Epi-curum etenim, & Gaflendum atomi funt incorruptibiles, natu> ra adminus viribus infrangibiles, indeftruibiles fic enimdehis pofterior; Neque vero , licet atomus fecus , ac pun&um partts k-leat, propterque ipfas magna fit , idcirco inferri , ac objici potcfl, tjfe eam'in i/Jas diviftbilem , corruptionique adeo obnoxiam ; quoniim, tum folidijjima Jit, inanivc careat, tales partes fola per mentem it-fignatione dijlinguuntur , funtque reipfa non tarn partes multcc, (jttm uua JintpliciJJima, ut ita dicam, entitas. Igitur & cohaefio ex ha-rum atomorum uncinatarum, hamatarum , afperarum cumte-vibus implexione orta eflet indeftruibilis. Arduum enim ell conceptu , quomodo cohaefio atomorum ex harum uncinata-rum, hamatarum implexione orta deftrui poflit falvis omnibus omnino atomis. Si haec hypothefis loqueretur de cohaefione folorum principiorum corporis primorum fenfibilium, locus illi fortaflis concedi poffet. Cum enim principia viribus naturs probabilius incorruptibilia fint, ( n. 70. & feq. )ratio, quaenos prohibet corporum firmorum fenfibilium cohaefionem ab hac hypothefi repetere, cohaefionem principiorum primorum 'fe®1' bilium ab eadem derivare non vetat.
4. Cohaefio corporum repeti nequit ab attraftione particula-rum corporis, aut a vi infita earum. Aflertum hoc parte fij priore conftat ex diftis de attraftione; ahera vero inde, quod ha?c vis infita, ut dixi, non nifi voce a vi attraclrice dilcre' pet \ unde etiam eadem contra illam , quae contra hanc pu' gnant.
app	Cohaefio corporum firmorum neque praecife a conta«°
particulartim ipfa componentium lecundum planas fuas fuper"* cies, neque a fbla cujuscunque fluidi externi preflione, >a etiam a contaflu fecundum planas fuas fuperficies, & fimu 3 preflione fluidi aerei, qua iilae contra fe urgeantur, defrmip0' teft. Si enim cohaefio firmorum ex folo contaftu lecunai'111 planas fiiperficies particuiarum ip(a componentium oreretuf» illae feparationi non ita refifterent, ut nunc refiftere novim^ Pars altera inde elncet, quod etiam particulae fluidorum, guW. e. g. olei, aquae menfae impofitx premantur ab externo flu'
Dissert atio Secunda. 191
tnm «ereo , tum aethereo , facile tamen invicem (eparantur, Tertia denique iude conftat, quod partes iigni, ferri, adaman-tis non minus firmiter in vacuo Boyleano cohsreant , quam dum in libero aere haec corpora ponuntur ; quod tamen fieri non polfet, fi horum corporum partes inde tam arfte cohae-rerent, quodeorum particulae <e lecundum planas fuperficies contingant, & ab aere ipfas ambiente contra fe premantur, at potius pro ratione imminuti in recipiente aeris cohaefio quoque eorum imminui deberet.
6. Videcur probabile cohaefionem corporum firmorum oriri ex contaftu immediato in majufculis fuperficiebus molecula-rum varie inter (e permixtarum , implexarum, corpus firmum componentium, & aetheris in eas jugi preffione, ita, ut eo for-tior fit cohaefio , & molecularum ditficilior feparatio , quo hae magis inter fe implexae, & fecundum fuas fuperficies fe magis contingunt. Prob. Cum nemo fine confidentia aferere potfit Certofibi notum e!fe, undenam oriatur coh.^fio corporum fir-morum, probabile erit illam inde oriri, ex quo fufficienter in-telligitur, cur moleculae ipla componentes ita cohaereant, ut es, qua experimur, vi feparationi refiftant v fed fi dicatur il-bm oriri ex conta£tu immediato in majufculis fuperficiebus "lolecularum inter fe» varie permixtarum , implexarum, corpus nrmum componentium , & aetheris jugi in eas preffione iltud lufficienter inteiligitur *, ergo. min. prob. fi corpora firma fenfi-in planis fuis fuperficiebus ita inter fe conjungantur , ut ,er ex loco illorum contaftus excludatur; illa ita ab aere ipla «mbiente contra fe prementur, ut linea plano conta£tus per-pendiculari tra&a aegre invicem feparari queant; igitur & mo-leculae exiiifiimae corpora firma componentes interfe implexae, Permixtae, fi le in majufculis fuperficiebus fuis immediate c°ntingant, ab aethere ipfas ambiente ita contra fe prementur, «t ieparationi fiii ea , qua experimur , ratione refiftant. Sed ' bc, fi dicatur cohaefionem oriri ex contaftu immediato iti aJuIculis fuperficiebus molecularum inter fe varie permixta-um , implexarum, corpns firmum componentium fufficienter ntelligitur, cur moleculae ipfa componentes ita cohaereant, ut
' qua cxperimur, vi feparationi refiftant; ergo. lud *etiuens primum videtur verum vero antecedente •, il-, r ,autem eft certum ex multis experimentis. Nam i. fi vel3 ita Partem fuperiorem refeflam fale modico refperfam orbi bJteramus, ut tritu aerinter hanc partem raphani , &" or-fpenH Udatur' orbis ita i,lli adhaeret, ut de ipfa orbem fu-ff P0^118- 2- Si vitra, quorum unum fuper alterum leri ,rat< vel fpecula politiflima fibi ita imponantur, ut ater "la libere meare nequeat, illa fibi adhaerent, viquc
ali-

i5»a	Physic^; Generalis
aliqua opus cft ad illa divellenda; majore adhuc vi opus efl ad illa feparanda,fi olei unftione magis inter illa aer excludatur, Similitcr adhsrent & marmora, ac metalla politifTima fibi im. pofita exclufo c loco contaftus aere Hemifphsria Magde. burgica aenea, quae exhibet fig. 19. Tab. 2. ab Ottone Gue. rickio Urbis nominatae Confule inventa , tenui cera inter fe commiifa , ne intra ea aer penetrare poflit, poftquam ex iisaer refte educitur, tanta vi inter fe ob preflionem aeris ipfa am-bientis , ac contra fe prementis adhaerent, ut fi haec in diame. tro 4 ped. habeant, uni, & alteri hemifphaerio ofto equi alli. gati, atque in oppofitas partes impulfi, illa aegre fint divul. furi. Ob prefilonem aeris haec hemifphaeria cohaerere dixi: Nam ejusmodi hemifphxria aere evacuata, fi in recipiente an-thae fufpendantur, hoc aere evacuato folo (uo pondere divi-duntur..
yoi Confir. Ex diftis de gravitate preflio setheris corpora unum-quemque ex globis totalibus componentia ita in unum globum compingit, & coar£lat, ut quamvis non pauca fint, quae in diffolutionem illorum agant, illi tamen falvi procul a diflolu-tione perfeverent ; cur igitur illa etiam moleculas quodvis corpus firmum componentes inter fe permixtas , ac implexas ita cohaerentes efficere nequeat, ut feparationi ea, qua experi-mur, ratione refiftant, modo fe illae immediate in majufculis fuperficiebus contingant. Profefto fi rem , nt par eft, expen-damus, non eft, cur principium cohsefionis a principio gravi-tatis diftingtiamus , cum idem aether, ut corpora verfiis cen-trum fua verfus hoc preflione deprimere , ita & inter fe co. haerentia confervare debere videatur. Cum autem nulli nw-leculae fua in alteram ab aethere preflio, cujus ipla capax eft, defit, quod in uno corpore magis , in altero minus molecul^ cohaereant, atque unum altero firmius fit , hoc contaftui & implexioni in his prae aliis majori eft adfcribendum.
5. II l
Refpondetrtr ad cbjeBiones.
303	im°.Fluidum aethereum omnia corpora flrma pcrmCi
KJ ergo ab ejus preffione dlorum cohxfio repeti non poteft-to-nf. prob. Quia inter menfam, & manum illi impofitam afl quiclafn intercedit, iila ab aere manui incumbente rnenfe n°n apprimitnr; crgo etiam.
Confir. iEther utpote idem nobis cum igne corpora fitfl"' fima, qualia funt metalia, ac lapides , diffolvit; parces c^P0' rum continno movet, expandit, illarum ad diffolationem ag'r'
ergo-
BlSSERTATIO SECUNDA,
(fgo. Quomodo eaim corporum particulas & contra fe pre-met, conftriflasque tenebit , & illas expandet , diifolvereque nitetur?
Difl. ant. corpora firma permeat praecife per poros conc. mt. permeat ita, ut omnem immediatum molecularum conta-ftum in iis prohibeat. neg. ar.t. & conf. Unde paritas pro pro-batione con/. non valet; cum inter menfam , & manum in lo-co contaftus tenuis braflea aerea interjaceat, quae elaflicitate fua non minus agit in manum elevandam ( quam aer incum-bens ad illam deprimendam , uti ex dicendis apparebit.
Ad confir. difl. ant. partem primam. iEther corpora firmifl fima: metalla, lapides diffolvit, dum in loco aliquo ad mo-tum in omnem partem vibratorium vehemcntem concitatur tonc. hanc partem. Dum ad hunc non excitatur neg. hanc par-tem. Dijl. etiam alteram. Continuo movet , expandit effi-ciendo, ut illorum moleculae penitus fe contingere definant »tg. hanc partem ; efficiendo, ut aliquantulum fuo fitu emo-veantur mox fuo fitui reftituendae cenc. hanc partem , & neg. ««»/. Si corpora globnm tcrraqueum componentia globum fir-mum teiluris efficere poifunt per preflionem aetheris verfus centrum telluris faftam , qnamvis vi stheris alterne ad cen-trum, & a centro propulfi continuo ad centrum, & a centro cfcillent; cur corpora firma partes cohaerentes ita , ut illas cohaerere experimur, habere nequeant ex vi prementis aethe-"«. & implexionis, quamvis & illorum particulae ad periphe-fiam, & a peripheria introrfum continuo ofcillent ? Non aliud 'n quovis particulari corpore firmo fieri nobis imaginemur , quam quocj omnibus corporibus glebum terraqueum com-Ponentibus diftum eft. Moventur haec vi aetheris iila deor. jum prementis verfus terrae centrum; at pariter ab aethere vi ]§nis centralis , ac elafticitate reprimuntur furfum, ficque con-tinuo ad centrum, & a centro ofcillant impulfu ejufdem Kthe-1151 neque per hoc globus terraqueus Vel inde disjungitur, luia continuo fic alterne ad centrum , & a centro ofciilant, magisque univerfim ad centrum , quam a centro corpora pre-niuatur. Igicar etiam particuls corporis firmi cohaerere per Preuionem aetheris in eas omni ex parte faflam debebunt , ^uamvis ab eodem in iis contento moveantur , expandantur, 5t"erque in illis contentus motu iis ad peripheriam communi-at0 'o diifolutionem earum agat. Non eft enim hic motus is, particulas implexas, feque contingentes a conta&u penitus j.'sjungat, fcd folum modicum, ut fic loquar , alias fuper a-r'as 'uoricantes faciat , quae ipfae mox ab aethere verfus inte-l0ra corporis firmi premente loco fuo penitus , aut prope pe-
nitus reftitunntw.
fhjficK Gnner. P.L	B b	Obj.
i5»a	Physic^; Generalis
30? Obj. ' Si cohxfio corporum firmorum oreretar ex ,eon. ta£lu particularum, & prefiioae jetheris , r. .ratio non efe, cur du.B partes alicujus nuidi fibi impofitx non aeque firmiter cohaererent, ac cohxrent particul-E corporis firmi. z. Particu. lae argenti vivi multo 'firmius cohnerere deberent , quam ada. mantis. Nam eo in hac "hvpothefi eft firmior particularum cohnefio., quo major eft in eas aetheris preiTio % fed major ell aetheris prelfio in particulas argeijti vivi , quam in particulas adamantis; in iilo enim multo -plures ;fuKt .particuiae folids, quam in adamante , cum hic argento vivo multo fit -levior. j. Ratio non eifet, cur globi marmorei duo hemifphaeria po-litiifima fibi impofita non aeque cohaerereat, ac fi divifus noa eifet. Nam in hoc cafii daretur particularum immediatus con« Ucius, & aetheris in ea,s ,pre(fio.', _ergo.
30(5 R. ad objeciionem negando ant. iecufidumomnes ;tres tes fpeftatam. Quod enim fluidi alicujus particulae fibi firmi-ter non adhaereant, ratio congrua haec jeiTe poteft , quod ills non nifi in exiliffimis, comparate etiam ad fuam molem pw« £lulis fe fe contingant. Nam ficut aer duo corpora fenfibilii fe immediate ia plaaa fuperficie contingeatia non nifi ieviter contra fe premit, dum hic contaftus eft non nifi in exili fpJ* tio 5 quamvis fi in magnis -politi®mi_s fupgrficiebus fe coatia-gant, ita illa comprimit., ut -non nifi magna vi feparari pof-linf, ita & de particulis .fluidorum cogitandum elt. Undekas non tam cohaerere , quam aetheris contiauo moti motibus ob-fequi, ab eoque continuo agitari oportet.
Ex his etiam patet, cur particule argenti vivi non magts debeant inter fe cohaererp , quam adama»tis ', quamvis in -eas aether prefiionem iilam , qua verfus centrum teliuris premun-tur, feu graves funt, majorem exerceat, quam in particulas adamantis. Illae enim in argento vivo perquam rotunds funt, atque adeo contaftus illarum inter fe eil exiliifimus. ^011 poteft igitur iilas xther ita inter fe comprimere , ut cohsere-ant in corpus firmum, Ex adverfo particulae adamantis intet fe multum implexae, feque in majulculis fuperficiebus contm-gentes dici polfunt, atque inde cobaefionem admodum firoiaifl tum ab implexipne , tum ab accedente stheris preifione-1 haberc.
307 Cur tertium ex hypothefi affumpta non fequatur, rati^ 'efl : quod in hemifphaeriis politis contaflus particnlarum com-paratc ad illum, quem habent in fphaera marmorea conti^11^ non nifi exilis detur. Plena enim eft hujusmodi hemifp" ' Tiorum fuperficies folfulis, quantumvis polita fit, ut pia teflantur. Accedit, quod fblfulae hae utriusque hemiip' rii ab aere elaftico occupentur, indeque inter heuiifp"*
DrSSERTATIO SECUNf>A.
conjunfla braftea tenuis aerea prope continna intercedat, cjos in feparationem hemifphaeriorum agit. Id cum ita fit , ejus-modi hemifph$ria nimiam cohjefionem habere' nequeunt. Pari de caufa fpecula, aut etiam metalla polita ficca fibi fuperpo-fita non multam cohoerent. Magis autem cohsrent ejufinodi, fi in loco contadus faciendi aqua madefiant. Nam in hoc cafu difficilius aer intra hnec feparanda penetrare potefl , inde-que divulfioni eorum refiftet magis. Ma-jor adhuc eft cohae-fio fimilium firmorum politorum corporum fibi impofitorum, fi oleo in loco contaftus fint imbuta. Nam oleum cum inter fe firmius adhaerentes habeat partes, quam aqua , etiam cor-poraejufmodi polita fiia ad illa adhaefrone magis conjungit, & aeri intra ipfa ingreilfum ditfkifiorem efficit.
Obj. j*i<>.' Si inter cylindros marmoreos A B , & C D 3°S ffig. 20. Tab. 2. ) pollicum %, &Jrn. 7 (ut eit apud Muf fchenbroek ) calefaftos r & fibi apprelfos interpofita , fit exigua qoantitas febi, in alio cafu haec febi quantitas fit paululum ma-jor, in tertio hac adhuc major; cohaefio cylindrorum his in tafibus erit diverfiffima. Nam fi horum cylindrorum refrige-ratorum feparacio in frigore $oa Fahrcnheitiani tentetur, in primo cafu hi cylindri non folventur, nifi appenfis libris ii?o, infecundo libris goo , in tertio libris 300 ; fed hsec cohaefio a pondere aeris in illos prementis , aut caufa alia quavis ab at-traftione cylindrorum diflin£la repeti non potefl; igitur haec, & omnis alia cohaefio ab attraftione repetenda efl ; & non a contaftu, implexione, ac preffione aetheris.
Concefa majore, & prima parte minoris, quo'd fcilicet 3°9 h^c tanta cohaefio repeti nequeat a fola preffione aeris hos cy-lindros contra fe prementis ; nego minoris alteram partem. Cur toncedam hos cylindros a foia preflione aeris illos contra fe prementis non cohaerere, ratio eft s 1. Quia manifeftum eft pon-ous columnae atmofphaericae in bafim duorum poilicum Rhe-nanorum , & 7 lin. premens non aequare pondus librarum 90 "arifinarum, vel Amftelodamenfium, cum hoc majus non fit, quam elfet columnse mercurii ejufdem bafis altse poli. circi-*er *8. Marmora certe Hombergeri O diametri 2j iin. Paris. ^yeme ita cohaerebant, ut appenfo 580 librarum pondere vix °'ve li potuerint, cum tamen aeftate a ?oo libris appenfis fint ujvulfa. Atqui hyeme pondus atmofphaerae duplo gravius non £lt> quam fit aeftate; ergo. 2. Quia tefte Moffchenbroek in Jac"° Boyleano cylindri hujufmodi centenis etiam libris ap-fn,ls adnuc cohserebant. 1. denique , quia nullus negabit anc cohaefionem proficifci etiam a particulis febi , undecun-"ue "enrium caufa cohcefionis repetatur.
Bb 2	Qu°d
aJ Homberger, Elem. Phyf, §. 143.
PhYSICJE GEMERALrs
310 Quod autem negem hanc cohnefionem proficifci ab attrj. flione cyiindrorum , ratio eft: 1. Quod fi ejtifmodi cyiindri ficci fibi imponantur , mihii , aut fi poiititfimi fint , non nifi modicum cohsereant ; fi aqua, oieum illis interponatur, co. hsefio fit eorum tam modica, ut aliquot unciis ad eorum pro. prium pondus additis feparentur. t. Quia fi calefafti cyiiadri in locum febi cera , aut pice inter fe committantur , fortios adhuc cohosrent, quam fi iilis febum interponatur. j. Quii licet cylindri, de quibus loquimur , frigidi pice inter fe cora. miifi ita cohreferint, ut 1400 libris appenfis divelli nequive-rint; caiidi tamen eadem pice interpofita ne quidem 'pondot j Iibr. ferre potuerunt, ut laudatus Muffchenbroek fatetur.M Si etenim hsc cylindrorum cohnefio ab attraftione eorum ha< beretur, illa tam diverfa in adduftis adjun£lis non foret.
511 Unde caufam cohaefionis diverfae in cafibus tribus in obje-ctione allatis dico univerfaliter repeti poffe a contactu majort molecularum febi. Dum enim marmoribus calefaftis, ac. pro-inde vi caloris expanfis febum interponitur, hoc in illorum di-duftos poros penetrat, illisque infigitur , refrigeratione fenfira facta cylindrorum ipfi , & febum inter eos denfatur, ac proinde moleculae febi , ac cylindrorum arftius, & magis fe contin-gunt, quam fe prius contigerint. Infuper cum marnior w corpus denfius, quam febum, hocque in illius poros penetret, hoc febum in poris cylindrorum magis coarflatur, quam fuP eodem frigore extra illos coarftatum ; quare magis fe mole-culae in poris cylindrorum contingunt , quam fi in iis non fo* rent. Moleculae febi in poris cyiindrorum cum unum conti-nuum cum aliis moleculis febi cyiindris interpofitis etficiant, ad majorem conta&um a cylindris ar&ari nequeunt, quin <* fibi contiguas intra cylindros pariter magis confiringant.
314 Cur igitur in primo cafu fic arftiffima, nec nifi njojibrrt appenfis fuperanda cylindrorum cohaefio, utcunque intelligitnr' Sebi enim molecularum efl admodum arflus contaftus, e°jlIJ{ multo major, qui elfet in eodem frigore in febo extra cy»n| dros fito. Sed & alterum intelligitur : cur videlicet in fecun do cafu minore, in tertio vero adhuc minore pondere cohael Hlorum fuperetur. Cum enim hic ar£lior , ac major contactJ a cylindris in febo acceptus in quamvis a cylindris in '' fiantiam propagari nequeat ; quo hoc a cylindris magis dit, minus arfte moleculae febi fe contingfcnt , atque ind j.' quo plus febi inter eos interponitur , facilius fuperari p® debebit cylindrorum cohcefio. Unde in divulfione cyli|ld ^ rum his in cafibus obfer-jatur fraciura fieri per tnedium fcl1' ' ^ Muflchenbroek notat, quamvis cum magnis in<cquali:atibtis ^
3) Introdu&ione ad cohxreatiam cerpornmiirmorum. i») ibideW'
dlsser ta t 10 secunda.	iqf
infixionem videlicet molecularum inter moleculas. Firmant hoc refponfum fuperius allata, quibus dixi cylindros cera , ac pice commilfos firmius cohaerere , quam fi fcbum iilis interpo. natur. Cur enim iftud, nifi quia corporum horum moleculae nnagis inter fe implexae, arfliusque, ac magis fe conftringen-tes funt.
Obj. 4">: Cohaefio molectrlarum elementarium , ignis c. g. 313 aut aquse non habetur ab implexione , & contaftu particula-rum materiae primx , & preffione fluidi alicujus; ergo etiam.
Omitto aut. & neg. conf. Quatavis enim elerneutorum cohaefio ex affumpta a nobis caufa naberi non poffct, indenon confequeretur ex illa non poife haberi cohaeflonem corporum firmorum ex elementis compofitorum ; iftud enim probatum efl. 2. Qnia non neceifario eodcm ex capite oriri debet co-ha;fio corporum ex elementis compofltorum , ex quo oritur cohxfio iplorum elementorum. Imo vel inde, quod haec ele-menta corporum principia ejufmodi flnt, in quse corpora con-tinuo refolvuntur, & ex quibus alia continuo generantur, ipfls perpetuo in eadem menfura , & pondere incorruptis perfiften-tibus-, horum cohaefionis aliam caufam efle nobis fufpicari li-cet> quam flt in corporibus flrmis ex iis compofltis , mutatio-ni continuae fubjedis.
Omiifi autem antecedentis ratio eft : quod hic potitrimum 314 agamus de cohaeflone corporum flrmorum fenfibilium , quae naturx viribus generantur, corrumpuntur, aut adminus , quae eJus viribus corrumpi polfe nobis certum eft, qualia funt cor-P°ra animalium, vegetabilium , foflilium \ parum refert unde nabeatur cohsefio ipiorum elementorum , quae naturae viribus corrumpi, aut generari poffe probari nequit , efleque viribus e|us incorruptibilia eft probabilius ( n. 70 , & feq. ) Deinde 1«a elementorum cohaefioncm non haberi ab implexione ali* lua fingulari particularum materiae primx , earurnque mutu* contaftu certum non eft. Cum enim omnipotenti Authori na|ura ut in magnis, ita & in exilibus corporibus termini a °uis ftatui non polfmt; dicere non poffumus ejus potentiam, c lapientiam infinitam non potuiffe exiliffimas particulas ma-primx ita impletlere , ac compingere in moleculas ele-
Pofrt0rUrm cffici?ndas . uc illae a nulla caufa naturali dilfolvi j ,int "ve ob luam exilitatem , five ob caufarum naturalium moecilhtatem. Demum quia DEUS eleraentorum a fe crea-meum fc°nsfionem , ut primum nutu fus voluntatis haec ele-poteRa Creancl0 effecit, ita etiam confervare fine abfurdo dici
pa ste: Elementa ex di£lis videntur dicenda conftare^iy 'euiis fphaericis, aut fpaeroidicis ; igitur ita implefli ne-
B b 3	que-
ip8	PhYSICjE Generalis
queunt, ut fe ar£lius contingentia accedente netheris preftio. ne moleculas efficere queant, quse ipfe fubinde inter fe imple. xae , feque in majuiculis fuperficiebus contingentes corpora fen. fibilia firma componant. Vel fi ita inter fe implefti poffjnt, dicendum potius a fola implexione molecularum oriri corpo-rum firmorum cohaefionem.
R:. Neg. ant. Cum enim particulae aeris multum comprelT!-biles fint , indeqne in omnem figuram contorqueri queant; aliquam comprefiibilitatem habeant eciam particuloe ignis elc. mentaris; quin & aqueae naturae viribus comprimi poife dici poflint •, infuper hae fphaeroidicae potius , quam fphaerics ob planas fuperficieculas dici qneant; & particulae terrese fortaffis cubicam figuram habeant; prorfus non eft, cur ita implefti non pofiint, ut moleculas exilifiimas efficiant, e quibus con-junciis, & implicatis rurfus alise fiant. Si minetiffimse parti-culae cupri , quas aqua limpida Vallis Dominorum , ac Szo. molnokienfis in regno noflro vehit, ita inter fe implicari pof-funt fuper ferro huic aqus injefto , ut fruftum cupri ferro, ft-per quo fe collocant, figura fimile efficiant; fi arenulas tenuif-fimae , quas itidem aquae limpids pluribus locis in noftra pa-tria fecum deferunt, ita in canalibus , per quos deflnunt, im-plicari poffimt, ut in lapidem non contemnendae dnrit ei con-crefcant , poterunt & ea , quae dicimus , fieri. Implicatio mo-lecularum exiliifimarum ad componendas majores aetheri potif-imum debetur.
Ad additnm in confequenti dico , non videri dicendoffl cohaefionem corporum haberi a fola implexione molecuhru™.
- Nam i. ex diftis liquec ex folo contaftu moleculartim in p nis ftperficiebus, & preffione aetheris oriri poffe molecularum firmam cohaefioriem absque implicatione. 2. Quia in quibus; dam corporibus firmis cohxfio videtnr effici, & in aliis aug^ folo contaflu majori , & preflione fluidi stherei. Sic aque particnlae absque aliqua implicatione videntur abire in D'®c'r per folum contaftnm in fuis fuperficiebns planis. Sic consei in febo, aliisque fenfibilibus multum fluidis major , qu2111 ' temperate frigidis , non a majore implicatione, fed majore pr.' cife contafin habetur.
316" Obj 6»o: In hac de cohaefione hypothefi ratio reddi qnit; cur lacryma Batavica ( Fig.21. Tab.2. ) etfi tam dura, mallei quoque i£ius fuo in capitello indemnis fufiineat, n'P tamen caudula tota in pluverem cum difplofione di(fi'iat pulveres in orbem ad duos etiam pedes fpargat. Item amp J vitrea, ( Fig 22. ) quam vitri Bononienfis nomine compe ^ mus , fruilulo lilicis non magno fibi immilfo dinring1" 1
Dl S SE R. T AT I O SECUND A. I$t}
(Mitivis & ipfa ita firmafit, ut fundo plures in menfam va-Jidcs impaftus fuflineat; ergo.
Di/l. ant. Horum phsnomenorum hac in hypothefi ra-tio reddi nequit probabilis, utcunque fatisfacieas , «. ant. ea , oii nihil opponi poflit conc. arii. & ne%. conf. Nam in nutla de (ohilione hypothefi ea horum phaenomenorum ratio reddita kusque videtur , cui jure nihil opponi poflit. Priusq ;am antemhorum phaenomenorum rationem innuam, adferenda vi-dentur ea, quae ad notitiam uberiorem vitri utriusque faciunt, Srationem phaenomenorum reddendam faciiitant. Igitur
kcrjma Batavica eft vitrum per totum folidum , bullis ta-3*7 menaeris majoribus,& minoribus refperfum.Lacbryma nonien ob-tinet, quia figuram lacrymse per vultum cx oculis labentis Jttnnqne praefefert; Batavica, quia cafu apud Batavos primum Ma, & cognita eft. Vocatur illa etiam lacryma vitrea , cucur. Holt, ac gutta v}trea. Fit autem illa ex malfa vitrea igne fufi fliimo ferreo, cujus in vitriariis ufus, guttatim in aquam fri-gidam inftillata. Unde anterior ejus pars in nodulum oblon-pm crafliorem olivae inftar conformatur , pofterior in caudu» m tenuem definit , partibus interioribus per 6 canden-tiws remanentibus , quamvis exterior ejus crufta illico ob J3M contaftum refrigeretur , quemadmodum Noletus3) pro-ffiaexperientia fe didicilfe teftatur. Si malfa vitrea non fit ™ie excofta, lacryma ex ea non obtinetur ; fi lachryma re. «juatur, vel etiam fi fuper prunas , aut fiammam lampadis "dentis potenter calefiat , lenteque refrigerari finatur , fra£ta e,K "udula non amplius in pulverem diifilit. Vitrum quo-15e Bononienfe , ut inje£to filice diffringatur , aquae frigtdae, |Ct Pnmum inflatur, injici , in eaque refrigerari debec ; nam ente refrigeratum detrimentum a filice noa°accipit.
Uifruptionis in lachryma Batavica quidam caufam putabant 3*8 t tem va'de rarum in bullulis illius latentem , eaque tota in-ja'lus Per poros communicantem. Si enim ejufinodi aer tota .^yma fparlus fit, fra£ta caudula , ajebant, denfus exterior lacr S 'P s magna vi irrumpet , irruptioneque fua magna dcm nam diffringet. Similiter de vitro Bononienfi dicebant: (file • ^100 v'trum decidit, fuperficiem interiorem ejus j£rjsxenj.m acer eft) fcindit, facitque in illud viam ingreiTui qne i S1'1 extcrioris; qui proinde in iilud irrumpit , ipfum. fis |	Alii disruptionem utriusque hujus vitri aethe-
y° entae irruptioni in ipfa adfcripfere. ph$norU'n Coritra opinionem primorum eft : quod utrumque tedat menoJ* 'n vacuo Boyleano aeque, ac in libero aere fuc-Quod Redius lacrymam in cote verfatili raferit,
O T	US(3ue
' L.l4.Sea. 4.
i5»a	Physic^; Generalis
csque dum ad bullam ejus notabilem pervenifTet , per qnam aer certe irrumpere, ac lacrymam diffringere potuillet , fi dif. fra£\io ab aeris denfi exterioris in iliam ingreffu haberetur; in. demnis autem illa permanfit •, ergo. Contra alteram opinio. nem facit, quod aetner per utrumque horum vitrorum libere meet , porosque eorum impleat diffratla igitur caudula in la. chryma, aut filice immiffo in Bononienfi , violente in hic vitra aether irrumpere, iilaque ingreffu fuo diffringere dici non poted.
319 His infinuatis phaenomena aliata f;c explicari poffe viden-tur. Dum partes extimae lacrymse ex conta£Iu aqus fatis ri. gide, & denfe cohjerent , interiores »b/f igne in fe contento expanfae permanent ( n. 91 ) circiter- per 6 , ignisque inter cru-ftam lacrymae contentus , & arflatus vibrationes violentas a denfata fuperficie verfus ejus medium continuo facit , donec lacryma tota refrigeretur *, quapropter verifimile eft ab his ignis vibrationibus per 6 continuatis interiorem maffam vitri in columeilas tenuiffimas , variis gyris per interiora lacrynw fibi incumbentes, aut in maffulas granuiatas in tenuibus pun1 £Iis fe contingentes, easque bene tenfas , & non nifi leviter fe contingentes redigi , quemadmodum de ferro candente aqua gelida refrigerato n. 13*. diftum eft. Cum enim refrigerata maffa interior lacrymae condenfetur , (n. 94.) ac in Ipacium minus coarftetur, nec tamen ita in fpatium minus coarfletor, «t a crufia fuperficiei in medium contrahatur, at potius fic; nt cum ilia unum continuum efficiaf, videtur neceffarium, nt ipia vel in coiumelias tenuiffimas, vei in granulatas maffuias male inter fe cohaerentes , nec nifi in exiiiulmis punflis fe contin-gentes concrefcat. Cohoerent hae mafluiae , aut columeiis in* ter fe , ac cum partibus extimis iacrymae, quatenus hxfe"111' tuo contingentes contra fe ab aethere premuntur , atque inde in ffatu cohaefionis fe mutuo fuftentant. Si igitur fiat, utJ maffulae hae granulatae, aut columeiiae , quarum quaevis alten in ftatu cohsefionis fervandae fervit , fra£bone fubruantur;a" non & reiiquae aiiarum contaftu emovebuntur ipfo setherts pte1' fu, quo illarum unam contra aiiam premit ?
Acced.t, quod diffrailione caudulae , aliae quoque pirf£i lacrymae fuccutiantur, & contremifcant; cum proinde maie in-ter fe cohaerentes fint, quam facillime a conta£lu fuo levi fc* parari , ac diffolvi poffunt. Videtur hic .fimiie quidpiani nerl iih, quod evenit fornici firmo, letlis e iapidibus figuram fl' ramidalem truncatam habentibus conflruclo. Stat is fi"1111.5' pondusque ingens fibi impofitum fuftinet , donec ejus nitji 1 . quibus ejus moles tota innidtur, permaaent illaefi; at his lo' fuo emotis, momento & ipfe diffolvitur. Similiter dif£lir'
Dissert atio Secunda. 201
rendum videtur de vitris Boaonienfibus. Siliculus fcilicet rm-milTus prscidit quafdam ex ejus columellis interioribus, male inter fe cohsrentibus , quae fe mutuo in ftatu cohaefionis fu-ftentabant contra aecheris preffionem adverfus partes interiores vaiidiorem. Quarum quia aliquae filiculo immiffo praecidun-tur, cedunt illico aliae verlus difcilfas , vitrumque diffringitur. Sic fieri hanc diffraffionem argumento fit , quod in his vitris recoftis, ac lente refrigeratis, cum fcilicet partes interiores in iis aequabiliter conquieverint, ac inde melius cohaeferint, dif--fraflio ifta non obfervetur.
Coroll. Cum corporum firmorum cohaefio ab implexione, ^20 & contatlu molecularum oriatur, patet:cur corpora etiam fir-miffima igne folvantur, metalla , aqua congelata fluida effician-tur. Ipfe enim ab aliqua caufa in motum rapidum vibrato-rium concitatus moleculas a moleculis, quae prius fe ar£te_s conflringebant, femovet, e nexibus , quibus devinffae erant, eximit; ad quod in quibufilam corporibus diffolutionem , in aliis fluiditatem confcqui oportet. 3. Duminaqua, metallifve fluidis motus rapidus vibratorius aetheris definit , aqua in gla. ciem abit, metalla amiffa fluiditate indurantur. Nam tunc ab aethere corpora continuo verfus centrum terrae urgente ipfbrum quoqne particulae contra fe premuntur, fenfimque ad arftiorem contaftum , & implicationem perducuntur. 3. Patet: cur co-haefionis vim in lignis facilius fuperemus , illa fecundum fibras nndendo , quam tranfverfe fcindendo. Molecula; enim ipfo-fibras componentes magis inter fe funt implexae , quam lint moleculae unius fibrae cum moleculis fibrae alterius.
4. Lapides, metallaque duriora fcindi inftrumentis , ut li- ^il 8na. nequeunt. Nam in his moleculae ipfa componentes du-ri°res, magisque implexne funt, quam ut folo appreffu inftru-menti aliae aliis eximi poflint, ac inter eas inftrumentum pe-netrare valeat; ferrx tamen chalybeae cedit cohaefio lapidis, limce chalybex cohaefio cujufvis alterius metalli; quin &af-"'Ctui niinutae arenae, ut docet politura metallorum, ac lapi-lom. Cum enlm non paucae moleculae in his corporibus non 111,1 per contaftum aliis adhaereant, hae fi fecundum planum tontaflus moveantur , huic motui non multum refiftent-», •iuemadmodum duo vitra , aut marmora polita , & ab aere coniDreffa non difficulter feparantur tra£la linea contaflui pa-, > quamvis multum refiRant feparationi trafta linea ad (fll Um perpendiculari. Deinde quia ferra, lima, aut arena «cls per lapidem, aut metalium , dum in moleculas horum rporum impingunt , illas e complexu akarum protrahunt. >•.t-apides, & quaedam rigida metalla impaflu vehementi ali-J"s corporis duri in partes difliliunt, vitrum in illas ad le-'Vu. %r,4;w. p.a	Cc	vem
2oa Fhystcje Gemeralis
vem quoque conta&um d ffringitur ; alia contra metalla, aut ligna impaftibus hujufinodi non difcerpuntur. Primi ratio elTe poteft; quod in illis moleculae ipfis homogeneae non fiat fibrofse , indeqne inter fe multum implicari nequeant , magis. que per contactum, quam implicationem inter fe cohmant; unde cum impa&u corporis duri fuccutiuntur , aliae aliis exi. muntur, ex conta£lu mutuo feparantur , ad quod cohsfionis abruptio certis locis evenit. Ex adverfo moleculae homoge. neae aliorum metallorum, ac lignorum , quia fibrofe , magis inter le implexae funt, quam ut fuccuffione ejusmodi fibi exi-mantur.
§. i v.
Num etiam itt fluidis aliqua cthafio detur , & wnde illa itt iil proficifcatur ?
322 "D Efp. ad i1»*1» affirmative. Proh. Datur cohaefio in firmis, i-V datur igitur aliqua etiam jn fluidis , quamvis exilis. IJ-circo enim illam dari negare non poffumus in firmis, quia ob-ftrvamus ha:c partium fitarum feparationi refiftere; atqui etiatn in fluidis ifiud obfervamus. Nam r. quaedam fluida, ut oieum, aqua non facile in minimas fe difpergi finunt guttulas, etiam dum aliis permifcentur fluidis , fed fe in unum conglobant; nec facile aliter horum in exiliffimas particulas difperfionem obtinere poffumus , quam igne in vapores haec fluida cogendo. 2. Si vinum, aut fpiritum vini aquae infundamus, obfervamus quidem haec fluida intime fenfim permifleri, fed dum fic pef" mifcentur, confpicimus illa in filamina , & fpiras diduci, ac intra aquam aliquanto tempore undularc. Cur vero, nifi <iujl cohaefio horum feparationi partium fuarum refiilit , quia I®" | parationi partium fuarum refiftit & aqua. j. Si fluida fuarum partium cohaefione carerent, ratio non effet , cur corpora fps* cifice graviora , quam fit aqua , in moleculas tenues redaaa e.g. exiles moleculae ferri , plumbi , auri aquae impofits « innatent, & non potius mergantur ; atqui non merg ntur m illa , modo. paulatim ipfi fecundum majores fuas fiiperficieculas imponantur. 4. Ratio non effet, cur aqua , vinum fcypho ad fummum infufa fiiper illum in hemifphaerium eleventur , « non potius gravitate fua diffluant , eoque magis vinum fuPer fcyphum elevetur, quo iabrum fcyphi fcabrius eft, & q!1° v'* num magis uliginofum, & vifcidum , ut in noftris Tokan"S obfervare iicet. <;. Denique fi fluidorum partes no:i coh£r«-rent, rationon effet, curaquae, aut alterius fluidi gutta ph-10 etiam laevigato impofita illi ita adhaerefcat, uc fi illa minor I'1»
Dissert atio Secunda. 203
ex eo non diffluat, quamvis plannm invertatur; aut cur fluido-rum guttuiae firmis corporibus impofitre in fphsrulas congio-bentor; atqui hor.'m ratio debet in natura exiflere; ergo.
Ad alterum ^phi qv.aefitum ijc. Cohnefio fluidorum oritur323 potiffimum ab exiii molecularum inter fe cnntaflu , & prefi fione aetheris in illa. Piob. Ex contaftu moiecularum , & preffione aetheris in illas potefl oriri cohsfio in corporibus fir-mis; (n. jooJ igitur etiam in fluidis exilis illa , quam in iis experimur , oriri poteft ; fi enim major contaftus molecula-rum cum preftione aetheris in corporibus firmis cohtefionem atftam eificere valet, cur exilis contafius cum ejuftlem sethe-ris preftione exilem cohaefionem efficere nequeat ? fed fi fic, dicendum videtur cohaefionem hanc fluidorum reipfa ex hoc fonte oriri ; fimiles enim effeflus ex principiis fimilibus , fi ni-hil obftet, repetere oportet; ergo.
Cur autem moleculoe fluidorum fe non nifi leviter, & in exilibus comparate etiam ad fuam moiem punftulis contingant, fecit 1. eorum fphoerica aut fphaeroidica figura, magnaque ipfa-mm exil,tas; eo fiquidem corpus fluidius dicemus , quo mino-ribus magisque fphsricis moleculis conftat. 2. Facit illarum exagitatio , qua ab aethere continuo in motu pofito ipfae prx moleculis corporum firmorum exagitantur. Dixi autem co-Wionem fluidorum oriri potijjimum ab exili in iis molecularum eontaftu &c. Nam in quibufclam vifiidis, & magis uliginofis nihil prohibet dicere implexionem quoque molecularum ali-qiiam, quamvis levem, intercedere. Sic nonnulli particulas quorundam oleorum ajunt elferamofas, ramufculisque fuisipfas "«er fe irriplefti.
Dices: Fluidorum moleculae , donec fluiditatem obtinent, 324, lunt in continuo motu ; quemadmodum id difcimus tum ex_ oblervationibus microfcopicis , tum permixt one fluidorum he^ \ terogeneorum colore differentium , aut pulvifculis foecifice gra-vioribus fluido cuivis immiftis ; illa igitur vel nullam habent j?ter fe cohaefionem; vel fi habent, nxc ad minus ex conta-exili immediato harum molecularam , & preffione aetheris 111 illas repeti non poteft ; nam qua ratione hae cohaerebunt eontaffu, & preftione aetheris , fi continuo in motu funt Poiitae ? negm conj^ jEtiam moleculae corporum firmorum i« continuo funt, ut pluries dicta docent, & magni nomi-pls | hilofophi Newtonus , Leibnitzius , Boerhaave, WoUfius, praeter alios agnofcunt, eo tamen non obftante illae cjeinterfe cohrerent; cur igitur moleculae quoque fluidorum '1 nexu fuo inter fe cohaerere nequeant ob motum fuum, H»amvis iliae motu majore moveri dentur, quam moleculae rPornm firmorum ? Motus, quo partes fluidorum jugiter ab
Cc %	«the.
204	Physic^; Gemerahs
xthere moventur, non pr^pedit omnem co.itaflum immedia-tum particularum, quamvis illum imminait, aut etiam ia qui-bufHam abrumpat, quemadmodum uon prnepedit in corporibns firmis; poterunt igitur ilbe ab aetheris preilione in le exilem cohaefionem habere.
J2J- 2- Adminus cohnefio molecularum in fluidis tum interfe, tum cum corpofibus firmis , quibus ers adhaereicere confpici-mus, verofimilius repetetur a vi attra&rice, ^ Itlud prorfusnon Videri, tum propter diila de attraflione , tum propterea, quod fi cohaefio haec in fluidis haberetur a vi attra&rice, particulaj aquae magis inter (e cohaerere oporteret, quam particulas olei, Cum enim aqua fit corpus denfius oleo ( nam gravius fpecifi-ce) particulae aqueae propius fe contingerent , quam particuli olei, qnamobrem magis fe trahere deberent illne, quam illi. Deinde cum plura fluida fint ipecifice graviora firmis non pau-cis , cur non in illis magis ie trahunt particulae , quam in his! Sic etiam fi fluidorum guttulae firmis ob attra£lionem adhtre-rent; cur his non pariter adhaererent paris cum fluidorum gut-tis gravitatis particulae exiles corporum firmorom ?
). Si moleculae fluidorum non fe attrahunt , unck fit, ut guttulae fluidorum (phaeram , auc hemilphsrium ordinarie re-ferant, & fi duae juxta (e ponantur guttulae , ubi illae fe con» tingunt, celerrime contra le moveantur , in unamque guttarn confluant ? Quidam guttularum in fluidis figuram fphaericam aeris ipfas ambientis preifioni adfiripferunt; at erroris illi con-vifii funt a vacuo Terricelli, & Boyleano, in quibus guttnlse fphtricam figuram obtinere dcprehenduntur non minus.quam in libero aere. 3) Verius adfcnbi poffe videtur hxc ngu? fphxrica guttularum prefiioni aetheris earum cohaefionem etfi-cientis. Si enim pretfio aetheris in globum terraqueum , hunc fua in figura fphaerica continere potetl, cur non etiam guttu-lis fluidorum figuram fuam fphsericam dare , & confervare qucat? Premuntur illae undique ab schere , & quia ab eo un-dique premuntur , partes eorum fe contingentes cohsrenf-Igitur etiam quia hae undique ab eo premuntur , ita cohsre-bunt, ut figura fua fphsram referant, aut adminus hemifph*' rium quoddam, fi minus cohaerentes partes habeant. Qllfld fi vero guttae u-ni fphsricitatem prefiio aetheris in illam undi-que fa£la tribuere potefl, & illud efficiet, ut fi dus fibi fi»nt contiguae, illae in unam plus , aut minus fphaericam cpng10: bentur. Tunc enim hae cfuae inftar unius majoris confidcrarl poifunt, cujus partes omnes contra fe sther omai ex partJ prcmat, & in fphaeram cogat.
S&
a ) Tetium, Exper, n»t. Atad. (?e1 ciaieato, fatte i»
DlSSERTATIO SeCUNDA. 20f
S E C T I O S E X T A.
De elafticitate, & tranfpiratione corporutn. §. I.
Qttid notnine ela/lichatit corporum veniat, qttaque corpora pr* tloflicis Jint habcnda ? ,
AD imum 9;. Elajlicitas, aut vis ela/lica ca corporum affe-£lio eft, qua ipia tenfa, aut compreffa , abiata potentia tendente, aut premente , priftino fitui , & figurae re-ftituuntur. Exempla illius pro diverfitate tenfionis, comprefi. fionis variae fint in chorda fidium tftnfa , globo eburneo , aut chalybeo impaftu in corpus durum comprefTo , lamella chaly-bea , aut chalybeo gladio , virgave recente inflexa. Dum dicrda fidium tenditur, fit longior, tenuior; fl potentia illam tendens remittat, illa priori fuae brevitati, & crafficudini re-flituitur \ globus chalybeus, eburneus in alium fimilem impa-ftus, aut in marmor , aliudve corpus durum demilfus , par-te, qua globum alium , auc marmor tangit, comprimitur, par-tibus fuis verfus centrum depreflis ; verum celerrime rotundi-tatifuae redditur, idem eft de aliis. Dixi globum chaiybeum, «Qteburneum, dum in alium fibi fimilem impingit , aut in marmor demittitur, in parte conta&us comprimi , neque de hoc dubitatio fufcipienda. Nam fi globus cnalybeus fuper in-cudcm febo illitam, aut eburneus liiper marmor febo itidem 'evi crufta illitum demittatur , ftigma in his , ubi a globis tontafta fuere, relinquitur multo amplius ; quam globus non compreffus efficere queat, illudque eo majus , quo majori ex 'ititudine globus demiffus fuerit. Idem accidit , fi unum e 8'obis elafticis inter fe collidendis tingamus ita colore , ut is «impaftu alteri adhaerefcere poffit.
Infignia vero funt emoiumenta , quae ex hac elafticitatis 'neftione five a natura, (ive ab artibus in nos promanant. Tot "rte artefa£!is nobiiifiimis, & utiliflimis careremus , quot ho-die elatere fefe commendant fed & in natura lanquerent-» «ninia , eaeque rerum viciifitudines , & mutationes , quibus "Unc gaudemus, procui abeffent; luce ipfa, coioribus , fonis-1u«rrui non liceret, fi corpora fuo elatere deftituerentur. . ad 2dum ^phj qusflturn : Qugenam corpora pro elafticis; ibenda, quaeque ex illorum nismero eximenda fint, fatis do- " c elafiicitatis nocio. Cum enim elafticitas fit affe£tio corpo-Um. qua ipfa tenfa , aut comprefTa ablata potentia .tendente,
Cc j	-	aut
Physig^e Generalis
aut comprimente priftino fitui , & fTgura reftitnuntw ; pa-et i. corpora illa pro elafticis a nobis haberi non poffc, qus nulla ratione nobis nota tendi , aut comprimi poffiint. Aa vero ullum ex omnibus firmis nobis notis hujuimodi datur ? Nullum omnino ta!e dari videtur. Nam corpora ex notis do. rifiima , qualia fiint faxa , ferrum , chalybs , cryftallus , ada. mas, quamvis compreftioni omni adeo valide refiftantut eam in illis fenfibiliter obtinere nequeamus , percuflione ta-mcn eorum partes comprimi poftunt, quemadmodum tum ex difiis numero priore , tum inde colligi poteft , quod corpora duriflima nobis nota percufla refonent. In corporibus enim percufione (bnantibus tremunt, ac ofcillant exiliflimse eorum moleculse , ut de fono tractaturi dicemus; non vero fic ofcilla. rent, fi percuflione non fuiiTent aliquantum compreffe. Dixi ex corporibus firmis nullum videri ejufmodi dari. Nam floi-dum aqueum ab aere penitus repurgatum viribu» etiam mecha-nicis adhibitis comprimi non poife n. 160 diximus; percuffio* ne autem non videtur in hoc fluido compreffio deprehendi poffe.
32. Ex eadem notione patet corpora illa , qure tenfa, «t compreffa fitui & flgurae priori non redduntur, elaftica non ef-fe. Unde cum aurum, plumbum, cera, argilla , aiiaque ejus* modi mollia corpora, fi comprimantur, fitui fuo priftino non reftituantur , inter elaftica non numerantur. Advertendum hic, quod quamvis aurum, plumbum notabiliter fuis in parti-bus compreffum figuram priorem non recuperet, fi tamen par-tes horum non nifi leviter comprimantur, ut fit in levi colli-fione globulorum plumbeorum , poftquam ipfi a fe refiliunt, illse figuram recuperant. Quamobrem etiam in his exiiis ela-fticitas agnofci poteft. Cera quoque, argilla, febum , aliaque hujufmodi, cum nonnihil indurantur, per collifionem compre'" fa fune figurse reftitutionem a fe invicem refiliendo non ob-fcure indicant.
330 Corol. Cum corpora mollia compreffa, aut tenfa fitui prifi'* no vel non nifi ad exilem comprelfionem , vel prorfus non reftituantur; illa vero, quae adeo dura eifent, ut nulla ratione comprimi, aut tendi poffent, prorfus elaftica dici non poflent; confequitur ad elafticitatem in corporibus requiri quidem duri» tiem, & rigorem, verum duritiem, & rigorem flexilitati p»r' tium conjunftum; hoc alterum,ut comprimi, illud, ut priftinae reftitui poftint. Infigniter temperata haec reperiuntut in chalybe, ebore , unguibus , cornu , chorda , ideoque ba* infigniter elaftica ; minus temperata reperiantur in aliis, "j" circo illa minus elaftica. Quae partium rigorem habent m* mium, partium fuarum exilium patiuntur quidem comprel»0'
DrSSERTATIO SECtfNDA.	10?
acm perculTione; unde in his eladicitatem habent non modi-cam, quemadmodum in metallo ex ftanni , & cupri permix-tione fa&o , vitrisque diicimus , cum haec percuffa infigniter refonent; at partium majorum compreifionem non ferunt, fed potius fortius compreifa diffringuntur.
Ex eiafticis illa, quae tanta prorfus ri fitui, & figurae pri-flinae reflituuntur, quanta comprimuntur , aut tenduntur, di-cuntur perfette elaftica; qus'rertituuntur illa minori , imperfecle tlaflica nuncupantur. Dubitatur a nonnullis , an aliqua corpo-ra perfefte elaflica dentur, ecfi illud negari nequeat, quod eia-fticitas quorundam ad perfeftam quam proxime accedat. Si quse peifefte elaflica funt, elafticitas perfeda aeri, & aethsri negari non poterit: aetheri quidem ob ejus miram reflexionem, quam in radiis luminis experimur ; aeri vero ob ea , quae de ejus elafticitate, cum de aere ageremus, difta funt. Corpora-adeo dura, ut nullius compreflioais capacia forent,fi quae ellent, dicerentur pcrfetle dura.
i r.
Yhtttomena elafticitatis.
i.TN corporibus moilibus, ut auro, plumbo, argilla.cera jux-* ta di£la exigua admodum eft elafticitas , aut nulla ; in moderate duris, acrigidis, flexilitate partium gaudentibus, ut chalybe, ebore, eft infignis. 2. In duris admodum , & rigi-d'5, flexilitatem partium fenfibilium non patientibus , ut vi-tr<\ metallo, & mixtione ftanni cum cupro effefta reperitur elaflicitas in partibus horum minimis , ut fonus horum percufi "one excitatus docet. j. Quaedam tenfa , ut chorda hdium, «ia comprelfa, ut globus eburneus in corpus durum impaftus, nonnulla inflexa, ut gladias, virga recens priftinae figurae_» , ® utui reflituuntur. 4. Quo magis elaftica tenduntur, infle-untur, aut comprimuntur, eo majore vi priftino fitui vel pe-nitus, vel ex parte reftituuntur. y. Quaedam corpora, ut vir-&a recens diu inflexa fervata , non amplius , aut non ita , ut PjWium, priori fitui reftituuntur. 6. In quibufdam elafticis, .il!!?^'"3, chorda humore •, in aliis , ut in virga ficcitate t al«citas imminuitur. 7. Gladius inflexus remittente poten-a >pfum infleftente, chorda tenfa direftione perpendicnlari ad . Ills longitudinem trada , antequam priorem fitum recuperet, n Unam > & alteram partem olcillat. 8- Ferrum malleis tra-elaft-1"' 'tem candens fr'g>da in aqua refrigeratum fit magis "•inuit™* 9' ^eai(iue frigus elafticitatem auget, calor im-
III.
208
Physicje Generalis
§. III.
Qitte opintones Pbiloftpborum de caufa elaflicitatts ?
332	"\TEwtoniani caufam elafticitatis aut fe ignorare ingenng i.1 fatentur, aut ab attraftione iilam fieri cenfent. 2. Pe.
ripatetici iilam ajunt e(fe qualitatem occultam corporibns eli. fticis internam , ctijus natura , & munus fit ifta compreffa, aut tenfa priftino iuo fitui reftituere. Atomiftae afferunt elafti-citatem haberi a natura atomorum, ob quam figuram fuam ditficulter amittunt, & amiffam recuperare nituntur. Verum de his fatis fit meminiffe de ultima iftud addendo ; quod in-telligi nequeat, quomodo atomi indivifibiles , quarum partei fola per mentem deftgnatione diftitiguuntur, funtque reipfa tton tm partes multa , quam una fimpliciffima entitas , ( n. 2 98 J tam faciU ad tenfionem, aut compreftionem figuram mutare poftint.
333	4. Nonnulli corporum elafticitatem ab aere repetunt , que ii omnes aequaliter de ea fentiunt. Quidam enim ex iis reftitutionem corporum comprelforum, aut tenlbrum in pridi* num fitum , & figuram proficifci volebant ab aere externo in illa agente •, alii autem , & melius ab aere intra illa cotnpref fo , feque expandere nitente. Aer, inquiunthi, in poris cot-ponm inftar folliculorum, ac bullularum in corporibus latet, dumque e. g. virga recens, aut gladius infleftitur, pori virgae, & gladii ex parte concava conftringuntur , & aer in iis inter-ceptus comprimitur. Hic compreuionis fumme impatiens nj-titur continuo ad fiii expanfionem , partesque corporis, a qnj* btis compreflus tenetur , ad recedendum urget. Quare ut prt-mum potentia comprimens aufertur , aer ad expanfio.nem ta nitens ipfim quoque virgam, gladium fitui priftino reddit, u-militer loquuntur de aliis.
334	5. Cartefianis perfuafum eft elafticitatem provenire a prj-mo, & ftcundo eiemento Cartefiano , pororumque in corport-bus compreftis, tenfis immutatione. Cum enim.ajunt, conj-preftione, aut renfione corporum pori ita immutentur, ut Prl' mum, & fecundum elementum non perinde , ac prius per e°s ltbere fl .erepotfit, hec in poros una parte coarftatos impc' tum facient , eamque ob rem ablata potentia comprimente> auttendente corpus priftinae figurne reftituent. Sic, inquiu"1' fi gladius incurvetur, pori illius in parte convexa ampliabunturi in parte vero concava conftringentur, figuramque in locum c/' lindricc-e conicam habebunt; fict proinde, ut per partem ejJ' convexam liberi
impadu partes f
tem concavam
Dissertatio Secuvra. 209
tnrvatom ad priftinum fitum reftum erigere nitentur , poten-tiaque infle£\ente ablata illum fitui priltino reftituent.
6.	Opinio pofita in corporibus elafticis requifita partium^^j flexilitate, duritie , & rigiditate , eorum elafticitatem cenfet effici ab aethere in iis tenfis aut comprefiis intercepto. Ctim enim, ait, comprefiione, tenfione aether in- corporibus elafti-
ds interceptus conftringatur ; is motu fuo vertiginis circum fuum axiculum , quem DEUS illi primum imprefiit, ac con-fervat, continuo ad partes ob tenfionem fe ftringentes, ac in motu impedientes expandendas agit : Quare fi potentia com. primens, aut tendens auferatur, eas etiam expandet , totum-que corpus compreifum , ac tenfum in fuum priftinum fitum reponet.
7.	Quidam eodem a principio elafticitatem, a quo cohaefio-nem corporum etfici exiftimant. Confentaneum enim rationi illis videtur , illo a principio partes corporis elaftici fuo loco per compreffionem, aut tenfionem emotas reponi, a quo fuam cohsfionem habent. In hac fententia erat Du Hamel Do-ininum Perrault fecutus , ac P. Caftei. Illi quia cohaefio-nem fubtiliori aeri tribuebant, ab hoc repetierunt etiam elafti-citatem; hic quia cohaefionem ab eodem aethere, a quo gravi-tatem proficifci voiuit, illi & elafticitatem attribuit.
§. I V.
. 1. iV
Outd Jentieiiifum ae vi elaflica corpofum ?
DEfp. ]mos Vis elaftica corporum a folo aere, five corpora35^
ambiente, five in illis per preflionem, tenfionem conftri-«0 repeti non poteft. Prol>. Non poteft repeti a folo aere cor-P°ra comprefia , & tenfa ambiente. Nam corpora elaftica pari ratione in vacuo Boyleano fitui priftino. & figurae reftituuntur, ut in iibero aere. Sed nec repeti poteft a folo aere in elafticis fcnfis, compreffis conftrifto, atque inde fe expandere nitente.
ltro enim quaeritur, unde ille vim fe expandendi, five_», 1lj,°d idem eft , unde ille fuam elaflicitatem habeat ' Quare
'ortalfis m corporibus firmis aiiqua ratio eorum eiafticitatis pr °b fuam infignem elafticitatem dici polfet ; ab eo tamen 010 illorum elafticitas repeti nequit.
JQ0: Vis elaftica nec videtur poffe repeti a primo , & fe- 337 (0 e'emento Cartefiano per poros corporum ex parte una j^P^fiione, aut tenlione dilatatos irruente , & per alteram ol»tiorem non facile tranfire valente. Prob. In hac hypothefi
^fitt. Pbyfica Gener. P.h	Dd	gla-
y ') Thyf. Gen. Traft. 2. Biflfert. 3. C. J. b) Sui U Pcfaiweur Uni*.
ITO	PHrSTCiE GENERALTS
gladias e. g. inflexus vi fua elaftica rion deberet erigi.nifi cum parte fua convexa plagim e. g. centro perpendicularem, cx qua elementorum fluxus dari ponitur , refpicit. Si enim parte fua convexa hanc non refpiciat , quomodo elementa per poros dilatatos in corpus irruent, impaftuque fuo ad angu. llias iilorum diiatandas agent ? Atqui quamcunque in partem gladii inflexi partem con.vexam obvertamus , ille aequaliter ad le retlituendum nititur, ac remittente potentia ipfum infleflen-te erigitur; ergo illius ereftio non ab hoc influxu elemento-rum, quo Carteflani voiunt, fed aliunde eft repetenda. Pn-terca fl duo gladii inflefterentur , quorum unus partem fuam convexam elementorum fluxui obverfam haberet , alter vero ab hoc fluxu averfam , fequeretur untim praecife horum , non item alterum a fua elaflicitate fltui fuo prilfino reflo reftitueo-dum. Deinde cum aer comprimitur in vafe aliquo , aut fclopo » pneumatico, flne flftione vix dici poterit eum verfus plagam Huxus elementorum primi, & fecundi habere poros latiores, quam ex parte ab hac averfa, hic tamen potentia fe compri-mente ablata vi fumma in omnem partem expanditur; ergo.
338	3t!o: Videntur ultimae bins opiniones ita conjungendst,
ut elaflicitatem corporum flrmorum effici dicamus ab aethere intra eorum partes flexiles, moderate duras , & rigidas com-preflione-, aut tenflone conflrifto, & aethere in illis fua pref-fione partium cohaefionem efficiente. Prob. Videtur indubium motum reffitutionis corporum elaflicorum in fitum priftinum haberi ab aliquo a fe difhntto, quod eorum partes compreffas, aut teafas contra vim comprimentem , & teadentem urgeat. Cum enim unumquodque corpus fecundum fe iners , quareS ad omnem fitum, & figuram inditferens fit , corpus elaflicurn compreffum, aut tenfum tale permanebit, nifi ab aliquo alio li« tui, & figura priflinae reddatur-, fed hoc effe non aliud com-modius dicetur, quam aether primo is, qui in iliis comprCl' fione, aut tenfione conftringitur, deinde ille , qui eorum co-haefionem efficit ; ergo. min. prob. Hxc duo corporis eb'tlC1 partes compreifas, tenfasve adverfus vim comprimentem, dentem poffunt ita urgere , ut illa ablata corpus elaflicu"1 priftino fitui, & figura» reddatur; aliud ut diifta docent, no» eft, quod hunc efleclum praeflet; ergo.
33P Antccedens declaratur. iEther per omnia diffufus tanqu®1 princeps naturae inftrumentum , motuumque in caufis corpor® principium ex hypothefi probabili habet motum vertigin,sC ' tae celeritatis a DEO fibi initio impreffum , & confervat"1^' quo ille jugiter movetur, aliisque corporibus inertibus tribuit, nifl fortaflis alicubi ita adftrirfus fit, ut hic »Pie j tus evadat illi impofhbiiis , quem tamen Authore nacur^_
dissertatio secunda.	211
fines fibi in natura praeftitutos ita volente plus minus recipit pro majori, aut minori ex iis anguftiis fui eliberatione , mo-tnsque hic aetheris.maxime ubi is colleftus eft , caufieque ali-cujus impulfibus in motum in partes vibratorium excitatur, vis ingentis eft, ut patet ex di£lis de igne. Ille enim id tempo-ris corpora firmiffima fuis impaftibus diffolvit. Igitur ille & compreflioni, aut tenfioni corporis elaftici motu hoc fuo refi-ftet, & ubi vi potentiae comprimentis conftri£lus fuerit C cum in hoc cafu motu omni non exuatur) ita continuo in illius partes dilatandas, ac priftino fitui reftituendas aget, ut ablata potentia comprimente, aut tendente illi ipfum etiam reftituat, in confortio cumprimis aetheris cohaefionem corporis elaftici ef-ficientis, quod itidem declaratur.
Ex diftis de corporum cohaefione, preflio aetheris poteft efficere, ut partes corporis elaftici fe fecundum majufculas fu-perficies immediate contingentes valide fui feparationi refiftant; igitur preifio eadem efficiet etiam, ut refiftant fuae compreflio-ni, tenfioni-, cum tenfio, aut compreflio fine aliqua emotione molecularum e fuo loco ( quae inchoata quaedam feparatio eft ) fieri nequeat; quod fi autem vi preflionis illius emotioni e loco fuo refiftant, vi illius etiam priori fitui reftituentur. Preflio fiquidem obfiftens ulteriori emotioni moleculce e fuo loco , ut & fitui priori reddat aliquantifper jam emotam, neceflarium vi-detur. Si vero preflio aetheris corporis elaftici cohaefionem "c'ens, aetherque in eo conftriftus , moleculas tenfione, com-preffione aliquantifper loco emotas priori fuo fitui reddat , to-|um quoque corpus elafticum per hanc aetheris preflionem, co-nsfionem illius efficientem, aliumque compreflione , tenfione c°nftri£lum priftinae figurae, & fitui reftituetur. Dixi aliquan-
tifper
loco emotas. Dum enim corpus elafticum tenditur, tfjus JJioleculae non ita locis fuis emoventur , ut penitus invicem leParentur-, dum enim iftud accidit, corpus rumpitur , frangi-'lir i cohaefioque illius ceifat ; at folum moleculs ejus fe in u;s luperficiebus contingentes fuper alias aliquantum lubricant. nniabitur haec aflertio expofitione phxnomenorum , quorum atss congrua ratio hac in hypothefi reddi polfe videtur.
.Corporum firmorum efafticitatem ab aethere effici duplici q^j r«ione difta in illa agente alferui. Nam infignis illa elafti-ntas> quam io aere experimur, ab aethere intra illum conftri-°> aut cohaefionem ejus efficiente repeti non poteft. Pri-illirn j^eo> qu'a nunquam ille ita in aere comprimitur, ut per um fumme porofum non meet, quemadmodum aeris, quan-elaT'S comPre^ peliuciditas oftendit ; deinde ideo , quia ejus mol i3S ^ufficientcr effici poteft ab aethere fubtilifljmo poros ecularum ejus pervadente, continuo a centro, & ad cen-
D d 2	trum
i\z Physic^ Gemeralis
trum telluris alterne preiTo. Na.n fi aqua fpongiam compref-fam fibi immerfam fuo ingrelfu fatis celeriter dilatare ■ poteft poterit & aether aerem. Ipfe vero sether fuam elaflicitatem ab alio, quam fuo motu vertiginis cur repetat, non etl. Eo ipfo enirn, quod motu vertiginis continuo moveatur ; quemadmo-dum aiia corpora circa centrum gyrata nifum a centro recedea. di habent, fic & partes ejus eu.idem habere merito dici pnf. funt, ac proinde ejus molecula , ubi conftrifta efl , aliquan-tifper fe expandet ; dum autem conftri&a eft , comprimitur, fed fe continuo fuo motu vertiginis expandere nititur , & fi aliquem in obicem impegerit, ab eo poft levem in latereeom. prellionem refiliet, non fecus, ac in trocho motu fuae vertigi-nis afto confpicimus. Neque eft periculum, ne motu vertigi-nis aethereae particuiae diffipentur. Nam praeterquam , quod iiias , ut ceteras elementares ita a DEO compachs ponere poftimus, ut iiiae aliis dufoivendis, & compingeadis in natu-ca corporibus faivae femper deferviant ; ipfa ptenitudo absque vacuo coacervato dilperfioni molecularum in illis occurrere videtur.
$. v.
ExpoHuntur phanomena elaflicitatis.
> pHaenomeni i">i ex recenfitis §pho a<*° ratio dari poteft,
JT quod in moliibus ob levem cohaefionem , cum illa com-
primuntur , moleculae , non ut in duris , ac rigidis , ftrvato
adhuc conta&u in fuis fuperficiebus introrfiim recedant, in i's*
que addenfentur; fed aliae ab aliis recedant, tranfponantur,ad
latera protrudantur; quamobrem ratio non eft , cur aether iHas,
ac propterea totum ejusmodi corpus fitui priftino reddat. D11111
autem corpora moderate dura , & rigida , flexiiitate partiurn
gaudentia fleftuntur, tenduntur, aut comprimuntur, moleculs
ipfa componentes a mutuo contaftu fuis in fuperficiebus non
penitus recedunt, verum ioco foium aiiquantifper emovenwr,
fuper fe aliquantulurh lubricant , certisque locis addenfanrur i
quo fit, utaether & in his conftriftus, & coh;efionem haro®
molecuiarum efficiens ad iiias in locum priorem retrudenda
agat, retrudatque poteatia fleftente , tendente , compriment
ablata. Si vero ita , totum ejufmodi corpus priftino ftatul''
ftitui oportet.
ratio haec reddi poteft : quod nimium in duris, & "J
gidis, fonoris arfta , quae in iis eft , molecularum c0"^
non oriatur ex illarum implexione per longiores fibras,
folum ex conta£lu earum immediato inter fe. Hoc enin1 e
cit,
Dissert atio Secunda. 213
cit: ut exilem ex percufTione molecularum inlenfibilium com-preffionem , &loco emotionem ferant, quapropter in fins par-tibus inlenfibilibus elaftica fint; at non item ferant hanc com-preiTiOnem majorem, illam videlicet , qua partes illorum ien-(ibiles comprimi poffint. Quamobrem fi noec nimium valide feriantur, moleculae eorum certis in partibus mutuo conta£lu prorflis eximuntur, corpusque hujufinodi in frufta diffilit.
jt» ratio fatis patet: nam fi chorda tendatur, etiam attc-nuatur, molecuL-e aliae fuper alias lubricant , oetherque in ea contentus flringitur •, eadem aetheris conftri&io fit in globi eburnei parte per impaflum compreffa , quemadmodum & in gladii, virgaeve recentis inflexa; parte concava; tenduntur prae-terea, & fuper fe Iubricant moleculae gladii , & virgs in par-teconvexa, Igitur & aether in his conftriftus, & cohaefionem molecularum efficiens in reftitutionem horum corporum prifti-no fitui, & figurae aget.
4tum inde eft: quod cum-major eft tenfio , compreflio, in- 344, flexio; plures quoque moleculae, ac magis locis fuis emovean-tur, ac proinde ablata potentia, quae illas loco emovit, plures iuoque fuis locis motu in contrarium fefto a caula reftitutio-nem fitus priftini faciente reponuntur. Nam ut primum mo-veri incipiunt, motus a caufa ilias fitui fuo priftino reponente in iis manet, & infuper novos ab ea impulfus obtinent. Ubi autem plures moleculae celeriore motu moventur ad fui reftita-tjonem in fitum priftinum , ibi majore vi hanc reftitutionem ' neri non immerito dicimus, qiiam ubi pauciores celeritate mi-nore latae.
stum ea de caufa evenit: quod diu inflexa perfiftente virga '"nfpiratione illius multae ab ea moleculae cumprimis humidae jbfcedant. Unde fit, ut aether in parte ejus convexa conftri-«us molecularum aliarum poft alias abfceffu a conftriflione eli-beretur, & ex parte convexa multae moleculae fe immediate «ntingere ob feparationem, tranfpofitionemque molecularum «finant •, quae non definunt fe contingere, fi paulo poft infle-jjjonem potentia illam fle&ens tollatur. De feparatione certe, ? tranfpofitione moleeularum virgae diutius in inflexione perfi-nt's feafus ipfi aliq^S^teftimonium perhibere polTunt.
6t0: Quod humor in argilla minuat elafticitatem, indeeft,^ Sn°d efficiac fuo in argillam acceffu, ut ejus partes minus co-*reant, & compreffae non denfentur in illa , fed tranfponan-
fiT' & -in
latera compreflioni vicina protrudantur. In virga tc'tas ideo minuere elafticitatem dici poteft, quod illa exfic-„"one mu'to porofior evadat, atque eam ob caufam & conta-"s immediatus molecularum in parte ejus convexa tantus fieri wnpoffit, quantus dum illa recens eft, fi pariter, ac recens
Dd 1	in-
i5»a	Physic^; Generalis
infleftatur; indeque moleculae ejus penitus feparantur , ac ipfi frangitur; & in parte concava fimiliter, ac in recente aether conflringi nequit.
7«ni Ratio fit: quod chorda tenfa dire&ione ejus longitu. dini perpendiculari trafta, digito ablato tanta vi ex caufa feps memorata , aut prope tanta refiliat, quanta protrafta fuit;qna. propter illa , quae eam priflino fitui refto reddere poffitj, quamvis ad ejus reftitutionem praeterea nihil accederet. Cum igitur & illud hic accidat : ut motus in reftitutione1 acquifitus in illa continuo permaneat, & caufa illam fitui reftituens con-tinuo in illius reftitutionem agat, motus hic in reftitutionc adeo crefcet verfus partem oppofitam , ut illam non folum ad fitum reftum reponi, fed in partem adverfam ad parem , aut prope parem diftantiam deferri oporteat. Ex parte illa rnrfos eadem de caufa in adverlam deferetur , & fic porro ofcillabit, donec & aeris refiftentia, & attritus molecularum motum-hunc infringat, chordaque recto'in fitu eonquiefcat, fimiliter degla-dio dicendum.
5 gvo: Ferrum frigidum malleis tra£latum , aut candens i» aqua frigida refrigeratum fit magis elafticum. Nam fub iffi* bus multis, ac validis malleorum molecuiae ejus nexibus, qui-bus implicitae erant , multae eliberantur , magisque contafta inamediato, quam implexione cohsrent; unde ferrum faciunt flexilius, compreflioni partium aptius, ac proinde magis ela-fticum. Idem de ferro frigida refrigerato juxta difta efl fen-tiendum. Quod vero frigus in corporibus elafticis elafticita-tem augeat, inde eft : quod ilia denfiora , magis cohaerentia, ac proinde conftringendo stheri aptiora reddat. Advertendum tamen frigore etiam fragiiiora corpora effici.	,
7 Dices: iEther conftringi non poteft in corporibus comprel-fis, tenfis; ille enim admodum fubtiiis eft , porosque omnes necelfario permeat omnium corporum ; cum gravitatem eorum maftis proportionalem efficiat. At fubtilitatem st'ierlS non officere, quo minus ifle in poris corporum comprelfor^ conftringi queat. Quamvis enim fubtilis fit , poris tamen aD exitum e corpore eeet. Nihii autem vetat lubricantibus n>°' lecuiis fuper moleculas , dum comprimitur , tenditur, i» e3S fuper fe fuis iocis emoveri, ut poros aethere refertos inter leculas interjetios aliae fuperiores , & inferiores fuis planu" fuperficiebus ita obtegant, ut exitus ex iis liber aetheri "°n patent, in iisque ille ftringatur. Poterit autem etiam tah f» 3u elfe gravitas maffae proportionalis in corpore elaiiico. laie enim moleculae negantes intra fe aetheri tranfitum poffont pet' modum unins majoris fpeftari , quae ab cethere ambiente ta^ tum verfiis centrum impellantur, quantum impellnntur 1
DrssERTATtd Secunda,
eo, dom femovenwr , fingulsque aetheris impulfus verfus centrum ferunt. Ceterum dici polfet reftitutionem elaftico-ram in priftinum fitum nonfieri ab aethere, qui ante compret (ionem libere per poros ipforum meabat, per compreifionem, jut tenfionem intercepto; ac conftrifto; at ab eo, qui in eo-rum malfulis alioqui irretitus tenebatur , compreffione magis conflrifto.
Corol. Ex diftis patet nos corporum omnium ab aethere 34$ diftinflorum elafticitatem repetere ab aethere, aetherem autem nulli caufae fecundae fiiam elafticitatem debere , at foii caufe prims1, qua: ut corporum univerforum a fe produftorum maf. fam inercem, nulliusque motus fuis viribus producendi capa-cem moveret, finesque, ad quos hanc maffam corpoream_» prodnxit, obtineret, ex hypothefi non improbabili dici poffe videtur imprelfiffe aetheris * moleculis initio mundi ( Metaph. 11,121.) a fe produdis motum vertiginis certae fibi notae ce-leritatis, quem in iis perpetuo confervaret , nifi forte ad tem-pus illae ab eo per corpora alia impedirentur. Prsterea dici poffe videcur huic aetheri primo die creationis imprellilfe mo-tum confimilem illi, a quo lucem proficilci opinamur. Lucem Cnimprimo die a DEO faftam facrae litterae nos docent.
Sapientilfime diftributa malfa corporea per univerfum hocg^p corporeum , effe&isque globis hujus mundi fortafiis impulfu jttneris alterno verfus centra horum globorum effecerit in iis ignem centralem, & plerosque ex iis .igneos, quemadmodum co folo effici potuilfe fuadent ea , quae n. 248, & feqq. di£ia limt. Vel fi hoc non decur , ex nis quofdam igneos , alios upacos igne fuo centrah inftrufios ordine, quo liber genefis docet, effecit. Impulfus ille aetheris , quo DEUS fecit lu-Cem, aequilibrium illud aetheris , quo ejus elater ob motum vertiginisinomnibus moleculis aequalem infigniter tcnlus erat.ac «naquasque ejus molecula fuo loco movebatur, turbavit; cxpit-1|,eineo alterna ofcillatio a centris horum globorum ad centra ! iorum ea ratione :ut dum fit impulfus verlus centrum alicujus globi jgnjs centralis, qui hoc itidem sthere animatur.comprefiis cq sthereis moleculis comprimatur fat rurfus ob motum ver-'^nis aetherearum molecularum ceffante fulteriore impulfu ex-Pa'idatur, reprimatque aetherem verfus centra aliorum globo-•m, ficque altema haec ofcillatio, vi cujus cun£ta in natura ^fnciuntur, perdurare dici polfe videtur.
4) Gcacf. C. r.
VI-
i5»a	Physic^; Generalis
V I.
Otitd ftt tranfpiratio , & ati emnibus corporibus commutth ?
D \ D imum Tranfpiratio eft motus ille corpcrnm, quo ex XX eorum poris fubtili(l"ima quaedam corpufcula infenfibiliter aiveruntur. Corpulcula hsec ejfluvia corporum dici amant, eo quod illa q^afi fluxu quodam a corporibus ablcedant.
§phi qua>fito alteri feqtientibus propofitionibra (atisficio: imo Hominum corpora inflgni tranlpiratione gaudent. Ad declarandam hanc propofitionem plurimum momenti habent cbfervationes celebris Sanftorii Medici Itali, qui in hominum perfpirationibus infenfibilibus obfervandis per annos ;o miri panentia operam politit. Utenim,quae, ac quanta illa fit, di-fceret, corpus fuum reficiebat in fella uno circiter digito ater-ra elevata , atque ex libra cum contrapondio fufpenfa , quod il-lum tamdiu fuffinebat , dum juftam cibi potusque portionem fumeret. Explorabat Dondus corporis fui ante, & poft refe. flionem , cxcrementa fua fenfibitia accurate omnia appendebat; quo cognofceret, qutotum cibo , potuque in pondere augere-tur, quantum dehoc pondere per excrementa fenfibilia, quau-tum perfpiratione infenfibili deperderet. Hac vero taediofa, at non inutili induftria fequentia nos edocuit:
I i Longe amplius nos perfpiratione infenfibili amittere ex corporis noflri pondere , quam per excrementa fenfibilia-». i. Conflipatio pororum in nobis fafla eft , fi eorporis nortri pondus plus filito augeatur fine majori cibi, potusque acceffu, aut fenfibilium excrementorom retentione. 3. Perfpiratio.qu® falnbriter aufert e corpore multum inutilis ponderis , non elt illa fbla, qune fit cum fudore, fed eft prneterea alia prorfusin-fenfibilis, qua etiam hyeme , ant etiam plures uncix ab homme amitti polfunt. 4. Plures funt, qui unica die naturali perfpiratione ta itum amittunt. quantum per alvum curft die-rum 19. 5. iEfhte corpora temperata minus ponderant-'. quam hyeme j circiter libris. 6. iEtlate calori fuperveniente fiigore eodem die libra circiter una perfpiratio imminuit»f. Unde fi taii cafti hbertas bibendi adfit, nec perfpiratio fenfib'* lis adveniat, defeftus perfpirationis facile ad putredinem , cachexiam difponit. 7. Ab xquinoflio autumnali ad fol»1' tium hyema;e libram circiter minus perfpiramns inde usq« ad aequinoclium vernum Iiberius tranfpirare incipimus. quo patet . cur hilariores , reftiusque nos habentes expena-mur pofl folflitium hyemale , qnam ante illud- 8> Stc113' chus cibo refertus fi inter dormiendum abfolvat primam ^ ftionem, illius no£lis fpatio perfpiratio afcendit ad uncias j°>
Dissert atio Secunda. 217
fi non abfolvat , ad 18 circiter. 9. Cibi mulrum nurrientes exc^pta carne vervecina a coena ad prandium non folent per-fpirare ultra 18 uncias. 10, Cibi copiofi , fed nutrimenti te-nuis, noftis fpatio in plurimis ukra 40 uncias perfpirare pof1 funt. 11. Caro vervecina facile coquitur , fed vaporofa eft; noflis enim fpatio trientem librae magis, quam alia foiida edu-lia perfpirat. 12. Somnus inquietus trientem folitse perfpira-tionis impedire folet. ij. Perfpirationem infenfibilem curRi ■j horarum in dormiente inveni , inquit Sanftorius , in muitis effe 40 circiter unciarum , in vigilante 20. Hucusque obferva-tiones Sanftorii neque his quidquam addere neceffe eft ad tranfpirationem in hominibus exhibendam cum alioqui ipfe defeftus, & extenuatio corporum in defe£lu cibi, & potus il-lam fatis apertam omnibus faciat.
2d°: Aliorum quoque animalium corpora fuam habent_» j^j tranfpirationem. Illa etenim ftrufturam internam homini ana-logam , porosque fua in cute, ut homines, habent; cibo po-tuque fumpto aeque ac humana augentur, his fubtra&is exte-nuantur, & deficiunt , (enfibiliter, ut homines , excernunt, exagitata fudant; igitur & principium infenfibilis tranfpiratio-nis non fecus , ac homines , ipfamque tranfpirationem majo-rem, aut minorem , pro ratione diverforum adjunflorum ex-temorum , fuaeque temperiei habebunt. Et fane fi animalia continuo perfpirarent , unde fieret, ut delicatiffimi olfa-«us canes tanta certitudine fuis feras veftigiis perfequerentur ?
Jtl0: Vegetabilibus tranfpiratio , eaque magna , negari ne-1U|t. Hanc enim illis humoris copiofa per radices introfum-P1'0, absque fenfibili ab iis abfceffu ullo ftfto , aut etiam au-piento, tanto nutrimento proportionato certam facit» P. de Lanis, ut ipfe teftatur, herbam parietariam recentem am.
aqua plenae circum caudicem cera probe obturats impo-itam poft dies j ejufdem ponderis deprehendit, aqua notabi-llter imminuta. Cl. Woodwardus Anglus Medicus , Phyficae-Sue Profelfor cum in vafculo aqua fontana impleto, ac mem-rana obligato mentam communem 27 grana appendentem per -0ramellum caudicis rllius capax diebus 77 immerfam tenuiffet; j efl ponderofior non nifi granis 1; ; cum tamen aqua de fuo pondere amififfet. Qua igitur ratione in hoc, & ^cafi aqua in vafculo imminuta , nifi plantulae tranfpira-Neque enim dici poteft per foramellum juxta plantuloe totum aquae ponduf defideratum evaporatione effe aliud °ccurrit fiquidem huic objeflioni Woodwardus, cum d vas fimile fimiliter aquoe impletum, ac obligatum fora-p,i,	Ee	mello
O Tom.3. MagJft.nai. &wt. 1.2. C.i.
i5»a	Physic^; Generalis
me!Io in membrana ca dicis mentTe recipiendi capici falto ib!. dem 77 Jiebus fine r>'a,itula illi immilfa tenuiifet. Expertus enim eft vix ullam in hac aqua ponderis imminutionem fuilTe fatlam,
2. Vegetantia multa odores late fpargnnt, fi (uccus nutri. tius illis fubtrahatur, rlaccefcunt, emoriuatur, exficcantur; fed non aliunde flacceicunt, emoriuntur, exficcantur , quam tran-fpiratione fenflm magna parte fuae fubftantiie deperdita ; odor quoque vegetautium non aliud eft, quarn fpirituofior quxdam eorum fubltantia ex ipfis exhaians, quemadmodum infia dice-tur; ergo. j. M .lta ex vsgetantibus eam vim medicam ob. tinent, qua in fubjettum a fe difta.is agunt , illadque in me-lius, aut pejus convertunt fed non utique alia ratione, quam effluviis ex fe emiffis*, fpargunt igitur haec; etfihec, certe-» etiam alia fua ex fe effluvia. Huc faciunt obfervationes fupra laudati P. de Lanis , qui piri mufcati exigui pondus fuo in cu-biculo intra dies j imminutum reperit fcrupulo u.io ; alterius, cujus corticern fubtili acu perforavit, ad dimidium , & duos fcrupulos; tertii multo majoris,- fed thecae inclufi non nifi fcru-pulis duobus. Similia fe expertum fcribit loco fupra lnfinuate in pomo armaniaco, hujusque nucleo offeo. jyf 4*° • Foffilia quoque fua tranfpiracione non carent. Nam Iimus ficcitatis, & humoris fert vices ; ficcatur autem pcrfpi-ratione. z. E fpecubus fubterraneis non paucis halitus tetri, & infalubres erumpunt; in fodinis quoque metalli halitus ut plurimum valetudini adverfi obtinent, ut metallurgorum pallor fatis indicat; unde autem hi, nifi a perfpiratione lapidum, metallorum,.femimetallorum<' 5. Lapides quidam , nec iion metalla contaftu folo vim medicam habere videntur; igitnr 8 perfpirare illa probabile eft. 4. Haec quoque atmolbhsra wJ gaudere videntur, quamvis duriflima fint ; lucem enim in incidentem difrringunt, quemadmodum docet obfervacio P. G"' maldi, qui a cultri acie radium folarem diffringi , priusquam aerem ipfum attingat, prirnus animadvertit. Haec vero no« nifi per effluvia eorum eifici videtur. <;. Denique, nec fol"' libus fui defunt pori, non deeft & illud in iis, quod in anin"' libus ac vegetantibus tranfpirationem etficit; veterafcere quo* que, & pondere multa minui fenfim obfervantur , fi longoad* modum tempore apud nos ferventur; non improbabile ig'tur eft & illud, quod haec quoque, quamvis multo miaus, q"3"1 alia, tranfpirent.
Dices : fi corpora omnia tranfpirant , unde evenit, q'lod quorundam, & maxime auri pondus non imminuatur? »• de fit, quod non omnia corpora tandem diifolvantur? ?-Qi!0J m regionibus calidis, in quibus non deeft copia venenatorun1-
Dissertatio Secusda.
jjfafln peftis graflatur, aer non inficiatur effluviis tot vene-natis, & peftilentibus ?
Primum inde accidere dicendum eft, quod quorundam, ntaiiri, adeo exilis eile pofflt perfpiratio , ut huic obfervan-di vita unius hominis aegre fufficiat. Novimus ex di&is de corporum divifibilitate, quam in exiles minutias aurum dividi poffit; quid igitur mirum, fi illud etiam diu perlpirans pon-dusfenfibile non amitcat \ cum alioqui corpora.quo duriora , ant moleculis magis inter fe implexis gaudent , eo minus perfpirare oporteat. Ceterum P. Regnault ex Boyle teftatur etiam aurum fuum pondus infenfibiliter deperdere. *) QqJ. dam exidimant inde auri pondus fenfibiliter non imminui , quod effluvia auri in aerem fublata, per illumque lata in aurum fenfim deferantur, illique ob fimilitudinem figurae, aut potius tongruentiam ad cohnelionem adhaerefcant. rtuic opinioni vi-detur favere illud, quod in collibus noftris vitiferis , cumpri-mis Tokainis, granis uvarum adhaerefcentia punftula 3uri con-fpiciantur. Alterius ratio eft: quod fortior fit eorum cohaefio, flnam ut penitus tranfpiratione difiolvantur. Quia autem efi. fluvia fenfim in aere per eorum ad fe invicem fa&am conjun-flionem evadunt fpecifice graviora aere , rurfus in terram no-vis generationibus fervitura recidunt. Tertii ratio elfe potefl, quod per aerem accedentibus ventis difpergantur. Accedit, lood ex terra effluvia non folum noxia, fed etiam faluberrima jMtainaerem efferantur, qus infalubribus jun£la'iliorum in-™britatem ita temperare poffunt, ut jam & ipfa falubria- eva-
ficut dum modicum veneni aliis pharmacis permifcetur, Pm quoque falubre in pharmacum commutatur.
§. V I L
e*"fa tranfpirationis in corpcrihis, num effluvta corporum fint ipfis komogenea ?
• Hujus caufam potiffimum efte aetherem, sqnilibrium-nt ^ 'n turbatum. Cum enim illa non ita compofita * 0ci]'muc "'aflulae in iis pro ratione fuae gravitatis depreffiorem tiQs • obtj.neant, aut propius eorum centra fitae fint ; at po-ab $t|,er m're permixtx, harum una magis , altera minus qUc pe >e deorfum, & verfus eoram centra propellitur , inde-plexa Etlm Una.ab altera, fi minus aliis cohxrens , minus im-^Paratur' ave^'tur> motuque ipfo aetheris ab aliis moleculis Simijg v;.e1COrPore per poros educitur , aerique permifcetur. ideiicet in perfpiratione cujusque corposis contingere .	Ee 3	vide-
' T«m.i. Emict.3. p. 3<>>
aio Pfiystcje Generalts
viderur illi, quod in univerfo teiluris globo continuo evenit, Terra efl gravior aqua , aqua gravior aere: fi aqua deferatur fub terram, aer fub aquam, terra vi fuorum majorum impui. fuum ab sthere defceudit fub aquam, aqua fub aerem, tam. diuque ifta non quielcunt, dum deaique terra fit fub aqua, & aqua fub aerc. Si in globo noftrae teiluris id accideret, ut tota terra fob aqua, tota aqua fub aere eifet , motus iili, q«i nunc furfum, ac deorfum in illa fiunt, prorfus abeifent. Ve. rum nunc, cum h:ec elemeita in ilia permixta fint, continuis iilam viciffitudinibus effe obnoxiam , aliaque furfum, alia deor-fum in ilia ferri oportet ob aflionem jugem in hunc efFefluni ignis centralis, aliorumque fubterraneorum, fuper terram fifo. rum, & inter hsc prnecipue foiis; furfum nempe ferri oportet leviora, deorfum graviora. Et quia levioribus permifcentuf etiam qu;Edam exilia ex gravioribus, hnec quoque in aeretn fuftolluntur rurfus in terram ruitura, hacque ratione perficiua* tur tot exhalationum , evaporationum e tellure egrelfus , ac pluviarum, niviumque in eam deiapfus. Si vero huncinmo. dum perficiuntur exhalationes ,& evaporationes e tellure egre-dientes, an non fimili perfici dicenda fit etiam perfpiratio cor-porum? Prufe£lo nulla videtur ifthic neceffitas ad alia principi» refugiendi; quia confbrmaus rationi eft a priacipio , quod per-(pirantem facit totum globum telluris , ficri perfptraim etiam corpora ipfum componentia.
Ab aethere perfpirationem fieri expofita ratione fiiadet fit illud: i. quod corpora eo magis perfpirent , quo minus fe contingentibus, minusque inter le implexis, verbo minus co-haercntibus molectilis conftant; qualia funt corpora animaliuni, ac vegetabilinm , in qu|bus mnltum eft molecularum fluida-rum, fpirituolarum , quse ex diftis leviter fe cum aliis contm-gunt, vix aliis impleftuntur. 2. quod univerfim eo magis corpora perfpirent , quo fluidum sethereum tnagis in iis Per aliquam caufam ad motum vibratorium concitatur ; quae conci-tatio fluidi aetherei in iis fit, dum illa calent. Dixi potiifi-mum tranfpirationis caufam elfe aetherem; nam etiam aer po-ris corporum inclufus, ex iisque propulfus, aut etiam illa ex< terne allambens ad eorum perfpirationem confert.
Ex his porro phsenomenorum tranfpirationis ratio fic reddt poteft: 1. Corpora animaiium continuo tranfpirant; in hisenim moleculae plurimae fluidx, cum aliis non multum cohsrentes, ncc parvus fluidi aetherei motus vibratorius; cum in iU'5 "ort parvus adlit calor. 2. Vegetabilia quoque admodum perf?1" rant; humore fiquidem potiffimum aluntur , cujus molecu * cum exiliffimam cohaefionem habeant , faciie ab aetheris ilW quoque iiiutu, quo is ipforum moleculas altas prae aliis deor-
Dissertatio Secuvra. 221
fum, sc verfns centra eorumurget, expelluntur. j. Vitnm, ac foffilia tam exilem habent tranfpirationem, ut quaedam ho-rum etiam poft multos annos vix (enfibile pondus amittant; quia moleculae in his implexu, aut in majulculis luperftciebus contaftu admodum cohnerent. 4. Porofiora prae denfioribus perfpirant; tum quia communiter humidiore conftant fubftan, tia, quae ftcilius ab aethere expelli poteft', tum quia per laxos eorum poros facilior, & patentior eft expulfioni via, quam per arflos In ftigore minus perfpirant corpora, quam in calore. Nam & motus vibratorius aetheris in illo , quam in hoc mi. nor, & pori magis conftrifti , ac moleculae magis cohaerentes inillo, quam in hoc. 6. Spiritus vitris refte conclufi , ov» vernice illita, poma in ceram conclufii parum perfpirant. Vitrum enim exitum ipirituum prcepedit, vernix quoque ovi , & cSra pomi poros ,per quos tranfpiratio fieri deberet .obftruit. 7. Gli-res, nirundines, aliaque animalia , quae tota hyeme fine pe-culiari indicio vitae fopita perfiftunt , parum admodum toto illo tempore perlpirant. Nam motus in ilhs molecularum is , qui sftate adelfe folet, abeft , & ob frigus addenfaatur, po-riQue horuti) animalium conftringuntur. 8 Glacies h/eme •pfa frigida infignem perfpirationem habet , fortafiis inde-»: 1B°d cum in ea moleculae aquas praecife per contaftum adhae-reant, plurcs quoque in unam majorem concretae nec nifi le-vter aliis adftri&ae fimul aetheris aftione ab ea avellantur-, ae-tl(iue permixtae eleventur.
Ad alterum quaefitum quid fit dicendum , fatis elucet ex 360 aiais. Nam fi effluvia corporum ipfis homogenea non elfeit, torpora mixta continuo in fimplicia elementa quibufiiam fuis ln partibus refolvi, hxcq ue ex illis tranfpiratione auferri debe-ent. Hoc autem a vero alienum eft. Nam fi hoc verum «3Ur ^eret> utcanes ex effluviis feras difcernant, fuos he-05 > ® reras quaerant, ac inveniant? quomodo fieret, uteffl j-la sgrorum contagiofo morbo laborantium fe haurientes in ind m morbum C0I1i'ciant ? effluvia opii haufta fomnum per-de, ac opium fumptum concilient ? effluvia abfynthii colle-qubPenn? amara e(1ent' ac abfynthium ? Deinde effluvia in jj' 11? 0uor corporum fitus eft , non funt moleculae qunedam p0Alces e corporibus erumpentes, (ed malfuloe quaedam cor-j]j ' m ' e quibus decerpuntur , homogeneae •, cur igitur & tait) r^uvla pleraque maffulae hujufmodi non fint ? maxime_» men effluvia in moleculis, etfi exiliflimis , comparate ta-cientib nenta» ma§nis, iisque fphaerulas, ac bullulas etH-ti0 use corporibus erumpere videantur; ut fuadet obferva-' in cameram obfcuram immiffo radio five huic fluidum
E e }	aii-
ip8	PhYSICjE Generalis
aliquod evaporans, five quidpiam fumans fub]iciatur , in eo videmus vaporis & fumi particulas, imo etiam atomos ipfi ia-natantes meras bullulas exiiiffimas prsfeferre.
DISSERTATIO TERTIA.
De motu corporum.
X affeflionibus corporum nulla aeque , ac motus Phyficum fibi depofcit. Cum etenim aftio o. mnis catifarum corporearum ex traditis in Me-taphyfica in motu iilarum fita fit vel, ut cum Platone loquar: Ex latione , motuque , alitm commixtione flant omnia, qitce ejje dicimus, a) Ari-Ifotele quoque tefle , ignorato motu ignorari naturam oportebit. Scholafticorum plerique in poftremis habuere affeftionem hanc corporum nobiliffimam , indeque confecutum ; ut & fcieatia naturae apud eos progreffus vix fecerit ullos. Excoluer« iilam egregie Recentiores Phyfici, ejusque eum notitia lcientiae na-turs egregia dedere incrementa. Multa fane de motu corpo-rum d ci poffent, aut etiam deberent ; fed nimios nos in eo effe temporis annui anguftiae , ingensque Phyficae materiarom multttudo non finunt. Unde motum phyfice folummodo, « quantum ejus notitia tyroni fcientiae naturalis neceffaria eft, pertraftare adnitar, illud monens : ut uberior ejus notitiaapud Matbematicos quaeratur, qui de illo pluribus fingularibus tra-flatibus, iisque utiliflimis agere confueverunt.
SECTIO PRIMA,
De natura 3 & origlne motus, I
Quidjtt mom, quid iUi cppofita qutes corporis t
361 T)Efp. ad imnrn: Motus corporis eft ejus de loco in locart ry fluxu quodam continuo fafta migratio, qua nimirumfiy ut corpus deferto loco uno altemm occupet. Hinc f' fieret, quod fieri non repugnat, ut corpus loco , in quo exi-ltit, non deferto exifteret & in aliis ipfi vicinis: ut fi globus A »n locis vieinis B C (Fig. 23. Tab. 3. ) eadem in refla fit'5
pone-
a ) In Thcastcip,
DlSSERTATlO TeRTIA.	22J
coneretuf, ille non moveretur ; at potius replicatus piuribus focis fimul exideret. Non enim miararet de loco in locum. j. Si fieret, quod fieri impofilbile eiie itidem oftendi non po-teft ,.ut corpus quodpiam modo exiftens Tyrnavioe (eque.iti momento defineret effe Tyrnaviae, exifterecque Viennae, illud Tyrnavia Viennam non moveretur. Non migraret enim e loco Tyrnavienfi in Vie;inen!em fluxu contimo, fcu tranfeundo per fpatia localia intermcdia; at potius in nihilum abiret Tyrna-viae, & produceretur Viennae.
Ex his conlequitur i. cum nullum agens creatum fit, quod 3 ^Z poflit corpus aliquod in nihilum redigere , & rurfus illud ali-cubi producere; nullum quoque agens efficere poteft , ut cor-pus aliquod e fuo Ioco in alium migret, nec tamen per fpati» inter hcEc loca interpofita tranfeat. Quare quoties corpus ab aliquo agente creato movetur, ita hic motus ejus fidt neceffe eft, utipfum, & qunevis pars ejus minima femper locum non nifi immediate fibi vicinum , nuiio Ipatiolo intermedio praete-rito, occupet. Quia vero quaevis particuia "corporis moti noti nifi locum immediate fibi vicinum occupat, nec natur>e viri-bus fieri poteft , ut corpus duobus in locis fimul exiftat , (e-quitur 2 : in omni motu corporis tantum ab eo fpatii prioris re-linqui. quantum novi occupat. Si autem in ontni motu tan-tum fpatii prioris relinquitur, quantum novi acquifitur , con-fequitar ) ; omnem motum necelfario elfe fucceftivuni, neque lilum fieri polfe in momento unico. Secus enim corpus mi-pns in novum fpatium relinquec prius fpatium , & non re-"nquet, ac proinde etiam obtinebit novum lj)atium , & non Cattnebit. 4 conlequitur : eo motum corporis velociorem eife, 1uo mtra datum quodpiam tempus plus novi fpatii fucceifive occupat. Conlequitur s motum corporis fecundum (e fpe-Cwtuin non elfe aliud, quam relationem ex corpore , & fpatiis fS, in quibus fucceflive exiftit, reftiltantem. His enim 0 is habitis, & intellefiis habetur, & intelligitur motus. (ii lus motum localem dixit ejfe translationem untus pir- 3^3 lui) mt>tn'a> five unius corporis ex vicinia eorum corporuti , q-ca il-,'nmetiate contingunt, tanquam quiefcentia fpe&antur, in vim cura™	^erum haec ejus definitio non videtur elfe ac-
unir	CK ea confequeretur 1. Quod fi a DEO initio
nus p"1 Tfpus Produftam fuiffet, illud ab eo moveri nullate-nuliatptU 1 ' ^ueinadm°dum etiam , quod mundus hic totus ciei in 1 r 0 *"u0 emove" potfit. 2. Quod pifcis frufto gla-moveat 1r^um cum glacie fecundo flumine defluit , non Waned^' vicinia fiquidem eorum corporum , quae illum aiite contingunt, ille non transfertur.
ad
214	Ph? SlCiE Generalis
fy. ad alterum: Quies torporum eft eorum continuata exi. ftentia in eodem loco. Qiiia vero locus corporis alius eft ab. folutus, alius relativus, corpus quoque dicendum eft quiefcere abfblute, fi fuam continuet exiftentiam in eodem loco abfolu-to; & qniefcere relative, fi in loco relativo fuam continuetex-ifientiam.
J(?4 Controvertitur de quiete: an illa in corpore per folam pri. vationem motus habeatur , vel per aliquam aftionem pofiti-vam. Hoc fecundum Cartefius voluit, cum dixit: Magnom . in hoc prajudicio laborare, quod plus aBionis ad motnm requiri tr-bitremur, quam ad quietem. ») Alii illud prius exiftimant, qui. buscum & ipfe fentiendum exiftimo. Data enim exiftentia cor-poris, qu?e per ejus produflionem , ac confervationem obtine-tur ; ut corpus quiefcat, alio opus non habet , quam ut non moveatur-, dataque privatione ejus motus quietem ejus dari neceffe eft; non fecus, ac data privatione lucis in aliquo loco tenebras , & data privatione vitae in animali, mortem ejus da-ri oportet. Sicut igitur tenebrae non in alio pofitae fiint, quam in privatione lucis, & mors non nifi in privatione vitae, ita« quies corporis non in alio fita dicenda eft , nifi in privatione iilius motus.	.
Neque dicatur : Motus non poteft dici confiftere m 10» privatione quietis-, igitur nec quies in fola privatione motus. Negatur enim confequentia. Nam privatio quietis non eft ratio fufficiens, cur corpus tarde potius , quam velociter , ad dex-tram , quam finiftram &c moveatur. Corpus enim qui«e privatum eft , quocunque modo , & quamcunque in partem moveatur. Sola igitur privatio quietis non efficit, ut c°rPus moveatur, moverique intelligatur; at vi opus eft ad iilud vendum pofitiva. Ex adverfo fola privatio motus fufficit, ut corpuslquiefcat, quiefcereque a nobis fufficienter inteiligatur.
§. I I.
Quatuplex fit motus.
366 TTTOtus corporum alius efl abfolutus, alius relativus.
1VX migratio corporis de uno loco abfoluto in alium, five 0 una parte fpatii immobilis in aliam , feu per motum hunc ao quiratur nova diftantia ab aiiis corporibus , quemadmodum quodvis corpus in mundo motum acquirit, feu non ; ut fi t0' tus mundus in aliquam plagam moveretur. Hic vero eft gratio corporis ex uno loc® relativo in alium. Motus relati-vus dividitur ultro in relative proprium, & relative
PriO-
-■*) ibidcm n.a^:
Dissertatio Tertia. 225-
Priore dicitnr corpus moveri, cnm reliflis iis corporibus , quoe ipfum ambiebant, ad alia dem;grat hocque motu movencur omnia corpora , qure in teilure moveri dicere conCuevimus. Pofteriore movetur corpus, dum cum aliis fe ambientibus de-latum comparate ad fe ambientia quieftit; cum iis tamen no-vasfpatii immobilis partes occupat, ut cum quis in navi quie-fcens ea fecundo flumine devehitur; aut cum in fyflemate co-pernicano tellure circa fuum axem mota, omnia quae nobis qaietiffima apparent, ab occafu in ortum feruntur.
2.	Motus alius eft verus, alius apparens. Verus eft , quo rcapfe corpns de loco in locum migrat, ut cum aliquo profici-fcimur. Apparens, quo moveri quidem corpus videtur, quam-vis eo non moveatur. Hujus generis dicitur folis motus diur-nus in hypothefi Copernicana. Nam qui hanc fequuntur, ajiint non folem moveri circa tellurem , at potius hanc circa illom, quamvis nobis fol circa tellurem moveri appareat.
3.	Motus ratione lineae, quam mobile motu fiio defcribit, y dividitur in reftum, & curvum. Rettus elt , quo mobile li-neam reftam defcribit; hicque vel eft perpendicularis , vel ho-rizontalis, vel obliquus. Quid his terminis fubfit , fatis no-tum eft. Motus curvus eft, quo mobile lineam curvam de-jcribit. Hic rurfus vel eft circularis , fi circulum , ellypticus,
»ellypfim , vel parabolicus , fi parabolam illo corpus defcri-Mt, vel fpiralis , vel irregularis.
4.	Dividitnr in fimplicem, ac compofitum. Motus fimplex dicitar, qui ab una tantum caufa , aut duabtfs , fed verfus jdem punftum corpus propellentibus dependet, qtralis eft de-C| a s 'aP'^'s verfus centrum terrae, cum is in aere fibi iibere raictus deorfum ruit, aut etiam perpendiculariter deorfum ab aiiqua potentia impellitur. Compo/uns eft, qui a duabus, plu-"U8ve caufis fecundum diverfas direftiones corpus propellen-
' «s habetur ; ut cum globus horizontaliter e tormento eje-05 ob impulfum pulveris, & sravitatis fenfim linea curva in 'wram defertur.
s". P;viditur in direftnm, reflexum , & refraftum. Dire- ^ imn i|citur' 9110 corpus in eam partem, tendit , ad quam ab peiieate potentia determinatur. Reflexus eft, per quemcor-n0nm°|tum 'mpingens in obftaculum aliquod, quod penetrare " ftaah ' regreditur; ut fi pilam parieti illidas , illa impa-pUs ,eo re§redietur motu reflexo. Refradus e(t iile, quocor-r,crea llnea	qua ferebatur defledit , dum ex medio ra-
ad a ln	, vel ex denfiore- in rarius incidit. Sic dum
tninnj'aiT|. 'aP!dem obhque jacimus , ( modo ja£tus non ni-i,a lncl"ieti)r ad horizontem , ne per motum reflexum ab-AJ,	Ff	eat
i5»a	Physic^; Generalis
cat in partem oppofitam ) is in ingrefTu ejus a refla, qua per aerem progrelfus erat. declinat.
6 Dividi poreft in aquahiletn, acceleratum, & retardmm_3, Primus eft, quo mobile aequalibus temporibus aequalia fpatii conficit; alrer efi , quo mobile fibi fiiccedentibus ajqualibus temporibus fpatia continuo maiora conficit ; tertius, quo mo-bile libi fuccedentibus temporibus aequalibus , e. g. minutisfe. cundis (patia peragit femper minora.
7. Demum dividi adhuc potefl motus in progreffivum, & ofcillatorium. Progrejfivus , qui etiam translanonis nuncupari folet, eft quo mobile ita movetur, ut eo perdurante ipfum alia poft alia continuo nova fpatia occupet ; ut fi globus tor. mento ejiciatur, lapis manu projiciatnr , aut fua gravitate in terram labatur. Ofcillatorius , alio nomine reciprocus , vihrua. rius, tenfionis, aut etiam tonicus eft, quo mobile per quoddam loci fpatium it, & redit; cujusmodi motus funt chordae fidium tenfae , penduli ofcillantis , aeris , dum refonat, trementis, molecularumque luminis.
Divifiones hae, quam reftae fint.non difputo ; idcircoenim (olummodo easattuli, ut notiones terminorum , quos conti-nent, innotefcant. Occurrunt adhuc & alii termini motuum fpecies quafdam indicantes, quales lunt motus inteflinus, fenfi-iiiis, infenfihilis, perpetuus, velox , tardus ; fed quid horum no-mine veniat, ipfi fatis indicant. Motus autem vertiginis cft, quo corpus circum fuum axem revolvitur , ut in motu rotae molendini, aliisque hujus generis conlpicamur. De quibus-dam ex addu&is motuum Ipeciebus agetur inferius.
§. III.
Quct fit caufa rnotus incboati in corporibus?
370 pRiusquam caufa motus inchoati in corporibus indicetur, L quentes propofitiones ftatuends videntur :	' ,
Prop. 1. Nullum corpus in quiete pofitum fe ipfum ad motum determinare poteft. Alfertio hnec Drobata eft Metap V n. 17$. quibus fequentia adjici polfunt : Si 'corpus quiefcens 1« ipfum ad motum determinare polfet, & non potius vi omnt interna fe movendi deftitueretur, ratio non elfet: cur hoc P°* tius , quam alio momcnto, tardius potius , quam citius nIC vis fe in eo exereret, corpusque non continuo moveretur. At"
qui fi ad experientiam advertamus , corpus in quiete politu'11 non. movetur , nifi ab alio ad motum determinetur; ergo-ad corporis, quam de eo habemus , ideam advertamus , nj!" in eo nobis occurrit, quo illud moveri potius , quam quiel**'
DlSSERTATIO TERTIA.	Ilf .
re, «no potius, quam alio loco exiftere deberet ; igitur me-jius illud ad ftatum mottis perinde , ac quietis indifferens efle j nobis dicetur, & quidem indifferens indifferentia pafTiva; fed ab indifferente indifferentia pafTiva qua tali, nihil fit , nifi aliundeilli determinatio accedar, ergo. Tam bene motus, quam quies eft non nifi ftatus quidam corporis exiftendi , & modus, non fecus, ac fit figuraejus rotunda, aut cubica, alia-va; fed in corpore non eft vis interna , qua illud unam fuam figuram in aliam commutet; at potius in adepta continuo per-feverat, donec aliunde una in alteram in eo commutetur-, igi-tiir & quiefcens perfeverabit in quiete tamdiu , donec ab alio admotum determinetur, neque fe ipfum unquam ad illum de-ierminare potcrit.
Prop. 2. Quemadmodnm corpus in quiete pofitum fe ipfum„„j admotum, fic etiam in motu pofitum fe ipfum ad quietem determinare nequit. Declaratur naec propofitio : Ex diftis pri-ore propofitione quies , & motus corporis funt ejus quidam fflodi, & ftatus exiftendi non feeus, ac figura rotunda , cubi-ca.aliava; fed corpus fub una figura exiftens feipfiim ad al-Kram, aut quiefcens ad motum determinare non poteft; igi-ttr neque corpus motum feipfum ad quietem determinare po-tei Et profeiio fi corpus motum vi quadam fibi interna in femotum extinguere , feque ipfum ad quietem determinare polfet, vis hnec in illo adhuc quieto obfifteret, ne ad motum "«erminari polfet. Atqui nulla vis hujusmodi eft in corpore luiefcente, quae ejus motui pofitive obfiftat, ut probatum eft & feqq. at potius quidquid refiftit motui in corpori-s movendis, id ab externo , maximeque a gravitate iplis
««ernaprovenit; (n.aiOergo.
yonfequitur ex hac propofitione, quod fi corpora moveren-""nvacuo, in quo gravitas in illa non ageret , nec ullum t0rPusfuum motum impediens offenderent; illa femel admo-determinata continuo in motu perfeverarent, non fecus , c°rpora continuo quiefcentia perfeverant, nifi ab aliquo ad <d m"1 c^eterrn'nentur. 2. Confequitur unumquodque corpus motum determinatum moveri debere eam in plagam linea viam' m ^Jam eiasmo'us determinatus eft; nifi ab aiio hanc motumutare cogatur. Nam fi corpus quiefcens fcipfum ad ne(. m' aat jam motum ad quietem determinare non poteft, ne«m 'n k10^11 P°^tum feipfum ad fac^endum motum oltro-nt.	potius, quam aliam partem determinare pote-
ilTlPiiir	m°veri eam in plagam linea retia , in quam
fe)uituUn? elt > ab alio hanc viam mutare cogatur. j.Con-tas ju-r lnde corpora ad motum determinata a iinea re«5ia mo-1 a« quam determinata fuerc, derledere quod a gra-F f z	vita-
ip8	PhYSICjE Generalis
vitate, aut aliunde motum hunc fuum continuare prnhibean. tur; & inde a motu fuo fenfim defiftere, quod motus eorum a corporibus in via motus illorum pofitis impediatur. Impe-dire autem illa ejus motum poifunt, motu fuo direcle oppofi-to. a.Gravitate, & cohaefione fuarum partium. Coramu. nicatione motus fibi fa£la a corpore moto , de qua mox ube-rior fiet meutio.
Prop. Corpus in quiete pofitum a corpore altero nifi moto ad motum determinari non poteft : determinaturque il-lud ab hoc ad motum quatenus iftud motum firum continuare non poteft, nifi quielcens loco fuo emoveat. Oftenditur pars prior. Ex propofitione prima corpus in quiete pofitura fe ipfum ad motum determinare non poteft; igiturminus aiterum ad eum determinare poterit. Suffiagatur buic veritati expe-rientia , quae docet corpora quiefcentia a corporibus non nifi motis moveri; quin ipfa mens noftra corpora a fuo diftintia non nifi motu proprii corporis movere poreft. Pars pofterior propofitionis etiam patet. Ex coroilario 2do propofitionis pri-cedentis unumquodque corpus ad motum determinatum mo-veri debet eam in piagam linea retla, in quam ejus motused determinatus, nifi ab alio hanc viam mutare cogatur; fedcum corpus quodvis fit impenetrabile, illud ad motum determina-tum non poteft moveri eam in plagam , in quam ad fflotum determinatum eft, nifi aliud in via motus fui pofitum loco fuo emoveat; ergo. Hinc autem fequitur corpus motum ad ma-jorern motum non polfe alterum determinare , quam fit is. quem ipfum habet: imo non majorem illo , qui futficiat ad il-lud ita loco emovendum , ut ipfiim in motu non impediat. Idcirco enim illud ad motum determinat, quia per illad a motu fuo impeditur.
374 P(rop. 4. Dum corpus in motu pofitum alterum fe in m°tu impediens ad motum determinat t de fuo motu amittit ; 'tan-tdmque de eo amittit , ad quantum hoc alterum fe in tnotu impediens determinat. Hinc dicitur illud huic fuum f»otu» communicare, aut fuum motum in hoc transferre , cum hoc ''* lum dividere. Prima pars propofitionis nota eft nobis conftan-ti experientia, qua obfervamus corpora mota lentius moveri, poftquam obftantia fuo motui corpora locis fuis emovent. "J* tebit experientia etiam pars ejus altera, cum dc collifione cor-porum non elafticorum traftatum fuerit ; fed patet etiam «j tione : Cum enim corpus fuis viribus nuliius motus eificiend' capax fit (n- ?7° ) nec jam motum ab alio aliam ob caufam 3>' terum fe tn motu impediens ad motum determinet , nifi q11" \ per tllud in motu fuo impeditur , necefle eft : ut illud i"ot non alio, quam aliunde accepto, loco fuo emoveat, ac Prol(1'
Dl SSER TATI O TERTIA.	12$
de ut cum illo motum fuum dividat , ac propccrea tantum de fuo amittat, ad quantum hoc alterum determinat.
ft. jam ad §pbi quaefitum, & dico : Omnis motus corpo- 37S rei inchoati caufa immediata, vel mediata eft fpiritus. Prob. Imprimis fpiritus funt caufa mediata, vel immediata omnis motus corporei fpontaneiab animalibus inchoati, atque eorum, quos animalia fpontaneis fui corporis motibus in aliis corpori-bus eificiunt, ut cum homo lapidem projicit , faxum movet, ijuemadmodum di£ta Metaph. n. i«8 , & feqq. docent. Sed etiam alrerius cujusvis motus corporei inchoati , qui in rerum natura fit, caufa mediata , vel immediata funt fpiritus. Cum enim cx prsmiffis propofitionibus conftet nullum corpus fe-ipfum movere, neque ab ullo corpore , nifi jam moto , alte-rum ad motum determinari poffe v evidens eft motum corpo-tum, qui in rerum natura eft, ab ente , non quod corpus, at quod fpiritus fit, isque omnium nobiliffimus , DEUS , origi-nemfuam accepilfe; atque inde cujusvis motus corporei inchoa-ti mediatam, vel immediatam caufam fpiritum e(fe.
Dixi cujusvis motus corporei inchoati, qui in rerum na-turafit, caufam mediatam, vel immediatam fpiritum effe. Quam-vis enim omnis motus in corporibus origo juxta nunc di£ta fpiritus effe debeat-, corpus tamen jam ad motum a fpiritu de-terminatum eo ipfo , quod corpus quodvis impenetrabile fit, alterum in via fui motus pofitum quiefcens ad motum motu !uo determinare , atque eam ob rem ejus inchoati motus catifa ®mediata etfe poterit, neque ea folum caufa occafionalis, ut Utefiani volunt ; ( Metaph. n. 166 ) fed proprie talis inftru-"entalis. Videatur hic numerus 176 Metaphyfics.
§. I V.
finfu; Pbilofopbornm de caufa motus contittuati m corporibas projeBis ?
A Moteles motus continuati in proje£tis caufam opinatus * erat refluxum aeris ad terga eorum. Ad Ariftotelis opi- ' -^acceffit & P. de Chales, qui corpus projeaum inde > imabat motum fuum profqqui , quod aer , utpote corpus prottU!f e®a^'cum a corpore projeito compreifus , ac loco fuo exparUr recurrat ad locum ejus occupandum , ipfumqUe fua a p n 10ne uhro ad lter profequendum propellat, dum demum «4 QV'?terde°rfum feratur- 2- Gaffendus cum Epicureis ato-fUtT1 ^Ulbufdam fubtiliffimis ab impellente in corpus propul-«luat-o°mm,grantibus ' 'Pfumque propellenttbus motus conti-1 n«n adfcribit. j. Newtoniarti, ut jam infinuatum eft,
F f }	cau-
Physig^e Generalis
caufam motus continuati ajunt vim inertiae. 4. Cartefiuscum fiiis afTeclis quemadmodum inchoati, ftc & continuati motus in corporibus caufam vult effe folum DEUM', corpora autem, imo & fpiritus creatos , a quibus corpora per nos dicuntur moveri , ait e(fe folum caufas occafonales motus , quatenus DEUS fecundum legem a fe iatam illis tanquam occafione ad movenda corpora eorum ad proefentiam utitur. Ratio iili iflud dicendi juxta difta in Metaphyfica efl : quod motus corpo-ris illi nihil aliud fit, quam ejus confcrvatio in diverfis fuc-ceffive locis. Nonnuiii motus continuationem ab impeto cotpori projeflo a projiciente impreffo repetunt. Verum quid hic impetus fit, aut non definiunt, aut illum qualitatem abfo-lutam ajunt, aut merum modum a celeritate corporis projetti indiflinflum effe exiflimant.
§. V.
Quid [entitndum de caufa motus continuati in projefiis ?
377 DEfp. imo : Caufa motus continuati in projeflis neque aeris IV elaftici ad terga eorum refluxus , neque atomi Gaffendi dici poffunt. Nam fl refluxus aeris hujus motus caufa roret, 1 in vacuo Boyleano, aut Torricelli corpora motum fuum con-tinuare non poffent, quod experientiae repugnat. 2. Aer an-terior non minus refiftit corporis projefti motui , quam lll0(1 propellere poflit ad tergum ejus refluens; cum nec plus aerts, nec majori celeritate ad tergum corporis projefli refluat,quasn loco emoveatur. 3. Si corpus projeftum ab aere ad tergura cjus recurrente propelleretur , rota , aut trochus circumactus motum fuum continuare non deberet •, quomodo enim ro«n? circum axem pulfam aer ad tergum ejus refluens impellet. Accedit quod aer impediat potius corporum motum , qii? promoveat, ut ex lapfu corporum iilo, qui in libero aere n . eum eo, qui in vacuo fit, collato difcimus. Contra altera: epinionem eft, quod fine ratione fufhciente afferajitur ab i"1' pellentibus in corpora projefta atomi illae fubtiles immlg^;ar.• Unde etenim iftud probabicur? fi corpora a folo pulvere n'-trato e torntentis bellicis, aliisve id genus machinis in tno-tum propnlfa motum fuum continuarent, fortaffis apud aiiqi'e"' Atomiftoe fidem aliquam reperirent •, at cum conftet a Rorr\ nis per roachinas ligneas faxa ingentis ponderis ad infiglie diflantiam projefta, aut e fundis ingenti celeritate corporapt0 pelli, quis e ligneis machinis , aut tundis atomos fubtiles e)05" modi in corpora projetla commigrare in animum inducat, torpora tam procul, tantaque ceieritate deferant l
Dissertatio Tertia. 231-
2do: Caufa motus contiauati in projeflis non eil vis inerciie a Newronianis admiffa , nec qualitas ulia abfoln<-a in corpore projeflo a projiciente produfta, neque folus DEUS in fcnfu Cartefianorum. Pars ima afferti conftat ex n. 112 , & feqq. quibus plura allata funt , propter quae hasc vis inertire mcrito rejicitur. Pars altera , omiffis , quae non pauca , nec levia adverfus hujus qualitatis naturam , caufam produftivam , & aftionem adferri poifent, inde conflat : quod fundamentum aferendi caufam motus continuati in projeftis e(Te qualitatem abfolutam a projiciente in proje&o produftam non aliud fit, quam quia, nifi dicatur e(fe talis qualitas, caufa ejus nulia af-fjgnari poffet. Hoc autem a vero alienum eft; nam probabi-lem ejus caufam mox adferemus. Et quamvis a nobis nu'la caufa motus continuati adferri poffet , adhuc non confequere-turillam effe qualitatetn ejusmodi; fed foium, aut effe illam reapfe qualitatem talem, aut aliquam aliam caufam nobis igno-tam; cum pro hac qualitate abfoluta nullum habeatur pofiti-vum argumentum. Phiiofophia melior odit multiplicationem entium, quorum exfflentiae in natura nullum eft pofitivum ar-gumentum. Partis tertiae ratio fit: quod Cartefiani ita DEUM folum velint caufam motus continuati in corporibus ; ut illum nec in ortu fuo ab alio , quam DEO effeftive haberi conten-jjant, caufasque fecundas in eo efficiendo non nifi caufas occa-(ionales effe propugnent cui opinioni contrariam , tanquam_s probabilinrem hucusque tenuimus.
9=* i1'0' Caufa motus continuati in corporibus proje&is , Jat qaomodocunque impulfis , efl impulfus ille , qui ipfa ad motum certae ceieritatis determinat; neque ulla alia caufa fe-r^nda sd hunc motum fuum continuandum ipfa opus habent. Aiierti pars prior probatw. Sine impulfli ad motum , corpora "lotum non inchoant; impulfu vero ad motum , nifi adfit-s 1Qidpiam, quod eorum motum impediat , illa motum fuum ^ntinuant. (n. 371.) Infuper impulfut,quo corpora ad motum . etcrminantur, continuatio motus ita commenfuratur, ut quo e major eft , majori & ipfa celeritate , & diutius motum uni continuent; & quo ille minor, continuent minus, quem-experientia quotidiana certum eft. Unde & ipfi, jj^ dlutins a corporibus impellendis motum continuari volu-Proc' 1G0 va''c"ore impulfu folliciti fumus. Sic ft pilam Lu Pr°ieftam cupimus , manum retrahimus , quo celeriore animT 1V' one '"am m motum impellamus *, quin & ipfa toluiVa rationis expertia natura duce , quo majorem falcum Jd m ' 60 ma8's fe & retrahunt , ut fic magis fuum corpus Jd rti°tUrn lmPellaiu* Impulfus igitur ifte corporum, quo illa otum determinantur, elt caufa aliqua motus continuati.
Pro-
PHYSTCiE GeNERALIS
380	Probatnr & altera pars afferti. Ex n. 571. corpus in .riottf pofi.tum fe ipftm ad quietem determinare non poteft, eftqi; motus ftatus quidam ejus exiftendi , & modus non fecus, a-quies, aut figura aliqua; fed ad hoc, ut corpus ftatum quici fuae continuet, aut fua in figura perfeveret, non eget cauf, aliqua, quae hanc continuationem qnietis, aut figurse in ipfo etficiat; at fatis eft illi ad continuandam quietem, aut figuram caufa illa, quae ipfum ad quietem determinavit , aut figuram illi imprefiit , & quod non adfit caufa, quae ipfum de datu quietis deturbet, aut ejus figuram immutet; igitur & corpus ad motum per impulfum alicujus caufae determinatum, uthunc ftatum fui motus continuet, opus non habetaliqua caufa, quae hujus ftatus ejus continuationem efficiat; at fatis eft illi ad hunc continuandum caufa illa, quae ipfiim admotum certoe ce-leritatis determinavit , & quod non adfit cauf3 , quae ipfum de hoc ftatu motus deturbet. Ratio hujus ulterior eft , quod Author naturae lege a fe fancita, & per obfervationes conti. nuas fatis nobis manifeftata corpus unumquodque in eo ftatu confervet, in quo eft; donec ab agentibus creatis de hoc fuo flatu deturbetur. Unde fi corpora femel per impulfiim alicu-jus corporis ad motum determinata a corporibirs occurrentibus fiio in motu non impedirentur, illa continuo in eo perfevera-rent, ut fuperius eft diftum.
381	Corol. Ex his confequitur nos fimiliter differere poffe de motu corporis, ac de ejusfigura e.g. rotunda. Haec peragen-tia naturalia ordinarie in corporibus fucceffive deftruitur; lic deftruitur & motus. 2. Quemadmodum figura majoris, aut minoris rotunditatis corpori tribui, ita magis illa , vel minos illi adimi, vel etiam penitus tolli poteft; fic pariter ut motus corpori major, vel minor per impulfum communicari, ita etiam magis, vel minus in illo is debilitari, vel etiam penitus ex-tingui poteft. 3. Sicut figura femper,in corpore perfeveraret, fi agentia naturalia ipfam deftruentia abeffent; fic & 5orPus continuo in motu perfeveraret, fi in vacuo moveretur, in qu0 corpora ipfum a motu impedientia, communicationeque motuS fibi fafta motu ipfum fpoliantia praefentia non elfent. 4-J"* cut figura , ut perfeveret in corpore , alio opus non habet, quam uc DEUS ipfum hoc in ftatu, in quo eft , confervet; fic & corpus, ut in motus ftatu permaneat, alio opus non ha-bet, quam ut DEUS illud in hoc confervet.
Ex his quoque patet, cur , quod Gaffendus O aliique te-ftantur , lapis demilfus ex vertice mali navis adeo ceieriter motae, ut intra hon: quadrantem leucas quatuor conficertt,
aeque ad pedem mali deciderit , veiut fi ea quievilfet '■> ltem
<ur
a) ipift, ad Putssnui»,
Dissertatio Tertia. 233-
cm fagitta ex arci perpendicularirer furfum propul/a in navi plenis velis currente ad eundem locum reciderit ; demum cur Academici Florentini »-> experti fint globum ferrenm unius librie ex tormento perpendicularicer excufTum non nifi in di-Jantia 4 cubitorum a tormento recidilfe quamvis mach'na-3 currnlis, in qua hoc tormentum perpendiculariter ereftum fue-rat, afex equis celeri curfu raptaretur,& interea machina cur-rulis a loco explofionis 64 cubitos recelferit. In primo fjqui-dem cafu lapis navi v.efUrs , manuque adhuc tentus motum eam in partem, in quam navis vehebatur , habuit a navi fibi communicatum , quem in illo permanere oportuit etiam, dum e raanu emilfus gravitate fiia ferebatur deorfum , cum nihil ad-fiierit, quod illum defirueret. Motus ille aeque celer in Ia-pidefuit, ac fuerit in navi •, illum proinde demiffum .tque ad pedem mali decidere oportuit , velut fi navis quieviffet. Si-militer difcurrendum eft de fagittae, ac globi relapfu in ac cafu. Dum enim fagitta ab arcu , ac globus a pulvere furfum propellerentur, ac a fua gravitate fiibinde reciderent; motus horizontalis, quem fagitta fibi cum navi , globus cum [tiacbina curruli communem habuit,in iis perfeveravit; ac pro-inde, ut infra de motu compofito aftwi videbimus, dum fa-gitta, & globus furfum , deorfumque ferrentur, fimul in eam partem , ad quam navis , & currulis machina , movebantur. Qnod autem globus in difiantia 4 cubitorum a machina curruli deciderit, inde eveniffe dici poteft , quod ab explofione non mnil celerius haec a£ta fuerit.
SECTIO SECUNDA.
De affedionibus & impedimentismotus localis.
EX affeftionibus motus localis quaedam funt omni motui Pmpris, aliae quibufdam fi)lum convcniunf, prioris ge-neris funt : direftio , velocitas , quantitas ; pofterioris: J"1'3? J? > refra&io, reflexio, commumcatio. Frius de iliis, JI11 ae his , ac impedimentis motus erit fermo.
Qpid fit direflio motus, quotuplex, & unde hsbestur in corpore?
ad ,
mum: Direflio motus eft determinatio eius, quod 5O2
_ 1 _ _ _ 1 _ _ .-> _ n 1	I • _ n ■ _£f' n.: - V
movetur, ad certam plagam. Re6>e haec direftio affeaio PJ. r	Gg	com-
1) Tent»m. Expei, Natm. Part. 2.
i5»a	Physic^; Generalis
communis motus dicitur. /tffeflio quidem ideo ; qnia qnsvis determinata direftio a motu corporis abeXe poted ; deinde quia poteit augeri , vel minui rnotus al cujus corporis, quinid. circo ejusmutetur dirc£bio. Commums autem affeflio ideo refte dicitur; quia nullum corpus movetur, quin ejus motus conti. nuo ad certam plagam dirigitur. Obfervandum hic, quod ii. reflio, & determinatio pro eodem ufarpentur. 2. Quod linea, juxta quam corpus in motu pofitum movetur , (eu quam cor-poris centrum motu fuo defcribit , iinea direflioms nuncupetur. Sic refta A C( Fig. 2 j Tab. 3 ) quae defcribitur a centro A corporis A , dum movetur in locum C , eft linea dire&ionis motus ejus.
Rt. ad alterum: Dire£tio motus alia eft fimplex, alia com-pofita. Iila eft , quae ab una caufa , ejusque verfus certum terminum in pulfu dependet, ut fi librum manu verfus ortum moveas. Haec eit, quae a pluribus caufis , harumque impulfi-bus ad diverfas pbgas , non tamen e diametro oppo. ficas obtinetur. Hujufmodi direftio habetur, fi rapidum fln. men quifpiam cymba trajicere vclit. Ille enim remis cymbam in adverfiim littus, aqua vero fecundum fuum curfum impel-lit. Ex quibus impuliibus enafcitur dire£tio , qua cymba nec direfte in adverfum littus , nec fecundum flumen , fed media quadam via movetur.
ad jtlum: Dire£tio motus in corpore habetur ab im-pulfu eodem, a quo habetur & motus. Cum enim direftio motus fit ejus affe£tio , a qua caufa ipfe motus , ab eademJ etiam haec ejus affe£tio efficietur; cum alioqui corpus nonpof-fit ab aliqua caufa impelli ad motum, quin fimul ad motum verfus aliquam plagam faciendum determinetur.
Caufae porro, quae corpora ad motum propellunt, vocantur potentia, aut vires motrices. Poteft autem corpus impelli ad motum vel ab una praecife vi, vel a pluribus. Dum a plori-bus impellitur, vel ab iis impellitur eadem dire£tione, utcum in allato fupra exemplo lapis & gravitate , & impulfu manui
verfus centrum propellitur; vel non eadem.' Si primum;vi-
res erunt prorfus confpirantes , atque idcirco permodum unius vis confiderari poffunt. Si alterum; erunt vires oppofita , e*; que vel oppofita direfle, & e diametro , vel oppofita oblique. Dr refle oppofita dicuntur, cum corpus determinationibus e d;am£-tro oppofitis urgetur; ut fi corpus O vis A ( Fig.2+. Tab.jJ dira£tione O C, & vis O dire£tione O D impellat. Oklf oppofita dicuntur, fi corpus direaionibus quidem diverfis, M non direfte oppofitis impellant; ut fi in eadem fig. corpus u vis G direaione O H , & vis F direaione O E impelu®'
Ytres oblique oppofitae pro confpirandbus habentur, eoque nJ'
§lS
Dissertatmo Tertia. 24<)
glj illaf confpirantes d cuntur . quo angulus carum direclionis eilminor. Venit autem nomine anguli tfiredionis angtifus ilie, qnem in termiao motus. a quo conftituunt re£l« , fecundum ijuas a duabus fimul viribus corpus ad motum dirigitur, ut fi j vi G per reflam O H, & a vi F per re&am O E corpus O impellatur ad motum, angulus E O H eft angulus direBionis duarum virium G, & F. De viribus autem direfte oppofitis nanc expofitis hic quredam propofitiones demonftrari poiTunt.
Prop. i. Si a duabus viribus aequalibus direfle oppofitisjgj torpus ad motum urgeatur, illud neutrius impulfui obfequitur, at immotum fuo loco perfiflit. Demonfl. Hac in hypothefi torpus 0 ( Fig. eadem) quantum urgetur per vim A direftio-ne 0 C, tantum urgetur a vi B dire&ione O D priori e dia. metro oppofica \ illud iaitur neutrius impulfui obfeuui poteff; at potius immotum perhftet', nulla fiquidem ratio eft, cur hu-jus potius, quam illius impulfui obfequatur*, ac proiude vires hae binae sequales hoc in cafu fe penitus elidunt.
Prop. 2. Si corpus aliquod a duabus viribus dire£te oppo- jg^ Gtisad motum urgfatur, illud movetur exceffu , & fecundum direftionem praepolientis. Demonfl. Sit vis A ( Fig.eadem) major exceffu X, quam fit B ; cum vires aequales ad mo-tnm urgentes juxta propofitionem praecedentem fe fe penitus tlidant, corpus O perinde fe habet hac in hypothefi, velut fi tantum a potentia X fecundum direftionem O C urgeretur ; iliud igitur, & quodvis aliud fimiliter vi — X fecundum hanc direttionem moveri oportebit.
Scbol. Cum omnium corporum aftio in motu illorum in aaud corpos fitafit, ("Metaph. n. i6j. ) neque ullum ex iis eiplum ad motum determinare valeat, ( n. j^o) at movea.
aliaque a fe difiinfta moveat motu fuo aliunde accepto; anire(lum eft vires corporum motrices omnes fitas effe in otu eorum, quo ipfa motn fibi communicato movcntur, alia-Jp wrpora movent, atque eam ob rem illa corpora aequalium tus1Um' aut ®quales vires motrices deberedici, quae aequalimo-
quantitate (de qua infra) gaudeat •, quare fit prjjj^f" ^i ^ina corpora non elaftica pari motus quantirate ^gg tum 'f ^'re^i°nibus e diametro oppofitis concurrant , mo-fcy.u7 continuare definunt. Nam bina haec corpora ex tDs "nt vires motrices aequales in horum corporumparimo-metr0antliate ^t3e' ^ ^0* vires xciliales d reftionibus e dia-iquaje°PPolltis concurrant. illae fe fe eiidunt. Si enim vires tiUlIld5 efe elidunt ex prop. dum corpus quoddam ter-^dentf n'bus e dMmetr0 ppp°fitis impellunt, hae certe pel]u et'am, dum his direftionibus concurrentes fe fe im-atque in fe mutuo agunt. Cujus ratto ulterior eft;
Gg a	quod
Phystcje Generalts
qnod ia hoc cafii utrumqae corpus ia alterum loco deDelleadntn .-cqualiter motu fuo agat,utrumque alteri sequaliter motufuorefu ftat;acproinde ratio noa fit.cur alterum alteri locum concedatpo-tius.quam non cedat. Addidi fi bina corprra non elaflica.Dice-tur enim fuo loco eladica corpora pari motns quantitate pne-dita in hoc cafu ob elafticitatem fuam direftione, qua concur. runt, regredi.
Prop. 4. Si bina corpora non eladica mot-ts qlantitate di-385? fpari prsdita direfiionibus e diametro oppofitis concurrant, illa movebuntur (olo excelTu mot is qnantitatis fecundum dire-ftionem motu prnepollentis , ita ut excefus hic motus inter utrumque ex aequo dividatur. Propofitio hEc fimiliter ex ter-tia, ut fccunda ex prima facile demonflrari potefl;.
§. I I.
Ojiid Jftt velocitas motits, quotuplex, &1 unde determinanda ?
13 EIp. ad 1 mum: Velocitas motus quid fit , melius fere abs-
390	IV que, quam ex definitione intelligimus; poteft tamen dici elfe affeilio motus inde emergens , quod is per certum fpa-tium determinato tempore perficiatur.
Corol. Nullus motus eft, qui non per certum fpatium de-terminato tempore perficiatur ; nullus proinde etiam eft , cul lua velocitas defit. 2. Cum nullus motus fit, cui fua velocr tas defit; per motum tardum intelligi non potefl , qui abfo-lute talis, five omnis celeritatis expers fit; at potius, qui al-tero minus velox, aut, ut communiter tardum nominare con« fuevimus, qui non multum velox eft. j. Cum certum fp1* tium determinato tempore breviore, aut longiore , aut deter-minato quovis tempore plus, aut minus (patii corpus percur-rere poftit; patet velocitatem motus afFe£lionem variabilem effe; cumque minus ex velocibus nullus affignari polfit, <1°® non minus velox; neque magis ex velocibus, quo non magis velox dari polfet; terminos velocitati motus figere non p0'" fumus.
Ad alterum Velocitas motus alia eft abfoluta , ali» 3PI fpe&iva. Prioris nomine venit , qua reapfe motus praedituS cft, atque ex communi temporis menfura aeftimatur; ■ ut ve-locitasmotus globi intra t' fpatium 12 perticarum conficientis-Velocitas motus refpefliva eft, quam motus unius corporis ad veiocitatem alrerius habet.
fy. ad jtwn; Ut velocitas motus abfoluta, quanta fit.
391	terminetur, adfpatium, quod mobtle percurrit, & tempaS'
Dissertatio T e rtt a.
qno hoc (patium percurrit, advertendum eft. Ncutrum cnim feorfim, utrumque autem conjunftum eam determinare pntefl. Qtiam enim ideam velocitatis habebimus , fi audiamus corpus quodpiam pedes 100 decurri(Te , aut fi audiamus corpus mo-tamfuiffe 2 ? Habebimus autem ideam velocitatis abfoiut-e in-fignem, fi audiamus corpus unum intra 2 pedes ioo ; alterum intra 4" itidem pedes ioo-, tertium vero 2" pedes joo per-curriffe, faciieque inferemus velocitatem primi duplam fuilfe fecundi, & velocitatem tertii fuilfe triplam primi. Q_are fpa-tium, quod a corpore percurritur, & tempus , quo illud per-curritur, adeo nos de velocitate abfoluta edocent; ut ex ea in uno, & altero corpore expenfa facile etiam de velocitate re-fpeftiva motuum pronunciare poflimus.
Pro velocitate refpe£liva in corporibus determinanda lgy quentes regulae fervire polfunt	'
Si tempora, quibus dua corpora movemur , (tnt cequalia, ttlocitates eorum erunt inter fe, ut fpatia ab iis decurfa, Sic fl in exemplo modo allato unum corpus intra 2" pcdes 100 , alte-rum intra idem tempus pedes conficiat 300; erit velocitas pri-mi ad velocitatem fecundi ut 100 ad 300; 100 ad 300 ita fe habet, ut illud triplo ab hoc fuperetur ergo etiam velocitas primi ad velocitatem fecurtdi ita fe habebit, ut a velocitate fe-cundi triplo fuperetur. Ratio porro legis eft: quod cam ve-locitas in corpore defumatur ex tempore , quo movetur , & ipatio a corpore intra datum tempus decurfo , fi eodem tem-pore duo corpora moveantur, eorum velocitas per aliud differ-renequit, nifi per fpatium.
ida: Sifpatia, qua duo corpora decurrunt, funt aqualia, erunt jp^ 'mm vekcitates, ut tempora ; fed inverfe •, id eft : ut tempus Pr|mi corporis fuperat tempus ifecundi, vel ab hoc fuperatur; «Jvdocius fecundi corporis fuperat velocitatem primi , vel ' 'lla fuperatur. Patet res in exemplo jam allato, in quo po-^imus corpus primum , & fecundum percurrere pedes 100; Qtempus primi effe 2" , fecundi autem 4". Quemadmodum ,n"P tempus fecundi ita fuperat tempus primi, ut fit hujus .UP um '■> ita vice verfa velocitas primi fuperat velocitatem fe-
ndl> ut fit hujus dupla. Ratio legis eft fimilis priori. t 'tU' duo corpora inaqualibus temporibus inaqualia fpatia per gp^ [„. ' eorw» velocitates erunt inter fe, ut fpatia per tempus dtvi-<)uoHHU3E reSu'a etiam in fuperioribus cafibus valec. Sic fi intra ^	intra 2" percurrat 6 perticas ; alterum aurem
f, * perticas 12, eorum velocitates erunt aequales. Nam quot tUf 6 Per 2 » q"0^ erit 5 i & fi 12 dividatur per 4, des US 'tl(|em erit b Si unum m°biie intra 2" percurrat pe-9Jo) alterum intra 3" pedes ; velocitas prrmi erit ad
Gg j	vc.
ip8	PhYSICjE Generalis
velocitatem fecundi, ut 10 ad 17. Quotus enim indicatj, quot pedes mobile temporibus fmgulis percurreret. Ac pro. inde , ut in primo cafu utrumque mobiie finguHs minutis fe. cund'S percurret tres percicas ; fic in fecundo mobile primum fingulis fecundis percurret pedes 10 , & alterum fingulis fe-cundis pedes 17.
§. III.
Quid fit quamitas metus , quotuplex , unde UJa in cnrport teftimanda i
356 A D imnm tj.. Motus quantitas eft id , quo motus quiiibet J\. cum altero comparatus illi velaequalis, vei inaequalised Corpora non nifi motu alia corpora movent,nec fecus.nifi motu fuo agunt, ut faepe diclum; tantoque illa alia corpora magis mo-vent, in illa agunt, quanto majore motu pollent hinc qni-dam motus quantitatem elfe dixere vim , qua corpus alia cor-pora f:bi occurrentia movet. a) Alii, qui vires quafdam iafi-• tas a corporum motu difiinftas in iis exiftere arbitrati funt, motus quantitatem dicunt effe: valorem il/ius virtutis corpori in-fitce , per quarn ipfum corpus vel reapfe movetur , fi nihil impeiU menti ad/it, vel moveri nititur. Virtutem hanc infitam, five_» motus quantitatem, vocant etiam momentum, appellantque il» lam Leibnitzium fecuti vim mortuam, fi afluali motui.in corpore conjunfta non fit; fi huic conjunfla fit, vim vivam, ut in Me-taphyfica diflum.
fy. ad alterum : Motus qnantitas alia eft abfoluta, alia refpt-ttiva. Illa eft, qua reipfa corpus praeditum eft; haec eft, qoam illud comparate ad alterum corpus obtinet.
397	ad jtium. Motus quantitas five abfoluta, five refpefiiva
ex maflae quantitate in velocitatem du£ia eft aeftimanda; itallt eo majore femper motus quantitate corpus praeditum cenfeator» quo majus eft produftum ex velocitate ejus in maffam duaa-Declaratur boc adertum. Dum corpus quodpiam direciione da-ta certa velocitate fertur, omnes illius partes eadem velocitatc feruntur, velocitasque illius per omnes ejus maffae particulaselt diftributa; fed fi illa per omnes ejus maffae particulas eft ftributa , non aliter motus ejus quantitas aeftimari, ac determ)-nari poteft, quam per velocitatem in omnes maffae ejus par"' culas diftributam , adeoque toties fumptam , quot in iilo ma»® particulae exiftunt ; five, quod idem eft , per velocitatem m maffie quantitatem, vel contra duftam; ergo. Sic fi maffa c°r' poris A contineat 1000 particulas maifae, moveaturque 2%a'
i) r.Rcga;»lr, Tom, j. Entict, 7.
DrSSERTATIO TERTIA.	239
dibus velocitatis, erit illius motus quantitas roao duclum in t, nempe 2000. Si corporis B maffa contineat particulas jooo, moveatnrqne gradibus 4 velocitatis-, ejus motus quantitas erit jooo du£lum in 4 , five 12000. Quia vero malfas qwantitas fecundum le nobis ignota eft, ioloque ex pondere fuo innote-fcit; ut motus quantitas in aliquo corpore determinetur, ej ts velocitas in pondus ejus duci debet. Sic fi globus trium libra-rum movealur velocitate intenfa ut duo; multiplicanda funt j per 2, ut obtineatur numerus 6, qui exprimet quantitatem mo-tus illius globi.
Corol. Cum quantitas motus in corpore ex mafla ejus in ve- 39S locitatem, aut hac in ejus maffam dufta obtineatur-, confequitur motus quantitatem aequalem fore in corporibus toties , quoties ma(Ta eorum in velocitatem, aut hsc in maffam dufla produ-ftum dat aequale. Hoc autem datur non modo cum ma!fa_» , & veiocitas unius cft aequaiis malfae, & velocttati aiterius-, ve-rum etiam cum tantum fuperat corpus unum maffa alterum, quantum ab altero velocitate fuperatur, & viciffim, ut eft ma-nifeftum. Sit enim corporis A maffa 4 lib. velocitas j 0 ; cor-. poris B maffa j lib. velocitas 40 corporis C maffa 2 Iib. ve-locttas 60 , corporis D malfa unius lib. velocitas 12°; in his cafibus omnibus produ£tum erit 12.
2. Confequitur toties motus quantitatem fore innequalem in 359 corporibus, quoties maffa eorum du£la in velocitatem produ-ftum fuerit inaequale. Pro ratione porro hujus inaequalis mo-rus quantitatis determinanda fequentes regulae ferviunt. 1. Si iuo corpora pondere inaqualia aquali motus celeritate feruntur, eorum "Kitus quatttitates funt inter fe, ut pondera. 2. Si duo corpora pon-dtre aqualia inaquali motus velocitate feruntur, eorum motus quanti. tttes funt inter fe , ut velocitates. j. Si duo corpora inaqualia itta• quali velocitate ferantur, eorum quantitates motuum erutit in ratione mpofita expondere, & velocitate; fivc habebunt fe inter fe, ut Produfta ex utriusque velocitate du£ta in futim pondus. Sic fi "num e corporibus fit lib. 1, velocitatis 30 •, alterum lib. j. velocitatis 40 ; unius motus quantitas erit ad quantitatem alte-rms, ut 6 ad 12. Haec porro oflendunt notum nobis eife opor-tCre pondus, & velocitatem unius , & alterius corporis, ut de-cernere pofTimus, quam habeat rationem quantitas motus unius ad quantitatem motus alterius.
}. Cum corporis motus, hujusque quantitas vi motrici, feu 400 impulfbi moventis' ex alfe refpondeat; aequalis motus quantitas m c°rpore etKcienda aequalem, major majorem, minor minorem 'mpulfum fibi depofcet; atque eam ob rem, cum certus impul-Us requiratur, ut corpus unius librae ad 100 pedum diftantiam Promoveatur; duplo tanta vis, duplusque impulfus in potenti»
mo-
240	Physicje Generalis
movente requiretur, ut idem corpus sequali tempore ad dlftan-tiam pedum 200 promoveatur; dupla etenim prioris hic qnan. titas motus efficieuda erit. 2. Sequitur tantam vim, tantum. que impulfum necelTarium e(Te ad promovendum corpus unius librae intra 1" ad difknciam pedum 4., quantus requiritur ad promovendum corpus duarum librarum ad didantiam ped. j; 3. Quantus impulfus requiritur ad corpus lib. 10 transferendum inrra 1" ad diftantiam pedum 30 , tantus requ>rittir ad corpus lib. 20 transferendum intra idem minutum ad diftantiam ped.r5. Sic difcurrendum de aliis fimilibus. Hic di£lis innititur Sta-tica, & Mechanica. j 4. Cum motus quantitas ex celeritate inmaffam duftaexur. gat, corporumque a£iio tota in motu earum fita fit ; patet 1. cur globi plumbei pulvere nitrato fuccenfo e felopo ejefti tanta fit aftio in corpora, in qu;ie impingit. 2. Cur malleus ferreus fortius feriat, quam ligneus priori nequalis in volumine, quam-vis uterqne aequaliter a potentia impellatur. j Cur maileus li-gneus fortius feriat, quam ferreus, fi hic lente, ille veronimium impellatur. 4 Cur fecuris eo profundius in lignum penetret, quo celerius in illud impellitur. 5. Cur rotam lente motam facile, admodum veroceleriter motam aegre omnibus etiamvi-ribus a motu fiitamus, fi haec magna fit. t Schol. Motus quantitatem in corporibus aeflimandam e(fe ex velocitate limplici du£ia in eorum malfam non ambigebatur ante Leibnitzium ; at poftquam iile vires in vivas , & mortun diftinxiffet, mortuarumque quantitatem obtineri dixiffet velo citate fimplici dufta in malfam eorum, non vero vivarum; at ot harum quantitas obtineatur, earum maffam ducendam in qua-dratum velocitatis dccuilfec ; magna lis inter eruditos orta & de aeftimanda virium, feu motus quantitate. Leibnitzio adhxft* runt s' Gravefande, Muffchenbroek, Hermannus, Bulfingerus, Daniel Bernouillius, ¥/oIfius, Marchio Joannes Polenus in ?a' tavino Lycoeo Machefeos Profeffor celeberrimus', aliique non pauci •, contrarinm tuiti funt prceter alios Mairanus, Mac-Lau-rin, Juriuus, Dionyfius Papmus, Defaquilierins, Clarke, con-tendentes non eife rationem fufficientem recedendi a veteri vi-rium in corporibus aeflimandarum ratione. Qui argumen;.3 ntriusque partis , hancque totam controverfiam diftinflius no«e cupit, infignem de motu corporum differtationem R. P- ^ranC' Borgiae Kcri § g adeat. Nos ertim cum quanti.atem motusJ celeritate in maflam du£ia non diftinquamns-, nec ullas viresia corporibus motis a motn fibi communicato diilinRas agn°lcJ' mus, quemadmodum nec Cl. Anthor, quem laudavi , »gn0" lcit, non eft, cur de pnefente quaeliio.ne plura dicamus.
§.4.
Dissertatio Tertia. 241
§. 1 v.
Quid fit motus compojttus, quaque ratione perficiatur ?
HEfp. ad i«num conformiter ad fuperius difla: Motus com-IV pofitus eft , qui a duabus, pluribusve potentiis fecundum diverfas dire&iones, non tamen e diametro oppofitas corpus propellentibus habetur; five qui a dire&ione compofita (n 3 84.) depetidet. Exemplum hujus datum efi & n. 367, & dum de direflione compofita fermo etfet. Opponitur motui compofito motus fimplex, cujus nomine venit is, qui ab impulfu unius tantum caufae, aut duarum, fed verfus idem punftum corpus propellentium dependet. Hic femper reBus eft. Nam ex coroll. ad® n. 372 unumquodque corpus ad motum determinatum^» moveri debet eam in plagam linea refta, in quam ejus motus determinatus eft, nifi ab alio hanc viam mutare cogatur. Ex quo fequitur omnem motum curvum compofitum effe , quamvis non omnis reftus etiam fimplex fit, |ut mox videbimus.
Quaefito §phi fecundo fequentes propofitiones fuis cum co-rollariis fatisfacient. Prop. r. Si corpus quodpiam a duplici potentia direftionibus quidem diverfis , non tamen fibi e dia-metro oppofitis ad motum impellatur ; illud neutrius direftio-nem fequetur; at movebitur via quadam inter direflionem_» cnius,& alterius media. Patet veritas propofitionis experientia luotidiana , qua obfervamus corpora direftione compofita im-pulfa neque uni, neque alteri foli direflioni obfequi ; at via iuadam media intra eas moveri; fic etiam fi quifpiam fluvium rapidum trajicere volens remis cymbam direfte in adverfum lit-t»s urgeat, ad locum deftinatum non pertinget; fed nec fecun-00 flumine , qua cymbam aquae urgent, defcendet, at media luadam via inter duas has dire£hones ad littus adverfum ap-Nlet. Oftenditur affertum etiam ratione. Potenttae, de qui-blJs nobisfermo, cum fibi e diametro oppofitae nonfint, pe-jWusfe fe non elidunt; corpus igrtur, quod ad motum impel-'unt, illud
etiam ad motum determinabunt; fed non determi-"«mnt ad motum ea direftione , qua illud quaevis earum impel» Nam direflio, & impulfus unius obfiat , quo minus (e-Cun<iurn impulfum , & diredionem alterius feratur. Igitur ^vebitur via inter illas quadam media. Sic fi duae potentiae . K p (Fig. 24. Xab. 3. ) incurrant in globum O , quarum P"°r hunc direaione OH, pofterior direftione O E impellat; &obus O nec movebitur direftione OH; quia huic motui im-rUus potentiae F obfiat; nec movebitur direaione O E;quia ic motni impulfus potentiae G obfiflit; at potius viainterhas
linea videlicet O I fuum iter faciet. ^^«««r.Ri	H h	Prop.
i5»a	Physic^; Generalis
^O^ Prop. 2. Siduse poteatis corpus idem direilionibus divcrfis ita impellant, ut earum direftionis angulus ( n. fit re-£lus, ut fi globum C (Fig. 25. Tab. 3.) globtis A direflione A E; globus vero B diretlione B D impellat, globus C, & quodvis corpus fic impuilum motu fuo deicribet diagonalem C F parallelogrammi, cujus latus unum eft fpatium defignatum linea direftionis AE; alterum vero defignatum linea direftio. nis B D , quibus globus A, & B globum C promoveret, fi eorum unus extra confortium alterius eum impelleret. Alfertum hoc lequenti experimento probari confuevit: Sit planum verti-cale unius pedis quadrati	26 ) fax bafi infiftens: in B
fit punfhim aliquod fixum, cui anneftatur filum per trochleam A tranfiens fibi alligatum pondus D gerens ; trochlea A mo-veri polfit fuper duo fila metallina ex B in C parallele tenfa, ope fili alterius per trochleam C transeuntis. Inhocplano, dum trochlea A ex loco A in C trahitur, pondus D quantum horizontaliter, tantum perpendiculariter furfum propellitur, ac movetur; quare & diagonalem a b c de, quemadmodum fen-fns ipft teftatur, defcnbir.
406" Accedunthuic experimento obfervationes n. 382 allatae. Ii his enim & lapis e mali vertice perpendiculariter demilfus, & fagitta arcu, ac globus e tormento machinae curruli aptato emif-fus diagonalem adminus ad fenfum defcripfere , ut liquef, & gtobus quidem, ac fagitta tum afcendendo, tum defcendendo. Qui enim fecus fieri potuiffet, ut lapis ad pedem mali, fagjtta ad locum ex quo emilfa fuerat, globus non nifi 4 cubitis a machina curruii reciderent, fi non globus aeque , ac fagitta in afcenfu , ac etiam defcenfu, quemadmodum & lapis fuo in cala diagonalem defcripfiffent ? cum interea navis, & machina cur-rulis ad magnum fj>atium promotre fuerunt. Si vero iflhicim-pulfus horizontalis a machina curruli, & navi acceptus, & Per' pendicularis furfum a machina, & arcu acquifitus, atque per" pendicularis deorfum a gravitate obtentus etfecere , ut hsc cor-pora a duabis his potentiis ad angulum direclionis reftum i"1' pulfa diagonalem defiriberent; eam fane defcribent & alia. quoties illa ita impulfa fuerint, ut earum angulus direftionisi'
re^us'	n n.
407 Prop. 3. Si corpus a duplici potentia ad angulos rectosi •
pellatur, diagonalem defcribit parallclogrammi eodem temp • re, quo percurreret unum ejus laterum. Patec iftud experim2' to, quo fuperior affertio probata eft; nam pondus D j.n chinula defcripta eodem tempore diagonalem fuam defcri^ ^ obfervatur, quo unum ejus latus obfequens potentiae fe'arU,ie perpendiculariter impellenti percurreret. 2. Patet obferva^ lapidis e vertice mali demitfi, fagitts e navi, ac globi e ^
DrssERTATlO Tertia.	243
mli machina explofi; ntfi enim eodem tempore diagonales fuat hseccorpora defcripfiflent, qao iatusfui paralleiogrammi horizon. tale percurrifTent, cafu, quo folo motu horizontali hsc meta foilTent, futurum non erat; ut lapis ad pedem mali, fagitta in priftinum fuum locum, & globus 4 non nifi cubitis a curruli machina recidilfent. Ratio hujus hsc effe poteft: quod cum_a duae potentiae e diametro non oppofits ad corpus movendum concnrrunt, utraque motu fuo ita in illud agat, tempore fuis viribus commenfurato, velut fi altera nihil in illud ageret,
Ccrol. Ex his vero confequitur 1 : Qnod fi duae potentis 4°8 squales e g. globus A, & B (Fig- ) sequali motus quan-titate pollentes globum C ita impellant, ut eorum angulus di-re&ionis fit reflus; globus C defcripturus e(l diago.ialem CF quadrati CDFE tempore eodem, quo percurreret unum ejus latus, fi ab alterutro globorum impelleretur. Nam ex Prop.
defcribet diagonalem paralielogrammi , cujus latus unum edfpatium CE, alterum C D priori aequale; quse cum le ad angulum re£lum contingant, quadratum ut efficiant cum duo-bus aliis lateribus, neceffarium efi. Exprop. autem 3tia fi cor-pus a dupiici potentia ad angulos reftos impellatur, diagonalem parallelogrammi defiribit eodem tempore &c.
Confequittir 2. Quod fi iidem globi AB (Fig. 27) ea-409 dem motus quantitate" lati impellerent giobum C ita, ut eo-itoi direfliones efficerent angulum direftionis acutum E C D, globus C eodem tempore, quo latus C D, aut C E percurre-*"et> defcribet diagonalem CF. Contra vero fi iidem globi ea-dem motus quantitate lati impellerent globum C ita , ut eo-fum direftiones efficerent angulum direitionis obtufum E C D (28 ) globus C defcribet eodem tempore diagonalem_» quo is ab alterutro globo impulfus latus C E , vel CD Percurreret. Nam fi globus C impulfiis a globis A B aequa-|um virium diagonalem defcribit parallelogrammi, dum ab il-ls ita impeliitur , ut horum lineae direftionis efficiant angulum 'ectum, & quidem tempore eodem, quo latus unum percurre-ret. fi ab alterutro horum globorum folummodo impelleretur; 'atl° eft, cur is non percurrat itidem diagonalem parallelo-pammi, & quidem tempore eodem, quo latus unum percur-jCret ab uno folum globo impulfus , dum ab utroque ad angu-t?m acutum , aut obtufum impellitur ; cum alioqui ex propofi-tf>ne jma corpus duplici potentia impulium dire£lionibus non 1 a diametro oppofitis femper via quadam inter has dire&io-nes media moveatur.
re>fequitur 3. Corpus duplici potentia aequali diverfis di-410 imnir n°n e ^iametro oppofitis, ad motum impulfum vi Pullus ab his accepti nunquam tantum fpatii motu fuo con-
Hh a	fe-
244	PHYSlCiE Generalis
feflurum, quantum confkeret( fi ab utraque potentia fuceeffi-ve , aut fimul eadem d reflione u.iica impeilereturex adver-fo interd iin conficere etiam minus fpatii , qnam vi impulfus unius potentiae foSius conficeret. Ratio primi efl : quia fi fe. orfim fucceffive, aut fimul in unico punfto ab utraque poten-tia ad motum impel-eretur , illud conficerec tantum fpatii, quantum unum, & alterum latus parallelogrammi , a quibus diagonalis ejus kichoat , defignat ; nunc vero tantum folum. modo, quantum defignat diagonalis ; hoc autem , ut liquet, mintss eft priore; cum diagonalis parallelogrammi fempermi. nor fit duobus difti^ ejus lateribus fimul fumptis. Racio fe« cundi eft: quia in cafu , quo duae potentine ita corpus ad mo-tum impellunt; ut earum direftiones angulum direilionis etfi-ciant obtufiim , diagonalis parallelogrammi , quod ex his im-pulfibus xefultat, minor efe potefl, quam fit unum ejus late-rum, ut patet ex infpe£la fig. 28.
411	Ex his rurfus confequitur 4 : eo majore motus compoliti quantitate ferri oportere corpus per diagonalem parallelogram-mi intra idem tempus, dum a duabus potentiis aequalibus di« verfis direftionibus non e diametro oppofitis impellitnr; quo harum angulus direftionis eft acutior; eo vero minore , quo harum angulus direftionis obtufior eft. Eo fiquidem minor efl diagonalis in parallelogrammo, quo angulus direclionis efl obtufror; & eo major, quo acutior, ut fig. 27, & 28 infpetts fatis edocent.
412	Verum quaeres: quae fit ratio phyfica , quod ccfrpus a dua. bus potentiis aequalibus diverfis direftionibus impulfum eo ad majorem motum determinetur; quo angulus diretlionis poten-tiarum fe impellentium efl acutior , & eo ad minorem , qa0 ille efl obtufior?
Ratio haec elfe videtur, quod eo amplius dnae potea-tice corpus fimul ad motum diverfis dire&ionibus impellentes virium fuarum, feu fui motus elidant, quo angulus earum di-reftionis eft obtufior; eo vero minus , quo ille acutior; quam-obrem eo plus motus corpori a fe impulfo tribuunt , quo an* gulus earum direftionis ert acutior. Nam fi duae potentiae e.g« A &B (Fig.24) inter fe aequales ita in corpus O incurrant, ut illud direftionibus e diametro oppofitis impellant, penitus vires fuas eliduntj (n. j85) igitur eo magis etiam illas eli-dent, quo illarum angulus direclionis cll obtufior ; cum 05 magis illarum dirediones accedant ad oppofitas e diametr°-quo angulum obtufiorem etficiunt , ut patet. Ideo vero il'* vires luas penitus elidunt; quia corpus totum interceptum 00 impulfum faftum in ejus centrum in plagas e diametro opp0'1' tas aequis viribus urgent; igitur etiam , cum hse pofteriores e®
DrsSERTATTO Te-RTIA.
maiorem partem corporis dire£le iatercipiaat , iaterceptamqafi direflionibus e diametro oppofitis oequis viribus ad motum urgeant, quo angulum direfbonis magis obtufum efficiunt, eo amplins ex fuis viribus elident, quo earum angulus direftionis fcerit magis obtufus. Unie pars intercepta in hoc cafu nec moveretur, nifi cum reliqua carporis impulfi parte a viribus impellentibus non intercepta cohaefionem haberet. Qjiia vero plus virium fuarum potentiae impelientes didunt, quo earum angulus dire&ionis e(t magis obtufus , fequitur ex eadem ra-tione eo debere illas minus virium fuarum elidere, ac proinde ad majus fpatium corpus fuo impuifu determinare , quo iliarum anguius direftionis eft acutior. 2. Si potentiae duae, quae cor-pus quodpiam ad motum urgent ad angulum direftioni9 acu-tum penitus confpirantes fierent , corpusque unico in pun£lo verfus certam plagam impellerent, iliud idem intra tempus promoverent ad tantum fpatium decurrendum , quantum hoc decurreret , fi ab iis feorfim paribus viribus ad motum deter-minaretur; atque adeo corpus C ( Fig. 27 ) percurreret fpa-tium C E, CD, quod eft mulco majus diagonali C F; igi-tur cum potentiae eo magis evadant confpirantes , quo angu-lum direclionis habent acutiorem , confequitur eo per longio-rem diagonalem eorum parallelogrammi debere decurrere, quo Jngulus direftionis, quo impellitur, eft acutior.
Prop. 4. Si dune potentiae viribus inaequalibus idem corpus 413 direfiionibus diverfis impeliant, e. g. fi globum C (Fig. 29) impellat globus A dire£tione C E, & globus B dire£tione CD; diagonalis, quam ille defcribet, eo magis declinabit a linea dire£tionis C D potentiae debiiioris B , ad iineam dire-ftionis C E potentiae fortioris A, quanto haec illa fortior eft , "t exhibet figura citata. Ratio vero hujus eft: quia corpus ad °mnem motum indifferens a potentia validiore certa dire£tione Propulfum non amplius ab ejus dire£tione declinare pote(t_» , Suam ab illa per potentiam alteram impediatur; fi etenim illa Jbe!fet, illius dire£tioni prorfus obfequeretur ; fed ab ilia ea ^nius impeditur, quo iila priore debilior eft; ergo. n. .P- Si corpus a pluribus potentiis, quam duabus dire- 4r4 «lonibus diverfis eum in modum impellatur , ut ejus motus Vl impuifus ipforum fequi poffit , iftud mOtum fuum illis °muibus accommodabit, re£taque iinea movebitur , fed alia, <jl'am fi a duabus illarum praecife ad motum impelleretur; fi temm alia linea corpus moveri oportet , dum a duabus po-ei'tiis dire£tionibus diverfis impeilitur, quam fi praecife ab um arum ceru dire£tione impelieretur ; alia certe etiam moveri ud necelfe erit, dum a tribus , quatuorve impulfum fuerit, "Ulm fi foiummodo a duabus. Ut autem cognolci polfit, qua
Hh }	via
246	PffYStCiE GeNERALIS
via tali cafu movendum fit corpus , cognitis viribus potentia. rum, & earum dire£tion'<bus plura paralleiogramma defcriben. da funt. Sic fi (ut fig. 3 0 exhibet ) corpus C impelleretur a iblis globis A B\ iliud motu fuo defcriberet aiagoualem C F; verum quia illud fimul hic impellitur a globo D d reftionc CE; & quidem , ut hic affmo , tanta motus quantitate in illum invefto, qnanta eft globi A , & B fimul fumptorum; defcribendum erit novum parallelogrammum , cujus unum la. tus fit iegmentum diagonalis, qua globus A, &B fimul glo. bum C impellerent , tive linea C H alterum vero dire&io giobi D, atque hujus parallelogrammi diagonalis CI reprs-ftntabit iineam, quam giobus C hoc in caiu eft defcripturus. Similiter difcurrendum eft de potentiis quatuor , fi iiise penitus vires fuas in impulfi non eiidmt.
41 j Conjici autem ex modo diflis poteit, femper nos pofle de-prehendere , quanca motus celeritate , ac direftione corpus irotu compofito lit ferendum, fi fciamus, quse fit dire£lio fin-gularum potentiarum corpus ad motum determinaturarum-», quaeque illarum vires. 2. Conjici potcft : quod ficut quivis motus re£tus fimplex per diagonalem alicujus parallelogrammi exprimi, ita etiam a compofita directione tiuarum potentiaruffl efhci poteft, & contra.
Adv&tendum hic, propofitiones omnes, quas fecimus,Io-qui de motu compofito re£to , qui tunc fit, dum a pluribus potentiis diverfis direftionibus corpus ad motum decerminatut, polteaque ab iis fibi relinquitur.
416 ' Prop. 6. Si corpus ad motum a duabus potentiis ipfi contiuuo adhaerentibus direftionibus divcrfis urgeatur, quarum una altera fortior fit, aut fi poftquam ab una determinatur ad motum certa, rectione, fibique ab ea relinquitur; altera illi continuo adhre-reat, illudquc divcrfa a priori , non tamen e diametro oppo-fita direftione urgeat •, a corpore fic impulfo defcribetur l'"e3 curva. Nam & in priore cafu eam in partem , in qu2m 'or-tior urgebit potentia , corpus continuo moveri oportebit; » altero a dtreftione fua prima , qua moveri coepit , derlecter continuo debebit eam in partem, ad quam illud -pocentia con-tinuo in ipfum vim exercens impeiiet •, ex quo curvam a cor-pore moto defcribi necelfarium erit. Hinc corpora, cum l»a gravitatem fe verfus centrum terrae urgentem nunquam J]0 fibi prsefentem habeant , dum non perpendiculariter forl11 ( hoc enim cafu perpendiculariter recident ) fed oblique e<<'■ ' tiuntur; continuo curvam defcribent motu fuo , qu« a metris parabolica nuncupatur. Parabolicam hanc curvam ifthic demonftrari poffet, nifi demonftratio hxc , "t . 1 "V ris Geometiiae ftudiofis obvia eft , ita aliis captu dimcil'5
Dissertatmo Tertia. 24<)
rit, Parabola a globo e mortario emifTo maxima deJcribitur, fi ad illum ejiciendum linea direflioriis inter perpendicularem, Jthorizontalem media , feu cum horizonte angulum 4?° fa-ciens eiigatur. Aliae direftiones , feu majores anguio 4?°,feu minores, quae squaliter a 450 abeunt , ad parem diflantiam globum deferent; fic iibrato mortario ad 60®, & 30°, vel ad ■jo0, & 20° eadem meta attingitur, ita tamen , ut tanto ad minotem diftantiam giobus deferatur , quo magis a dire&ione anguli 45° receditur; tantoque fubiimior globi excuftio fiat , quo direflio verticali propior fuerit , quemadmodum exhibet ngura 31. De motu a gravitate caufato agetur etiam in-ferius.
Exhisdemum, qure hic de motu compofito di&a funt, 417 intelligitur; cur curru quantumvis celericer veHus , fi quid-piam furfum perpendiculariter ejiciat , iliud ipfi in currum , manusve projicientes recidat; item cur aiiquid e curru , aut navi celeriter ve£la ad deftinatum locum projeftum in eum non incidat, nifi ita iilud projiciatur, ut motus quoque ejus ratio inre proje£ia habeatur, quem iila a curru , navi, manuque fe projiciente communem habet. Denique cur exiiiens e curru itidem, nifi rationem habeat ejus motus , quem eum curru «mmunem habet, ab loco, in quem deftinat , aberret. Sal-tus ex curru celeriter veclo communiter periculofi funt.
$. V.
2!'<i Jit refrattio motus , quando , ac quomodo fiat , qttdtqui ejus
catifa ?
PEfp. ad 1 mum; Motus refradio eft inflexio, aut incurvatio, 4.(g JV qua corpus motum faciens ob majorem , minoremve me-quod obiique fubit, refiftentiam a fua, qua ferebatur, di-tetlione abfcedit.
, ad alterum : Quando refraflio motus fiat, indicat ipfa jjus definitio : Nempe refraftio motus fit foiummodo tunc, um medium , in quo fit motus , mutatur; ut cum corpus jjWum per aerem in aquam defertur, reliquumque motum in ■ae continuat; vei ex adverfo dum prius motum in aqua, ex Jc in aerem prodit, ac per hunc reliquum fui motus peragit. ?■ Reftaftio motus folum tunc fit, dum corpus motum fuum ciens per unum medium aiterum magis , aut minus motui e|iltens fubit diretlioue ad ejus fuperficiem obliqua , non vero , c.u,m direc\ione ad ejus fuperficiem perpendiculari in illud in-dlt- Primi autem ratio eft: quia fi per idem medium cor-r s motum fuum peragat, ratio non eft, cur in eo fubito ali-
cubi
i5»a	Physic^; Generalis
cubi lineam fuae dire£lionis immutet, viaque obliqua reliquum fui inotus peragat; imo neque iftud fieri a corpore poteft, ut liquet ex corol. 2. n. 372. Ratio fecundi eft prope eadem: quia (cilicet pariter ratio non eft, cur e. g. globus A (F g.jij perpendiculariter aquae injeflus ejus in ingrelfu unam potius, quam in alteram ejus- partem motum fuum defle&at, & non refla fua priore dire£Hone moveatur. Parem enim refiftentiam ab aqua ex parte B, & C patitur quemadmodum experien-tia ipfa confirmaf, modo aqua admodum prrecipiti curfi non feratnr, & corpus multum irregularis figaroe non fit, vi cujus a defcenfu perpendiculari prohiberi poffit.
419 Ad hoc porro, nt globus oblique proje£tus refringatur ab aqua, patet non debere effe ejus motum admodum obliquum. JsJam fi iftud accidat, globus ob refiftentiam aquae, quamilla ob fiiam cohaefionem, & gravitatem in eum in fe illatum ex-erit, in aquam non penetrabit, fed potius ob modicam,quam & globus, & aqua habet elafticitatem , refleftetur in partem adverfam ad angulum incidentiae aequalem1, ut vel lufus pue-rorum, quo lapillos planos in aquam oblique jaciunt, docet, Qiiemadmodum enim hi lapilli fuper aquam fubfultant , & non iilico merguntur-, verum tunc primum, dum motus. iniis fenfim extinguitur; ita nec globus e fclopo e. g. ejeftus in aqua mergetur, fed in adverfum littus fluminis refleiletur. Ex quo apparet jaculatione multum obliqua fa£ia in aquam flumi-nis aliquem in adverfo littore ftantem occidi poffe.
4^0 Ad 3tlum: ij.. RefraBio motus (fi luminis excipias) eale-ge fit, ut fi corpus ex medio rariore in denfius oblique incidat, illud declinet a perpendicnlari; fi vero ex medio denfioreifr cidat inrarius, declinet ad perpendicularem. Sic fi globus E per aerem latus in aquam A B C D (F;g. 33. ) linea direflio-nis E i incidat, ille ubi aqu3m contigerit, non progredietufi re£ia in F-, verum in ingreffu a perpendiculari p verfus fuper-ficiem aqune defle£let per lineam i G. Ex adverfo fi ilii que ex aqua egrcdiendum effet in aerem linea dire£iionis G'> is in egreffu non continuaret iter fuum linea dire£iionis G H, fed declina etverfus perpendicularem per lineam/' E. Refra«10' nem hancficfieri dubium noneft,ficqueillam fieri quoties obus ex fiftula ferrea exculfus aquam oblique fubit, Noletus a >coH? aliis experimento refte probat. Sit enim fclopus A (Fig.?w fulcro ita adftriftus , ut pluries etiam exoneratus dirediion£n1 non mutet, aut quadranti adaptetur, ut vcrfiis idem punctuf1 collineari eo poffit; tum opponatur huic vas BC.cui, neper' fbretur, aptetur alfer abiegnus benefirmus; dcmum exoner * tur fclopus primum vafe vacuo, poftea vero aqua impleto co' lineatione ra£h in pun£lum D in alferc defignatum; advertetu a ) Tom.1. U&. 4.	<lue
Dissertatmo Tertia. 24<)
que primum quidem globum venturum in punflum D , non irj fecundo cafu, verum in hoc ob refra£tionem globus incidet ali-quanto aldus, e. g. in E.
Innui refrafiionem luminis a lege aliata excipi oportere. Illa enim prorfus oppofito modo contingit. Refringitur ver-fcs perpendicularem , dtim e medio rariore in denfius , & refrin-itur a perpendiculari, dum e denfiore in rarius medium inci-t. Verum cur iftud accidat, inquiremus de lumine aihiri.
ad 4-tum: Caufa, cur globus oblique incidens in me-421 dium denfius ex rariore a perpendiculari, incidens vero e den-fiore in rarius ad perpendiculum refringatur, eft: quod ejus mo-tui magis obfiftat medium denfius, aqua videiicet, quam in ingreffu parte fua inferiore contingit, quam medium rarius, nem-peaer, in quo prius ferebatur, & adhuc fui potiore parte fer-tur. Sicut enim dum globus A ("Fig. 32. ) perpendiculariter in aquam decidit, ideo a perpendiculari non defleflit, quia aqua omnibus ejus hemifphatrii anterioris partibus aequaliter obfiftit; utfigura ipfa infpefta fatis docet; indeque non fitratio, cur ille in hanc potius, quam aliam partem defleftat; ita dum ob-lique in aquam incidit, cum per totum fuae merfionis tempus plus refiftentiae reperiat ejus hemifphaerii pars anterior ex parte °na, nempe B ( Fig. 34.) qua aquam contingit, quam ex parte altera , quae adhuc per aerem fertur, illum afua dire£tio-«ein eam partem defle£tere necelfe eft, in qua ejus motui mi-Msobfiftitur, novaque dire£tior«e verfiis E ferri oportet. Cum ejiim aqua fua cohaefione, & gravitate magis obliftens motui §'obi C, quam obfittat eidem aer, jure confiderari pofiit in prae-'enti cafii inftar potentiae globum C verfus A fua refiftentia im-Peilencis, globus C ex D verfus F impulfus hujus quoque im-Pulfui obfequi, atque eam ob rem a fua dire£tione aliquantifper uefleflere debebit; & quia tanto magis aqua ejus motui refi-"et. quomagis illi immergetur, donec fuo centro in eam mer-§Jtur, magis quoque motum ejus incurvari oportebit, quoma-S13 illi immergetur centro adhuc extra aquam exiftente, ficque Kntro jam merfus nova dire£tione motu compofito ex X in E «srertur. Jam quia idem globo accidit, dum is oblique ex a-;Qa emergit, illum verfus perpendicularem in egreffu defle£te-le neceffe eft.
CVo/. Cum giobus in aquam oblique incidens a perpendi 422 uan verfiis fuperficiem refringatur, fequitur infra pifcem ali-i antum colhneare oportere eum, qui hunc e littore trajicer?
et rr en'm ^ rac^'' 'um'n's ex aciua a P'fce in aerem j?,-e a perpendiculari refringantur, indeque altius, quam re-J' ' P°'ltum oftendant, iX giobus in ingrelfu aquae verfus
■>■'•• fh['c4 Gcner. P. J.	Ii	CJUS
i5»a	Physic^; Generalis
ejns fuperficiem defleclat, vaae iiluc coiiineatur, ubi is e(Te videtur.
§. V I.
Quid fit reflexio tttetut, aua lege fiat, quaque ejue cmfaf
423	\ D imum R. Rcflexio motus, feu tnotus reflexus eft regreffus J~\ corporis ab aliquo corpore., cui impaftum fuerat, neque tamen iilud aut penetrare, aut removere poteft. Corpus ejus-modi obex, aut obfiaculum motus audit.
ad aiterum: Reflexio motus fit ea lege , ut quem angu. lum corpus eificit incidendo in obicem, eum efficiat ab eo re-cedendo. Sic fi globus eburneus, aut pila in planum AB ( Fig. 36.) ex C incidat ita, ut ctim illo efficiat angulum re-flum, refleftetur ab eo eum in modum, ut fua reflexione iti-dem angulum reftum efficiat; fi vero in illud incidat ex D ita, ut cnrn illo efficiat angulum acutum DEB , refleftetur pariter ab eo ad aequalem angulum AEF in partem oppofitam. Hac ratione corpora mota refle&i, five planum, in quod corpus mo-tum impingit, fit horizontale, feu ad horizontem iuclinatum, aut etiam verticale, experientia docet, modo planum nonfit fua in fuperficie nimis fcabrum, & iniqualitatibus obnoxium, aut etiam hoc, aut corpus in illud impingens fuis in partibus impingentibus inaequaliter elafticum. Prior ex his angulis vo-catur angulus iticidentia, pofterior angulus reflexiotiis, acque hinc habet originem Iex illa motus reflexi, qua dicitur angulus nr xionis ejfe aqualis aagulo iucidentia.
424	ad 3t;um imo: Motus reflexi caufa in corpore noned j»'
lus ille impulfus, ac motus, five, ut hic dici amat, f'1"5 '"e impetus, quo illud in obicem impingit. Prob; Motus ille, I00 corpus impulfum in obicem immobilem defertur, fi ilM 111 hunc perpendiculariter, quapropter fuo centro impingat , ce-ftruitur, & in eo extinguitur; ergo ille folus motus rerlexi ca»" ia eife non poteft; cum etiam tali cafu motus reflexi den!lir: Ant. prob. Si corpori in motu pofito aliud corpus ejus mot° obfiffens , quamvis abeo mobile , occurrat, illud pro ratione j^ refiftentiae motum ejus imminuit; igitur fi illi obex Pen1^ immobilis occurrat, in quem illud perpendiculariter, 'eu Cj'. tro fuo impingit, hic in eo motum , quo ferebatur, perlltuS,", (fruet, & extinguet. Ant. conftat tum ex coroil. 3"° n" ac n. 374, tum experientia , qus conftans de hoc te(tim°n ^ perhibet. Sic, ut alia prstermittam , pendulum citius 2 ofcillatione definit, lentiusque ofcillat in aqua, qnatn u>
Dissertatmo Tertia. 24<)
cor vero, nifi quia aqua magis obfillit illius motui, quam aer ?' tonf. videtur etiam in dubium revocari non peffe. Nam fiait fe habet eorpns Ieviter obfiilens motui corporis moti ad partem ejus motus in eo extinguendam; ita fe habet corpus admodum ejus motui obfiftens, obexque penitus immobilis ad ejus mo-tum penitus in eo extinguendrm.
fy. ad idem qusfitum 2d°: Motus reflexi caufa in corpo- 41^ ribus eft elafticitas corporis reflexi, vel refieftentis, vel utrins-que fimul. ?rob. Quo corpora majore fimt eiafticitate prnedita, eo in illis in obicem durum impadis motus reflexos obferva-mus majores, & quo minore fiint praedita, eo minores, fi pari motus velocitate in fimilem obicem impingant ; & quse elafticitate prope omni carent, illa in obicem illata ab eo ne rcfleftuntur quidem; fic globus eburneus in marmor, chalybeus inincudem demiffus infignem reflexionern oftendunt, tantoque altius refiliunt, quanto ex altiore Ioco fuerint demifli; quia funt infigniter elaftici •, minns refle£tuntur globi ferrei, aurei, plum-bei in obicem impafti, quia minus elaftici; cera mollis , limus mollis non refleftuneur ab obice, fed impafta applanantur po. tius, quia omni prope elaflicitate carent. Igitur elafticitatem taufam effe oportet motus reflexi in corporibus. Nifi enim effet tjus caufa, ratio non foret, cur reflexio illi fefe adeo accomoda-let. Dixi vero vel refiexi, vti reflettentis. Nam modo alter-utrum horum elafticum fit, illius elafticitas motus rcflexio-Km efficere poterit, fi quidpiam non obftet.
Confir. Dum corpus elafticum in obicem durum, quam- 416 obrem etiam elafticum ( nullum enim ex notis duris corpori-™s eft, quod non aliquam elafticitatem habeat ) impingit; 60 impaftu vel utriusque , vel alterutrius partes comprimuntur, Jc compreifae fua elafticitate priftinae figurae vi majore, aut mi-Mre fuae elafticitati, ac compreffioni refpondente reftituuntur; ■giturcorpus a vi fua elaftica pro majore, aut minore fiii com-P'cffione per majorem , aut minorem impa£tum effecta etiam novum motum , reflexum videlicet , determinabitur. Ant. Cl'enfum eft n. 327, conf. inde patet: quod cum haec reftitotio Pr'ftin3e figurae in corpore per impa£tum compreffo fieri ne-, defmente etiam motu in corpore in obicem impa£to » aut obex corpori in fe irr.pa£to locum cedat, quo illud uarn figuram recuperare poffit, vel corpus impa£tum ab obice ^edat ^ hoc alterum (cum obex immobilis ponatur ) fiet; Ploque illo motu, quo obex , atque corpus impaftum, aut hoc lum figutoe priftinne reponetur, ad motum reflexum determi-j* ur. non fecus, ac id novimus ks pila, aut globo eburneo in fl"ordam tenfam demiffis fieri. Ut enim hic chorda ad fenfum £"tur, elafticitateque fua fe in priftinam figuram rellituens
Ii .2	pilam,
Ifl	PHYS1C& GENERALIS
p;lam , aut glnbum ad motum reflexum vi tanto majore ad an« gulnm lus incidentiae squalem compellit, quanto ex majore altitudine haec corpora in eam demittuntur-, lic etiam ad tanto majorem motum reflexum quodvis corp is impingens in obi-cem durum determinabitur, quanto majore motu ia illum fue-ritdelatum.
427 Corol. Cum ex modo diflis oorpora in obicem impa&a ab eo refleftantur, quantenus ipfa in obice duro, aut ipfa uaa, & obex comprimuntur , compreffaque vi elafticitatis priftinaf figurce reftituuntur, patet r : cur corpora etiam multum ela-ftica impafta in obicem mollem , ut ceram, limum , lutum, non refle&antur. Item cur non refle£latur globus tormenti in murum tanto motu inve&us, ut filicem , marmor, in quodia muro impingit, comminuat •, refleftatur vero ab hoc , fi ejus motus tantus non fit , ut his comminuendis fufiiciat. Nani in primo cafu obex mollis corpori elaftico in fe moto trans. pofitione fuarum partium continuo cedit , ienfimque cedendo per motus communicationem fibi fa£iam ejus motum extin-guit absque eo, quin ulla comprefiio peculiaris partium incor* pore elaftico contingat; quamobrem nec fua, nec obicis ela-llicitate ad reflexionem determinari poteft. Simile quidpiam evenit in cafu fecundo, cum filex, aut marmor comminuitur; ex adverfo dum haec non comminuuntur , fit compreffio in marmore , filice, cadem fit & in giobo ferreo; quaprr-ptercef. fante motu direfto globi.ille ab elafticitate fua, & marmoris, aut filicis refle£\i poteft.
4-8 Obfervamus vero corpora daftica in obicem impa£Ia mi-nore vi reflefti, quam impafta fuere; cujus caufie elfe poHunt 1. quod corpora non fint perfefle elaftica. 2. Quod gravitas eorum motum fenfim imminuat. 3. Quod motum itlorum impediat etiam aer, in quo fit illorum motus.
42P fy. ad idem quaefiti m jtio : Motus reflexi perpendicula"' caufa proxima eft fola elaftidtas ; obliqui vero naec, & motus corporis dire£tus. Pars prima hujus alferti patet. Nam ex refponfione priore caufa hujus motus eft elafticitas , & eX n. 424- motus direftus ejus caufa elfe nequit; ille etenim n°c in cafu penitus extinguitur; neque aliud , quod ejus caufa i"» apparet; ergo.
Pars altera prob. Dum globus e fiftula ferrea pulvere m-trato admodum oblique adverlus aquam ejicitur ; bicque * aqua in adverfum fluminis littus refle£Iitur , ( idem eft de l3' pillo oblique in aquam ja£to, ac fuper illam fubfultante} v' quoquam diffitente, motus reflexus habetur non a fola e'a V tate aquae, ac globi, fed una, & peculiariter a motu ejus & redo; igitur & omnis motus alterius reflexi ad angulum 00
Dissertatio Tertta. ifj
qtium caxila motus direftus futurus eft. Conf. pt-ob. Ideo ii primo cafu motus dire£lus eft caufi motus reflexi , quia illo in globo adhuc perdurantc globo nova determinatio ab eladi-citate aquae, & quadam etiam fua ob levem compreflionem_» advenit; ob quam, & priorem dire£tionem motu compofito, direflione nova ad angulum fimilem incidentine illum moveri oportet. Sed idem contingit in omni alio motu reflexo obli-quo. Dum enim adhuc corporis centrum cum aliis partibus non compreifis eft in motu ( tali fiquidem cafu corpus centra inobicem non impingit) partes ejus, ac obicis, fi hic elafti-cus fit, vi fuae elafiicitatis figuram recipiunt, corpus dae&io-Re perpendiculari reprimunt, ex qua, & motus direfti dire-ftione fit motus novus compofitus , corpusque motu reflexo ad angulum incidentiae aequalem defertur; ergo.
Confir. Si motus dire£lus in corpore penitus extinguere'430 tur, non accideret, ut eo ftmper majore celeritate corpus ab obice refle&eretur, quo in illud obliquius impingit; atqui hoc fit; igitur in illo motus dire£lus non extinguitur , tantoque minus in eo extinguitur, quanto magis oblique corpus in obi-cem impingit. Cujus ratio haec e(fe potefl: quod, quo magis oblique corpus in obicem impingit, co minus ex corpore in obicem incidit. 2. Quoties corpus oblique in obicem impin-git. illud in adverfam fuae incidentiae partem reflefiitur; fed hujus non alia eft ratio , quam quia motus dire£tus adhuc in Wperfeverat, qui quantum per obicem , novamque determi-nationem ab eo vi elafticitatis acceptam licet , priore dire£tio-ne. motu nempe compoflto corpus defert.
Corol. Cum caufa motus reflexi perpendicularis in corpore^jj 'it fola elafticitas ejus, aut ejus , & ettam obicis; ratio appa-cur perpendiculariter corpus ab obice refleftatur, dum in nunc perpendicuiariter incidit, modo aliquod impedimentum ex parte figurae corporis , aut ex aiiis fiipra n. 42 i indicatis cauus huic perpendiculari reflexioni non interveniat. Dum emm corpus in obicem perpendiculariter, feu ad angulos com. parate ad planum ejus re£tos incurrit ; iliud motum fuum to-tu«i hnea fuae dire£lionis fervata compreflioni partium fuarum, ut harum, & obicis impendit; hic ubi in illo extinguitur, elaflicitatis figura per compreflionem amilfa recipitur;quam-°tem partes ilhus, & obicis comprelfae motu e diametro op-F ito move.itur ; fed hae hoc motu moveri nequeunt , nifl orpus, quod in obicem impegit, ab obice recedat; Cn,426) bunt' ^	motum e diametro oppofitum determina-
t Cum motus reflexi obliqui in corpore caufa fit & mo-43» ls eJus direftus, 6c elafticitas, pofita pari velocitate in corpore
li J	in
i5»a	Physic^; Generalis
in obicem impingente , tanto minus elafticitas , & tanto plns motus dire&us ad ejus reflexionem agit, quanto illud in obi. cem magis oblique impingit. Quo etenim magfs oblique, eo minore lui parte corpus in obicem incidit ; quo aatem minort fui parte in illum incidit, eo minor comprelfio partium, qua. propter & elafticitatis exercitium, ac motus direfii minor im» minutio in illo accidit. Minus elafticitatis exercitium minns, & major motus direftus plus ad corporis ab obice reflexionem agit, ut manifeftum eft. Elafticitas ad corpus perpendiculariter ab obice removendum agit; motus autem direclus linea con« ta£tui parallela; fequitur igitur eo magis oblique debere reflefti corpus ab obice, quo magis oblique in eum impingit. Cum emm hic a dnabus potentiis oblique oppofitis, motu nempc dire£lo, & elafticitate urgeatur corpus ad motum , inagisque nrgeatur a motu dire£lo r quam ab elafticitate ; motui direil» illud magis obfequi oportebit, quam elafticitati, ut conftatex n. 41?- & eo magis quidem debebit oblequi motui direflo, quam elafticitati, quo magis oblique in obicem impegerit; quo-niam ex diflis eo fortior eft motus dire&us, & minus exerci-tium elafticitatis, quo corpus in obicem magis oblique impingit.
433 Quod autem angulum reflexionis aequalem etiam effe opor-teat angulo incidentiae , dum corpus oblique in obicem incidit, modo quidpiam alias ex di&is non obftet, fic demonftrari po-teft : Incidat e. g. globus ex D ad angulum obliquum in E (Fig. j<5.) motus hic illius tanquam compofitus, & diagona-lis parallelogrammi CDBE natae ex impulfione unius poteri-tiae direftione D C , alterius direftione D B fpe£Vari poterit. Quivis enim motus re£lus ex di£iis de compofitione mutuS n. 4<? fic fpedari poteft. Jam vero, ut figura oftendit, hoc in paralielogrammo fola potentia D B in obicem agit. Na® potentia DC, iitpote plano obicis parallela nullam ei vimii' ferre poteft. Partes igitur tum globi , tum obicis juxta dir'' flionem D B comprimuntur, ac proinde etiam dum fitom, s figuram recuperant, juxta eandem direflionem ex E inC gl0' bum in motum urgent. Cum vero direftio DC, vel qnod idem eft, B E nullam palfa fuerit mutationem , illa globuin^ poft impa£tum urget ex E in A; globus igitur reflexus, t""1 pariter a duabus potentiis fija in reflexione urgeatur, una nin"' rum elafticitate ex E in C, aitera, motu videlicet direflo, * E in A, q.uemadmodum prius urgebatur una ex D in C, ex B in E ; pariter diagonalem E F in reflexione fuo m°tuf fcribere debebit, ut prius, dum in E incideret, defcripb1 gonalem D E ; quapropter & ad angulum incidentiae reflecli illum opcrtebit. Quare angulus reflexhnis aqu»Hs V ' tulo incidentia.
1	Amm'
Dissertatmo Tertia. 24<)
Animaclverti porro potefl ex diftis, i£lum nunquam tana fortem elTe a corpore, dum hoc obiioue in obicem impingit, qoam dum direfte in iilum defertur.
\
§. VII.
Quid Jit ccmmunicatio motus, qu<t ejus caufa, & quibus legibus peragatur ?
OEfp. ad in,um conformiter ad difta n. 174. Motus com. 434 JV municatio eft corporis a corpore cum fui motus aliquo di-fpendio ad motum determinatio. Obfervamus videiicet, quem. admodum difta loco nunc indicato docent, corpus in motu pofitum, dum alterum in via fui motus pofitum offendensad mo-tom determinat, de fuo motu quidpiam amittcre; quin tantum etiam de fuo amittere , ad quantum determinavit aiterum ; hancque ob rem determinarionem hanc corporis a corpore ad motum communicationem motus nuncupamus.
adalterum: Caufa , cur corpus in motu pofitum alteri 43 ^ m via fui motus occurrenti motum communicet, eft impenetra-ffllitas. Prcb. Ex n. 372. Si corpora moverentur in vacuo, iti quo a«c gravitas in illa ageret, ncc ullum corpus motum fuum 'mpediens offenderent, ilia femei ad motum determinata con-tinuo in motu perfeverarent; quare quod nunc a motu defi-fant, inde eft: quod motus eorum a corporibus in via motus jllorum pofitis impediatur, neque continuari poffit , nifi hsec wcis fuis per illud emoveantur; fed fi corpora impenetrabilita-'e praedita non eifent, ad motum fuum continuandum non de-"frent aiia corpora in via fui motus occurrentia loco fuo emo-vere; ergo.
Corol, Cum caufa, cur corpus unum aiteri fuum motum_» 436" c°mmunicet, fit, quod motum fuum continuare ob impene. 'rabilitatem nequeat, nifi illi motum fiium communicet, fequi. 'ur J: non plus iiii motus ab eo communicari, quam quantum lufhcit, ne ab eo in motu impediatur. 2. Sequitur tanto plus Dotus a corpore moto communicari debere aiteri in via motus 0c«irrenti, quanto copiofioris maflae eft; fmgulis cnim ejus maltulis motus communicandus e(t, ut iliud e via motus ita emo-veatur,ut corporis adverfum fe moti motumnon impediat j.Cor-Pus in motu celeriore politum pius motus communicare debet Su'efcenti in via motus fui pofito, quam fi tardius moveatur. Nam «quiefcens corpus non impediat in fuo motu corpus contra fe agna celeritate motum , velocius & iplum moveri neccfle eft, luam neceffe foret adhoc, ut non impediat motum tardius. 4.Si U|rpus minore quantitate motus in corpus quiefcens impingat,
quam
i5»a	Physic^; Generalis
quam qus fufficiat ad hoc loco emovendum, quod contingit, fi corpus admodtim exile, illudque velocitate exigua motum in quoddam grande impingat, illi, toti ad minus, motnm non communicat; non enim illud ad motum determiuat. Igiturut corpori quiefcenti motns communicetur a corpore in illud im. pingente. debet in hoc motus proportionatus ad illud moven. dum adeffe, qux proportio ut cognofiatur, in corpore quie. fiente habenda ell ratio malfie, in moto vero tam maflse, quam celeritatis Nam etiam corpus madne minoris, fi nimium velo-citer moveatur, corpus quiefcens fe multo majus ad motum aliquem determinare poterit.
Addidi in corollario ultimo: illi, toti adminus, motumnon communicat. Nam num ad minus partibus quibusdam corpo-ris quantnmvis grandis quieftentis motum aliquem quodvis corpus motum in illud delatum non communicet, ambigi for-tafiis polfet. Cartefianis fiquidem videtur, quod quemadmo. dum unumquodque corpus inmotu pofitum tantum de fuomo tu amittit, quantum alteri communicat; ita vicilfim continuo corpus in motu pofitum tantum mottis in alterum transferat, quaiitum de fuo amittit adeo, ut nulla pars motus primitus materioe imprefii in corporibus unquam per obltacula penitus elidatur, ac intereat , at continuo ex aliis corporibus in alia transferatur absqne ullo fui in hoc univerfo decremento, autin-cremento. Verum cum ex diftis in Metaphyfica mentes hu-manae vi corpora movendi proprie tali fint praeditat, iliaque arbitrio fuo moveant, patet dici non polfe continuo eandem motus quantitatemincorporibus hujusuniverfi permanere, neque nifi illam primitus a DEO imprelfam de rorporibus in corpora communicatione fola transferri. Ratio etiam eificax non eft, cur motus corporum, adminus poftquam communicatione fen-fim multum imminuitur, a corporum movendorum cohsefione, gravitate , aut etiam eorum motibus oppofitis penitus interima-tur; quamvis concedendum fit corpora raro ita commoveri, ut non motus de uno ccrpore in aliud ipfi vicinum, ab hoc rurfiis in vicinum fibi aut firmum, aut fiuidum transfeator. Neque metuendum efi , ne fenfim in hoc univerfo tus multum imminuatur , ficque rerum ordo , & viciffitudo tur-betur, fi ille in quibusdam cafibus penitus interimi po®Cl Nam huic jafturoe motus reparandoe fatis ab Authore natur* provifum eft per stheris motum, & hominum, ac reliquorurn animalium (pontaneas a&iones.
438 Ut §phi quaefito tertio fatisfiat, leges ipfie, quibus com-municatio motus in collifione corporum peragitur, adfetew* firnt. Quia vero aliis legibus motus communicatio perficituf in corponbus elafticis, & aliis in non elafticis, pro his primu®
tut»
Dissertatmo Tertia. 24<)
tom pro illis leges a folertibus Phyficis obfervatse compendio adferfindx funt. Loquentur illae potiffimum de his tribus cafi-bus: primo, quo corpus motum in quiefcens; fecundo, quo corpus celerius motum in motum tardius; tertio , quo unum adverfus alterum direflione e diametro oppofita motum impin-git. Verum ex his conjici poterit, qui haec communicatio per-hceretur, fi adjunfla collifio.nis non nihil variarentur. Per non eladica autem corpora hic non intelliguntur omni penitus ela. (licitate defiituta ( talia enim vix aliqua elfe di£la de elaftici-tate docent) at illa, quorum elafticitas eft admodum exilis, ac propterea praefenti in materia pro nulla haberi poteft; cujus-modi funt limus , aut cera mollis. Obfervandum etiam non loqui leges adferendas de cafibus illis, in quibus ratio com-municationis ipfis non confentientis ex adjunfto aliquo interve-niente, ut plani inaequalitate, affriftu , aut figura corporum-» colliforum oreretur.
Leges communicationis motuum in collijione corporum
non elaflicorurn.
LEx ima: Dum corpus non elafticum impingit in aliud partter, non elaflicum quiefcens , poft Mpa&um feruntur motu communi , nduitate, quam impingens hahebat, juxta majfa communis proportio-mm i" utrumque divifa. Lex haec obtinere oftenditur experimen-tis. Dependeat (Fig. $7. Tab. 4.) e filo globulus mollis A e limo faflus 2 unciarum, in hunc quielcentem demittatur alius fimilis B ejusdem ponderis, ex ejusdem circuli centro appen-'"s, qui per fex illius circuli gradus aequalia in illo diviio Ipatia compleftentes decidens in alium quieicentem impingat: poft impaftum movetur uterque globulus afcendendo per aliam circuli partem folum per 3 0 , quamvis globulus B moveretur Per fex gradus , fi ille folus absque impaftu in globuium A ferretnr. 2. Sit globulus A quiefcens 4 unciarum, globulus j unc. 2, moveaturque hic in priorem rurfus per 6° circuli de'cripti; poft impaftum uterque movetur non nifi per 20 ; crg°- In primo enim cafu globulus B, qui absque impaftu jPglobulum A afcenfurus erat per 6°, afcendit folum per ? Per 30 itidem promovet globulum A; ac proinde dimidiam uam celeritatem fervat, dimidiam alteri maffa fibi pari com-unicat. In altero ex fex velocitatis gradibus, quibus per 6° 'cenlurus erat , fibi 20 refervat, alteri fe maifa duplo exce-enti itidem communicat velocitatis 2° , duplum fcilicet velo-atis a ie fervatae; motus igitur velocitas ex aequo inter ilios 1 xta maifae proportionem dtviditur.
M"-&ofc*ct,(r.p.i,	Kk	Cur
PHYSTC.E GENER ALTS
440 Cur vero globulus ia his cafibus, & quodvis aliud corpus non elafticum impingens in aliud non elafbicam quiefcens poft impatfum cum hoc ferarur motu communi , velocitate , qaam habebac , juxta proportionem maffe d vifa , ratio eft : quod globulus B decidens , cum in quiefce ltem A impingit, in hunc velut fui motus impedimentum tollend m fuo , quem ha. be_t motu agat-, tollere hoc impedimentum fui motus nequit, nifi h.inc loco fuo emoveat ea velocitate , qua necelfe eft il. lum-moveri , ne motui ejus obdet ille iftud praeifare non pocelt , nifi motu aliunde accepto , & fibi communicato; ( n. 370, & )7? ) quapropter nifi jlli tantum fuae velocitatis communicec, quan um fufficit ad non impediendum fe inmo-tu ; atque eam ob rem nifi cum iHo juxta proportionem maf. fx fiiam velocitatem dividat. Si vero globulus B, dum globula A motum communicat , fuam cum ilio velocitatem dividit, ut in utroquefimul fumpto par motus quanticas reperiaturilli, quam prius folus globulus B decidens habebat , neceffe eft. Haec enim, ut dictum eft, ex maffa , & velocitate confurgit, cosnofciturque per maffam in celeritatem duftam ; cumqne velocitas motus, quae globum 2 unc. apta eft deferre per globulos duos, quorum finguli funt 2 unciarum, nequeat de-ferre, nifi per fpatium dimidium; aut duos globulos, quorum nnus 2 , alter 4 unciarum e!t, deferre non poffit, nili per fpa-tium 20; accidit, ut globuli motu illo communi , eadem li-cet manente motus quantitate, in primo cafu allato non nili dimidium, five in fecundo vero partem tertiam fpatii, five 20 -emetiantur ejus fpatii, quod globus ille foius fuiffet emenfus.
m^i Lex 2Ja= Dum corpus non elaflicum alterum itidem nett
ctim minori velocitate latum ajfequitur , pofl impadum utrumqtte fer tur motu communi velociore illo, quem babehat corpus prius mh'» velocitate latum; at minus veloci illo , quem babuit prius velocmi latum. Conftat iterum legis veritas experientia. Sic fi c-globum A unc. 2 latum velocitate 2° globus B unciarum tidem latus velocitate 40 affequatur; poft hujus in illum im-pattum movetur uterque velocitate communi ?0, ut f1' tet,major quidem eft veiocitas, quam fuerit globuli A; »tnU" nor, quam fuerit giobuli B.
Ratio hujus legis eadem eft, quae prioris: Globulus vid«-licet B velocius motus, ut motum fuum profequatur, ob tein fuo motui globulum A tardius motum ad tants cclen: • tis motum determinare debet, ut per illum fuo in motu i'0 impediatur; iftud non praeftat , ut proxime ex dictis nih tantum illi de fja velocitate communicet, uc poit flum in tpfo, ac globulo A par fit Yelocitas j quapropter
DlSSERTATlO TeRTIA.
gtobulus A velocitate majore, quam prius , ipfe vero minore moveatur. Quia autem hoc in cafu globus B tantum praecife vdocitatis communicat globulo A , quantum fuffic t ad non impediendum fe in motu, omnisque illa velocitas, quae a glo. bulo B amittitur, in globulum A transfertur; patet eandem manere motus quantitatem poft impaftum in utroque globulo jnnftim fpeflato, quae fliit in illis ante impaftum feorfim fpe-ftatis; quod ipfum experimenta quoque comprobant; cum globuli, de quibus fermo, pofl impaflum velocitate j° feran-tur. Solius enim globuli A 2. unc. lati velocitate 20 motus quantitas erat ut 4 ; cum 2 in 2 du£Ia dent 4, & folius glo-buli B 2 unc. lati velocitate 4° motus quantitas erat ut 8, cum 2 du£ta in 4 dent 8; quapropter utriusque fimul fuit mo-tos quantitas ut 12. Eandem autem motus quantitatem de. ptehendimus , fi malfam utriusque globuli jun£lim fumptam 4 nnc. per velocitatem quam habent hi globuli poft im-paftum , multiplicemus. Nam & hic j du£Iis in 4 motus quantitas prodit ut 12.
Lex 31'3-" Dum duo corpora non tlaflica eadem motus quantttate 443 Pttita direBione e diometro oppofita in fe iucurrunt, pofi impatlum tnutata aliquantifper figura, applanttione quadam in loco impaBus Ma cotiquiefcunt: Dum autem mottts quantitate inaquali ita con• turrunt; poft impaflum moventnr fimul direflione , excejfu mo• "" pantitate prcepollentis. Haec lex obtinere fimiliter, ac prio. r£s, experientia probatur. Decidat fimul globus A , & B, •juorum unus, & alter appendat uncias binas per 6° circuli e* partibus ejus oppofitis ; concurrent illi in parte circuli divifi •nhma, & uterque pofi impaftum immutata aliquantifper figu-13 conquiefcet. Si vero globulus A decidat per<5°; globulus vero B per gradus adverfos 12 , pofl impaflum mutuum fe-jenttir fecundum impulfum globuli B fimul per gradus circu-' Conqniefcent pariter gTobuIi A , & B , ut priore cafu, A ft unciarum 2 , & decidat per 6°; & B fit unciarum 4, "£cidatque per j°. Eadem enim pariter in utroque erit mo-™s qnantitas,
Ratio pbsnomeni utriusque , & legis fecundum utramaue 444-^3" n- 5 88 , & 389. Unde folummodo ratio hic ^adenda reftat: cur globuli non elaffici niolles , de quibus "l"110 efat , in loco impa£Ius figtiram app°lanatione quadam f l's> aut minus in cafibus fingularum legum allatarum immu-pl!'-'	eo non °bfiante, qticd in uno, & altero figura
minus immutetur, dum eornm unus in alterum impingit; ,tilJ5ftar"en quantitas in cafibus leais i">« & 2^, ac etiani
5 Ipectata ejus parte altera, in illis jaduram non fubeat j
Kk »	ve-
n6o Physicje Gejjeralis
verum tanta fit, quanta e(Tet, fi nulla figurs immutatio ia ipfis contingeret.
44f Quod primum attinet, figurne immutaltio in mollibus non elaflicis , dum horum unius impa£tus fit in alterum , duobus ex capitibus eft repetenda : uno , quod horum partes leviter admodum cohxreant , facile tranfjjonantur , in partes protru. dantur; altero, quod fingulae horum globorum partes in omni-bus adductis impaftus cafibus plusminus motui refnlaot; quj refiftentia in cafibus 1™«, & zix legis juxta difta de vi iner-tia: oritur partim ex gravitate, partim ex fluidi, in quo mo-vendafunt, cohxfione, atque etiam ipfa eorum fiii movendi impotentia , priusquam illis movendis fufHciens motus com-municetur; quse itidem quaedam refiftentia negativa jure dici poteft.
446	In cafii vero primo legis proficifcitur figur® immutatio in iis ex motu oppofito. Eo ipfo fiquidem , quod hasc refi-ftentia ad motum adfit in corporibus mollibus non elafticis, quemadmodum & in ceteris corporibus ; dum in cafu legis 1 mz globulus unus in alterum quiefcentem impingit , & par-tes impingentis globulum quiefcentem contingentes in mota
•fifti, aut retardari, quamobrem verfus centrum premi ob re-fiftentiam globuli quiefcentis, & hujus particulas in loco con-taftus ob refiftentiam aliarum particularum ejufdetn a loco contaftus dilfitarum verfus centrum premi oportet quoe cum facile ob levem cohaefionem tranfponantur, ad Iatera protru-dantur, nec figuram recipere ob elafticitatis defetfum poifinti ut in iis figurx immutatio contingat , neceffarium efl. Simi-liter ex eadem caufa oritur immuratio figurne in cafibus gis; fed multo ininor, quam in cafibus primae; cum alioqui ad eam partem corpus impellatur motu celeriore, ad quam mino-re celeritate jam fertur. In cafibus jtia; legis maxime figotl immutatur. Nam in his tamdiu figurae immutatio , partium-que introrfum verfus centra prefiio continuatur, dum deniqne motus oppofitus in iis mutua in le adione extinguatur.
447	Quod alterum fpeftat: idcirco in cafibus imas & 2tIit W ob figurae immutationem ex refiftentia ortam motus quanti"' tis jaitura fit nulk; quia dum figurse immutatio his in cafib15' accidit, nulla particula globi impingentis fiftitur , aut retartia-tur fuo in motu, quin hunc fuum motum partibus quem ille impingit, communicet. Dum enim partes glot" j quae partes globi A quiefcentis, aut tardius mod ( Fig-primum contingunt , fiftuntur , aut retardantur in motu P globum A; motum, quem antea habuere, communicant p^ tibus globi A, quas primum contingunt , easque , ut coj^ preffio oftendit, prius impellunt ad motum , quam totus D
DiSSERTATIO T E RT FA.	161
bus A movcatur ; motus igitur quantitas , quas in partibus compredis glnbi B fuit, transfertur in partes comprefTas globi A, ac in eo poftea quoque perfeverat , dum partes quoque reliquae globi A accepto motu a globo B motu communi cum eo ferantur.
Leges communicationis motnum in collijione corporum
elaflicorum.
LEx ima: Dum dno ccrpora elaflica pari motus quantitate pradita ^g n fe invicem incurrunt , pofl confliflum pari utrumque , ut—9 hcurrerat, velocitate recurrit. Docent iftud duo globuii ebur-nei A B (Fig. j8 Tab. 4.) ejufdem circuli de centro fufpenfi. Nam fi horum unus , & alter fit unt. 2 , motibusque contra-riis per 6° arcus divifi unus, & alter demittatur , poft con-fli&um in linea perpendiculari C D dufta ex centro fufpenfio-nis verfus centrum terr«, afcendet rurfus uterque per tot gra-dus, per quot deciderat. Simile quidpiam fiet , fi unus ho-rum globulorum fit unc. 2 , labique finatur per s°» alter vero litunc. 4 , & labi finatur per 40. Nam cum hic quoqueglo-buli pari motus quantitate fint confli£turi, hic per 4 , ilie per 8 gradus recurret.
Cur fic hos globulos poft confliftum moveri oporteat , ex 4.49 diftis de collifione corporum non elafticorum , & horum ela-fticitate illucefcit. Nam fi haec corpora elafticitate deftitue-rcntur; motus quantitas utriusque aequalis per impa£tum fe fe elideret, in compreffione partium confumeretur , atque unus, & alter ex.his globulis in linea perpendiculari D C dufta ex «ntro fufpenfionis ad centrum terrae conquiefceret; igitur quia £'altica, ac proinde vi fe in priftinam figuram reftituendi do-nata fnnt ; vis vero elaftica viribus comprimentibus, iftae por-to motus quantitati incurrentium aequales , imo ipfe motus quantitates horum globorum funt, fit: ut globuli hi poft com-prefiionem recurrant velocitate aequali illi, qua prius in fe in-c«rrerant.
Lex = Dum cerpus elaflicum in aliud pariter elaflicum ejus- 4.JO itm majfa , fed quiefcens incurrit ; pofl conflilium illud , quod quie-pari velocitate movetur, ac illud, quod in ipfum iucurrerat ;
vero ad quietem redigitur. Iftud , ut priora , experientia in globulis ebumeis oftendif, ratio folum phaenomeni reddenda e>t. quae in hunc modum reddi poife videtur. Si globulus B u.nc. 2. (Fig. 37) de filo pendens, & pgr 6° arcus circuli de-udens in globulum A itidem unc. 2 quiefcentem impin°eret, atque unus, & alter horum elafticitatis expers foret, veiocitas «bentis globi in utriusque maffam ex aequo divideretur, ac in
K k j	°PP0*
176 Physicje Generalis
oppofita parte arcns ntcrque 30 conflceret. (n. 439) Igitur & globulus A in nodro calu elailicus antea quiefcens, vi im. pattus in le fafli a globulo B eam motus velocitatem feclufi elafticitate fua obtinet , quae ipfum ad (patium 30 deferit_». Tantundem autem velocitatis obtinet ab elaflicitate.quod oflea-ditur: In cafu prioris legis, dum duo globuli pari motus quan-titate contra fe iati concurrunt; quia in fe impa&i comprimun. tur, dum a vi elatlica fuae figurte reftituuntur, per e:m ad lantundem fpatii conficiendum determinantur , quantum ante collifionem confecere ; cum rgitur in cafu , quo globulus B per 6° in quiefcentem A decidit , itidem compreffio utrius. que accidat, a vi elaftica hos figurae reflituente, unus, & altcr ad eum motum iterum determinabitur, quo giobulus A j°, globulus B pariter 30 peragret ; atque inde globulus A eam jam obtinebit motus velocitatem , qua .6° in parte oppofita arcus decurrat. Haec autem ipfa oftendunt globulum quoque B conquiefcere debere. I!le enim impingens in globulumA, cum illi folum 30 fuoe velocitatis communicet; 3 velocitatis, quibus iter profbquatur, adhuc in eo remanent; verum cum ab eLfticitate, dum figurae ex comprefiione reflituitur, rurfus ad tantam motus velocitatem in partem oppofitam urgeatur, qua 3 0 arcus via, qua venerat , rccurrat ; oppofitre ha; e dia-metro motus determinationes fe fe in eo perimunt; atque in-de globulus conquiefcet globulo A per 6° moto.
1 Lex 3t!a: Dum duo corpora claftica iuaquali motus qunniuBH pradita in fe tnutuo incurrunt , permutatis velocitatibus recurrunt, Sic fi globulus eburneus A unc. 3 per 6e; globuius vero ebur-neus B pariter 2 unc. folummodo per 40 arcus ex eodem cir-culi .centro defiripti ( Fig. 38 ) motibus oppofitis decidant; conflifla in hnea perpendiculari verfus terrx centrum peracto globulus B afcendet per 6° arcus circuli ; globulus vero A folummodo per 4°. Caufa phinomeni fic ofienditur: fi glob11" lus A in globulum B quiefcentem delaberetur per 6-, ® proxime dictis eundem determinaret ad motum parem ill'> quo movebatcr, ipfeque immotus permaneret, atque adeo r£* flecleret globulum in partem oppofitam per 6°. VicifliroJ1 globuius B in globulum- A quiefcentem deiaberetor per 4 . retledferet eundem per 4°. Igitur cum iifclem viribus hi g'o-buli in fe mutno agant, dum motibus oppofitis adverfus |e dclabuntur, quibus feorfim delapfi agerent, neceffarium vide-tur, ut permutatis fuis velocitatibus recurrant.	_ ,
1 Lex 4ta: Vum corpus elafticum majfa tnajoris incurrit /» tnajfa minoris quiejcens , pofl confliBum ad normam non ehfiijon">. utrumque movetur direclione majoris incurrentis; verum minortsm' fa tarno majort vclocitate non elaflico movetur , quatno minus f">J
alter>
DrsSERTATIO T ertf A.	«tfj
ilten obttnet, & !<oc tauto lenttus iioh elaflico fertttr , quattto p fui mlfa ohtinet, quam tllud minut obtineat. Sit enim globulus A quielcens 2 nnc. incurrat in hunc globulus B unc. 4 pet 5® arcus circuli delatus; poft confliftum globulus A emecietur ar-cum circuli 8°; globulus vero B non nrfi 2°; quamvis fi noi eliftici forent, eorum unus, & alter nec plus, nec minus per-curreret quam 40; cum eadem velocitas , quae globulum B 4 unc. defert pcr <5°, globulum hunc fumptum cum giobulo A, dum per utriusque malfam dividitur, per 40 deferre de. beat. ( n. 439.)
Ptaenomenon porro hoc fic exponi potefl: fi hi globuli4f3 elaftici non effent, nunc ex diftis velocitas motus globuli B labendo obtenta pofi confliflutti duos hos globulos deferret per4°; igitur cum globulus B in globulum A decidit , huic motum, quo 40 decurrat , communicat , quemadmodum dr-. ftum eft in expofitione legis z*3*- Quia vero hi globuli funt elaftici, elafticitasque globulos figurx priftins reftituens non minus urget ad receflum partes in oppofitas , ac velocitas in-currentis globuli B urgeat ad motum fecundum direciionem fuam profequendum; ficut haec velocitas utrumque globulum «rset ad decurrendos 40 arcus circuli, fic elafticitas urget glo-bulum B ad recedendum per 20, & globulum A , cum hic duplo fit minor globulo B , ad percurrendos 40 fecundum di-fetlionem globuli B. Quod cum ita fit, globulum A ob mo-^m communicatum a globulo B per impaiium, & determi-nationem ad motum a vi elaftica 8° decurrere , & globulum » non nifi per duos moveri necetfe eft. Nam ex illa veloci-tate, qua is poft impa£tum moveretur, fi elafticitas non efl 'et, elafticitas in partem oppofitam ad 20 ipfum urgendo duos motus gradus elidit.
Lex 5": Dum corpus elaflicwn majfit■ minoris in aliud ma'fa 4^4 quiefcens incurrit \ boc po(i impaBum movetur direfliotte im-P'l/eittis; iflud vero jn oppofitam partem flettitur pro ratione motus ' ela/iicitate acquifiti , nec per velociratem priorem deflruBi. Sic 1 globulus B unc. a delabatur per 60 arcus circuli in globu-Um A quiefcentem unc. 4; globulus A per partem oppofitam ®":Us alcendet 40; globulus vero B refleftetur eadem , qua °«apfuS eft via per 20. Nam fi globuli hi elafticitatis ex-Pertes forent, globulus A poft confli&um moveretur cum glo-B per arcns. hunc igitur motum obtinet globulus A o'obulo B , quamvis fit elafticus; idem ob elafticitatem ex I^Prelfione defertur adhuc per gradus 2 ; globulus a'item B ^eandem, cum fit prioris fubduplus , reile&i deberet per i ' verum quia rcmanferat in illo motus, vi cujus pr-ore fua ^ettione duos gradus percurrere deberet, hic in eo elideta®
ex
264 Physic.® Generalts
ex motu ab elafticitate acquirendo , refletteturque prxcife ad gradus duos.
45 f Hucusque de legibus motus, quae fi di£lis de compofitio-ne, reflexione motus jungantur, commonflrant , qualiter ela« flica poff impaflum moveri oporteat, etiam cum oblique ia ie, ant plura in unum impingunt. Iliud hic curiofum : quod fi ex fiiis juxta fe 6, 7, 8ve globuii eburnei, sequales depende-ant, horumque primus in reliquos per 6° arcus demittatur; ultimus eorum per totidem gradus afcendat, reliquis fuis lods permanentibus, ut fig. 39 exhibet. Quod fi vero 2, aut ;in reiiquos fimiliter demittantur, duo, tresve ultimi ex parte ad. verfa fic ferri confpiciuntur. Tranfponitur nimirum hic mo-tus ab uno globulo in aiium celerrime ; cumque ultimus non habeat ante ft alium, in quem finim motum transferat; per-inde per <5° elevatur, velut fi juxta legem 2dam elafticorum illico in ipfum globulus imus ei sequalis demiifus fuiifet. Idem ell de duobus, tribusve demiffis.
VIII.
Anmotus corforis qtiiefcentis partibus communicetur fimul, vil fuccejjtve ?
45^ OEfp. Si de ccrporibus nobis notis fermo fit, hoc alterurn Xv affirmandum eft. • Nam cum nullum corpus Iciamus per-fe£le durum , atque inde omnis elafticitatis expers ; corpora nobis nota vel funt eiafticitatis conlpicuae , ut ebur , chalybs, vel admodum exilis, ut limus , ceraque mollis, vel mediuffl inter haec iocum obtinent, ut ligna, metalla. Ex his , dufl primis, & fecundis quiefcentibus motus impaflu alicujus cor-poris communicatur, hunc communicari eorum partibus fro ceftive di£ta in legibus communicationis motus fatis docent. Dum enim in corpus elafticum impaftus contingit, ejus partes primum perculfse comprimuntur ob refiftentiam ad motom rum partium ; comprimuntur itidem eadem ex caufa parte( primum contaftx in non elafticis, dum a corpore in ipfas im-pingente feriuntur, ut illarum figurae immutatio luculenter te-ftatur. Quodfi vero in horum utrorumque quiefcentium Par" tibus motus propagatio fucceftive fiat; vel hinc non male inre-retur, etiam in partibus quiefcentium eorum , quae inter h$c medium obtinent , motum non nifi fucceftive propagar1' ergo.
417 Verum oftenditur hoc ultimum etiam experimentis. ^1' cillus fuis extremitatibus duobus e filis fafpenfus, aut duoM fcyphis innixus, fi in fui medio valide baculo percutiatur.
frafl1
DrsSERTATIO TeRT!A.
fiangitur filis, vel fcyphis felvis perfiftentibus. s. Si e feta equina bacillus debilior AB ( Fig. 40. Tab. 4) fufpendatur, ac juxta illius extremum B vafculum vitreum collocetur in C; tum baculo alio i£\u valido ex D in E percutiatur; hic diffrin-gitur fcta equina , ac valculo vitreo immoto perfiftente-s; quamvis vafculum evertatur, fi repetito experimento bacillus A B direftione ex E in D fa£ta percutiatur. j. Mappulne in cylindrum convolutae, ac fcypho calicis formam referenti A C (Fig. 41) immiffae fuperponatur. nummus aureus in B. Si mappula direftione C D iftu baculi valido percutiatur , aureus in fcyphum loco non motum illabitur. 4. Globulus plumbeus efiftula ferrea fuccenfo pulvere nitrato eje&us januam circacardi-nes verfatilem, & levi manus impullu mobilem perforat, quin ex iftu globi illa moveatur. 5. Circulus ferreus ( Fig. 42, Tab. 4 ) malleo in A perculfus fuam figuram in ellypticam_j> B C D mutat, citiusque repellit globulos E F , quam glo-bulum G percufiioni e diametro oppofitum. Sed haec non ob-fcure docent partibus quielcentibus corporum , de quibus (er-mo, fuccefiive, & non fimul motum a corpore impellente communicari. Nam fi corporis quiefcentis omnibus partibus fimul, & non potius fucceffive motus communicaretur; inpri-mo experimento potius filum rumpi, fcyphum alterutrum frangi, in 2do fetam lacerari, in jt!o fcyphum everti , in 4«® portam commoveri, in ?to denique fervata figura globulum G repelli oporteret, ut facile cuique patet; quemadmodum con-'ingit, fi in experimentis allatis in locum impulfus validi mo-derato utamur.
Verum quaeres: Cur fi in primo experimento bacillus de^o nlis fufpenfus valido i£lu baculi alterius robufiioris feriatur, ille 'jjlvis fiiis frangatur, ex adverfo fi eodem feriatur moderato
, eo falvo hla difiumpantur ? iflud contingere ex ba-«'lli cohaeficne non magna, & refiflentia ad motum partium Percuffioni non fubjedarum orta ex relatis n. 44? capitibus;
tanto femper major eft , qnanto ad celeriorem motum c°rpus eft determinandum. Cum enim partes bacilli iflui di-uon fubjefiae ad motum non urgeantor, nifi quia cohae-llonem habent cum iis, quae percuffioni direfte fubjeftae funt, tantoque illte magis motui refiftant, quo illas ad motum cele-"orem urgent partes iftui direfie fubje£\ae, atque hae ab i£Iu valido nimis magnam celerkatem recipiant, fit : ut major fit Partium iftui non fubjeciarum refiftentia ad motum, quam vis c°ha;fionis; ex quo baculi fraftionem confequi neceffarium eft. r x adverfo dum moderato iftu feritur bacillus; quia partes di-e«e i£\ui fubje£tae non recipiunt nimiam celeritatem, vis co-n*uonis eft validior, quam ut cam minus celeri motu latce Wt.phrfUG wr.i.	L1	par-
266 Physic.® Generalts
partes percuffie ob refiftentiam aliarum partium ad motnm afc. rumpere pofimt ; quanjobrem partes percufT® motam fuum aliis communicant, hae vicinis , ac fic porro, dum ad extre-mum fiiis ille communicetur, atque iiia ob levem cohsfio. nem difrumpat. Applicari hxc poifunt aliis quoque experi. mentis explicandis.
§. I X.
Quce Jttit impedimenta motus}.
4fsREfP' Pf?eter corPora firma > 'n ^u® corpora in motu pofi. tV ta ita impingere poffunt ; ut ab iis refle&antur, aut a motu penitus fillantur, motus impedimenta funt refljlenth mt-dii, & affriflus. Nam vei corpus eum in modum movetur, ut nulla parte fui corpora firma contingat, vel ut ea contin-gat; fi imum habet fui motus impedimentum a refiftentia me-aii; fi 2dum, ab hoc, & aflfriftu; ergo. Declaratur parspri-ma minoris; de altera inferius agetur. Corpus five in aere, five in aqua moveatur ( qux duo funt potiffima media.in quibus motus corporum peraguntur) moveri proptcr fuam im-penetrabiiitatem non potefi, quin aerem , aut aquam fibi fe-cundum iineam directionis obftantem ioco fuo emoveat, ac propterea horum, quamvis ievem,cohaefionem fuperet, hismo> tum communicet; haec igitur funt motus illius impedimenta pro ratione fuae refiftentis iilum deftruentia ; quemadmodum enim magna obicis refiftenda multum motus in corpore , it] exiiis partem ejus exiiem extinguere valet (n. 424) q"311" tumque motus corpus in motu pofitum aiteri communicat» tantum de fuo amittit ( n. 37 4.)
460 ^or. Ex hoc fequitur imo: quod, quo medium, perquod fit motus, denfius eft, eo magis motui corporis refiftat; noa-jori etenim maffe corporis pius motus tribui debet, ne abea a motu impediatur. Unde aqua magis refiftit motui corporis, quam aer; fpiffus aiiquis iiquor aqua gravior , aut arena, I»' tum adhuc magis, quam aqua. Hinc fit , quod homiai 1u0' que difficilior fit progreifus in aqua , quam in aere , in aren'
iis
vero, & iuto ceteris" paribus adhuc niagis. Dum enim h®
loco fuo emoventur.motus illis communicatur, qui quantu^a
communicatur, tantus in pedibus definit , cooiturque a'1"1 _______________,______________bprns ac-
pedes ad novum motum nifu luo determmare. Secus cidit, dum in folo duro , alferiljus , &c progreditur, " ( tantum motus fubjedo fibi corpori communicatur , & rnluP f ab ejus elafticitate pedes reprimuntur. Patet etiam hinc: ^
Dissertatmo Tertia. 24<)
giobus tormentarius impaftus jn propugnaculum terreum non nimis alte illud penetret.
Sequitur ado : magis impediri corpus a motu , fi ita fit di- 461 fpofitum, ut motu fuo plus medii loco fiio emovere debeat, qnod macbinula, quam refert fig. 4.J, exhiberi folet. Si euim hujus als ita difponantur, ut earum latitudo fit axi parallela , pondus C machinuls huic circumagendae idoneum multo tar-dius ex D in E decurret, quam fi latitudo alarum ad angu-lum re&um cum axe A B , ut videre eft in F , fit dilpofi-tum. Unde fi afferem fecundum partem latitudinis in aquam intrudere velis, iftud difficulter proelfabis; fi latere , aut lon-gitudine aquae illum immittas , fola gravitate fundum pecet; nam fic immilfus multo minus aquae loco fuo emovere debe-bit, ut motum continuet. Pariter fi flabellum expanfum fe-cundum latitudinem moveas , aerem refiftentem experieris ; ficontra&um , aut expanfum ftcundum latus moveas , nihil peculiaris refiftentia» oblervabis. Si contra ventum pallio ex-tento incedere velis, vix progredieris, pallio contraffo utcun-que incedes. Hinc etiam nautae.dum tempore malaciae rcmis navigandum eft, vela demittunt, quo minus refiftentiae ab Jere experiantur.	*
Sequitur )tio: corpus velocius motum plus impedimenti 462 squali tempore habere a refiftentia medii, quam tardius mo-tum, modo fint pequalis voluminis; quia illud plus medii aequa-li tempore loco emovere debet , quam iftud. Ex his porro jjcilis redditur ratio r. Cur globulus plumbeus de filo fufpcn-'"s in aere fuas ofcillationes diutius peragat , quam in aqua. J- Cur ofcillationes in vacuo diutius durent , alii motus in codem celerius peragantur. j. Cur aqua in vitro hermetice claufo, ex quo aer extraftus eft , magno impetu decidat , & inftar metalli in eo decidens refonet; quia fic aer illi deciduae 'mpedimento non eft; item cur pluvia ex tanta altitudine nu-b'um, aut etiam aqua ex jtia, 4tave contignatione effufa non majore motus velocitate decidat. Certe fi aer illi , & huic n°n refifteret, illa faepe plus detrimenti frugibus , & plantis, quam emolumenti adferret; ab hac etiam animal, in quod de-c'aeret, male mulftaretur. 4. Cur fcrupuli plumbei in eodem P°naere cum globo plumbeo fumpti, ac ab eadem quantitate PWveris ex fiftula ferrea extuffi, nunquam ad tantam diftan-"I? deferantur, ac globus. Nempe plus aeris obfiftit fcru-°u'18. quam globo ejufilem ponderis ob multiplicatas fuperfi-ji|es' "}agis proinde horum motus impedietur, citiusque in iis j-J.extinguetur. Eadem eft ratio: cur, fi chartas luforias iri 'ciculum colligatas ex ako demittas, illae longe citius ad ter»
LI 2	ram
176 Physicje Generalis
ram pcrtingant, qnam fi non colligatas, nt unamquamquej aer ambire (eorfim poflit, ex eadem altitudine praecipitcs. 3 Ex refiftentia aeris itidem , qua motui corporum obfiflit, petenda e(t ratio avium volatus. Animalia , ut homo , cer. vu? &c. funt graviora ejufHem fecum voluminis aqua ; quii tamen & haec gravis eft, refiftit protrufioni furfum , ,ac proindt etiam defcenfui animalium, qui fieri non poteft, nifi aquaejuf. dem voluminis , cujus ipfa funt , furfum ab iis protrudatur, ut infia di&uri fumus. Si igitur haec membra fua verfus fu. perficiem aquae vicibus alternis protendant, hxcque indar re. morum navem propellentium celerius agitent, quam aquaillis loco cedere pomt, fe in fuperficie aquae confervant , ac etiam in eam partem movent , in quam membrorum fuorum vibra-tiones contra aquam dirigunt; atque aqua illis eft inftar hy-pomochlii, membra inftar veflis. Ad eum inquam modum fit volatus avium. Hae quoqtfe graviores funt aere in pari fe. cum volumine fumpto; quod ferantur per aerem pro lubitu, efficiunt continua vibratione alarum in aerem fa&a celeriore, quam hic loco cedere poffit •, quas vibrationes, quod faciant, naturx fyae, ejusque Authori debent. i Hic ldem fapientifiimus naturs Author aves, quas cele-rioris, & diuturnioris volatus voluit , mufculis , & n{£ vis alarum fortioribus , alis longioribus , carne pauciore, » plumis copiofioribus, cauda item longiore, & latiore iriftruxit. Primum: ut fortiores, & frequentiores vibrationes absque fa-tigio fubito in aerem facere polfint; 2dum : ut his in copio fiorem aerem protenfis facilius in eo fuftententur, & in illun» fafta vibratione longarum alarum fe in eo facilius promoveant; jtium: ne gravitate deorfum nimium urgeantur •, 4turn: ot etiam non faftis multis , ac magnis vibrationibus alarum m fiiblimi ferventur, Tales funt rapaces praeprimis : uccipiter, nifus &c. Obfervamus has , & omnes alias , cum defcendere , volunt, alas, & caudam contrahere, ut aer earum defceniui > gravitate efficiendo minus refiftat. Ex adverfo avibus , qu3S Author naturae aut humano, aut avium rapacium ufui de^na-vic, plus dedit carnium, plumarum minus , mufculos, nervos alarum debiliores, ut nec tam alte , nec tam pr0" volare pofiint. Unde in his notatur : quod dum volant, quentiores alarum vibrationes faciant , nec aequabilem, » ' flum habeant volatum, fed fubfultim per aerem ferantur ; cumprimis in perdice, coturnice , phafiano &c videre w Aves quo pingviores, eo advolandum minus aptae.
Modo autem difta docent homini volatum eife >mP " lem. Etfi enim alae ex plumis proportionatae ejus «orp
Bissertatio Tertia. 25$
fleri arte poflint; non inveniemus tamen hominem adeo folidis nervis, & mufculis manuum inftruftum, qui grandes has alas notabili tempore contra aerem vibrare , & fe in eo fiiftinerc poffit. DEUS non volare, fed pedibus incedere, aut jumen-tis vehi hominem voluit.
Oftenditur & altera pars minoris fuperius pofitae. Vel cor- 455 pas in motu fuo attingens corpus firmum ita movetur; ut ejus eadem fuperficies fuccefiive applicetur fuperficiei alterins cor-poris firmi partibus aliis; ut fi lignum per teirrae fuperficiem, liber per menfam ducatur, campana fuis axibus fuper fulcra innixa agitetur; quo tempore axes campanae fulcri partes fuc-ceffive alias quavis parte fua determinata affricant , qui affri-ftus prima Jpeciei appellari poteft: vel corpus in motu fuo at-tingens corpus firmum ita movetur, ut ejus partes diveriae fucceffive alterius corporis fuperficiei diverfis itidem partibus applicentur, qui afFriaus fecunda fpeciei dicitur : ut fi globus proje&us per terrse iuperficiem voivatur , aut rota currus pec viam circumagatur; (ed in utroque hoc cafu corpus habet mo-tus impedimentum; ergo.
Minor parte fui prima oftenditur : corpora omnia, & quse moventur, & per quorum fuperficiem affri£lus prima fpecieidt:, funt inaequalia, & fcabra , in fuaque fuperficie foffuias, & col-iiculos habent, quamvis nobis aequaliflimae fuperficiei videan-tur, ut difta de porofitate docent. Dum igitur unum eorum >ffri£\um prima fpeciei fuper alterum facit, unius colliculi in al-, terius foffulas penetrant eum in modum , quo corporis A B partes prominentes in depreffas corporis C D ( fig. 44 ) & vi-ciffim ingrediuntur , quo fit : ut corpus motum fiium conti-nuare non poflit, nifi vel partes ejus prominentes frangantur, vel vi motus ipfius illae ex foifulis continuo exiliant, ficquc c°rpus fubfultim moveatur, ut ratis , aut navis , dum fundo parvitatem aquae folum lapidofum contingit. Quidquid norum accidat, patet motum corporis per hunc aifri&um im-pediri debere; quantum enim obfiftitur corpori in motu pofito , tantum ejus motus imminuitur ipfa tefte experientia; crgo.
Oflenditur eadem tnjnor parte fui altera : Corpus aflriftum Jtcunda fpeciei faciens nec ipfum eft tam polits fuperficiei , ut P3rtes alias deprelfas, alias prominentes quamvis exiles non nabeat; nec planum, fuper quo movetur, eft tale , ut folfu-■'*» & colliculis exilibus careat; cum igitur fuis partibus pro-m'nentibus incidit in folfulas plani , feque ex illis in partes cJUs prominentes evolvit , atque ita alternis iftud continuat, "ro quia partibus ejus obfiftitur; tum quia partes plani pro-m,nentes, dum fe in illas evolvit, deprimit y atque inde his otum communicat, fempcr neceifario partem motus fni amit-
1	tit.
a70	Physic.® Genteralis
tit. Quemadmodum enim corpus affri£lum fecundce fpeciei fa. ciens fi centro fuo impingat in obicem immobiiem , totum fuum motum direftum deperdit; ita fi parte fui folum aliqua infra centrum pofita in obicem fuo in motu impingat, parte motus fui aliqtia fpoliatur. Quemadmodum etenim ft habet prius illud obftacuium ad totum motum deftruendum , ita hoc ie habet ad deftruendam cjus partem. Patet veritas etiam ex-perientia , qua obfervamus : quod quo giobus , aut rota per planum magis fcabrum, & foffuiis , colliculisque magis impe. ditum volvitur, eo femper citius motus ejus deficiat.
45 g Cor. Ex his fequitur imo : qtiod quo major eft affriftus, eo magis corpus a motu fuo impediatur; eo autem major e(l affridus ceteris paribus, quo magis corpus in ima fpecie affri. £tus alterius corporis fuperficiei apprimitur; in hoc enim cafu coliicuii corporis in alterius corporis fuperficiei foifuias altius penetrant. Unde ettam fi affriftus cum nimia apprefftone ite-retur fuper eandem fuperficiei partem ex corporibus affriflis pulvis abraditur, ut videre eft in marmoribus , aliisque cor-poribus duris affriflis. 2do: eo major ceteris paribus elt affri-ftus, quo majores funt fuperficies , quae affricantur. Nam in majori fuperficie plures partes prominentes in fofliiias akerius corporis penetrare neceffe eft. Firmant hanc veritatem expe-rimenta tum tribometri ( eft tribometrum inftrumentum ad af-friftuum quantitatem cognofcendam inventum } tum Muifchen-broekii O qui in affriftu affercuiorum abiegnorum bene glabro. rum diverfis ponderibus apprelforum didicit majorem efTe affri-£tum, fi iatiores afferculi fuper fe moveantur, quam fi angu-ftiores, etfi cetera ejufiiem fint Iongitudinis. Cum enim af-fercuiorum iongitudo effet ij poiiicum , & latitudo unius; horum fub pondere 3 librarum affriftus erat unciarum S, drachmarum 6 ; fub pondere autem 4 iibrarum erat unciarum 12 , & drachmarum <5 ; contra vero alferculorum ejufdem lon-gitudinis, fed iatitudinis pollicum prope } affriftus f'b lib"8 tribus erat unciarum 12, fub 4 libris erat unciarum 16. Nota hic in univerfum affriiflus quantitatem propter nimiam in cor-poribus varietatem fuperficiertim determinari non .polfe-
Corol/. 2<Jum, affriflus fpeciei multo plus corpora i"1' pedit in motu, quam fpeoei 2^*. Dum enim corpus fecund^ fpeciei affriftum facit, illud fuper pianum volutatur ; ficim'5 autem corporis volutati partes prominentes a fubje£li plani fo'* fuiis evolvuntur, quam ex illis extiiant, ant partes promine"' tes plani lacerent, fi iilud dire£lione plano parallela fuper P13' num trahatur, quorum tamen alterutrum fieri neceffe eft. ■ Vn* de corpus aequalis maffae aequaiiter impulfum femper diut!US
»; EIT. PhyH $, 344.
Dissertatio Tertta. ifj
motnm continnat fuper idem, imo etiam non multum diver-fum planum , fi 2tlac fpeciei affriftum faciat, quam fi faciat Currus quoque onerati e monte defcendentis rota catenae alli-gatur, ut prima», & non lecundae fpeciei affriftum faciat, fic-que cnrrum a defcenfu prnecipici prohibeat.
Obiervamus autem affriftum fpeciei magis impedire^o corpus a motu initio ejus motus, quam in ejus continuatione. Si enim lignum , aut quodvis pondus humi pofitum traherc quifpiam velit, longe major efl vis adhibenda ad illud mo-vendum initio motus , quam in illius continuatione. Cujus ratio eft: quia corpus, quo diutius in aliqua fuperficie jacet, eo magis partes ejus prominentes in fubjeaam fibi fuperficiem penetrant, ac inde plura impedimenta motus fui obtinet", de-inde quia in corpore jam moto ob affri£tom non omnis motus deperditur, dum cjus traftio continuatur.
2, Obfervamus etiam, quod affri&us primae fpeciei in tar-do motu, aut mediocri majori fit impedimento corpori, quam in nimium veloci; cujus ratio eft: quia in nimium veloci mo-tu corporis partes prominentes pauciores foffulas fubjefls fuper-ficiei penetrant eo, quod corpus velociter motum permultas tranfiliat, & fi etiam non tranfiliat, non tam alte in eas pe-netrat propter celeritatem. Accidit fcilicet hic, quod duobus hominibus per lutum fpiffum ire coaftis, quorum unus veloci-ter magnis paffibus per illud fertur , alter lente progreditur. Lente fiquidem progrediens propter tarditatem paffuum a gra-vitate fua alte in lutum deprimitur, & faepe pedes in eo de-"git; velociter illud pertranfiens , quia citius pedem a luto temovet, quam lutum cedere pedibus poffit, nec tam profun-de in illud defcendit, & multo paucioribus vicibus in iliud Pedes demergit.
?. Obfervamus majorem. affriftum effe , dum corpora ho- .-j jnogenea affricantur, ut 11 aurichalcum fupra aurichalcum, aut ferum fuper ferrum affriftum faciat, quam fi aurichalcum fer-r°ni affricet. Quia homogeneorum partes prominentes foffulis mntuo magis proportionatne funt propter fimilitudinem textu-Refiftentiae affriftus primae fpeciei in inftrumentis, & ma-ctlinis utiliter medemur unftione olei, & aliorum pinguium, ?Qt etiam cujnsvis fluidi. Per hanc enim un£tionem foffulae 'mplentur fuperficierum, ac inde colliculi confiidorum corpo-'urn tam alte in eas penetrare non poffunt; atque haec eft ra-quod fcloporum, horologiorum , aliorumque fimilium jun-ras affri£tus patientes inftillato oleo; curruum axes axungia "ngantur; hanc ob caufam etiam fabri lignarii clavos ligno ncutiendos febo ungunt; fabri ferrarii, dum lima nimium acris 11. eamoleo, aut febo imbuunt. Haec enim affriftum multo
mi-
i5»a	Physic^; Generalis
minorem «fficiunt. Addere hic liceat ?tum: Alterationem, & corruptionem utenfilium potiffimum ex affri&u provenire: ob affriclum atteruntur veftes, cultri hebetantuf , folex equorum, & armatura rotarum deteruntur , horologia rotata vitiantur &c, Demum confequi videtur ex his, quod mobile perpetuum mechanicum naturaliter non fit poflibile. Motui fiquidem cu-jusvis mobilis refiflit medium , in quo movetur, tandemque illud ad quietem rediget. 2do:mobile mechanicum fic non fiet, ut in illo afiriftus, isque primae fpeciei certis in partibus non contingat; fiet enim per rotulas, & elateres, qui fuo tem. pore motum ejus reparent; atqui affriftus refiflit motui ergo & hic demum mobile a motu ceffare compellet. Accedit: quod mobile, in quo motus per elateres , & pondera aptata reparatur, perpetuum non fatis apte dicatur ; cum perpetui mobilis nomine intelligatur illud, quod femel acceptum mo< tum continuo perfequitur.
SECTIO TERTIA.
De motu a gravitate effe£to, & viribus centralibus.
ClUm motuum plurimorum in natura gravitas fit caufa, e*< pofitis motus affeftionibus de motu , quem gravitas in ' corporibus absque auxilio mechanicae efficit ( nam de hoc infra fermo erit) eft dicendum. Priusquam autem tfltld praeftetur, quxdam de centro gravitatis corporum, horumque fpecifica gravitate videntur prsmittenda. Seftionem brevisde viribus centralibus fermo claudet.
§. I.
Qnid nomine centri gravitatis vetiiat , quomoio hoc iti corpore inw niendum , qUid de eo peculiariter notandum ?
474 X ® imum Centri gravitatis nomine venit punftnm, A corpus in duas partes aeque ponderofas dividitur. ^1' ftinguendum eft hoc a ceutro maguitudinis. Hoc enim e(t pun* ftum, quo corpus in partes aeque magnas dividitur. Punctunn autem , quo corpus in duas partes aeque magnas dividitar, no^ e(t femper etiam pun&um, quo corpus dividitur in duaspartes aeque ponderofas. In corporibus tamen homogeneis ejufdem ubique latitudinis, & craflitiei ("qualia funt cylinder, g'obllS/ &c ex ferro, lignove ) centrum gravitatis cum centro flWgn£ tudinis coincidit. Cum enim per centrum magnitudinis co •
Dissertatmo Tertia. 24<)
pns in partes dnas ?eque magnas dividatnr, neqtie (It ratio; cur in corpore xqualis latitudinis, & craditiei una pars aeque magna , ac altera , non fit seque ponderofa , ac altera , illae reapfe tales funt.
Ad alterum Ut centrum gravitatis in corpore invenia- 47j tar, fuper fune extenfo , aut prifmatis alicujus acie collocetur , tamdiuqce huc, illuc promoveatur , dum in aequilibrio fuper illud confiftat. Linea funi, aut prifmatis aciei relpondens, in qua corpus in aequilibrio confiftet , erit diameter gravitatis in le centrum gravitatis continens. Eft enim diameter gravitatis linea corpus in duas partes aeque ponderofas dividens. Habi-ta una diametro gravitatis vertatur rurfus corpus fuper fune, autacie prifmatis, ut reperiatur diameter gravitatis altera; at-qae punftum , in quo hae diametri fefe interfecabunt , cen» trum gravitatis erit ejus corporis , in quo centrum gravitatis qusritur. Subinde centrum gravitatis in corpore invenitur , fiultro, citroque fuper cufpide ftyli moveatur.
Ad 3t!um fy. De centro gravitatis illud peculiari animad-476 verfione dignum: quod fi corpus quodpiam centro fua; gravi-tatis ftilcro cuipiam innitatur, illud fuper eo quiefcat. Cum enim corpus centro gravitatis in duas partes aeqae ponderofas dividatur, pars una ejus tantum premitur deorfum a gravitate fta, quantum altera; unde nulla adeft rario, cur potius pars cjus una attollatur, ut altera defcendere queat, quam attolla-tur altera; indeque omnes, ac propterea totum corpus fuper fulcro conquiefcet.
Ex hoc porro confequitur totum pondus corporis fuftineri .y*. 'beo, a quo centrum gravitatis fuftinetur, ac proinde gravia corpora ita a nobis confiderari polfe, velut fi illorum gravitas f°ta in centro gravitatis colleita foret. Quia vero fic corpora !ure a nobis confiderari poffunt , 2. confequitur , unumquod-1ne corpus grave obitaculo a motu deorfiim prohibitum gravi-tare verfus centrum terrae, quod ( loquendo de corporibus t£iiuris) centrum commune gravium dicitur ; ac proinde etiam "numquodque corpus grave, ft ab obilaculo non prohibeatur, m°veri deorfum linea refta du£ta e centro fuae gravitatis verfus tentrtim commune gravium. Eo enim illa retta moveri opor-tct> quo a gravitate urgentur; urgentur autem recta a centro Sravitatis verfus commune centrum gravium;cum in centro S.ravitatis tota corporis gravitas jure a nobis confiderari queat. •^are linea diredionis gravium gravitantium, aut vi fuae iolius &r3vitatis motorum , eft re£ta ex eorum centro gravitatis ad C(nimune gravium centrum dufta ; unde etiam definiri folet: iu°a fit linea recta, juxta quam corpus grave vel a£tu move-r> vel nioveretur, nifi a motu obltaculo prohiberctur.
, Wn.MfrtGcntr. P.l.	Mm	3. Con-
v—r
274	PHYSICiE GENERALtS
478 Confequitur corpus carlere non poTe , fi ejus Iinea dire-flionis intra bafim ejus cadat; ruere vero illud debere, fi ejus linea direilionis extra bafim illius veniat. Nam cum liaea dire£lionis fit lmea refla , juxta quam corpus grave vel aflu movetur, vel moveretur, nifi a motu obftaculo prohiberetur, fi illa intra bafim corpor-is incidat, illud juxta hanc moveri non poterit ; nam a bafi fui obftaculum fui motus habebit, Ex adverfo fi liaea direflionis extra bafim corporis cadat, ni-hii impedit, quo minus juxca illam moveatur, atque corruat.
47i> Hsc autem ad rationem non paucorum phaenomenorum in natura cognofiendam facem prreferunt. Patet enim j. Cut turres quaedam, ut Pilana.Bononienfis firmne inter ventosquo-que , & procellas , quamvis curvae fint, confiflant. Ita enim illae ere£lx funt; ut earum linea direftionis intra bafim earum incidat. 2, globus , currus in plano inclinato non fubfiffit, fed decurrit; quia iinea ejus dire£ltonis cadit extra bafitn-» illius.
Apud hominem centrum gravitatis in perinaso deprehendi-tur, bafis illius, cum utrique pedi infiflit , eft fpatium intra pedum extremitates contentum. Quare }. firmior eit hominis fitus, fi pedibus moderate a fe invicem disjunftis , quam fi nimis conjunflis infiflat. In hoc enim cafu facilius linea di-reftionis extra bafim illius emovetur, quarn in priore. Mul-to infirmior efl hominis fitus, dum pedi unico infiftit, neque facile efl: uni pedi diu absque lapfu infiftere. Cum enim ho-minis uni pedi infiftentis bafis tota fit planta pedis, cui inu-ftit; admodum facile Iinea direftionis extra bafim emovetur. Hinc pcdi dextro infiftere volentes , finiftrum , finiftro veto infiftere cupientes , dextrum in partem oppofitam protendi-mus; ut centrum gravitatis noftri corporis femper bafi fu^ m-nitatur, iineaque dire&ionis intra pedem veniat. Aves q^ que uni pedi infiftentes dormire folitae caput fub adverlam alam reponunt.
480 Eadem ex caufa gibbofi , aut pondus in dorfo ferentes^ item montem afcendentes antrorfiim fe fe inclinant pinSu:' vero pondus quodpiam ante fe ferentes , de monte defcen-dentes retrorfum inclinantur; qui humero dextro pondus runt, in paitem finitTram, qui finiflro in dextram partem fe incurvant. Cum ex fella fiirgere cupimus, pedem, ctu ^ niti volumus, retrahimus; caput, truncumque corporis a 'tro' fum indinamus; ut centrum gravitatis pedi , quo nos W volumus, immineat: cum cefpitamus inpartem dextram, num finiitram in partem proteadimus. Cum juxta Par,eLr ftantes aliquid e terra ievare voluinus, nos ab eo aliqnanti F^ remoYemus, genua antrorfum curvamus; ut centrutn §ra
DlSSERTATro T E RTIA.
tis nollrae intra bafes noftras venire podit, neque haec elevatio anobis fine cafu tentari potert pcdibus a pariete non remotis.
Hxc quoque eft ratio: quod Author naturae ita animalia^Sl fabricatus fit, ut membra, quorum bina ipfis concelfit, ea ex partibus tllorum hinc , atque illinc locaverit ; ea vero , quge nonnifi unica in iis reperiuntur, in medio ipforum conflituerit avibus, quarum pedes longi funt, colla longa dederit ; ne in volatu unam magis, quam in aliam partem gravent, facilius-quc oequilibrium fui conlervent.
Dum progredimur, lineam dire&ionis loco moveri conti- a^Z nuo in noflro corpore neceffe efl, atque eam ob rem elevato uno pede ad progrediendum e. g. dextro corpus aliquantum in latus finifhum fleftimus; ut nova bafi, planta videlicet pedis fmiflri folius corpus fuilineatur; cum rurfum pedem fmiftrum lcvare volumus , corporis noftri machinam ope mnfculorum , ac nervorum in dextram propellimus, ficque progreffus nofler altema hac libratione corporis perficitur; ut illud de una bafi continuo in alteram transreratur, neque ultra iilam promovea-tur. His autem corporis noflri flexionibus, & librationibus tifu continuo ab infantia exercito ita affuevimus; ut nobis nec advertentibus refto ordine ilk peragantur. Infantes quia non-nifi ufu iftud difcere poffunt, priusquam fe fe longius exer-ceant, antrorfum , retrorfum , & ad latera facile ruunt. Vo-lucres utpote pedibus binis donatae eo, quo homines, progre-diuntur modo.
Equi, ceteraque quadrupedia , quorum omnium linea dire-ftionis intra 4 pedes incidit, dum gradiuntur; fiiam machinam tribus continuo pedibus fuflinent, atque itidem de latere uno 'n alterum librant ita ; ut dum primo finiftrum pedem ante-riorem levant , dextrum pofteriorem aliquantifper inclinent , ic levent; deinde levant dextrum anteriorem, ac tandem fi-niflrum pofieriorem , linea diredionis eum in modum intra pedes eorum errante; nt centrum gravitatis ipfortim continuo mtra pedes ipforum machinam fuftinentes tanquam fuas bafes tonfiftat.
§. I I.
Qua corpora aliis jpecifice graviora?
POrpora fpecifice aliis graviora illa effe, qure illis funt pon- .0. V^ derofiora, notum eft ex n. 2 3 y; fpecifica fiquidem gravu * * ^ & pondus corporum idem fbnant. Notum eft & illud ex diftis, quod corpora eo aliis ponderofiora fint, quoplus ®alwe continent. Unde hic non aliud de fpecifica corporum
Mm z	gra-
176 Physicje Generalis
gravitate pr«ftandum relat , nifi ut tabella aliqua 'pecifica corporum poidera ejchibens adferatnr, ex qua de pondere eo-rum, quod comp;irate ad alia obtinent, quapropter & de maf. fa , porisque ipfor>m judicare polfimus. Non parum autem fuam plores Phyfici induflriam in fpecifica gravitate corpnrura determinanda exercuerunt. Ex his folertiilimus Muffchen-broek tabulam permultorum corporum Ipecificam gravitatem exhibentem Phyficis miniflravit; breviores alii, & pauciorum luggelferunt. Adferre placet hic compendiofam notiorum, magisque obv:orum corporum illam, quam apud Chauvtn O videre hcet:
Tabella exbibem diverforum corporum poiidus fecwtiun
libras Pari/inas, quas appendit eorum pes cubkus.
	libras.
iEris	- 648
Aqus -	72
Argenti -	744
Argenti vivi -	- 977-t
Auri	1 J «8
Cerae	• 6 8 A
Ferri	576
Lapidis	140
Laterum -	130
Marmoris -	2f6
	libras.
Mellis - -	- io4f
Olei - -	. 66
Plumbi ■	- m
Sabuli	M»
Salis	H7T
Stanni ■	f5*r
Terrae	9? T
Vini - -	- 7°f
Aeris -	funcis
484 Cognito ex hac tabella, quantum quodvis corporum allatorum fub volumine pedis unius cubici appendat, facile apparet cui-que, quanto unum ex his altero fit ponderofius , quxque lit ratio unius ponderis ad pondus alterius. Cum enim ex tabelu
!>es cubicus aquae appendat libras 7»; auri vero pes cubicus ibras ij<58, ratio ponderis aquae ad pondus auri fub eodern volumine fumpti efl ea, quam habet 72 ad 1 ;58 ; numero majore per minorem eft ea, quae eft 1 adi9- 9^en3j admodum enim fe habet divifor ad dividendum, ita unitas ao quotientem. Eodem modo ex tabella apparet pondus
------- -' 9, & argenti ad aurum , ut
ad pondus aeris effe ut 1 ad 54 atque fic porro.
ad
a) I.es, PiuloH v. pondut.
4. Ilt
Dissertatto Tertia. ' 277
§. III.
Quam rattonem gravia fuo in lapfu teneant ?
RAtio , five modus, quo gravii delabuntur, ex fequenti- 48 f bus propofitionibus innoteicet.
Prop. ima: Corpora gravia magna, vel parva , firma, aut fluida ejufdem, aut insqualis ponderis ifi vacuo aequali velo-citate decidunt. Prob. hnec propofitio experimento primum a Newtono tentato, ac fubinde ab aliis Phyficis pafiim eodem eventu repetito. Summatur recipiens longum ped. 6 , latum pollic. 2, aut 24- ita aptatum ; ut fitu ejus non mutato plu-ries bina corpora inaequalis magnitudinis , aut ponderis , vel etiam ponderis, & magnitudinis, e g. fruftulum auri , & li-gni, plumbi, & chartoe, ligni, & plumula ex ejus fummo in catinum demitti poflint : educatur re£te ex recipiente aer, de-milfis hifce corporibus difcetur imo : corpora haec multo celerius in vacuo recipiente lapfura , quam in eo adhuc aere pleno. afo; difcetur iila ad fenfum prorfus aequali celeritate delabi ; quamvis demilfa in recipicnte aere adhuc pieno multum diffe-tente velocitate delabantur.
Confirmatur propofitio obfervatione Galilnei. a) Globum ^gg' ille aureum, plumbeum , cupreum, ex porphyrite , & cereum ex altitudine 100 cubitorum demiferat, obfervavitque cereum ab ahis multo ponderofioribus in fine lapfus nec 4 digitorum Jltitudine fukffe praeverfum. Cum igitur ex modo relato ex-ferimento certum fit aerem corporum lapfui refiftere, neque hanc ejus refifientiam ob minorem motus fui quantitatem gio-bus cereus aeque facile fuperare potuerit, ac alii cum eo de-niiffi; quod is ceteris fecum demiflis tardius iapfus, caufa fuit ^liftens aer; fed fi fic, corpora gravia magna , vel parva &c. "i vacuo squali velocitate decident; ergo. Ad firmandam_» nanc propohtionem ftcient il!a quoque experimenta , quoe pro Propofitione fequente ftabilienda adferentur.
, Confir. 2. propofitio, ratioque redditur, cur corpora gravia 487 ■n vacuo pari velocitate delabi oporteat. Unumquodque cor-Fns ftcundum fe fpedatum ad motum, & quietem e(t aeque 'ndifterens ; quapropter tanta celeritate illud moveri necelfe 411 > ad quantam a caufa fui motus determinatur, fed in vacuo Jjuodvis corpus ad parem celeritatem a fua gravitate determi-^neceffe eft. Nam in hoc motui corporis deorfum nihil liltit, & maffula quaevis uniuscujusque corporis aeque fre-Suentibus, ac velocibus stheris impulfibus verfus terrae cen-m urgetur, cui quaevis ob fui ad motum indifferentiam-»
Mm 3	«que
Mcchan. Dialog. t.
278	Physicje: Generahs
xqne obfequi debet. Yidetnr certe manifeftum mafPilas 10 alicujus corporis ad tantum fpatii debere deferri eodem tem. pore ab irr.pulfibus gravitatis fibi refpondentibus T ad quantum alterius maffulx 1000 ab impulfibus fibi refpondentibus defe. runtur. Cum unicuique maffulae impulfus aequales refpon-deant.
^gg Prop. Corpora gravia paris voluminis, mafTs vero,& ponderis difparis in aerebbero ex magna altitudine labentiant phirimum inaequali velocitate delabuntur-, non tamen cumpro-portione ad foam malfam. Hxc propofitio conflat experi. mentis P. Riccioli, & Grimaldi celebrium Mathematicorum, de Phyfica quoque bene meritorum; qui cum globulos argilla-ceos, cereos , ligneos , ferreos ex altitudine 280 ped. Roma-norum faepius demifilfent , hos inaequali quidem celeritate, at prorfus non cum proportione ad malTam decidiffe compercrunt, 2. Conflat propofitio experimentis Defagvillierii , qui coram Kewtono , Foulkefio , Halleyo , Jurino , Grahamo Phyficis clarifiimis, & obfervatoribus accuratiffimis de turris Ecclefa Cathedralis D. Pauli Londinienfis altitudine 272 ped. demi-fit fphaeras e\ vefica fuilla , charta , & vitro confedas. Pri-mam obtinuit vefica humida formx ligneae inclufa, ac inflau, tamdia in forma permiffa, dum exficcaretur. Harum fphsra-rum diametri erant polh s , & circiter i , at pondus multum difpar. Nam i1"» erant grana 129 , 2dx i$oo , ?tia: 2610. ]ma ex his delapfa efl 19"^; ada <5"i, 3tia <5"i. Vera igitur efl propofitio , quam firmat & illud, quod proxime ex Galilf relatum eft.
489 Dixi: ex mngna altitudine ut plurimum dida corpora in-squali velocitate delabi. Nam fi altitudo nimium magna non fit, ex qua ojobus ferreus, & ligneus ejufdem voluminis de-mittitur, differentia inrer unius, & alterius lapfiim vix obfervabitur. Cl. quoqoe Frenicle O teflatur globos pl»1"' beum, ac ligneum ejufdem voluminis ex altitudine 147 P' demilfos fimul, & eodem tempore ita decidiffe; ut laminan xream fubjedam uno pene idu percufferint. Demum quia f"1' pra jam a me laudatus R.P. T0fi Francz inflituiife fe teftacor tentamina, quibus fepius globos ferreos , & ligneos «qualis voluminis pluribus coram tefltbus in fodina noftrate profuadi-tate fiia ptures turres Londinenfes fuperante demifit, metien-te tempus horologio ofcillatorio ad obfervationes Aftrono®-cas adhiberi foiito; nec tamen ullum difcrimen inter laplu™ unius, & alterius obfervavit.	I
490 Cor. Confequitur vero ex his 1. falfam effe opinionem >' lam Peripateticorum, qua corpora gravia ex alto demilj2 c'
a ) Du Hamel Hift. Atad. larff. Lib, 1. $. 3. tap. 5.
Dtssertatto Tertta.
ieritate mafTis proportionali deorfum labi arbitrati funt. 2.ccn-ftquitur: quod fi corporibus medium, per quod labuntur , iia Iaplu non obfifteret; illa omnia eadem ex altitudine demiffa pari velocitate in terram delabereatur. j. confequitur, quodd corpora fint inaequalis magnitudinis , ejufdem vero ponderis, ut globus plumbeus, & ligneus unius librae ex his plum-beus citius in terram delabetur. Nam corpori minoris volu-minis aer mirtus obfiftet. 4 confequitur eo ceteris paribus cor-pora tardius vi fuae gravitatis ex alto in aere 1 bero delabi oportere, quo fuperando medio minus apta (uperficie gaudent: cujusmodi funt fcabra, aut latam fuperficiem in lapfu aeri ob-fiilenti obvertentia, ut charta , pluma.
Ex hoc ultimo videtur poITe reddi ratio , cur evenerit, ut49r clariflimi Phyfici demilfis corporibus paris voluminis , ponde-ris vero difparis, quidatn illa ex magna altitudine demi!fa pari, alii vero diipari obfervaverint velocitate decidilfe. Si etenim excorporibus aequalis voluminis , & ponderis inaequalis illud, quod ponderis minoris eft, fit altero magis fcabrum, hoc vel propter iRum fcabritiem minus aptum erit fuperandae refiften-tis aeris, quam alterum; atque eam ob rem altero pondero-fiore, una & glabriore tardius decidet. Ex adverio fi hoc mi-noris ponderis corpus aeque glabrum fit, ac alterum , aut etiam illo glabrius; modo non fit ponderis adeo parvi , ut in aeris refiftentia fuperanda magnam diificultatem patiatur, contingere Poteft : ut ex magna akitudine horum unum , & alterum fi-mul demilfum cadem ad fenfum velocitate decidat. Sic in tentaminibus Freniclii, cum ufiis fuerit globorum lignei , & plumbei; & in Franczianis lignei, & ferrei, ligneusque glo-bos pondus habeat facile fuperans refiftentiam aeris (i hi li-gnei globi bene fimul glabri fuerant, evenire certe potuit, ut Jd fenfum squali, aut prope aequali velocitate deciderent—». Uobus autem ex vefica faftus, quia ponderis admodum exilis ™erat, eamque ob rem in fuperanda refiftentia aeris difficulta-(em non parvam paifus eft, hunc in tentaminibus relatis multo tardius decidere oportuit, quam vitreum , aut chartaceum.
Datur nimirum in aere certi gradus refiftentia comparate ad quodvis volumen determinatum corporis, quam dubio pro-Cal> dum corpora duo voluminis aequalis, & ponderis inaequa-ls deorfum moveri vi gravitatis incipiunt; illud, quod minus Pj"iderofum eft , tanto difficilius fuperat altero , quanto hoc
rninns eft ponderofum. Hinc insquali illa motus celerita-e moveri incipiunt; accelerant autem continuo motum fuum, refft^	celeritate moventur, ut vi fuae gravitatis ob
•jtentiam aeris celerius impelli nequeant, ut infta videbimus, K "i vacuo lapfus docet.
<2$o	PhysiCje Generalis
Si ex corporibus n?q«3?is voluminis, & pondcris insqmlis minus ponderofum non fit ejusmodi , quod magnam patiatar difficultatem in aeris refitlentia fuperanda, illa non multum in-sqnaliter initio fui motus moveri incipient, continuo motum fuum accelerabunt, pervenientqne ad eam motus ccleritatem, qua gravitatis impulfibas ita relpondebunt; ut vi illius celerius impelli nequeant. Qiiare ad fenfum xquali , aiit non mul-tnm intequali motus celeritate delabentur, quemadmodum ia Franczianis, Freniclianis; imo & globo vitreo , ac chartaceo Defagvillierii evenit. Ex adverlb fi corpus minns ponderofum cum ponderofiore demilfum adeo exilis fit ponderis , ut in re> fifientia aeris initio magnam difficultatem patiatur, haec mul. trm insequali motus celeritate motum inchoabunt, inaequaliter illum accelerabunt; eamque ob rem quamvis poftea ad eam veniant celeritatem; ut tanta celeritate ferantur, quanta illo-rum maffa vi fui impulfus a gravitate ferri poteft, illa tamen tardius delabi oportebit.
Ani Prop. jtia: Si corpus direftione horizonti exafte parallela ex quadam altitudine projiciatur, non tardius in terram deci-det, quam fi ex eadem altitudine vi folius fuae gravitatis dela-bi fineretur. Conftat haec, alicui fortalfe paradoxa , propofitio ex tentamimbus Academicorum Florentinorum ; *) qui vicious repetitis in cacumine turris caftri veteris Liburni altse cu* bitos e tormento onerato 4 lib. pulveris optimi explofcront globos ferreos lib. 71 fupra mare, qui in aquam incidiffe viH funt in diftantia circiter i- milliaris tempore 4^- vibrationum; quarum quilibet itus, & reditus abfolvebatur dimidio muwt0 fecundo. Demiferunt fubinde alios prioribus aequales gl°l|os ex eadem altitudine cubitorum jo , deprehenfumque eft i''oS decidilfe motu perpendiculari intra vibrationes 4. Rat'° P0it° hujus phxnomeni eft : quod motus horizonti parallelus n°n obfiftat motui perpendiculari deorfum. Unde hoc in bus a duplici pottntia ad angulos refios impulfus, una q®^ . a pulvere nitrato, eaque potentiore, altera gravitate de^cri ^ diagonalem parallelogrammi oblongi eodem tempore , quo ■ tus ejus unum brevius defcriberet; id vero di£ia fuperius motu compoHto confirmat. Non tamen defcribet hoc in , glrbus diagonalem reftam propter motus accelerationem > curvam , parabolam referentem.	,,,
4^4 Addidi in propofitione dire£lione borhonti exattc P"r" Nam fi ab exa&e parallela furfum dire£iio aberret , tardii i fi deorfiim, citius in terram corpus projeftum dercenue 1 qnam fi fola gravitate eadem ex altitudine rueret , ut cui<f facile patet. Cum autem eodem tempore globus 'ine^ont;
a) Tent, Exper, Natux, Acad. del Cimento pai, 3,
Dissertatmo Tertia. 24<)
zonti paralleTa e tormento, aut fiftula ferrea ejeftns in terram deridat, quo eadem ex altitudine decideret vi ftme (olius gra-vitatis; conftetque nobis ad magnam diftantiam globos ex tor-mentis bellicis, & fiftnlis ferreis deferri , facile conjicere pofi. fiimo<; : quanta celeritate globus a pulvere e tormento, aut fiftula propellatur. Et quia prorfus magna eft hnec celeritas , gravitasque ante fa£tam acceletationem deorfum lentius agit , fit: ut in minoribus diftantiis globus non aberret notabiliter a fcopo, quamvis in hunc direfte a jaculatore collineetur. Quan-(jinm quominus aberret, facit & illud, quod ob fpiffitudinem majorem fiftulne in fundo dire£tio ejufclem fupra nonnihil ve-niat, quam radius vifualis defignet.
§. I V.
An gravia in lapfu deorfum motum acctlerent, quomodo , cur hunc accelerent ?
DEfp. ad imum affirmative , certaque eft Rfio hnec experi-mentis. Nam 1. quo corpora exmajore altittidine vi fuae gravitatis decidunt, eo majorem iftum fibi fiibje£tis corpori-ous infligunt; atqui hic i£tus non aliunde eft, quam a majore motus velocitate; malfa enim corporum manet eadem , five ex majore, five minore altirudine decidant; ergo. 2. Ex obfer-vatione P. Merfenne Ordinis Minorum , & s' Gravefande «ndat, quodfi lance una librne pondenbus onerata in alteram ex altitudine unius pedis pondus demiffum levet Iancis onera-unius l brae pondus, idem pondus demilfum ex altitudine Pftlum 4 levabit pondus lib. duarum, demiffum ex altitudine Ped- 9. levabit pondus lib. trium. 3. Si globus ferreus in li-^nm mollem fubje£tum ex altitudine pedis unius demittatur, foveam illi certae profunditatis imprimet; at -fi demittatur in 'Ijum ex altitudine pedum 2 , imprimet hanc multo proftin-diorem, & f]C porro. fed haec iterum non fierent, fi corpora Vl gravitatis deorfum labentia motum fuum non accelerarent;
Certe P. de Chales oftendere nititur , quod fi corpora gravitatis deorfum labeatia motum fuam non accelerarent, °t'im motus adeo frret tardus; ut corpus ad conficiendum Pdti"m ped. annis 5 j22jf?i opus haberet.
Ht. ad 2^um 5 gravia ex magna altitudine labentia noncon-^p^ 'nuo motum fuum accelerant , fed poft accelerationem certi mPoris demum aeqnabiliter moventur. Prob. imo experientia H'otidiana, qua obfervamus corpora diverfi ponderis ex levio-a de feneftris altis demilfa primum quidem motum accele-deinde vero alia aliis citius motum fuum sequabiliter
Nn	con-
<2$o	PhysiCje Generalis
continuare. Tdem obfervatum eft a Phyficis etiam in corpori. bus ponderofionbus. Prob. id 2do ratione. Corpus ex alro cadere non poteft ob (uam impenetrabilitatem , nifi aerem fub fe pofitum loco fuo emoveat , & ad circulandom ad locim a fe reli(flum compellat; fed eo ipfo corpus in motu deorfum I pofitum ad aequabilitem motus fui ventre ncceffe eft. Nam aer xitpote grave corpus huic motui , quo is furfum pellitur, refi-ftit, tantoque magis refiffit, quo corpus celerius deorfum la-bitur; aftioni enim proportionata eft reaftio •, ergo demura mobile ita fuum accelerabit motum, ut aerem ea celeritatein circulum circa fe movere non poffit, qua opus effet illum mo-veri ad hoc, ut corpus labens continuo motum ftium vi gravi-tatis acceleret-, cum aer etiam , quo inferior eft , eo fit com-preffior, & quo compreffior, eo magis refiftat fui furfum pro-trufioni.
497	Docetur hsc vis refiftentiae aeris experimentis Academi* corum Florentinorum. Hi cum catapultam ftriatam globo oequaiiter oneratam, adverfus ioricam ferream perpendiculariter deorfum ex diverfa altitudine explofilfent , obfervarunt multo profundiores foffulas in lorica faflas ex minore altitudine_J, quam ex majore; fed fi aeris refiflentia corpora celerrime mota non magis retardaret , quam ut a gravitate eorum motuscon-tinuo acceleretur, ratio non foret : cur ex minore altitudine catapulta explofa majorem foffulam globus in lorica ferrea face-ret; quin contrarium accidere deberet ob motus a gravitate accelerationem; ergo aeris refiflentia corpora ob magnam ac-celerationem motus nimium celeriter mota magis a motu re-tardat , quam ut hic motus a gravitate continuo accelerari poifit.
498	Confir. Corpus motum per aquam non tamdiu mottifl fuum accelerat , quamdiu in aere , ut experimentis conftat; fed hujus ratio alia non eft, quam quod aqua fit denfius cor* pus aere, adeoque magis refiftat fui protrufioni , quam aer;ob quam majorem refiftentiam citius venitur ad eam , qu® "j0' tus accelerationem prohibet. Cur autem corpus , ubi accele-rare motum definit, moveatur aequabiliter , & non motu re-tardato , haec ratio fortaffis dari poteft, quod non ita crelcat continuo haec refiftentia in medio, ut fola gravitas continu1' fuis impulfibus corpus labens per medium deorfum pr°iri°v". non poffit aliquo gradu celeritatis ; proinde refiftentia nu)« medii etfi poffit prohibere, quo minus corpus motum cont nuo acceleret , non tamen poteft velocitatem jam acqu"lt3 deftruere. Quanquam dubitari polfet ob allatum expe»'11^ tum Florentinorum , an ubi corpus motum citius acceier definit,, non fubinde motuferatur fenfim retardato..
DlSSERTATIO TERTrA.	283
Corol. Corpora minoris molis citius ad sqoabilitatem mo- 499 tns pertingunt , quam corpora majoris molis , fi fint maffde fpeciei ejufdem, ut globus plumbeus parvus, quam magnus; quia in minoris molis corporibus major eft pro ratione moljs fuperficies , quam in corporibus majoris molis. Qno enim corpus magis in partes dividitur, eo magis fuperficies ejus multiplicatur , ut patet in faxo confra£to &c ; majori auterrj fuperficiei magis aer refiflit.	Corpora , quae findetido
aeri fuperficiem habent minus aptam, citius; qure magis aptam, tardius motum accelerare definunt ob eandem majorem, aut minorem refiftentiam aeris. jtium: Corpora leviffima , & ma-gni refpeftive ad fuam malfam voluminis citifiime omnium motum accelerare definunt. Haec enim ob exiguitatem maffae cum paucis comparate ad alia impulfibtis gravitatis deorfum propellantur, jam initio difficulter fuperant refiftentiam" medir, igitur ubi etiam accelerant motum, citins multo veniunt ad il-lam refiftentiam aeris , quae prohibeat ultro accelerationem. Sic plumula cito admodum accelerare motum definit; ex ex-perimento Freniclii globus diametri 4 linearum ex medulla fambuci leviffima faflus pervenit ad aequabiiitatem motus poft so pedes percurfos; ingluvies autem galli indici aere inflata, ab omni pinguedine liberata , & exficcata poft pedes 12 percurfos motum accelerare defiit.
Notandum hic non conftare adhuc, nec conftare facile pofi fepropter nimiam varietatem corporum, quamdiu illa motum in lapfu.accelerent. P. de Chales cenfet accelerationem non fieri ab ullo corpore ultra 200 pedes; Du Hamel tamen exifti-roat fieri illam etiam ad joo pedes.
ad s^m qusfitum 2do : Gravia defcendendo motum 500 fium accelerant in minoribus adminus diftantiis ita, ut hxc acceleratio fenfibiliter proxime numerorum imparium progref-fionem xmuletur. Explicatur primum 3/10. Diftum eft bi mi-Hori&us adminus difiamiis : nam ex proxima ^fione conftat, non neri hanc accelerationem continuo. 2do didum hanc accele-rjtionem fieri ka, ut imparium numerorum progreftionem, ab cnitate fcilicct inchoando,aemuletur-, quorum verborum fenfus e" = quod ita fiat acceleratio; ut fi mobile labens deor-fum 'mo minuto fecnndo conficiat unum pedem,2do conficiat 5 pe. des, 3tio 5, 4to ^ ?to 9, 6to u &c. qui funt numeri im-Pares initiales 1, 5', j, 7 , 9 , 11, omiffis numeris 2,4, io, qui nimeri pares funt. ?t!o di£tum : quod hxc °Cceleratio fenfibiliter proxime progreifionem numerorum im-Parium aemuletur Nam an fit prorfus acceleratio hsc fecun-numeros impares accurata, a multis in dubium vocatur(i ** 'oiertiflima cura vix definiri poteft; fed & P. de Laniscon-
Nn 2	«a-
i5»a	Physic^; Generalis
trarii qugedam exempla profert. Quanquam dici pofTet fortaf. le a varietate medii, per quod fit Iapfus , huic accelerationi potfe impedimenta interdum advenire , quo minus fecundum hunc numerorum imparium progreifionem acceleratio accura. te fiat.
i Prob. Rrio experimentis non tantum Galilnei , cui prsda. ram hanc obfervationem primo debemus , fed aliorum etiarn complurium in Mathematicis fimul , ac Phyficis verfatiffimo-rum , ac imprimis eorum, qui in obfervatorio Regio Parifien. fi adhibita omni diligentia compererunt corpus decidens, quoj jmo momento v. g. intra unum arteriae pulfum, aut minutum 2dum unam hexapedam percurrit, hoc 2d» j , j , 4» fe-ptem hexapedas &c percurriife. Tentatum eft hoc experi-mentum in libero aere, tentatum & in planis inclinatis accu-rate in partes divifis, quo ob tarditatem motus facilius veri-tas detegeretur, ac etiam in tubis vitreis fimiliter in partes divifis , ac inclinatis , femperque deprehenfiim hanc accelera-tionem fieri adminus quam proxime fecundum progreffionem arithmeticam numerorum imparium. Sic etiam P. Kicciolos cum ex altitudine pedum 230 demififfec globum cretaceura unciarum 8, ac tempus diligenter ope penduli obfervalTet, vi-brationibus penduli $ notavit illud conficere pedes Romanos antiquos 10; vibrationibus 10 , pedes 40 ; vibrationibus 1S, pedes 90 ; vibrationibus 20 , pedes 160 ; vibrationibus ih pedes 2^0; proinde im<> tempore feorfim accepto coniecit pe-des 10, 2do jo, }"o ?0> 4to j01 ^to 90 t qUj perinde fe habent: ac 1, j , y , 7, 9; ergo vera efl i^io. j Corol. Spatia a corpore decuria donec motum accelerat, r«-£te dicuntur e_(fe inter fe, ut quadrata temporum , vel celerita-tum. Nam fi corpus grave primo e. g. minuto fecundo unuffl pedem fpatii confecit, 2d° tres , jtio s fequetur: ipft"1™ ad finem 2di minuti 4 pedes percurriife, fcilicec unum pedem imo' j 2do» hi 4 pedes fi cum j , quos j»0 minuto decur-ret, jungantur, etHcient pedes 9, atque ita ad finem Jtllrn(" nuti 9 pedes decurritfe deprehendetur; atqui numerus q«ater* narius eft quadratum numeri binarii, & 9 ternarii &c. ero0, Ex hoc fequitur illico deprehendi poife , quantum fpatii n10* bile in lapfu intra certa minuta 2da confecerit , fi rcia" ' quantum confecit minuto i"10- Nam ad hoc ut iflud relci ' tur, alio opus non eft: quam ut minuta illa, in quibus qu ' ritur, quantum fpatii mobile confecerit, per fe ipfa multip ' centur; fic fi fciam a corpore intra minutum unum pede(T1. fpatii confeftum, dico ab illo intra 4 minuta confeftos elle P des i<5 , 25 intra y, & fic porro. Nam x <5 funt qujdrat de 4, & 2j funt quadratum de f.	^
DrssERTATIO TeRTIA,
rt. ad qnxfitum jtmm. Caufa accelerationis motus per na-foj msros impares repeti pofle videtur a oravitate, & natura mo« tus. Declaratur haec aifertio. Impuuus gravitatis, quibus illa corpus deorfum propellit, funt ita crebri, ut quovis tempus-culo brevifiimo a nobis obfervabili permulti fiant , quod im-primis obtinente opinione P. de Chales , cujus mentio fupri fafta efl: , verum efle oportet. Quapropter uno miauto permuitos impulfus deorfum fe propelientes corpus grave a gravitate accipit. : motus ex di£lis tamdiu manet in corpo-rf, quamdiu iile a corporibus refiftentibus in eo non extingui-tur; igitur motus, quem corpus grave labi incipiens a gravita-te impulfu accipit, in eo permanet, & impuifu a gra-vitate accepto acquirit rurfiis tantum motus, quantum primo; adeoque dum vibratio in illud fit , dupio tantum fpatio-lam conficit, quantum confecit, dum prima vibratio in illud fafta fuit; haec motus dupia velocitas rurfus in corpore perma-net, & adeft vibratio; propter hanc igitur, & permanen-tem priorem velocitatem fub ?tia vibratione tripio tantum fpa-tii conficiet, quantum fub vibratione prima, ac fic deinceps ; usque dum ad finem unius minuti, quo deorfum iabi incipit—» unam e. g. hexapedatn conficiat.
]am fi corpus labens initia fui lapfiis tantam velocitatem jo^ habuiffet, quantam habet in fine mintiti, quo hexapedam eme-"t'Jr, ob hanc , & gravitatis impulfums quae hanc in eo mo-tus velocitatem effecit, non unam, fed duas hexapedas fuiffet £roenfum; unam nempe propter gravitatis impulfus, alteram propter velocitatem praehabitam; ergo etiam cum haec veloci-tJs in corpore labente minuto 2<*<» altero permaneat , non unam-, fed duas hexapedas vi hujus velocitatis emetietur; & 1uia tunc quoque gravitas in corpus hoc aget; vi ejus vibra-j.ionum rurlus unam hexapedam percurret , quapropter univer-ilni percurret hexapedas ? ; in fine temporis jam tanta velocitate labitur ob gravitatem, & velocitatem priorem per-^anentem, ut fi initio 2di temporis tanta velocitate lapfum , propter hanc velocitatem, & impulfus gravitatis non $ "cxapedas, fed 4 confeciffet; igitur vi hujus velocitatis j ti# «iir.uto 2d0 4 hexapedas conficiet, & vi gravitatis rurfus unam; er8° univerfim $; quarto minuto 7 , atque ita deinceps dif-«trendo.	4
•Si hoc corpus eadem celeritate afcendere inciperet, qua jof «titno fervata adhuc motus acceleratione decidit, ad eandcm 'ftudinem aicenderet, ex qua decidit; nam conformiter ad difta in fine 4« minuti tanta eft velocitas in corpore hoc ®ecidente, quae illud per 8 hexapedas deferre valet; illa igi-imo minuto afcenfus per 7 pedes non obftante gravitate
Nn 3	«or-
i5»a	Physic^; Generalis
corpos furfum deferec; at quia in fine minuti corporis afcendentis ob gravitarem ita imminuitnr hnec velocitas, ut vi illius iam nonnifi 6 bexapedas conficere poffit; & ad" 'minuto afcenfus rurfus unum gradum celeritatis gravitas in eo de. firuet ; idcirco nonnifi y hexapedas corpus afcendendo boc minuto altero emetietur. Ob fimilem rationem minuto conficiet j hexapedas, & 4t0 unam; confequenter fic per nu. meros impares illius velocitas in afcenfu retardabitnr, ut in defcenfu accelerata fuit. Dices iftud ob refifientiam aeris fieri non poffe. Sed ijteo ad fenfum fieri poffe. Sicut major velo-citas cum gravitate non obfiante refiftentia aeris corpus acce. lerando motum detulit, ita illa, & gravitate non obflante il-Iud ad eandem altitudinem ratione difta furfum efferet. Dixi fenftbiliter; nam aliquid refiftentia aeris ex hoc motu immi. nuet.
Infinuavi n. r gravia Iabentia per planum inclinatum itidem motum fuum per numeros impares accelerare. Nam fi hnec plana parum fint inclinata, totus motus deorfum gra-vium in iis habetur a gravitate ; quae quia uniformiter vibra-tiones in gravia defiendentia exercet , ut tunc, dum perpen-diculariter deorfum ea propellic, ita etiam,dum perplanumin-clinatum , fecundum numeros impares eorum accelerationem motus efficier. Acceleratio hsec per numeros impares in pla-no inclinato hac quoque methodo inftitui poteft cumGordono; O fumatur filum aeneum bene politum A B C D ( Fig.) illi appendatur curfor facile mobilis E, filumque ad talem an-gulum elevetur, ut curfor intra 1" fpatium A B percurrat. His ita conftitutis curfor per j" defcendet, primoqne hoc tempo-re elapfo erit in B, fecundo in C , tertio in D ; ac proinde primo tempore e. g. pedem 1 , altero j , tertio s Peti' de' curret.
5-07- De Iapfu per plana inclinata h$c ultro notanda : qooJ in plano inclinato femper fit motus tardior , qnam perpendt-cularis deorfum; quia pars aliqua gravium femper a planis clinatis fiiftentatur. 2<Jum: qaod tanto plus gravia fuftententnr a planis, quanto haec magis inclinata funt ; tardior eft enrm lapfus per illa, quo magis ea inclinata funt. Unde fi p^0"1 adco fit inclinatum , uc corporis gravis incumbentis centron1 gravitatis a plano fuftentetur ; illud per planum non decidet» nifi ab aliqaa potentia deorfum propellatur , quo cafii n?0" compofito partim a gravitate, partim a potentia impel'ent corpus defcendet, & ideo facilius movebitur , quam fi Per neam horizontalem corpus ab eadem potentia impelleretur' 3tium: in defcenfu corporum per planum inclinatum ob pa»tJ"
tem
"ajpiiyfic, Exper, £lera, Tom, t,
Dissertatmo Tertia. 24<)
tem rationis itidem valet illad , qaod fupra numero ?oy diftum eft : fi corpus deiceafa fado per planum incli-natum tanta velocitate in hoc, aut alterum fimiie moveri in« ciperet, quantam habet in fine defcenius , ad eandem altitu» diaem plaai afcenderet, ex qua defcendit»
§. V.
Ouiri penduli tiamine veniat, unde ejus ofctllationes, tc qutmodt peragantur ?
DEfp. ad I«wm. Penduli nomine apud Phyficos venit pon-f o? iv dus de filo, aut virga metailica pendens , ac circum pun-ftum quoddam fitum, alternis afcendendo , ac defcendendo fuos arcus defcribens. Hoc aliud eft fimplex , aliud compofitum. SimpleK eft pendulum, quod unico pondere appenfo habetur; mpt(itum, quod duobus ponderibus virg.T metaliicx ita aptatis conftat, ut unum horum fupra, alterum infra pun&um fufpen-fionis fit iocatum. Prioris ufus eft communior. Cum pen. dulum C ( fig. 46. Tab.4) ex A per arcum 500, vel 40* demittitur, per oppofitam arcus partem in B afiendit. Mo-tus hic illius ex A in B , dicitur vihratio, vel ofcillatio fimplex\ motus autem ex A in B , & ex B viciffim in A , five ejus 'tus, & reditus dicitur vibratio , aut ofcillatio compofita. Pun-«um, de quo fufpenfum eft fiium , aut virga metallica pen-™i, centrum motus\ linea autem D C fecans arcum A C B centrum oicillationis audit.
Penduium fimpiex de uno filo fufpenfum infenfibiliter de- f 0> dinat a fiia prima via, & fub finem , cum quieti appropinguat, i°n amplius per arcum vertkaiem movetur , fed huc tiiuc vacillat; ob quod vibrationes ejus diftingui, & numerari re£le pueunt. Ut igitur illud usque ad finem eadem via motum luum perficiat, pendulum de duobus filis ita fufpendendum f''.ut triangulum ifofceles referat. Atque ut vibratioaes reviores, ac longiores in eodem pendulo haberi pro iubitu Potfint, praeter brachioium , cui filorum cxtremitates alligats iHff-' a^dendlim erit brachium alterum fila per fe transmilfa Wringere potens fulcro penduli ita aptatum ; ut per illud " utn > ac deorfum moveri, eamque ob rem pendulum bre-1Us, aut longius reddi queat. Exhibet hoc pendulum fig. 47« josque defcriptio apud Academicos Florentiaos parte 1 Tea-«miaum Experim. Natur. videri poteft.
rum^' alterum- Ofciilationes pendulorum a gravitate ipfo- f 10 ™ prohcifci indubium eft. Nam 1. Pendulum ponderolius enores, & diuturniores, minus ponderofum vero lentiores,
fi
i5»a	Physic^; Generalis
fi ejusdem fint lnngitndinis, & minns diuturnas olcillationss eificit. Sed hujus ratio non foret, fi ab alia caufa , & non a gravitate ofcillationes hne efficerentur. 2. Pendnli ofcillatio, quatenus ofcillatione pondns per arctim defcendit , habetur a gravitate ejns; perinde enim fe habet qrodvis pendulum per arcum fuum defcendens , ac fe babeat corpus defcendens per plani:m inclinatum; undc etiam perinde, ac hoc motumfuum a^celerat *, igitur ficut delcenfiis rorporis per plannm inclina. tum habetur ab ejus gravitace, ita & defcenfus pend li. Sed eram afcenfus cjus per arctrm in adverfam partem habetur a gravitate; nonequidem, qnafi gravitas pcnduli ipfum furfutn immediate urgeret; at quatenus a gravitate depullim accelera-tione tantam motus quantitatem obtinet; ut ipfummotu com-pofito per adverfam partem arcus deferre poffit. Quemad. modnm enim juxta di£ia num. 507 fi corpus defcenfu faflo per planum inclinatum in hoc, aut alterum fimiti moveri iu-ciperec tanta motus velocitate; quantam in finc delcenfus ha-bet, ad eandem altrtudinem plani alcenderet ; ita pendulum ad centrum ofcillationis veniens ob motum acceleratione fta acquifitum adverfam in partem afcendere oportet. Quare i"11	ad jtiu» imo; Olcillationes pendulorum ita peraguntur;
nt comparate ad fenfiim ad eandem, aut prope eandem altitu. dinem per adverfam partem afcendant , ex qua delapfa funt. Katio phnenomeni modo reddita eft. * Qnod autem pendulum ad altitudinem folummodo ad fenfum eandem , aut prope ean-dem per partem oppofitam arcus afiendat, manifeftum e(I« eo : quod pendula fenfim a motu definant, nifi quidpiam ad-fit, quod motum eorum animet, ut adeft in pendulis horolo-giorum elater, aut pondus. Cur vero pendula ad minorem altitudinem afcendant, quam fit ea, ex qua delabuntur, caufa potiffima eit refiftentia aeris refntentia ex elafticitate tenli fili, afFritbs in centro motus. 512 i^. ad idem quxfitum 2*0: Ofcillationes pendulorum 0"' teHige eorundem> fiint ad lenfum ifochronx , five tumae, quamvis arcus, per quos fiunt, continuo decreK31"' Affertum hoc conftat ex obfervationibus : adeo fiquidem ' diuturnitate conveniunt ; ut defeftus aequidiuturnitatis intr joo vibrationes vix tempufculum unius vibrationis
ficiaM'
quemadmodumP.de Chales obfervavit. Ratio porro M eft: quod quemadmodum pendnlum ofcillans in progrem1 c°' tinuo arcus minores defcribit, ita & lentius continuo mov tur; indeque fpatium minus percurfum , & motus Jentior compenfentur; ut prope aequali tempore majores, & n1!" vibrariones ejufdem penduli perficiantur. Galilaeus , ^ mus hoc phaeuomenon obfervarat, exiftimabat vibration^P/
DlSSERTATIO TerTIA.	2S9
duli omnes ifochronas effe ; verum eas reapfe ifochronas non eflfe, nifi in cycloide moveantur, Hugenius oflendit. Pendulis in obiervationibus Aftronomicis Ricciolus primus ufus eft.
ad idem Pendulum , quo magis prolorigatur , eo rjj panciores ofcillariones eodem tempore perficit. Nimirum ut per planum magis inclinatum, ac Iongius, tardius corpus idem deferri oportet, quam per minus inchnatum , & brevius , ita & a pendulo longiore tarditis necelfe eft perfici fuam ofcillatio-nem, quam a breviore. Habet etenim fe pendulum longius inftar plani magis indinati ad horizontem, & iongioris •, bre. vius vero inftar minus inclinati ad horizontem , & brevioris. Quodfi vero ofcillatio penduli longioris tardius perficiatur, qnam brevioris, intra idem tempus hoc plures, illud pauciores ofcillationes perficiet.
Ex hoc vero confcquitur facile efFeftu effe, ut pendulum fj^ lentius , aut celerius ofcillet. Nam fi prolongetur lentius, fi »bbrev:etur, celerius ofcillabit; atque hinc fit: quod cnm ho-rologia pendulis inftrufta accelerant, illa prolongemus; fi tar-dent, ea breviora reddamus. Longitudo penduli horologio additi ut vibrationem fuam fimplicem 1" Parifits , & eadem circiter latitudine ioci perficiat, oportet, ut habeat Iongitudinem Parif. ped. 3 lin. 8-i-i a centro fui motus usque ad centrum ofcillatioms. Tanta proinde fit longitudo etiam de filo pen-duli, fi ofcillationes 1" volumus. Pendula horologiis aptari folita , quorim utilitas in re cumprimis Aftronomica fatis sftimari neqoit, de virga metallica pendent, indeque illudha-jjent incommodi, quod cum calore metalla prolongentur, & fngore contrahantur , hsec quoque pendula viciftitudini huic prolongationis , & abbreviationis fubjefta fint; indeque haec pendula, quantumvis exa£le fafta in calore nimio tardius, in frgore celerius ofcillationes peragant , ut occafione gravitatis corporum di£lum eft. Huic incommodo Grahamus Londi-nenfis artifex celebris ut occurreret , pendula cum mercuriali 'hermometro conftruxit; in quibus dum mercurius calore afcen-d t, centrurn ofcillationis , quod propter calefafti m , prolon-gatumqi.e pendulum aliquantum defcenderat , afcendit ; cum Jutem i b frigus pendulam contrahitur, & afcendit, mercurius •togis defcei.dit, atque ita defcenfum unius afcenfus alterius compenfat, ofcillationisque centrum a centro motus sequabili-tet femper abeft.
Wkthrfc4 Gtnn, F.i.
Oc	i V I.
176 Physicje Generalis
§• V I.
Qiiid nomine v'rium cet.tralium veniat, unie ba'eantwrt
Jlf \ D imum r.. Vircs centrales ill? dicnntur , q'ii! corpus vel il repellunt a centro motus, dum illud circa hoc gyratur, vcl ad illud compellunt. Vis illa, quae corpus a centro mo-tusrepellit, vis centrifuga, quas ad iilud compellit , vis centri-peta nuncupator. Exemplum utriusq te nobis exhibet machini viriuin centralium ( Fig. ig. Tab. i) cui , fi imponamus vi> trum aquam ad f , portionem aiiquam olei tcrebinthins con> tinens, reii^ua e';us capacitate p-o aere relifla , machinamque ita circumagamus; ut vitrum circum fuum axem horizonti pa. rallelum circumagatur •, aer, qui ame impulfam machinam Io-cum fupremum obtinuit , le fe ad axem rotationis recipiet, oieum , quod prius aqu.ie innatabat, aerem ambiet, aqua vero utrumque circumdabit, verfusque peripheriam vitri repelletur. Simile quidpiam experiemur, (i vitro aquam infundamus, at-que huic globulos lubereos immittamus parte aliqua vitri pro aere reli&a. Nam & hic aqua propellecur ad peripheriam vitri, globuli fuberei aerem ad axem rotationis compulfumam-bient. Datur proinde hic vis 3liqua , quae aquam ad periphe-riam, aerem ad axem, oleum, fubereos globulos ad medium inter haec locum occupandum in vitrocircum axem rotatocom-pellit , quae vis centrifoga, & centripeta dicitur.
Sed & funda non ignobite harum virium exemplum prs* bet. In hac enim lapis circum manum in orbem a£tus, d11® furfum cffertur, vi fuae gravitatis non decidit ; at potius m, omni punfto circuli , aut eilypfis , quam motu defcribit,3 centro fuae rotationis recedere nititur. Similiter. ut lapis in funda , circumagi poffunt in orbem quscunque fluida in fcvpbis aperds absque omni effufione , prunae in vafculis absque difp£t' fione. Cum enim haec circa centrum afta nifum a centro re-cedendi in omni punflo circuh motu defcripti per ejus tangen-tem habeant, e vafculis quamvis apertis etiam , dum fur'l'm feruntnr, excidere nequeunt. Tempus, quo corpus circa cen-trum integram revolutionem abfolvit, five quo circulum, au ellypfm fuam peragrat, ejus tempus periodicum appellatur.
ad alterum imo; Quidam vim quamdam centriftgatn; quse corpora in gyrum a£la a centro motus affiduo repellat, turae corporum inditam volunt, non fecus , quam indita »£ '.J lis vis centripeta, feu gravitas verfus centrum terrae; 3t haec vis centrifuga fit, non exponunt. Alii ex natura mj^ curvae, quam circa centrtim rotata defcribunt, caufam rec ^ a centro repetunt, Cum enim , inquiunt: curva quSVts
Dissertatmo Tertia. 24<)
culi defcripti innumeris iineoiis reflis compofita fit , qoodlibet-que corpus in motu pofitum via brevifTima moveri |affe£let, necefTarium eft, aiunt, ut partes corporis in circulum moti per reftas ejus iineoias, e quibus componitur, abire nitatur. Ve-runi has opiniones fatis fit infinuafle. Quare
ijt. ad quaefitum hoc a*3"1 Vis centrifuga corporum circum \ centrum quodpiam rotatornm habetur a motus quantitate ipfis i pctentia movente verius certam piagam communicata; vis vero centripeta ab obice, qui corpus eam in plagam ferri pro-hibet. in quam a potentia movente dirigitur, eaque reefficit; ut vei in certa a centro diftantia circa ipfiim revolvatur, vel etiam verfus iilnd accedat. Prob. Dum potentia movens cor-pus quodpiam circum centrum revolvit , iili , ejusque fingulis partibus verfis eam piagam motum communicat , quam ipfa , dum hunc motum communicat , refpicit, five in quam plagam tunc illa movetur. ( num. 372 , & ?8? ) Cum igitur omne corpus fa£la fibi in certam plagam motus communicatione eam inplagam ferri oporteat, in quam a potentia fe movente mo-tus iili ccmmunicatur, & in quam dirigitur; corpus qnoque circism centrum revolutionem fiiam faciens quovis momento eam in plagam abiret, in quam a potentia fua motrice diri-gitur, nifi ab hoc fuo motu per obicem impediretur, atque eam ob rem motu compofito per curvam circum cenrrum re-volvi corapelleretur; fed fi fic vis centrifuga corporum circum centrum quodpiam rotatomm habetur a motus quantitate ipfis J potentia movente verftis certam plagam communicata; ergo.
Aitera pars afferti in aperto eft. vis enim centripeta cen-fijf trifugas adverfa eft , quae ccrpora circum centrum re£la ob vim centrifigam a centro abire nitentia reprimit non finendo, ijuo magis a centro elongentur , aut ut etiam propius centrum Jccedant; cum autem cmnibus particulis corporis circum cen-tnm revoluti motus, quo recedant a centro , verfus certam Piagam communicetur, quid hic vis aliud fit , quam obex motus coittinuandi, cogitari nec poteft, nec debet. Cum hic eftcere poffit, ne corpus vi fua centrifuga per tangentem ab-eat- Ob ices porro motus continuandi per tangentem quifint, pile cuique fuccurrit. Sic in rota folida circa centrum revo-'"ta obex , quo minus partes rotae ab ejus centro rotationis "Wcedant, eft cohxfio ejus partium ; obex lapidis funda agi. tati eft filum unum , & aiterum , horum , fundaeque cohaefio ;
aer, oleum terebinthinae, aqua vitro inciufa in machina V|rium centralinm agicantur, obex aeris eft oleum , olei aqua, vitrum. Unde fi vitrum perforetur, aqua iliico pcr ejus °ramina vt fua centrifuga a centro recedec.
O O 2
29® Phvsic.® Generalts
f!9 Corol. Cum vis centrifuga corporum circa centrum revola. torum non fit quidpiam di(tin£tum a motus quantitate ipfis a potentia verfus certam plagam communicata , fequitur eo ma. jorem e!fe vim centrifugam in corpore circa ceutrum revoluto, quo major eft in eo motus velocitas ; quantitas eaim motus ex maffa, & celeritate confurgit. (num. j p 7 ) Motus autem veiocitas eo major eft in eo, quo eodem tempore periodico majorem circa fuum revolutionis centrum circulum , aut elly. pfin defcribit C num. 392) eo porro majorem defcribit, quo magis a centro diftat. Sequitur 2. eo majorem effe vim cen-trifugam unius corporis circa fuum centrum revoluti, quam fit alterius, quo unius prae altero eodem tempore periodico majus eft produftum ex mafli in fuam velocitatem du£ta_» Nam eo major eft ejus motus quantitas. Quare pro aefti-manda vi centrifuga fequentes leges fervire poffunt.
yiO Lex 1. Si corporum circa centrum gyratorum tempora periokt fmt aquotia, diflantia a centro aquales, vires eorwn centrifu^t funt, ut niaffa. 2. Si majfe illorum fint aquales , tempora pew-dica itidem aqualia, vires eorum centrifuga erunt , ut diflmtie 1 centro. 3. Si tempora periodica fint aqualia, diflantia vero a ««• tro, & majfa inaquales , vires centrifuga eruitt in ratione comfiofti tnajfarum, diflantiarum. 4. Si tempora periodica fuerint <e{M lia, & majfa in ratione inverfa diflantiarum a centro , vires '">• trifuga erunt aquales.
<$11 Ex his jam non difficileerit rationem reddere eorum, q»* five in aliis, five in experimentis machinae virium centralium obfervantur. Sic in exemplis initio allatis carbones e valculo, Japis e funda non excidunt, vinum e fcypho aperto non efHutt, dum circa centrum rotantur, quamvis vi fuae gravitatis, dum fublata terram refpiciunt, in hanc delabi deberent; nam com-municatur illis motus, vi cujus a centro recedere nituntur, isque major, quamquem gravitas ipfi oppofita fuperare poffet. * L3' pis eo majorem ad diftantiam elabitur e funda dimilfo hu|M uno filo, quo fundae tempora periodica breviora funt; S " duabus fundis lapides circumagantur, horumque tempora pe-riodica aequalia fint, fed unius ob longitudinem filorum ma|?' rem major a centro diftantia, is dimilfo uno filo longius dete-retur, quia major iili communicatur motus quantitas. vitrum aquam , oleum terebinthinae , & aerem continens ' machina virium centralium rotatur, aer medium ejus ii.'orm, cylindri occupat , oleum ( idem eft de globulis fubereis; f hoc proximum fibi locum vendicat, aqua ad peripheriam v^ fe recipit; dum enim haec fimui ad motum determinantur, ^ demque tempore periodico circumaguntur , major eft quantitas in oieo, aut fubere, quam in aere, & major ad
Dissertatmo Tertia. 24<)
in aqua, qnar» in his ob majorem maffte qaantitatem, eam-quc ob cauiam motus aqu-e motui olei, & luberis . & motus horum motui aeris praevalebit; hinc oleum, aut globuli fuberei abaqua, ab illis aer ad axem rotationis propelletur.
4. Si machinae virium centralium applicetur regula A B $21 (fig. 48 ) filo ferreo bene polito, ab uno fuo extremo in alte-rum protenfo, ac per diametros duorum globulorum c d inter fe filo ferico connexorum, ftper filo ferreo facile mobilium inftru&a; impulfa machina , regulaque circa fuum acla cen-trum diverfa experiri poffumus. Nam fi hi globuli ejufdem ponderis fuerint, horumque unus in centro rotationis, aut pro-pe illud , alter vero ab eo diditus extiterit, hic alterum ob majorem motus quantitatem , qua ad abftedendum a centro nidtur, poft fe trahet. Si aequaliter a centro abfuerint , im-mobiles perfiftent. Si filo ierico non faerint connexi , unus-que horum centrum occupaverit, alter ab eo abfuerit, hic ad peripheriam regulae accedet , alter in centro remanebit. Si uterque aeque remotus fuerit a centro , unus, ac alter aequa celeritate verfiis peripheriam ferentur. Sint iterum duo illi globi connext filo ferico , verum unus ponatur e(Fe duplus al-terius, fi hi in aequa diftantia a centro pofiti in machina cir-cumagantur , is qui majoris eft psnderis, alterum poft (e ad peripheriam rotationis trafturus eft •, ex adverlb fi duplus du-ospollices a centro fit diifitus, fubduplus vero pollices 4, cir-«um centrum rotati perfiftent immoti.
f. Sit regula altera ( A B Fig. 49. Tab. j } in medio fui nabens vafculum C per vitreos tubulos inclinatos , ut figura exhibet, cum vafculis A B communicans vafculo C infun-datur aliquod fluidum, obfervabiturque machina immota flui-dum in vafculo C, & tubulis fe ad libellam , five eandem al-'itudinem componere \ verum fi machina fuerit circuma£la , nuidum ex vaiculo C tn vaftula A, & B quamvis elevata_» tfcendet. Si vero regulx aptentur duo tubi vitrei verfus cen-trum Cinclinati, ut hg. fo exhibet, horumquc unus A im-pleatur duobus fluidis gravitatis fpecificae diverfx , e. g. oleo tartari per deliquium, & fpirita vini, vel mercurio, & aqua, Sut aqua, & oleo terebinthinae; alter B impleatur aqua , fed "nmittantur illi duo globuli, unus plumbeus, alter fubereus, jpachina immota fluidum gravius erit infra levius, & globulus ,uuereus aquae innatabit, in fundo vero ejus erit plumbeus ; st circumatta regula circa centrum omnia contraria fient , ut diciis liquet, ob majorem motus quantitatem faturam in P°ndcrofionbus, quam in minus ponderofis.
Hrec porro docent mercurium ab aere in barometro libera- 5*24 1 poiie, fi tubulus mercurium continens machinae virium cenr
Oo j	tra-
294 Physic.® Generalts
tralitim ita aptetur: ut parte fua apcrta centrnm refpiciat rnta-tionis; impulfa eiim machina is aerem verfus ce;irrum rota. tion^s protrudet, adeoque e medio fui expellet, Ex priocipiis his de virib'is centralibus plura in ufum vitre humanae utilia deduci polfunt, excogitataeque funt a Phyficis plures machins, inter qnas praecipuae (unt a D. De(agvi'liers inventT, quibus ope vis centrifugae cubiculum infirmi, loca fiibterranea, thea-tra &c. a maligno, aut halitibus multis permixto aere perpur. gari poflnnt.
Qjaeftio hic inftitui poffet, an corpora in gyrum afra per tangentem, an per radium a centro motus vi fua centrifuga abire nitantur. Qtiaedam enim experimenta fiiadent hunc ni-fum fieri per radium. Verum cum motus circularis, quem corpora circa centrum a£la defcribunt, fit compofitus , neque ex motu per radium a centro, & vi centripeta huic diretls oppofita motus compofitus circularis eflici poffit , recedendam non eft a communi opinione, quae per tangentem hun'c nifum fieri cenfet.
S E C T I 0 Q II A R TA.
De motu corporum per machinas.
Mlthina audit, quidquid vim ad motum compendiofiiffl producendum petentem reddit. Plures lmjus fpecies fiint repertae infigni cum emolumento generis humaw a faoacibus ingeniis, parsque illa Phyficae, quae de iis agit. Mechanica nuncupatur. Definitur Mecbaniea effe fcienti3 vel virium , vel temporis compendio aliquid movendi ; five maio-rem, vel celeriorem motum producendi , quam fola vis applicita producere poffct. Temporis, vel virium compe^"' aliquid movere non polfumus , nifi corpora pondere aequalijj. & inaequalia refte inter fe comparare, atque v m inter , « corpus movendum aequilibrium procurare noverimus, quod n°5 pars altera Phyficae, quae Statica dicitur, docet. Hec inGe<7' ftat cam, & Hydroftaticam dividitur. Illa de aequilibrio ter-reftrium , feu firmorum , haec de flaidorum aequilibrio ag^ De aequilibrio fluidorum nos fefhone fequente , de aequihbno firmorum, & motu per machinas efficiendo fe£fione PtX,ei] compendio agernus. Qaia vero bic quidam termini huic 01-teriae proprii intercurrunt, primum horum notiones dabinrJ^ poffea propofitiones fubjiciemus , quae rationem motuum f machinas docebunt, tum inftrumenta Staticae, ac machinasl ' chanicae ordine perfequemur.	I
v l'
Dissertatto Tertja.	f
§. L
Definitiones Statica , ac Mcchanica fervtentes.
i. CyUgum eft liaea refla , rigida * feu inflexilis, qnae circa J nnum fui pun£lum prorfus immobile libere revolvi po-tefl, de cujus extremis pondera appenduntur, ut eorum squi-librium exploretur, Dixi jugum e(Te lineam : quamvis enim reapfe pertica folida fit, hic tamen inflar iineae omnis gravita-tis expertis confiderari debet. z. Centrum motus efl: pun-ftum iliud immobiie, circa quod pondera ex jugo fuipeafa li-bere moveri poffunt. Centrum motus vocatur eciam punclun* [ufpenfionis, eo quod ex ilio prorfus immobili appenfa corpora ima cum jugo depeudeant. j. Pondera jugi extremis appen-fa dicuntur e(fe in cequilibrio, cum circa- centrum motus ita fe fe fuflinent; ut neutram aiterum vincere, & ad afcenfum fuo defcenfn determinare queat. 4. /Equiponderantia dicuntnr cor-pora, quae eidem jugo appenfa manent in xqnilibrio. <;.Ma-tbiiu fimplex dicitur , quae non conftat ex piuribus , quarum quaeltbet feorfitri vim ad motum compendiofum producendum poteutem reddere poted. 6. Machha compofita vocatur , quae ex pluribus fimplicibus fimui juntTis conflat. 7. Nominew, fotentia , aut momenti omne illud hic venit, quod machins applicatur ad corpus movendum, vei etiam fuftinendum , five illud animatum fit, five iaaaimatum.
§. I I.
Propofitiones principia Statica , ac Medanica compkflentes.
pRop. 1. Si duo pondera squaiia A, & B ( Tab. ? Fig.n ) <
1 ex eodem jugo E D nequalibus a centro motus C diftan-
tlls fufpendantur , iiia in aequiiibrio erunt. Prob. Ex defini-
tione 5tia pondera jugi extremis appenfa dicuntur e(fe in
®qui ibrio, cum circa centrum tnotus ita fe fe fuftinent; ut
''eutrum alterum vincere, & ad afcenfum fuo defceafu deter-
"iinare queat; atqui iflud hic contingit, quod oflenditur. I.i
Calu ^qualis d.ftantix-ponderis A , & B a centro motus C
unius defcenfu aiterius afcenfus effici nequit, nifi tantum alte-fum ar—- 1	■ " -	• 1- /• _____
motus
" ««•".vmu diccnus aicciltus CUltl ilCCJUll, u:u uiuum
^fcendat, quantum unum defcendit , ac proinde . ( cum ^ is quantitas in corpore ex mafTa , & celeritate habeatur, _®eque duo corpora fint maife nequalis ) nifi tanta fit 'in uno ^l0tus quantitas furftim, quanta effet in altero deorfum ; fed '1.	fuo defcenfu alterius afcenfum efficere pote-
• Si etenim unum horum non potefl defcendere deorlum,
i5»a	Physic^; Generalis
qtiin alterum eadem motus qnantitate afcendat furfum , iij ntroque eodem eft initialis motus quantitas; ac eam ob rem ntrumque ad alterum ad aequale • lpatium elevandum aequali motus quantitate initiali agit , utrumque pari fui elevationi oequaliter, quia aequali motus quantitate, refiftit. Sed dum corpus unnm tantum refiftit alteri fe loco movere nitenti, quantum illud ipfirm loco movere nititur, & viciftim, neu. trum ex iis movetur, (num. j86)ergo.
Eft autem motus initialis quantitas corporum A, & B il. la, quse refultat ex eorum marfa du£la in celeritatem indefinite parvam , five tempufculo indefinite parvo exiftentem, qua unum , & alternm motum fuum verfus centrum inchoaret, fi alterum eadem motus quantitate ipfi non obfifteret.
'8 Prop.2. Si duo pondera xqualia A, & B ex eodem jngo inneqnali a centro motus C diftantia fufpendantur , illa in sequilibrio perfiftere non poffunt , fed illud , quod majorem a centro motus habet diftantiam , alteri praeponderabit. Sicft f fig.ead ) pondus B intelligatur fufpenfum in F, hoc ponde-ri A praeponderabit. Prob Si pondus B fufpendatur e jugo iit majori diftantia a centro motus, quam pondus A, dato illius motu deorfum , illud tanto majorem per arcum movebitur, quam pondus A, quanto major eft ejus a jugo diftantia, quam fit ponderis A; igitur & tanto major motus quantitas in eo dabitur , qtiam in pondere A , quanto iilud magis a motus centro diftat , quam pondus A. Si fic in pondere B irxitialis quoque motus qnantitas dabitur major , quam in pondereA, ac propterea illud ponderis A refiftentiam vincet , huieque praeponderabit.
9 Prop. j. Si ex eodem jugo in eadem a centro motus di-ftantia pondera inaequaha appendantur, majus minori praepon-derabit. Veritas hujus propofitionis nemini non nota eft-f-Q^uamvis enim utriusqne initialis celeritas eadem fit, tamen inaequales funt; hinc in uno major, minor in ajtero motus quantitas exiftit, major autem motus quantitas miu"rl praevaiet.	_
O Prop. 4- Si diftantia a centro motus ponderis minoris ° ( Tab. $ Fig. 52 ) tantum faperet diftantiam ab eodem cen* tro motus ponderis majoris A ex ejufdem jugi altero extrem furpenfi , quantum illud ab hoc fuperatur malfa , utrumque 1 seqtiilibrio immotum perfiftet non fecus, quam fi
iqualia p»":
dera aequali in diftantia cx eo fufpenfa penderent, modo W una, quam altera parte gravitas major nonfit. Prob. Denl" pondus A elfe dnplum ponderisB, & diftantiam E C P0". ris B a centro motus duplam elfe diftantine D C ponderis • cum femidiameter dupla eodem tempore mota duplo majo
Bissertatio Tertia. 25$
circulum defcrihat, pondtis A deorfum moveri nequit , quin pondus B duplo tantum fpatii furfum peragret ; quapropter quin eadem motus quantitate feratur hoc lurfom , qua illud deorfum, quamvis non fit, nifi ejus dimidium; nec pondusB poteft aliquo fpatio ferri deorfiim , quin pondus A fpatio pon-deris B d midio, adeoque cum hujtis duplum fit, eadem mo-tus quantitate feratur furfum : fed fi fic initialis quoque motus quantitas his in ponderibus eft eadem , qua tantum unum ad movendum agit in alterum , quantum alterum ipfi refiftit, eamque ob rem immota haec pondera perfiHent.
Corol. Ex propofitione hac ultima confequitur, corporum-,j pondere inaequalium e jugo fiilpenforum aequilibrium a nobis ptocurari poffe. Quo ies enim haec ita ipfi applicita fuerint, ut ea fit. ratio diftantiae ponderis maioris a centro motus communi ad dillantiam ab eodem ponderis minoris , qux eft ipfius ponderis minoris ad pondus majus, illa femper in aequi-librio erunt. 2. Confequitur toties pondus minus praeponde-raturum majori, quoties major futura eft ratio difiantis a cen-tro communi motus ponderis minoris ad difiantiam ab eo-dem centro ponderis majoris, quam fit ratio ponderis majoris ad pondus minus. Proinde fieri poteft, ut pondus exile, aut vis qnaevis motrix exilis ingens pondus levet, modo ita illi pcr jugum, five perticam applicetur; ut quantum pondus il-Iud majus malfae quantitate fuperat pondus minus , tantundem, & paulo amplius minus hoc pondus diftantia a centro commu-ni motus fuperet pondus majus. Hoc enim dato pondus mi-nus maiorem obtinebit motus quantitatem, quam habeat pon-dus majus , eamque ob rem rehftentiam illius fuperabit.
His principiis, ut videbimus, innititur Mechanica, ex his petitur & ratio inftrumentorum Staticae: ftaterae videlicet , ac nbrae, de quibus pauca dicemus , priusquam Mechanicae ma-tninas pcrfequamur. Sunt autem machinae Mechanicse fe-qnentes: veftis, axrs in peritrochio , glolfocomum, trochlea, P-anum inclinatum, cochiea fimplex, cochlea infinita, cuneus; * qmbus axis in peritrochio, glolfocomcm , trochlea ad ve-em reliquae ad planum inclinatum revocantur. Cum antem Ponderim n agnorum levationes per machinas fiant, quatenus .'tentiae ita corporibus ievandis applicantur, ut quantum h.Tc 1--ntrario nifij, & refiftentia potentias , tantum potentice, & ^nmhil amplius celeritate ipft fupetent , patet : compendium nera levandi per machfnas tempoiis alicui diipendio elTe con-chi lim' qt,od tJII!en difpendium jure nihiii fit; cum ope ma-«ue'irUm.ea cxilibus quoque viribus peificiantur , quae abs-115 vix a magnis viribus perfici poffent,
h""-^Qt>ltr. f.J, . Pp	III.
176 Physicje Generalis
III.
Quid libra , quandt jufla ?
?33 iVD imum Libra efl iaftrumentum ftaticum conftans jugo x\ in duo brachia aequalia divifo, quo ignotum dati corporis pondus altero notae gravitatis aflumpto expioratur. Speciem ejus exhibet Tab. <;. fig. ?}. Partes hujus funt ipfum jugum, brachia, trutina, centrum , lingula, axiculus , & lances. Ju-gum quid fit, fupenus diftum eft. Rrachia libroe funt partes jugi A C , B C pondere , & longitudine exafle aequales. Trutina eft D C , cui ope axiculi per centrum motus C, & per foramina trutinae traje£li jugum ea ratione aptatur, ut circi trutinae foramina, veluti centrum motus, jugi brachi? furfum, ac deorfum moveri pofiint. Intra trutinam reperitur lingult immobiliter ad anguios reftos jugo aptata , quae cum jugi ad planum horizontale paralleiifinum, vel inclinationem exhibeat, examen, atque etiam argumentum libra audit. Lances funt EE, quoe pondera excipiunt, quas, uti & funiculos sequalis ponde-ris elfe oportet.
f 34	ad 2d™! Julla efi libra, fi ejus brachia fuis cum lan-
cibus , ceteroque apparatu fpeftata non modo reque gravia fint, verum etiam eandem longitudinem habeant fi unum bra-chium altero longius fit, dolofa eft. Ratio partis prims , cur videlicet jufta fitiibra, fi ejus brachia eandem longitudinem obtineant, eft ex propofitione ima §phi praecedentis ; cur au-tem dolofa fit, dum unum ejus brachium eft altero longius, docet propofitio ejusdem ^phi 4«- Quemadmodum enim duo corpora aequalia ejusdem jugi extremis appenfi funt in brio, fi eorum a centro motus par fit diftantia ; ita & ^0 pondera inaequalia in aequilibrio confiftunt , fi minoris tanto major fit a centro motus diftantia, quam majoris, quanto ilW ab hoc pondere fuperatur, ut docent propofitiones memoratJ-Sola longitudo major retinaculorum unius lancis , qoam "nt alterius , aequitati librae nihil officit , modo lances p°n' dere adhuc vacuae fuis cum retinaculis fpeftatae fe fe brent. Illa enim quantitatem motus nec auget , nec minuit. Faliacia librae ex majore unius brachii longitudine orta depr ' henditur ponderum in lancibus permutatione. Hac enim Pe' mutatione fafta, ut ut prius aequilibrium ponderum «W3 oftenderit; pondus , quod prius de brachio longiore PePe / dit, praeponderabit. iEquilibrii defeftus facilius obfervatur, libra longioribus brachiis, longioreque lingula fit praedita, qu fi haec in ea fint breviora. Cum enim brachia funt long'0 ; ad excelfum ponderis in una lance majores a brachiis ^
Dissertatmo Tertia. 24<)
buntnr arcus, quam fi brachia breviora fint , hincque facilius sEquilibrii defedus notatur. Similiter & lingula Iongior def#-ftu xquilibrii majorem, quam brevior arcum defcribit.
$. I V.
1Qttid (it fiatera. qutmodo ejus ope pondus imtotefch ?
AD	Statera, qux & libra Romana nuncupatur, eft f 3>
libra inxqualium brachiorum , qua ope unius ponderis noti pondus diveiforum corporum explorari poteft, Oftendit hanc Tab. fig, 54. In hac 4 diftinguuntur partes : jugum A C in brachia iniqualia A B , B C divifum , B E trutina non fecus, ac librne affixa \ uncus D extremitati brachii bre-vioris appenfus, quo pondus , cujus valorem ope ftaterse ex-ploramus, appenditur; aequipondium F huc, atque illuc mo-bile, quod etiam curfor vocatur.
^r. ad alterum: Cognofcitur pondus ope ftaterae , fi illo fu- J35 fpenfo ex unco brachii brevioris ( ejnsdem tamen cum longio-teponderis, fi illud una cum fuo unco fjDeftetur ) squipon-dium F noti ponderis per brachium longius huc illuc movea. tur, donec utrumqne in aequilibrio confiftat. Cum enim bra-chia ftaterne ponderis fint aequalis ex prop. 4ta num. jjo , ea erit ratio ponderis ignoti ad notum, quae eft diftantiae aequi-pondii a centro motus communi ad diftantiam ponderis ignoti ab eodem centro. Sic fi aequipondium fit librae unius, atque in diftantia dupla a centro communi motus cum corpore, cu-jus pondus exploracur , sequilibretur , illud futurum eft lib.2% f: Kquilibretur cum eo in diftantia tripla , erit lib. } , & fie porro. Ut autem ope ftaterx facilius pondus cognofci poffit, dividi illa folet per brachium longius in partes aeque longas, cujus longitudinis eft brachium brcvius , quemadmodum ejus m imagine numeri 1, 2, j, &c exhibent. Subdividi quoque ijlet quaevis divifio in alias minores , ut minutia quoque pon-derum per eam determinari pofiint Tutius autem punfta di-^fionis 1, 2, 3 , &c in brachio hoc majore experientia ipfa determinantur: quod fi fiat, nec opus eft , ut ad aequilibrinm reQucantur brachia, verum id, quod longius eft , poteft eife «iam ponderofius-, ficque ftatera reipfa conficienda eft.fionera 'ngentia e. g. currus fieno onufti illa fint ponderandi. Qno (enim braclnum Songius gravius eft minore, eo minori pon-,ere appenfo magnum onus ad nequilibrium perducetur. Iilud lc non omittendum, quod hoc iibrae eeaus fraudibus obno-Jium fit.	' 4	&
300 Physic.® Generalts
V.
Quid vtflii, qnotrtplex , cur virtutem potentia eugeat ?
f37"OEfp. ad imum. Veflis eft pertica firma ferrea , aut lignei IV onerib'-s fuftmendis. aut levandis, ut nemo ignorat, ido-nea. In hoc tria punfla dillinguuntur. Unum fcilicet, cui potentia movens appiicatur, alterum , cui applicatur pondus icvandum, aut fuftinendum; tertium , cui vetlis innititur, & circa quod immobiie, velut centrum motus , pondus , & po-tentia moventur, aut moveri poifunt. Hoc bjpomocblium, aut latine fulcrum dicitur.
Ex hoc porro fequitur , ve£lis quoddam genus dari illic, ubi in motu machinx tria hsec punfla concipere licet : unum nempe, circa quod motus peragitur, alterum, cui potentiaap-plicatur, tertium, cui applicatur pondus,
5*38	ad alterum. Ob diverfum fmm, quem potentia, pon-
dus, & hypomochliuru habere poffunt, tripiex eft vediscom-munis genus. VeBis primi generis eft, cum hypomochiium C inter potentiam A , & pondus B eft pofitum , ut in Fig. Tab. 5. Veclis fecundi generis eft, cutn pondtts B inter poten-tiam A, quemadmodum in Fig. 56, & hypomochiium C re-pcritur. Tertium autem genus eft , in qao potentia A inter hypomochlium C, & pondus B medium habet iocum, ut in Fig. 57,
f3P	ad jtium. Cur veBis primi generis virtutem potentis au-
geat, eamque ad faciiius ievanda pondera adjuvet, racio eft ex ^principio propofitione 4ta num. contento. Hoc fiquidem veftis genus habet fe inftar librne brachiorurn inoequaiium, fif ftaterae. Nam in hoc pondus levandum oneris appenfi brachio minori , potentia aequipondii brachio longiori appofiti," hypomochlium punfti fixi, circa quod brachta moventur,ra-tionem habet, quemadmodum liquet. Sicut igitur in ftatera onus appenfum quantumvis grande ab aequipoudio Eequilibra-tur, fi ita fe habeat diftantia aequipondii a centro motus ad diftantiam oneris ab eodem centro , ut fe habet onus ad pondium; & fi ratio diftantiae squipondii a centro motus flia-jor eft ad diftantiam oneris ab eodem , quam fit ratio oneri ad aequipondium, hoc iiii prsgravat , illudque attoliit; jjc diftantia potentiae ab hypomochiio eam habeat rationem ad <"' ftantiam ponderis levandi ab eodem , quam habet refilten.11 ponderis ad potentiam, potentia, & pondus erunt in ®1u' jo' brio, pondusque a potentia fuftinebitur; ex adverfo , (l r? <3iftantiae potentis ab hypomochlio major fuerit ad diftan1t« pondens ab eodem , quam fit refiftentis ponderis ad P°
Dissertatmo Tertia. 24<)
tijm, potentia pondus qnantumvis grande fuflollet. Ratioque ulterior ex di;lis eft: quia hoc in caflr potentia movens mul. tiplicata per celeritatem propriam majorem habet motus quan-titatem, quam habeat onus Ievandum per propriam ce-lerita-tem multiplicatum.
Corol. Qnia potentia lecundum fe non magna ob multo ^40 majorem fuam in motu celeritatem, quam fit ponderis , atque inde ob majorem motus quantitatem illud levat, fi ratio ejus diftantis ab hypomochlio major fit ad diftantiam poaderis, quam fit ratio ponderis ad potentiam; fequitur eo facilius mo-vendum a potentia pondus, quo ratio ejus diftantiae ab hypo-mochlio ad diftantiam ponderis ab eodem major fuerit, quar» fit ponderis ad potentiam. Haec ratio eo femper major eft, quo hypomochlium ponderi vicinius eft, & potentia a vefte remotius applicatur •, quare fi facilius vefte pondera levare vo-lumus, curandum eft : ut hypomochlium illi, quam vicinius poteft, applicetur, fumaturque veffis , quo poteft longior, ut fic in diftantia ab hypomochlio longiore illi potentia applicari queat. 2. Sequitur nullum tam grande pondus elfe, quod ope veftis.etiam a non magna potentia, levari nequeat; modo ve-ftis tam longus illi applicari pofllt, ut applicits potentiae ratio diftantis ab hypomochlio major fit ad diftantiam ponderis ab eodem, quam fit ponderis ad potentiam. Atque hinc patet vanam non failfe fponlionem ab Archimede Hieroni Regi fa-ftam, qua dixilfe fertur: Da ubi confiflant, & tcrram , calumque Wovebo.
Cur veflis fecundi generis augeat virtutem potentiae , ratio efl f 41 eadem cum data pro vefte primi generis. Nam & huic vefti » pondus levandum ita fit applicitum; ut diftantia illius ab oypomochlio eandem habeat rationem ad diftantiam potcntis ab eodem hypomochlio, quam habet pondus ad potentiam; Pondus, & potentia ob eandem motus quantitatem initialem ln ®quilibrio efTe debebunt; fi vcro minor fit ratio diftantise ponderis ab hypomochlio ad diftantiam potentiae ab eodetn, luam fit ponderis ad potentiam •, potentia ponderi ob majorem motus quantitatem, quam ex multo majore motus celeritate, JjMm fit ponderis, nancifcitur, ponderis refiftentiae praevalere, ffldque levare debebit. Unde in hujus quoque veftis ufu, ut 'n Prioris, eo facilius, aut etiam eo majus pondus levare po-quo pondus hypomochlio propius , & potentia ab hoc, ® "ypomochlio remotior fuerit.
Tertium veftis genus potentiae virtutem non auget; nun- f42 e"im illi potentia ita applicari poteft; ut ipfa celerius, quam pondus movendum moveatur, quod vel figura infpefta aocet"5 quin imo difficilins hoc vefte pondus potentia ievat,
r p }	quam
Physi cje Geniralis
quam absque eo, eoque difficilius, quopropius fiypomochlium ipfi applicatur. Quo etenim illa vicinius hypomochlio appli. catur; eo pondus levatum celerius, quam ipfam moveriopor. tet. Hanc ob rem quidam hoc ve£Hs genus tanquam inutilc e machinarum numero rejiciunt, verum non (atis refte, Cum juvet potentiam ad citius levandum corpus , quamvis non ju-vet ad levandum facilius.
54 j Difta pnrro de ve£le primi, & fecundi generis multorum effefluum , quos quotidie cernimus , rationem oftendunt. Sic i. forfices in fcindendo vi pollent eo majore , quo manu. brium eorum eft longius. Illne fiquidem duplicem primi ge. neris referunt veflem , quarum hypomochlium illic eft, ubi pars una alteri claviculo jungitur; res fiindenda ob fuam refi-ftentiam habet fe inftar ponderis Ievandi; potentia manusfcin-dens applicatur manubrio. Quo igitur ob manubrii longitudi-nem potentiae diftantia majorem habet rationem ad diftantiam rei fcindendae ab hypomochlio , eo ficilius res fcindenda dif ftindetur. Hinc pro metallis lcindendis forfices cum praeloti-gis manubriis adhibentur.
H4 a. Si clavi ferrei lignis immifii in capitello mallei parte bi? furcata arripiantur, & manus extremo manubrii mallei appIU cetur, non difficulter extrahuntur; extrahuntur illi itidem nod difficulter , fi forcipibus manubriorum longiorum in parte pro-minente arripiantur. His enim in cafibus ve£lis primi generis intervenit. Clavi quippe refiftentia fe habet mftar ponderis le« vandi; corpus illud folidum, cui innititur pars altera mallei, aut forcipis, dum fit protraftio, munus obit hypomochlii, P°-tentia applicatur manubrio. Yefte primi generis utimur ettjm, dum circulo clavis applicamus aliam clavim , aut lignum, « illo feram ficilius referemus.	.
^^^ 3. Remo eo ficilius propellitur navis, quo remus navi ain-xus , akera, qua impellitur parte, longior fuerit. Nam » remus inftar ve£tis fecundi generis fpeftari poteft, in quo P011' dus movendum eft navis; hypomochlium aqua , in quam mus figitur; manus alteri extremo remi applicita eft potentu-cujus proinde diftantiae ratio quo major eft ad diftantiam ab aqua, eo facilius debet polfe navis moveri. In hunc dum de aliis fimilibus difcurri poteft. Noto hic ob magu'* tudinem ponderis levandi, & defe£ium tam longi vefl'* plicis, cui.potentia applicita ipfum levare poffit, P° ..''Vj! dum occurrere neceffitatem ve£lis compofiti, cujus ut idea beatur , ejus iconem adjicio fig. j g.

DrSSERTATIO TERTIA.	303
f. V I.
Ontfi axis in peritvochie, trochlea, gloffocomum ?
AD imum Axit in peritrochio quid fit, figura f 9 docet. f 46 Conftat is cylindro folido fuis axibus A B fulcris C D inliftente. Cylinder hic peritrochiam , aut etiam tympanum di-citur, infertaeque funt illi pertics p, p, quae radii hujus ma-chirire nuncupantur , quibus applicita potentia cylindrum cir-cumagit, ac per alligatum cyiindro funem , ipfique circumvo-lutum pondus attrahit. Servit haec machina , ut notum eft, ponderibus attrahendis. Eftque, ut confideranti fit peripi-cuum, veftis quidam primi generis perpetuus. Hypomo-chlium in hac e(l linea fixa, ac immobilis per medium axium ab A ad B tranfiens, circa quam cylinder revolvitur ; potentia extrema radiorum occupat; unde ejus diftantia ab hypomo-chlio eft tanta, quanta eft radiorum longitudo una cum cy-lindri femidiametro. Pondus cenfetur pofitum in extremo al-Krius femidiametri cylindri, ex quo funis horizontem ad per-pendiculum relpicit. Quamobrem ut potentia pcr hanc ma-chmam pondus attrahat, radii ejus tantae longitudinis fint opor-tet: ut una cum cylindri (emidiamecro fpecfati majorem ha-bcant rationem ad alteram ejusdem cylindri femidiametrum, tjuam fit reciproce ratio ponderis ad vim potentis. Ex fiipra diciis vero fequitur, eo facilius hac machina a potentia pondus 'n altum educi poffe, quo radii fuerint longiores, & eo ditfi-Cllms - quo hi breviores.
. Ad axem in peritrochio revocantur & iilaJ rotx, quarum f47 'nternae cavitati immifii homines, aut aiia animalia, dum ejus gradibus aliis poft alios pedibus infiftunt, rotas circum axem revolvunt, atque ope funis axi circumvoluti pondera fuftol-"nt> 2. Huc revocantur rotae moiendinorum, in quarum pro-mjnentes palmulas aqua incidens, vel incurrens rotam cum 2 cyhndro circumagit. Quare rota molendini eo facilius, exiliore aqua circumagi poteft , quo haec major eft. j. Huc vocatur etiam ergata ( fig. fio) qute eft axis in peritrochio £atl° horizontali ad perpendiculum infiftens. Servit hxc ad [e n,derahorizontaliter adducenda, atque etiam in altum attoi-habe j, e'us laterali fulcro trochlea A ipfi adaptetur. Hoc bus K machina commodi, quod radii bene longi a pluri-
"om'n|bus impellendi ipfi aptari queant. W' terum- Trochlea eft machinauno, vel pluribus con- T4S tra e orblcu^s. circum fuos axes verfatilibus, quibus fune in-dus ,!Canatum in circamferentia canaliculum circumdutlo, pon-actollitur. Si trochlea uno conftet orbiculo, ut fig. «i.
Tab.
304	physic.e Generalts
Tab. s , trocblea Jmpticis, aut monofpojli; fi conTet orhicalis duobus , ut fig. 62 , dtfpafli , fi tribus, trifpaffi, fi quatuor, Ht fig. , tetrtfpafli , fi pluribus, polyfpafli nomine appel-latur.
[9 Trochlea fimplex virtutem potentiae non auget. Cum_j enim hic pondus, & potentia ita confiderandae fint, velut fi potentia D in B, pondus vero E in A applicita forent; itla ab hypomochlio C eandem , nam femidiametri trochieae, difian. tiam habent; ac propterea, quantum potentia movetur, tan-tum pondus moveri neceife eft. Sed fi fic trochlea fimplex virtutem potentiae non auget; ergo. Quamvis autem trochlea frmplex non aueeat potentiam , non omni tamen caret com. modo; multo fiquidem difficilius, & cum majore detrimento funis pondus in altum educeretur, fi funis circum aliquem-9 axem penitus immobilem traftus pondus attoileret ob magnom ejus in axe affriflum,
"O Difpajlus ex adverfo ad duplum auget potentiam. Nam fi hoc utamnr; potentiam duplo celerius , quam pondus moveti oportebit. Qtiod fic ofienditur : ut pondus E ( fi8. 62 ) alti-tudine pedis afcendat , funes , de quibus orbiculus inferior pendet, pede uno breviores effici necelfe eft; hi breviores pe-de uno effici nequeunt; nili funis A B, quem potentiaAde-trahit, duos pedes deftendat; fed fi fic in ufu difpafti poten-tiam duplo celerius moveri necelfe eft , quam pondus; ergo. Ex hoc autem patet in ufu difpafti perinde fe habere poten-tiam ad pondus elevandum; velut fi ejus diftantia duplo ma-jor effet ab hypomochlio, five axiculo orbis fiiperioris, <}ua,1, fit ponderis. Quia vero , quo magis multiplicantur orbes, eo femper celerius moveri oportetpotentiam ,quam pondus; liqu£t trifpafto magis augeri virtutem potentiae.quam difpafto; rerras-pafto amplius, quam trifpafto; illo nempe ad triplum , hoc ao quadruplum, & fic porro pro ratione orbium multiplicatorum. Hinc eft, quod polyfpafto ingentia pondera ab exigua poten"3 levari qneant. Advertendum hic:fiiperiores orbiculos, »tpf;te fixos, nihil conferre ad angendam potentiam , at folos mferio* res , qui furfum funibus adducuntur. Unde horum foloruin • non vero etiam fuperiorum ratio habenda eft pro determinand° virium augmento. Advertendum 2 : cum in ponderibus po1/' fpafto levandis funes adhibeantur; hi ob fu.im rigiditatem, quam difficulter circum trochleas plicantur , non parum o'"-ciunt potentiae, quo minus illa pondus fccilius levet.
I R. ad jtium: Gloifocomi nomine veniunt rota denttw 1 inter fe aptatae, dentibusque mutuo connexre , ut una circa^ fuum axem immobilem revolvi nequeat, quin alteram qu0|Ju
Dissertatmo Tertia. 24<)
ad 'motum circa proprium axem , quamvis multo tardiore-® motu impellat. Speciem hujus machinae exhibet Tab. 6tx fig. 64.
Hac machina virtutem motricem potentiae multum augeri ob multo maiorem potentiae , quam ponderis celeritatem in aperto eft. Nam fit pondulculum A appenfum rota* B unius librae, rotamqne B, & illius axi conjunftam rotulam C den-tium 10 circumagat. Si rota D 100 dentes dentibus rotulae C innexos fua in peripheria habeat, rotula C decies circa fuum axem revolvetnr, donec rota D a rotula C femel circa fuum axem circumagatur. Quodfi rotula E rots D afiixa pariter 10 dentibus fit intlrufta , rota vero F dentibus rurfus 100 , tem-pore, quo rota D decies, rota F femel- circa axem proprium convertitur. Qiiare rota B decies celerius , quam D, haec iterum decies celerius, quamF, five quod idem eft rota B centies velocius, quam F movebitur; atque eam ob rem cum pondus A unam libram appendat ob initialem fui motus quan-titatem cum pondCie H 100 lib. ex rota F appenfo erit in aequilibrio, fi vero majus fit una libra aliquantulum, illud ob centuplo majorem celeritatem etiam attollere poterit. Si au-tem rotce F eodem modo adderetur rota quarta dentium in peripheria 100, potentia A 1000 librarum pondus attollere polet; fi quinta, ltb. 10000, ac fic deinceps. Unde P. Schot-ttis O inito calculo demonftrat globum terraqueum , quamvis aureus effet, gloffocomo 24 rotis majoribus inftrufto in altum attolli poffe a potentia, quae talentum unicum , five, ut ait , libras nofirates appendat. Verum quanto hic tempore cpus foret, ut rota ultima vel femel circa fuum axem revol-veretur ? Cum trochleam, tum gloffocomum ad veftem redu-Cl, veftesque quosdam perpetuo ponderi applicitos effe appa-jtt; cum inhoc, & illa, quin in quavis rota hujus, & il-lus orbiculo tria punfla , de quibus num. $37, defienari lueant.
§, VII.
Quid planum indinatum, cuneus, & cochlea ?
AD imumjj., Tlunum inclinatum quidfit, ncmen fatis docet. 1. ' Eft nempe pianum angulum acutum cum linea horizonta-neelhc^ns, qualc planum in fig. 6?. Tab. 6 linea A B ad ii-n arn " D inclinata denotat. Unde planum eo magis incli-iatum eft, quo angulus A B D acutior eft. M'"-ihfictGntr.p.u	Q_q	Pon-
a) Magia Thaumat. c. 1.
i5»a	Physic^; Generalis
>4 Pondera vi fuoe gravitatis deorfum nitentia facilius a poten-tia attolli per planum inclinatum, aut etiam in defcenfu fufti-neri, quam illo non adhibito , nemo eft , qui ignoret; quin & illud certum ipfa experientia: quod tanto facilius pondus at-tollatur, aut in delcenlu fuo per gravitatem propriam effefto a potentia fuftineatur, quo planum magis eft inclinatum ; at ra. tio phyfica, ob quam iftud accidit, non xque cuivis in aperto eft. In hunc attamen modum hnec reddi poffe videtur : dum absque plano inclinato pondus perpendiculariter furfum attol-litur, aut a potentia demittitur; vis gravitatis totius ponderis potentine fuperanda incumbit, ut illud attollat, aut defeendens immotum fuftineat. Quodfi vero illud potentia per planui» inclinatum demittat, ponderis defcendentis pars illa , quae illi direfte , ac ad perpendiculum tanquam fuae bafi innidtur, a plano inclinato fuftinetur ac eam ob rem ne delcenderet qui. dem per illud, nifi ob cohsfionem a parte altera per planum non fuftentata, ac praeponderante deferretur. Sic (egmentum minus e f globi (fig.<5f ) per lineam / ? in planum gravi-tans de/cendere non poifet, nifi a fegmento majore h i li-neam dire&ionis infra punftum contaftus habente deorfumob cohsfionem raperetur. Igitur ut potentia globum hunc, aut quodvis aliud corpus per planum inclinatum fua gravitate de-fcendens fuftineat immotum , plus illi virium impendenduffl non eft, nifi quantum fufficit ad fegmentum majus h i a de-fcenfu prohibendum ; atqui ad folum hoc legmentum a de-fcenfu prohibendum tanta vi opus non eft , quanta opus elTet ad prohibendum a defcenfu totum globum deorfum nitentem, neque uila ratione ab ullo obftaculo fuftentatum ; necelfarium igitur eft, ut potentia facilius fuftineat pondus per planum in-ciinatum defcendens , quam defcendens perpendiculariter. Qii3 vero potentia pondus per planum inclinatum deftendens faci* lius fuftinet immotum , quam defcendens perpendiculariter; ut illud facilius quoque attollat per planum inclinatum, quamper* pendiculariter, confequitur. Ad hoc enim , ut illud attol-lat, alio opus non habet, nifi ut modicum vis ejus , qua f"Per plano fuftinetur, augeatur. Cum enim, dum pondus in Plajl" fuftinet, ejus vis cum pondere jam fit in asquilibrio, b ll1' vel tantillum autla fuerit, ponderi prsevalebit; atque ideo," pondus vim fe attollentem furfum fequatur, neceifarium elt.
J Quo magis inclinatum eft planum , eo major fempcr P°_ tio a plano fiiftinetur; atque eam ob rem fit, ut eo qu°1 facilius femper pondus in plano fuftineatur, & attollatur, q planum eft magis inclinatum. Globus fuper plano iLldl'jre. labens circa fuum centrum volvitur; nam lineam fu$ d. ftionis continuo fcquitur, qux cum infra locutn coatactus P.
Dissertatmo Tertia. 24<)
ni contimio veniat, illum circumvolvi neceOarium efl. Cor-pora alterius figurae, fi planum fit parum inclinatum ob lineam direfnonis extra bafim cadentem de plano Iubricant ; quod fi tamen Iinea direftionis prope intra bafim incidat , contingerc poteft, ut ob affriflum in eo retineantur. Si linea eorum dire-flionis ob planum multum inclinatum intra bafim eorum in plano conftitutorum incidat, fola fua gravitate non defcendunt, facilius tamen per illud deortum trahuntur, quam per planum horizontale, eo quod pars quoedam eorum extra bafim dire£Ie gravitet.
Advertendum hic: facilius pondus per planum attolli, fi 5J<5 illud direftione plano parallela fuper eo trahatur, quam fi tra-hatur ab hac parallela feu furfum, feu deorfum recedendo. Pro determinanda autem potentia ad pondus fuper planum attol-lendum, fequens regula ftatui folet : ut potentia per planum pondus elevet, eam habeat rationem ad ponderis refiftentiam, quam habet linea D A ad lineam A B ( fig. eadem ) five quam habet altitudo plani ad ejus longitudinem. Haec tamen lexin praxi deficere deprehendetur; cum affriflus ponderis re-fiftentiam femper augeat.
R. ad alcerum. Cuneus efl corpus folidum ligneum, aut ferreum prilmatis triangularis, aut quadrangulae pyramidis, in unam redam lineam cufpidatae formam referens; quale corpus parallelepipedo infertum exhibet fig. 66. Servit cuneus , ut vu'go notum lignis, labidibusque findendis; vis autem ejus ex plano inclinato, quod una , & altera parte fui refert, e(l fopetenda. Ilium enim inftar duorum planorum inclinatorum, ® corpus , cuod per illum a potentia inculfum finditur, di-icerpitur; inftar duorum ponderum fiiper planum attollendo-""n confiderare oportet. Ut igitur pondns facilius attollitur uPer planum inclinatum a potentia , quam absque e<5, tanto-facilius, quo planum eft magis inclinatum; ita & cuneus J Potentia impulfiis eo facilius ftbibit corpus findendum , di-vellendum, quo illelongior, & tenuior fuerit ; eo fiquidem duo plana magis inclinata efficiet, ac proinde potentia illo U(ens facilius corpus difcerpet , quam fine iilo difcerperet, ap-toque facilius, quo is longior, ac una tenuior fuerit. Ad ™neum reducuntur fecnres , cultri, dolabrae, aliaque id genus, 'Uorum in corporibus fcindendis, dividendis eft ulus.
ad Jtium: Cocblea eft cylinder ligneus , aut 'metallicus ? f8 .jVplures hehces, feu ipiras folidas , & extuberantes circa_s P um convolutas, efformatus , qualem cylindrum oftendit—» h : Cylinder hic appellari confuevit cochlea mas. Cochlcae ,l"c aliud cochleae genus A B fuas helices interne excavatas, extuberantibus cochleae C D helicibus exacte congruentes
3	ha-
308 Physic.® Generalts
habens inferitur. Hoc genus cochleae cochlea fcemina audit, Vis cochleoe ingens eft , maxime fi il!i veftis addatur, ut addi folet, cum compreifio, aut eievatio ope cochlex ponderis ma-gni frcienda eft. Habent ie nimirum & heiices cochlex inilar plani inclinati circum cylindrum convoiuti, cujus plani altitudo ea eft, qune diftantia heiicum, longitudo vero ea, quae heiicis peripheria; ac proinde ut in plano inclinato vis potentia au. getur, ita & in coehlea-, & quia potentiae vis magis augetur, li hoc fit magis indinatum , eadem augebitur etiam in co. chlea, fi heiices ejus fint denfiores , & anguftiores.
P Si cochlea A B rotam fteilatam C D ( fig. 68 ) circum. agat, cochlece infinita nomen habet. Dentes rotne fteliatas huic cochleae applicitae iuxta obiiquitatem helicum incidi debent, ut ab iiia circumagi poifint. Dum cochiea h.iec femel circum-voivitur , rota nonnifi dentis unius-ipatio promovetar ; adeo-que motus hujus eft admodum tardus, & ponderis , quod per hanc adducendum eft, multo tardior, immo tardiftimus. Et quia motus ponderis hac cochlea attoiiendi tardiffimus eft; po-tentiae vero cochieae applicitae comparate ,ad pondus velocifti-mus , pacet hoc cochleae genere ab exigua potentia grandc pondus levari poffe. Verum haec ex Mecnanicis delibafe iuffi-ciat; qui uberiorem horum notitiam cupit, Mathematicos ad-eat, apud quos finguia , quae machinas has attinent , exafle pertra£lata reperiet.
SECTIO QUINTA.
De sequilibrio fluidorum cum inter fe, tum cum foW'5,
§. I.
An partes fluitlorum fuperiores in fubje&as fibi inferiores preffi nem exerceant?
°T)Rop. Partes fluidorum ponderoforum fuperiores pr^-■ r* munt fibi fubjeftas inferiores deorfum. Prob. Sinou|fl
particula: cujusvis fluidi ponderofi funt graves ; ergo c gravia omnia fibi in fubjefra obftacula motus verfus centr commune gravium ( num. 24.7, & feqq.) gravitent , Pa quoque firperiores finguloe fluidorum fibi in fubjeilas inier'erj0. gravitabunt; fed fi fic partes fluidorum ponderoforum "'P res premunt fibi fubjeftas inferiores deorfum; ergo.
O'
DrssERTATro Tertia.	309
Confir. Si tubulus vitreus A B ( fig,59. Tab. 6) utrinque jpertus, obturata parte fuperiore digito aqus ad certam aiti-tudinem mergatur, afcendit quidem aqua in eum aliqua; fed ob aerem intus conclufum non alte, ubi autem digitus remo-vetur, afcendit ad eam, ad quam tubulus aquae demerfus cft, aeremque fibi fpatium cedere cogit ; fed non afcenderet, fi partes inferiores aquae a fuperioribus non premerentur, & pref-fione in illas fafta fiirfum in tubulum non protruderentur; par-tes fiquidem aquae inferiores , qux in tubuium afcendunt, pon-dere proprio deorium nituntur, non vero furfum in tubulum, ergo.
2do: Impleatur vefica aqua , illique immiffus tubuius vitreus iliigetur ; tum immittatur haec vefica cum tubulo in aquam vafe aliquo contentam, confpicieturque tanto altius aquam in tubulum afcenluram , quo vefica in aquam magis merfa fuerit. At iftud non accideret, nifi aquoe partes fupe-riores in fubjeflas fibi inferiores preffionem exercerent; ejgo.
Prop. ada: Partes fluidorum ponderoforum fuperiores pre- ftfl munt fibi fubje£las inferiores etiam in latera, ac furfiim aeque, Jc deorfum. Prob. i. experientia : Sumantur tubi vitrei tres utrinque aperti, ( fig. eadem ) quorum unus A B fit re-™s, alter C D inferne inflexus ad angulum reftum, aut pro-Pe reftum, tertius E F fit inflexus furlum ; immergantur vafi vjtreo aqua repleto, digito fuperne claufo ; obfervabitur di-8It0 remoto aqua in his tubis omnibus ad eandem altitudi-"em afcendere ; fed hoc non fieret , fi partes fluidorum in-reriores tam in latera, quam furfum a fuperioribus fibi incum-uentibus non premerentur. Nam illae fecundum fe omnes perpendiculariter deorfum ob gravitatem nituntur ; ergo cum afcendant, manifeftum eft illas a fuperiodbus tam in late-ta. quam furfum premi , & quidem aequaliter , cum ad ean-°em altitudinem afcendant.
Prob. 2do ratione. Fluida conflant particulis fphtericis, aut f53 certe ad fignram fphoericam accedentibus , adeoque talibus , cuique impreffioni facile cedunt, facillime moventur; er§° Sutta quaeque propius fundum alicujus vafis conflituta , lc comprelfa ab incumbente fibi columella fluidi locum fuum fervabit, nifi ab aliis guttis ejusdem fluidi fe ambienti-.us. ac pariter compreffis fuo in loco confervetur; fed ab his 1? .eo c°nfervari non potefl, nifi eae pariter ab incumbentibus 2 1 columellis compreffse tantam preflionem in illam lateraliter erceant, qoanto nifu ipfa a compreifione fuperiore urgetur cti r?ce<*endum in latera; ergo guttae omnes in latera ob in-Nbentes fibi fuperiores sequalem in latera preffionem exer-nt- Verum squalem preffionem exercent eriam furfum illi,
Q__q j	quam
i5»a	Physic^; Generalis
quam exercent in latera. Nam fi partes ftperiores incum. bentcs aliis guttis ambientlbus non tantam exercaent_» preffionem in aliquam guttam furfum protrudendam , quanta preifio exercetur in illam ab incumbente illi columelia deor-lum ; non fieret , ut ablata columella ipfi incumbente illa_i afcenderet ad! eam altitudinem , cujus funt aiiae columells, quod tamen fit, ut ex num. 561 confiat.
564 Ad ideam hujus prefiionis in omnem partem obtinendam fluidum vafe quodam contentum fic fe habere confiderandum eft, velut fi in eo merae leries giobulorum ponerentur ita, ut feriei fecundne globuli pofiti fupra primam feriem femper intra duos globulos primae feriei veniant, & tertiae feriei rurfus in» tra duos fecundae feriei , & fic porro usque ad fuperficiem fluidi , quemadmodum fig. 70 exhibet. Particulae eaim fluidi cb (pbaericam , aut fphaeroidicam figuram absque fictione ad hunc modum fe habere in vafe quovis concipi polfunt; etfi contingere poffit, ut non femper m fuperiore ferie particulae dirc£Ie intra duas primae feriei veniant. Hoc fafto non e(l difficile captu, quomodo fuperiores particulae in fibi ftbjeflas j inferLoies preflionem exerceant , cum illis incumbant. Sed j nec illud captu multum difficile: quomodo particulae fuperiotes | co ipfo, quod preflionem exerceant fibi in fubjeftas inferiores deorfum , eandem exerceant etiam in latera, & quidem squa* liter, ac tanta vi in quavis ferie, quanta premunt deorfrm fibi fubjeftas in eadem ferie. Nam cum particulae feriei 2dae incumbant partictilis feriei primae ita,ut illae pofitae fint int|> duas primae five infimae feriei, in fpatio videlicet ob fphaen-citatem ab iis reliflo, & tertiae feriei iterum eum in motlum, ut jaceant intra duas fecundx feriei, aut de extrema loquendo, intra vas , & particulam ; eadem gravitatione, & preffione, qua preffae a fiperioribus prerr.unt fibi fubjeftas deorfcm, tuntur etiam particulas, quibus incumbunt , invicem disjun-gere , & ad latera protrudere, ut patet. Vi hujus quipPe preffionis, & gravitationis fequeretur , ut particulae laterales, fi latus vafis aperiretur, illico per foramen profilirent. QS'3 vero particulae laterales prefiioni laterali in fe fa£lae hoc in refiftere non poffent, nifi a fuperioribus particulis fibi 'ncU"1* bentibus aequaliter deorfum premerentur, ac illae , a qulbu* lateraliter urgentur; verum potius lateraliter preffae fur£urn, j truderentur; patet etiam tertia pars, fcilicet : quod sequaliter premant furfiim. Unde fi accidat, ut in fluid° a'' quae coiumellce fuperiores inferioribus incumbentes t0-'al1* ( ut accid t, dum tubulus fuperne digito claufus in aquam ' mergitur ) tali cafu laterales columnas altiores particulas fub tubo conftitutas furlum in tubulum protrudunt. -
Dissertatmo Tertia. 24<)
Ex his confequitnr prefTionem furfiim verfus in fluidis non elafticis e(Te folum indireitam , quemadmodum etiam in latera , pendereque eam ex figura fluidorum , ac fieri folum eatenus , quatenus fluida premunt deorftm. Ali-ter fentiendum eft de fluidis elafticis e. g. aere. Nam_» aer inferior utpote fluidum elafticum comprelfus ab incumbente fibi fuperiore, dum vi fua elaftica priftinse figuroe le reftituere nititur; furfum, & in omnem partem direftam preflionem ex-ercet , ejusque nifus furfum ab elafticitate effeftus femper aequalis eft prefiioni in (e exercitae juxta axioma , quod hic maxime valet: a£tioni aequalis eft reaftio. Et fane fi tantum nifum fiirfum vi fuae elafticitatis aer inferior non exerceret in incumbentem fibi, quam hic in iilum deprimendum exercet, necelfario eum magis deprimi, & condenfari oporteret. Ex his autem patet, probationem, qua fuperius probatum eft par-tes inferiores premonem furfum quoque exercere, fonare ma-xime de fluidis elafticis. 2. Conlequitur ex diftis partes in-feriores fluidi elaftici femper elfe denfiores, & fub eodem vo-lumine graviores, quam fint fuperiores; quia inferiores a (u-perioribus per preflionem condeniantur.
Dices: Si fluidorum partes fuperiores preflionem exerce- $ tent in inferiores, tanto difficilius corpora in fluida demerfa « iiiis extrahi polTent, quo profundius in iiia mergerentur nam columna fluidi tanto altior illis incumberet, quo profun-dius mergerentur, quae columna non minusiila, quam partes Jjbi Ihomogeneas fubjeftas deorfum premeret. 2. Sequeretur berbas in fundo altorum fluviorum, aut maris crefcere furfum non poffe , nam prohiberentur , & deprimerentur ab incum-bentibus fibi aquis. Seqneretur urinatores in mari profun-do debere ab aquis fibi incumbentibus magna vi ad fundum ocprimi, aut adminus cum magno fuo incornmodo comprimi; omnia experientiae repugnant; ergo.
Nego has confecutiones. Nam non confequitur prU f .tI,um. Cum enim ex diftis non modo deorfum , fed etiam in f ara.' 'ac frrfam aequalis fit preflio in fluidis, prelfio deorfum «cta in corpus demerfum a partibus fuperioribus aquae aequiii-j atur. ac velut eliditur ab sequali prelfione furfum effefta per aterales columnas lateraliter agentes ad corpus furfum protru-«ndum, five altius, five mintis alte corpus demergatur. Non onlequitur etiam alterum , ut modo difta docent, illud : jtu°o cum herbac tales ejusdem voluminis fluido fmt fpecifice pVlc,res, illae a flujd0 deorfum perpendiculariter nitente fur-continuo urgeantur. Denique non confequitur tertium. adT urinatores ab incumbentibus fibi aquis non debent a tundum maris deprimi; cui» ex di&is tantum ab inferiori-
r	bus
i5»a	Physic^; Generalis
bus furfum, quantum ab incumbentibus deorfum , urgeantur. 2. Nec debent fiio cum incommodo magno comprimi, li prorfus nimia maris altitudo non fit. Cum alioqui corpora noflra ob continuam aeris in nos preifionem compreffioni af-fuefcant, & haec comprefiio ab aquis oequalis fit ex omni par-te in urinatore. Dixi fi prorfus nimia maris altitudo non fit^, Nam fi admodum nimia fit; urinator peftoris dolore, fpiri. tusque interclufione laborabit. Sic Boylcus de urinatore quo-dam narrat , fanguinem ipfi e naribus, oculisque exprelfum fuiffe, cum ad fundumusque pelagi demerfus incederet. *)
§. I L
Quibus legibus peraghur preffio a fluidis ponderofis ?
c T Eges preflionis fluidorum ponderoforum adferentur agcntes JLj de iis vafe contentis. Interea ex iis facile colligetur, qm preffio ab iis extra vafa fiat. Vafa porro, quibus illa con-tinentur, polfunt e(fe vel unifortnia , quorum videlicet feflio-nes omnes fundo parallelae funt figura fimiles, & magnitudine aequales ; cufusmodi funt vafa cylindrica , aut prifmatica; vel
fiolfunt elfe difformia, quorum videlicet fe£iiones fundo paraile-X funt inaequales, qualia funt divergentia, aut convergentia. Di-vergentia vaia dicuntur , quorum amplitudo , feu capacitas a fundo ad verticem afcendendo continuo augetur; conveqtntti vero illa dicuntur , quorum amplitudo a fundo ad verticem afcendendo continuo imminuitur. Vas divergens exhibet-* fig. 74. convergens vero fig. 7$. De fluidis vafe unift»1" quoque contentis poteft quaeri , quse fit eorum prelfio, dun1 hoec crefla funt, & quae: dum ad planum horizontale ftnt inclinata; item quseri potefl, quse fit preifio fluidorum abfolu-ta, & quoe comparate ad alia majoris , aut minoris ponderis. Ejusdem gravitatis ftecific?e, five ejusdem ponderis fluidan1' dicuntur bomogettea, iive fint in eadem fpecie phyfica , five non finf, diverfe vero gravitatis fpecificae beterogenea nuncupantur' His praemifiis adferentur primo leges preifionis fluidorum h0' mogeneorum, demde vero heterogeneorum.
Leges preflionis jluidorum bomogeneorunu
LEx )ma-' Bafis uniformis vafis horizonti ad
perpendiculu."1 |
infiftentis premitur tota fimul a toto flu.do ponderol»
fe contento-, pars vero bafis ab ea tantum columna fluidi, q0'^
iiii dire£ie incumbit. Patet veritas hujus legis experientl •
' 0 Quem-
a ) CJsrcke in notis ad Phyf. RohsuJtn Pait. 1. c. 12. §■ 13«
Dissertatio Tertta. 313
Quemadmodnm enim dum totum fundum cylindri A B C D (ng. 71 ) loco emoveri contingit; is, qui illum fuftinere cu-pit, pondus totius fiuidi cylindro contenti fiiftinere cogitur ; ita dum in ejus fuperne aperti fundo fit foramenE, qui manum ad hoc obturandum fubjicit, non plus ponderis fentit manui incumbere, quam fi foramini refpondens columna EF fluidi in-tumbentis extra confortium aliarum partium fluidi vafis iliam ambientium in manum gravitaret. Ratio autem hujus, & aiia-rum legum fequentium petenda eft ex diftis §pho priore , & natura gravium. Totum videlicet fluidum cyiindro horizonti ad perpendiculum infiflente contentum toti bafi, & parti bafis folum pars fluidi fuper illam pofita ad perpendiculum imminet; igitur & bafis tota a toto fluido ejusmodi vafe contento , & pars ejus ab ea tantum coiumna fluidi , quae illi direfte in-cumbit, premetur. Cum enim hsec preflio oriatur ex fluido-rum gravitate, gravitasque unumquodque corpus perpendicula-riter verfus centrum gravium urgeat; quemadmodum in ba. fim totam totumfluidum, fic in ejus partem folum pars iila, quae ipfi direfle incumbit , urgebitur', ac confequenter pars cjus a parte foium fibi incumbente premetur.
2da: Bafis uniformis vafis ad horizontem inclinati tantum premitur a fluido in fe contento , quantum premitur bafis al-terius vafis uniformis verticalis ejusdem cum priore diametri, modo in utroque eadem fit fluidi homogenei altitudo. Sic bafis cylindri A B ( fig. 72 ) non plus , nec minus premitur a ™ido in fe contento, quam bafis cyiindri C D. Sint enim tjusmodi cylindri communicantes, ut fig. 73 cylindri E, & atque in aiterutrum ex his infundatur fluidum , infufum "°e inunum, in alterum tamdiu afiendet, dum eandem alti-tudinem in utroque obtineat, tumque immotum perfiftet. Do-jjCc in uno major efl altitudo , quam fit in altero , ideo flui-oum in alterum afcendit; quia in eo , in quo altius eft flui-j!um, major eft prelfio ad bafim, & ad latera, per quam prefi '10nem fluidum in alterum cylindrum elevatur; igitur dum ea-em jam altitudine obtenta conquiefcunt, idcirco immota per-Untquia eandem ad bafim, & iatera preffionem exercent; CDm num. $62 preftio deorfum fit sequaiis preftioni ad la-Cur vero fluidum cyiindro ad horizontem inclinato con-«tum non majorem preftionem ad bafim fuam exerceat-», pam cylindro verticali ejusdem diametri, fi hoc cum illo ean-em altitudinem obtineat, quamvis ille tanto plus fluidi con-"eat, quanto magis ad horizontem inchnatus eft, ratio eft: zon	di(^a ^ Plan0 inclinat0	cylindro ad hori-
ftin m inclinatc conclufum tanto magis cylindri parietibus lu-
eatur, quanto cylinder magis eft inclinatus. '•*i>>rhfi,jfin„, p.i.	Rr	3"a:
514 Phvsic^e Generalis
J/i 3t,1! Si cylindri cEqualium bafium fluido homogenco gravi ad inequalem altitud;nem repleantur; bafium preihones erunt direfte inter fe, ut altitudines fluidorum iis contentorum. Lex de fie fatis elucet: effeclus etenim preihonis fe habeat interfe, ut caufiae eorum.
4ta; Si cylindri inaequalium bafium fluido homogeneo ad eandem alritudinem repleantur ; prefliones bafium erunt inter fe, ut bafies ipfiae. Ratio legis priori fimilis eft. In hoc fi-quidem cafu minori bafi pauciores particulae fluidi ponderofi impendebunt.
ftl: Si cylindri in.tqualium bafium fluido homogeneo ad inaequales altitudines repleantur; prelfio bafis unius erit ad prelfionem bafis akerius in ratione compofita bafium , & alti-tudinum. Ratio fequicur ex di£tis.
5ri= Bafis feu divergentis vafis, (fig. 74) feu convergen. tis C fig' 7 J ) tantum praecife premitur a fluido in fe contento, quantum premeretur, fi effet bafis cylindri cjusdem altitudinis. Ratio imae partis eft; quia laterales floidi columnae extra ba> fim pofitae, cum deorfilm perpendiculariter premant , earum preflio deorfiim tota exercetur in latera vafis divergentis; at (equitur ex lege ima. 2da pars cxperientia certa efl: Nam fi vas unum cylindricum , alterum convergens ejusdem bafeos ad eandem altitudinem fluido homogeneo repleatur , foramen-que tantum fiat verfus extremum bafis in vaie convergente, quantum in bali vafis cylindrici; eandem omnino in utroqus vim adhibere necelfe erit ad fuftinendum deorfum premens fluidum , non obftante eo, quod in vafe convergente columel' lae breviores fint fucurae fuper foramen vafis convergentis. quam cyiindrici. Verum etfi hoc experientia certum fit, ra' tio tamen hujus phaenomeni phyfica fatis diificiiis apparet. Ij}# terea ex di£tis hunc in modum reddi illa polfe videtur. Bafis in medio vafis convergentis non minus premitur a columna dir«£te fibi incumbente, quam premeretur, fi hoc vas efTetcV-iindricum ejusdem bafeos juxta di£ta lege prima ; ac proinde cum fluida ex §0 priore non minorem preifionem exerceant 1 iatera, quam in bafim, columna haec media vafis convergentlS non minorem preflionem exercet etiam in latera vafis co.ivef-gentis, quam fi hoc vas effet cylindricum ejusdem bafis; 'g1' tur cum laterales columnae breviores vafis converge.itis no' minus lateraliter reprimant columnam mediam altam fe Pr' mentem , quam ab ea premantur, hae quoque in ba',rn,'. fubje£tam non minorem preifionem facient, quam iUa medl ' quaprooter & bafis tota vafis convergentis non minus prJin '' tur a fluido in fe contento, quam li elfet bafis cylindri ejJ' dem alticudinis.
DrSSERTATIO TERTIA.	3IJ
Corol. Cum cx num. $70. fluida in vafis uniformibus incli-natis ad horizontem tantam preffionem faciant fuam in ba-fim, quantam faciunt in vafis verticalibus ejusdem bafeos , & diametri , modo eadem flt in utrisque fluidi altitudo ; item cum tantam prelTionem faciant fuper bafim in vafis divergenti-bus, & convergentibus, quantam facerent in cylindricis ejus-dem bafeos ad tantam altitudinem fluido repletis •, fequitur ad prelfionem fluidi in bafim , quamobem & ad latera , ac furfum cognofcendam, non tam ad quantitatem malfae prementis nos debere e(fe attentos , quam ad ejus altitudinem. Nam quem-admodum diftadocent, aequalis erit preffio in bafim vafis cy-lindrici, ad horizontem inclinati, divergentis, & convergentis, fi bafes hae fint aequales, & eadem in omnibus fluidi altitudo-, quamvis in vafe ad horizontem inclinato, ac divergente plus, k in convergente minus fit maffae futurum, quam in cylin-drico.
Sequitur 2. eo majorem femper a fluido in bafim , & ad latera vafis, ac furfum preffionem exerceri; quo hoc in eo ma-jorem altitudinem obtinet, five illud fit cylindricum, five di-vergens , aut convergens , eamque femper tantam, quanta exerceretur , fi effet bafis vafis cylindrici ejusdem diametri. Atque hinc efl: cur fyphonis anatomici (fig.7<5) tanta fit vis 5 ut fi vafculum lamineum A B 6, aut 7 pol. latum vefi-ca fuperne obligetur , aquaque in hoc vafculum per tubulum adjunftum CDlatum circiter lin. ii,& longum 6,aut 7. ped. infundatur, illa protmfa in altum vefica pondus ingens levat, veficamque ita diftendit; ut ejus illae quoque exilimmae fibril-& membranae digitis feparari queant, ad quas fyphone »oc non adhibito ne cultelli quidem anatomici pertingere ijneunt.
Huic fundamento innititur & machina a D. Jofepho Holl ■nventa, m qua aqua per cylindrum non magnae diametri ex "^gna altitudine* demiffa e fodinis Schemniczienfibus ingenti lumptuum compendio aquam per urnas exhaurit.
Sequitur 3. flnidum ex pleno vafe per foramen fiveinbafi, llve ad latus faftum longe celerius, & cr piofius .effiuere , quam poftetiore tcmpore, ubi jam in vafe fluidum imminuitur. Ma-I°r efl quippe preffio in bafim , dum plenum eft vas ob altio-j.ettl columnam foramini impendentem, adeoque etiam copio-ll0r egrelfus fluidi. Unde ficut corpus motum juxta difta de acceleratione motus, fi ta.nta velocitate motus motum fuiffet initto motus fui, quanta movetur in fine unius e g. primi ^inuti, vi illius duplum fpatium confeciffet; ita pariter fi ex vale ita finerettif fluidum flucre, ut femper peraffufionem novi
Rr 2	pie-
316	Physic^ GENER ALIS
plenum effet duplo tantum ex eo effluerec eo tempore.quo flne affuflone etfluit fimplum.
Leges prejjionis fluidorum heterogeneorum.
rygpRima: fi cylindri aequalium baflum fluidis heterogeneis ad 1 eandem altitudinem repleantur •, erunt prefliones bafiura d'refle, ut fpecificae horum fluidorum gravitates. Sic fi unum vas cylindricum mercurio, alterum ejusdem bafeos aqua ad eandem alticudinem repleantur , tanto amplius premet mercu. rii columna in fubjeflam flbi bafim, quanto mercurius graviot efl aqua.
Secunda: aequales cylindrorum bafes aequaliter a fluidishe-terogeneis premuntur, fl fluidorum altitudines fuerint recipro-ce, ut fpecificae eorum gravitates; id eit, fi tanto levius floi-dum excefferit alterum altitudine , quantum ab eo grayitate exceditur; compenfat enim altitudo gravitatem.
Tertia: Pariter cylindrorum bafes aequaliter prementur a fluidis heterogeneis; fl ea ejusdem quidem fuerint in fingulis altitudinis, fed bales (e habebunt reciproce , ut eorum gra-vitates. •	1 •
§. III.
An fluida bomogenta fe componant ad ajuilibrium, & ■
S77 DEfp. flmul ad utrumque quaefitum. Fluida homogeneain -LV tubis communicantibus aequalis perimetri componunt le ad aequilibrium; cum eandem in fmgulis altitudinem obtinent, five tubi illi ad perpendiculum horizonti infiflant , ut fig. V' Tab. 6, five alteruter illorum fit ad horizoutem inclinatus, ut fig. 7j , aot etiam uterque. Prob. Fluida homogenea w his tubis , dum eandem altitudinem obtinent , ita lefe circ» centrum aiotus Cquod hic in fedione verticali bafeos C (fig-7^ concipiendum eft ) fiiftinent; ut neutmm alterum vincere , « ad alcenfum fuo defcenfu determinare queat; igitur e* de" fin. j. num. j2<5 fe ad aequilibrium componunt. Cur autern fic fe fiifiineant, illud efficit: quod aequalem preflionem e*er; ceant in bafim , & latera, quemadmodum ex diftis liq^et» quapropter eandem exercent preflionem in femetipfa. fefto fi unum horum adverfus alterum majorem predione exerceret; hoc alterum altius afcendere, illud vero defcenw oporteret; hoc non fit; ergo.
DlS S ER.TATIO TerTIA.	31/
fy. 2^8 • Fluida homogenea etiam in tubis communicanti-bus innequalis perimetri ( qualem exhibet fig. 78 ) rurfus quo-rrodocunque plano horizontaliinfiftant, (e componunt ad sqni-librium, dum eadem eftin fingulis altitudo; modo horum unus non fit tubus capil/aris. Prob. primo experientia. Sit tubus A (fig. eadem) latior fexies, quam fit tubus B; fi intubum A infola fuerit aqua, ubi defitum fuerit ab infufione, deprehen-detur aquam non ultra afcenfuram , poftquam in utroque ean-dem altitudinem obtinuerit, five tubi hi fint perpendiculariter erefti ad horizontem , five alteruter, aut uterque fit ad eurn indinatus; ied hoc aliunde provenire non poteft, quam quod fi ad eandem altitudinem lineae hotizontali parallelam pertin-gunt, fe aequilibrent; ergo.
2<lo: prob. ratione. Secundum difta num. ?7? ad cogno- ^jj fcendam prelfionem fluidi non tam attendendum eft ad mal-fam fluidi prementis , quam ejus bafim , & aititudinern ita, utfibafis & altitudo fluidorum prementium fit aequalis, etiam
sreflio fitaequalis; fed in hoc cafu bafis, & altitudo utriusque uidi eft aequalis , dum fluida eandem ab horizonte altitudi-nem habent. Pro bafi etenim confiderari poteft feftio verti-calis C fig. eidem tubi in medio inflexionis horizonti incum-bentis; aut ipfa bafis tubi huic feftioni refpondens, quae re-fpeftu utriusque eft aequalis, ergo, Ex hoc porro fequitur ce-teras columnas iatioris tubi preffionem fuam non exercere in fluidum tubi anguftioris, fed in latera vafis verfus bafim con-vergentis, ficut fupra diftum eft de preftione in vafe diver-gente.
5t!®! probatur alfertio in hunc modum. Si fluida in tubisfSo inxqualis perimetri eandem altitudinem obtinentw non elfent >a aequilibrio, fluidum latioris tubi deberet polfe defcendere , defcenfuque fuo fluidum tubi anguftioris promovere ; fed hoc neri non poteft;.ergo. minor prob. Ut fluidum latioris tubi, <)uem ponamus e(fe fexies capaciorem altero, delcendat ad «num pollicem , fluidum anguftioris tubi afcendere oportet Pollices <5; atqui non minus renititur aqua ut unum, afcenfui <5 pollices, quam aqua ut 6, nitatur defcendere ad uuum Poilicem ob eandem utrobique initialem motus quantitatem ; erE°- Quare hinc fit ; quod infufa in tuborum communican-!lut" unum aqua , dum ejus ab infufione defmitur, motusque 'llus tubo, in quem infufio fafta eft , ceffat , femper ean-
ab horizonte altitudinem in utroque tubo obtineat; five ut loqui folemus , ad libeUam conftfiat. Dicitur enim fluidum n tub'S communicantibus ad libellam confiftere; cum linea recla, erw,"1 utrocIue tubo per fupremam fluidi fuperficiem tranfit, Slt borizoncali plano parallela. Dixi in 9=ione modo horum
Rr j	«nus
318	physlcie Generalis
unus non fit capiltaris. Nam in hoc, fi fit communieans cum tubo latiore, nunquam fluidum ad libellam confiflit; fed fem. per eft in eo major illius altitudo. Venit autem nomine hu. jus tubulus, cujus interior cavitas unius ietae equinae recipien-dae capax eft, aut adminus non multo capacior. I Corol. Ex di&is hic fequitur:e loco edito per tubos fubter-raneos poffe derivari aquam etiam per flexus fiirfum , ac de-orfum fa£\os; modo dum furftm fit flexus , tubus ad majo-rem altitudinem non elevetur illa, ex qua aqua derivatur, fed potius aiiquanto minorem. Ifti enim omnes flexus habebnnt fe per modum tuborum communicantium conjanftorum; in quibus aqua fe ad libellam ponere nitetur , defluetque conftan-ter eo, quo per tubos deducitur; & fi locus , in quo demum aqua prorumpere flnitur, fit multo inferior illo, ex quo aqua derivatur , applicitis aquae in exitu fiftulis , fbns habebt. tur eo aitius faliens, quo iocus, in quo ilia falit, inferior ell loco , ex quo aqua derivatur. Nam aqua in tubis communi-cantibus ad eandem altitudinem afcendit. Quare cum in fi-mili cafu crus unum tubi communicantis brevius flt altero; aqua per aerem adhuc fuum afcenfum continuabit r ut fic ad ajquilibrium cum aqua in tubo altero fe componat.
Animadvertendum tamen nunquam tam alte falire aquam e fontibus hujusmodi, quam altus eft locus, ex quo aqua de. rivatur, non obftante eo, quod aquae in tubis communicanti-bus ponant fe ad libellam. Aer enim fua refiftentia tam alto ab afcenfu iliam prohibet. 2. Advertendum : volenti fontem altius falientem non effe fiftulas aquae effluentis multiplicandas; ' at potius per uream, eam tameH fatis capacem aqua eroitten* da eft.Nam,ut fupra de refiftentia medii diftum eft; q»° gis alieujus corporis fuperficies multiplicantur, eo magis il'1 medium in motu refiftit; hinc etiam aer aquam per plures tc-nuiores fiftulas emifTam magis ab afcenfu prohibebit , qu31" per unam profilientem. Si in vacuo fieret fons faliens, al eandem altitudinem aqua afcenderet , ex qua ejus fit <ierl" vatio.
ado; Cnm fluida homogenea in tubis communicantib»s femper fe ad aequilibrium, & iibeliam componant, multo nw-gis paites cujuscunque fluidi extra vafa communicantia, «£ 1 vafe qnovis, ftagno, flumine, mari fe aequihbrabunt, fivy3' tera vafis, & ripae ftagnorum , fluminum, ac marium ad balii» convergant , five non convergant. Ratio eft: quia eande1 altitudinem obtinent. Unde columnae aquae omnes in va •' ftagno, &c polfunt fpeftari a nobis inftar tuborum ^01^1111^ cantium; ficut igitur in his femper fe ad libellam flu'"3 , jj mogenea componunt, ita & in fimilibus. Hinc fit : <3uod
DrssERTATlO TeRTTA.	319
aiictib! adiirgat ex aliqua caufa fluidum ; illud iUico in partes fe diflfondat illas, in quibus tanti ejus eievatio non eft, fiquid non obftet.
Dixi: fi fuiJ non obflet. Nam diftum eft alias , vitium generofum fcypho infirfum in medio magis alfurgere , quam ad iatera; item fi non fit vitrum plenum fiuido , hoc in eo nore nihii ad latera magis atfurgere confpicitur ac -iemum maris fluidum lphaericam figuram habet in fuperficie ; ut patet ex-perientia navigantium, qui cum urbi alicui appropinquant, pri-mum turres, deinde tecla , & propugnacula ejus confpiciunt. Primi ratio eft: quod & vinum tale vifciditatem , & tenaci-tatem partium habeat, & aer itidem aequiiibratus fuis in parti-bus laterali preftione adjuta a fcabritie vitri , per quam effufio fieri deberet, ut vinum in libella confiftat, plus aliquid in hoc vinum fupra vitrum continendum poftit; quam ut vim ejus preffione fua laterali, utpote permodica vinum fuperet. Tan-tum enim vinum fupra fuperficiem fublatum premit in latera, (juantum deorfum; fed deorfum valde parum; quia columeila vini elevati fupra fuperficiem usque ad fuperficiem adhuc eft breviffima; ergo.
Secundi ratio eft : fluidi adhaefio lateribus vitri. Tertii dcniqne: quia cum fluida gravitent verfus centrum giobi ter-nquei perpendiculariter, ad hoc, ut fluidum fe componat ad $quilibrium, non poteft aliam figuram in fuperficie habere , quam fphaericam; unde non nifi comparate ad fenfum noftrum "i minore diftantia fe ad libellam componit. Ejus enim nifiis non eft ad iineam horizontalem reflam, fed ad centrum, re-kte ad quod etiam ejus altitudo confiderari debet. Ex quo fequitur reipfa etiam aliorum fluidorum fuperficiem elfe con-vexam, & nonnifi ad fenfum horizontaiem; fed hoc nihil ob-diflis, utpatet.
§. I V.
opiniones de caufa afcenfus fiuidornm hoinogeneorum fupra Hbe//am in tubulis capiUaribus , unde illa repetenda ?
vEfp.ad imum: Tres fuper hoc miro phaenomeno funt opi-fSf v niones: prima dicit ideo in tubo capillari fupra libcllam lu'dum homogeneum afcendere: quod in tubo communicante at0 fiuidum potenter prematur deorfum etiam ab aere incum-e,lte, quicum fluidum e. g. aqueum una fimul aflione com-Drpir m ba('lm tubi' ac in "uidum in tubo capillari conter.tum an ft-1Cm exercet? tubo autem capillari ob magnas eius "^ftias aer eadem proportione cum fluido tubi capillaris pref-
32Q	PhYSICjE GENERALtS
fionem in bafim iilius, & fluidusn exiflens in tubo altero ex. ercere nequeat. Panetes enim angufti tubuli non finunt tan-tum aeris incumbere fluido in tubulo hoc tenu flimo exiflen. ti, quantum tantulx fuperflciei fluidi incumbit in tubo majore. Ex hoc fiquidem confequi videtur altius in tubo capillari flui. dum afi:endere oportere, ut inter utrumque aequilibrium fer. - vetnr non fecus, quam fi heteroseneum levius fluidurn in tubo capillari foret. Daniel Bernouillius caufam hujus phaenomeni exiftimat non modo aeris, fed etiam aetheris majorem prelfio. nem extra tubulum capillarem in floidum, quam flt in tubulo. Nota autem idem effe, flve tubulus capillaris habeat fibi con-nexum tubum vitreum latum fecum communicantem, five fo-lum in fluidum quocunque vafe contentum immergatur. Nam etiam in hoc cafii fluidnm extra tubulum habebit le inflar tubi communicantis, ut notum eft ex num. j8j.
Secunda opinio eft Newtonianorum : dicunt illi fluidum ideo in tubis capillaribus afcendere fupra libellam , quod ab interioribus tubi hujus fiiperficiebus tamdiu attrahatur, donec gravitas fluidi cum vi attraftrice tubi ad squilibrium veniat. Obfervante Bulfingero primus Hauksbejus ad vim attraftrkem hoc in phsenomeno recurrit.
Tertia opinio eft Ifaaci Voflii, Borelii, & plurium aliorum. Hi phaenomenon, de quo agimus, repetunt ab adhaefione flui-dorum ad latera vitri ; diverfimode tamen illud explicant. Prior ex nominatis , ideo aqaam in tubulo capillari .fupra li-bellam afcendere exiftimat : quia prima aquae portio fiflulam ingreffa ftftinetur a tubulo propter vifciditatem , quam habet aqua ; & quia fuftinetur a tubulo, in eumque totam fuam gra' vitatem exercet , rcfpedu portionis fuccedentis aquse pondere caret, quare haec prima aquae portio fbpra libellam attolletujr. Quod vero prima illa portio tubulum ingreffa a tubulo fud'* neatur, inde probat: quod fl poft ejus ingreffum tubulus ex aqua protrahatur, illa ex eo non excidat. Borellus rem ali|er exphcat, at quia fufior eft in explrcatione; neque illa ample-fienda videtur, eam omitto. Quidam primam opinionein cum tertia conjungunt.
187
j^. ad alterum. Afcenfns fiuidorum homogeneorum in bis capillaribus fupra libcllam, neque abaeris, neque ab aethe« ris fupra fuperficiem fluidi tubo latiore contenti prelfione-* majore, repeti poteft. Prob. Si hic aftenfus haberetur a prejr fione aeris majore in ftaidum cxterius communicans, & Pr * fione minore in fluidum afcendens in tubulo capiliari; ad ea ' dem akitudinem lupra libcllam fluidum non afcenderet in cuo , ad quam afcendit in libero aere; a. eo altius afcender in tubulo fluidum, quo hoc fpecifke levius effet; fed utru
Dissertatio Tertta. 311
qne experimentis indubitatis falfum efl; ergo. major prima fua parte patet: nam caufa fublata, vei fi dicas non tolli omnem aerem ex recipiente, caufa imminuta , etiam effeftum tolii, aut imminui certum eft. Patet major etiam parte fua altera : eum etenim afcenfus totus fluidorum fupra iibeilam fe cum hoc excelfu sequilibraret; tanto magis deberet afcendere fluidum fupra libellam, ut hoc aequiiibrium obtineatur, quanto fluidum tubuli eifet levius ; ut coiligitur ex num. $76. Certa etiam eft miaor fecundum primam partem. In vacuo quippe ad ean-dem altitudinem afcendunt fluida in his tubulis , ad quam in aere libero , ut Phyfici teftantur, & quisque experiri poteft.
Neque dic: fiin recipiente vacuo immergatur tubulus duo- fgf? rum, vel trium pedum aquae, deinde autem in recipiens im-mittatur aer ; hoc immiflo afcendit. ad majorem altitudinem aqua in tubulo , quam pro priore afcenderat ; ergo. Nam 9. ifiud inde oriri : quod aer irrumpens in recipiens citius in apertam aquam , cui immerfi funt tubuli , premat , quam in eam, qure eft in tubulo; cum per exile foramen horum lon-gorum tubulorum tardior illi fit ingreffus ; ut manifeftum eft inde primum : quod paulo poft iterum fluidum deicendat ad eandem altitudinem, in qua prius in vacuo fuit, ut teftatur Mulfchenbroek •, deinde quia fi fint tubuli capillares in eodem recipiente fluido immerfi 4, vel 5 pollicum , in quos utpote / breves fuperne ftatim ingreditur aer: hic afcenfus immiifo ae-re in recipiens non fit, fed manet fluidum in eadem altitudi-ne fupra libellam, in qua fuit in vacuo. Certa eft minor etiarra altera parte : nam alcohoi inter liquores eft fluidum levifii-rooro, & tamen fiipra libellam afcendit folum ad 18 circiter '■neas, quamvis aqua illo multo gravior afcendat nonnunquam «iam ad 28 lineas , & oleum vitrioli, quod eft utroque gra-etiam ad 27. Oblerva : nec ab aere in fluido latente poife ^oc phaenomenon repeti; quia hsc experimenta probata funt >n aqua purgata ab aere.
. ad idem 2d°: Afcenfus hic fluidorum homogeneorum.f 89 Pra iibellam nec poteft repeti ab oethere majorem preffionem exercente in fluidum communicantis tubi , quam tubulo eoi»entum, aut a vi attraftrice tubuli. Affertio haec fatis pa-et- Cum etenim aetheri nihil fit impervium, ilie pro ratio-j!e Tiaffae omnia corpora aequaliter deorfiim urget; ieu intra , eu extra tubulos fint. Vis autem attraftrix pro commentitia po(fitUr' ^onec exhibeatur , quomodo fluidum a tubulis trahi
can u' ad idem 3t:°: Afcenfus fluidorum fupra libellam in tubis 5-50 , Pnlaribus videtur repeti poffe ab adhaefione fluidi ad latera 0rurn tubnlorum. Prob. Si dicatur afcenfum hunc haberi ab Scw.p.i,	Ss	ad-
Phvsicm Generalts
adhaefiotie ad latera tnbulorum, non fingitur quidqaam , utj fingitur, dum haberi dicitur ab attra£lione vitri, a^o afiigna-tur proportionata caufa hujus afcenfus etiam in vacuo. jtio af. fignatur caufa, dependenter a qua phaenomena tubuiorum ca-piliarium etiam reiiqua commode explicentur; ergo. Pars im4 antecedentis conftat: nam experientia certum eft fluida lateri-bus foiidorum adhaerere etiam in vacuo ; per illa eninj made. fiunt corpora, quae madefaftio habetur per adhaefioncm fluido-rum. Sic fi gutta aqux non magna apponatur lateri recipien-tis etiam exfufloaere, illi adhaerebit ; major quoque gutta, dum per latus ejus defluit, illud madidum in locis defluxus reiinquit; ergo.
1 _ Pars autem fecunda antecedentis prob. Dum intubumla. tiorem cum capillari communicantem fluidum infunditur; alcenfiis hujus in tubum capillarem habetur inde : quod colu. mna bafi ejus refpondens laterali preffione agat in fe&ionem verticaiem capillaris, in qua quia nihil illi refiftit praeter ae-rem fluido infufo fpecifice leviorem , hoc tamdiu afcendit ia capillari, dum in eo columella fluidi fit, quae tantum premat in bafim, aut fe£lionem verticaiem ; quantum premit in tubo latiori columella illa, a cujus preffione afcenfus in capiilari ha-betur; fed haec, quae tantum premat in capillari , debet efe altior, atque adeo fupra libellam; ergo. minor prob. Si ve-rum eft, quod non tota columella fluidi fublata in tubulum capillarem a columella tubi latioris in hanc premendo reagat, fed tantum ejus pars interior media; verum eft aitiorem colu-mellam in capillari dari debere ad hoc, nt mutua par pretli» inter columellas contra fe prementes , & aquilibrium nabea-tur; habebunt enim ft haec duo fluida homogenea inftar he-terogeneorum; fed verum eft &c nam ex probatione prim» Par* tis antecedentis conftat particulas fluidi vitro adhaerentes <"> fcabritiem vitri, & levem cohaefionem, quae eft in fluidis, »■* ftineri a lateribus vitri, quapropter eas gravare in latera vitri, a quibus fuftinentur; non vero deorfum in fluidum , a caiuS pretfione furfum protruduntur; cum unumquodque corpus grt* ve in illud gravitet, a quo fuftinetur; ergo.
Conf. Ludovicus Carre febo liquefaflo inunxerat latera tjj* buli interiora in uno per totum , in altero parte in una, « expertus eft, in tubulo priore fluidum non afcendilfe fup» beliam : in fecundo autem alcendilfe in parte noa unfte, 11311 vero in unfla; fed hujus caufa alia non eft, quam quod ob £lionem haec adhaefio haberi non potuerit ob lubricam fi»Per' ficiemfebi ; ergo haec adhaefio eft cauia afcenfus fup» llbe"
lam_9.
prob.
Dissertatmo Tertia. 24<)
Prob. tertia pars antecedentis. Tubulorum capiliarium phxnomena praecipua iunt duo : primutn , quod quo minoris diametri eft tubulus, eo altius in eo fluidum afcendat; alterum, quod fi modicum immergatur tubulus in fluidum , illud im-mediate afcendat fupra libellam ad propOrtionatam fibi altitu-dinem, ut e. e. aqua ad 20, & aliqiiot lineas, & fi extr-aha-tur ex fluido, hoc in tubulo maneat fufpenium in tota illa al-titudine, ad quam fiipra libellam afcenderat •, quodfi vero rur-fus immergatur tubulus profundius, fluidum in tubulo affurgit iterum ad parem altitudinem fupra libellam; at ubi extrafius fuerit, delcendit fluidum, nec manet in eo iufpenfum, nifi ad eam altitudinem, ad quam circiter fupra libellam afcenderat; fed horum ratio in hac hypothefi videtur polfe congrua reddi. Dici fiquidem potefh Idcirco magis in anguftiore tubulo fu-pra libellam alcendere fluidum , quod -fuperficies interior an-guftioris tubuli major fit comparate ad fluidum in le conten-tum, quam fit fuperficies tubuli latioris comparate ad fuum; quemadmodum parvus globus plumbeus majorem comparate ad luam malfam habet fuperficiem , quam magnus; major autem fuperficies pius fluidi fuflentat, atque eam ob rem altius flui-dum per medium ejus afcendere oportet, ut aequilibrium ob-tineatur, quam fi latioris diametri foret. Secundi ratio haec affigrtari potefl: quod particulae fluidi adhaerentes lateribus vi-tri, tum propter unionem cohaefivam, quam habent modicam, tum ob figuram, quam fphaericam, aut prope fphaericam fibi contiguis aliis particulis obvertunt; has impediant a defcenfu,
iterum fibi contiguas, & fic fluidum illud totum in tubulo Permanet. Non permanet tamen hoc totum , dum altius in fiuidum tubulus demergitur; quemadmodum fecunda pars phae-nomeni habet: quia tunc major eft vis gravitatis in fluido con-tento in medio tubuli , quam cui unio modica cohaefiva , & "ppedimentum a figura, & adhaefione particularum in latera vitri caufatum praevaleat. Defcendet proinde fluidum , & fu-'Penfum permanebit foium ad eam altitudinem , in qua vis gravitatis vim diflam defcenfum prohibentem non fuperat. ^empe fiCut claviculus leviter parieti infixus fuftinet parvum P°ndus, non item magnum, hunc in modum & ifthic fit. . Advertendum hic contingere non paucas irregularitates jp3 j-'rca fufpenfionem fluidi in tubulo: nempe aliquando dum tu-bulus profunde in aquam demergitur, in majore, interdum in mtnore altitudine fluidum fufpenditur , quod inde contingere P°teft: quia interdum fcabrius, aut etiam minus mundum in-erne eft vitrum , quo tempore altius fufpenfum manet flui-alias vero minus fcabrum , & mundum, & tunc minus te> ad eam videlicet altitudinem , ad quam regulariter fo-
Ssa	let,
324 Phvsic^e Generalis
let, in eo rufpenditur. Quin contingit, ut in tubulum neque quidcm liquor afcendat, ob ferruginem quamdam inflar vitrioli in eo enatam , fi is antiquus fit, ut obfervat Muffchenbroek; idem interdum accidit , fi tubulus ex vitro luri-do efficiatur. Quod in eodem tubulo modo defcendat , modo non defcen-dat fluidum ad folitam fufpenfionis altitudinem, dum tubulus profundius mergitur , etiam inde oriri potefl : quod fluida muitis heterogeneis particuiis flnt permixta, quoe pro diverfa impaftione fui in latera , diverfoque concurfu talia caufare pof. funt. Paritas efl a clepfydra inaequales pulveres habente: fepe in hac pulvis totus defluit, interdum pulvifculi ejus majores curfum ceterorum praepediunt.
594 Obj. Si afcenfus fupra libeilam in capillaribus haberetor ab adhaefione in latera vitri, fequeretur oleum raparum ad ma-ximam aititudinem debere afcendere in his tubulis; hoc enira maxime adhcerct internis vitrorum parietibus ; fed hoc e(l contra experientiam ; hoc etenim afcendit folum ad lineas iol; oleum autem vitrioli, quemadmodum etiam aqua ad 26 , & fpiritus falis ammoniaci ad lin. 32 afcendit , quamvis haec mi-nus lateribus vitri adhaereant , quia minus funt vifcida. iio mercurius infufus in tubum cum capillari communicantem nec fe componit quidem ad libellam; jtio obfervatum efl in tu« bulo A B C D E ( flg. 79 ) cujus duo latera A B , D E, erant refta, & horizonti parailela , altitudo vero C F minor ea, ad quam aqua in tubulo hujusmodi afcendere confuevit, obfervatum inquam efl : aquae guttam extremitati E appofi-tam raptam fuiife introrfum, afcendiffe fupra D C, defcendiffe per C B, & B A usque ad alterum extremum A , ibique conquieviffe. Simile quidpiam in aliis huc illuc inflexis tubu-lis capillaribus obfervare licet. 4. Sit vas utcunque amplw" A B C Cfig. 8<0 definens in apicem A capillarem, hoc aqaa impletum, fi ica invertatur, ut orificio patulo aquam flagnan-tem contingat, aquam ex fe non dimittet , ftd plenum p"-
leverabit; fed horum ratio in affumpta hypothefi nulla eft; er§°-
595 ty. NtS. ntaj. Vifciditas enim nimia ipfa 'obfiflit afcenfuh propter hanc enim particulae protrufae retentantur ab afcenw-Unde ad hoc, ut fluidum aliquod altiffime fiipra libellam afcen-dat, non eft neceffe; ut fit maxime vifcidum, fed potius mo-deratam habeat unionem cohaefivam , & refte proportionatas particulas fcabritiei vitri. Has dotes quia habet fpiritns w'lS ammoniaci , altiffime afcendit; his quia caret alcohol, non afcendit nifi ad lineas ig.
Ad reliqua Conc. Maj. fecundum omnes tres partes, » neg. min. rationemque fingulorum fic afligno. 1. MercLirU
DlSSERTATlO TeRTIA» h
infudis tubo cum capillari communicanti in eo ad Iibellam nors afcendit, ejus enim particularum cohaefionis , ac lcabritiei vi-tri, ifthuncab alcenfu prohibentis major eftvis» quam fit prefi fionis a coiumeila ipfum in oapillarem urgente. 2. Aquxgut-toia extremitati E appofita primnm rapiturper crus E D; qnia, cum ejus lateribus tnternis adhaerefcat aqua, minor eft preffio in guttulam ab aere ex cavitate tubuii, quam fit ex ceterts partibus guttuiam ambientibus; & quia haec prelfio continuo ex parte cavitatis tubuli minor efl, motusque in corpore per-manet, donec in eo ab aliquo extinguatur, hinc fit: ut quem-admodum primum ob minorem hanc prelfionem guttula tubu-lum ingreditur, fic quoque hanc ob caufam verius C afcen-dat, ac verfus B defcendat, dum demum motus hic in illa ab aere illi obfiflente, aut aliunde extinguatur.
Ratio tertii videtur effe preffio aeris fafta in aquam fta- f gnantem, quam vafcuium hujusmodi fuo orificio contingit-». Cum enim vafculum tale ad fummum usque apicem capilla-tem aqua plenum fit, ac propterea aer per apicem capillarern femet in vafculum infinuare nequeat, preftione fua in fuperfi-ciem ftagnantis aquae illud in vafculo perinde fuftinet, velut fi fuperne claufum effet. Atqui fi fuperne hoc vafcuium clau-fum elfet, ab aeris preftione in aquam ftagnantem in illo aqua fufpenderetur, non fecus, ac vulgari illo in experimento, quo poculo aqua pleno chartam imponimus, huicque manu impofi-ta celeriter poculum invertimus •, aut ut fuftinet in tubo jj* ped. breviore, fi hic aquae ftagnanti incumbat ergo. Si va-fculum A B C non plane plenum fit, & apponatur ilii in apice capillari aquae guttula pariter in eo eadem ex ratione asua fufpenditur. Nam rurfus in hoc cafu fic fe res habet , luemadmodum fi digito foramellum capillaris apicis obtura-r«ur. Sed fi digito hoc obturaretur, maneret aqua in hoc vafe hfpenfa ob aerem in aquam ftagnantem prementem,- & in vafculum aquam protrudentem •, ergo etiam.
In tubis capillaribus ad eam altitudinem fupra libellam59<r afeendit fluidum, fi hic ad planum horizontale fit incliuatus, ai|t varie flexus, ad quam afcenderet, fi ere£tus ad perpendi-tulum elfet. Cujus ratio fimilis eft illi, qux de aititudine Pa" in tubis non capillaribus ad horizontem inclinatis, ac per-pendiculariter ere£tis fupra data eft. Afcenfus hic fluidorum "Pra libellam in capillaribus non paucis phaenomenis in natura eincieudis , ac exponendis fervit *, ut tempore vidcbimus. Cer. te quod intra fpecula conjun£la fluido immerfa,in lychnum ar-jvntem, in faccharum parte aliqua fluido immtftum, quin & Plantas humor efferatur , not» aliunde eft , quam quod hjec
§ s j	omnia
m Physic.® Gbniralis
omma ln habeant.
1UT5IU4 uEN ESALIS
inflar tubulorum capillarium tenuiffimornm fe fe_»
§. V.
Num flutda betercgettta in tubis ctmmunicantibus ft, ad aquilihim
componant ?
f^gOEfp. fimul ad utrumque quaefitum. Fluida heterogenea IV in tubis communicantibus feu aequalis, ieu inoequalis pe-rimetri fint, aequilibrantur; cum eorum altitudines funt intet le reciproce, ficut eorum (pecificae gravitates. Prob. experi-entia, qua id, uti & reliqua hucusque de aequilibrio difh, funt certifiima. Infundatur primum ( ne fiat commixtio flui-dorum) in tuborum unum mercurius ita, ut tubi partem in-feriorem totam impleat; deinde in tubum alium fundaturaqua, vel aHud levius fpecifice fluidum, protrudet illa mercurium furfum, quo amplius fufa fuerit ita tamen : ut tanto ahiorfit futura aqua in fuo tubo, ubi fiifio defierit, & hsec fluida con-quieverint , quanto mercurius illa eft gravior. Ratio bujus una, & ^rionis eft : quia fi tanto altius fit in uno tuboruna communicantium fluidum levius, quanto a graviore gravitate fuperatur, aequalem in fe mutuo preffionem exercebunt; « confiat ex legibus num. $76 allatis.
Corol. Cum fluida heterogenea in tubis communicantibos non prius ad aequilibrium veniant, quam leviorum tanto ma-jor fit altitudo, quanto a ponderofioribus pondere fuperanturi patet fluida heterogenea ad libellam confifiere non pcffe; ve« rum id, quod magis ponderofum eft, fuo pondere majore mi' nus ponderofum furfum protrudit, feque infra illud coilocati nifi forte ita permifceantur, ut ponderofius in minus pondero fum furfum protrudendum ob permixtionem agere nequeat. Hinc mercurfus infufus aliis quibusvis fluidis infra ipfa defcen* dit, aqua defcendit infravinum, vinum infra oleum, & ■ aliis. Sic fi vafculum B ( fig. 8i vino rubro impleatur, a|terl vero illi imminenti A, & cum eo per tubulum
cocnmunican"
aqua fuperfundatur, vinum, aut aqua fenfim Iocum non I'1' jucundo fpeftaculo commutabit. Cum enim utriusque vis c"' haefiva permixtioni obfiflat, aquaque vino gravior fit, " lente fub hoc fe fe demittet, ut absque confufione omni 1°CL1' permutent. Ob candem rationem vinum fupernatabit aqu, fi fiiper panis fegmentum aquae fiiperficiei jmP°IltuI||ui. lente fundatur. Hoc vero in cafu, quo minus ponderowfflt1 • dum furfum a magis ponderofo protruditur, fibi in fo°)ea
Dissertatmo Tertia. 24<)
ponderofius fluidum gravitare, illudque deorfum premere non cefTat, quemadmodum per hoc grave e(Te non definit; at po-tius cum fibi fubjefto fluido ponderofiore in hujus bafim con-tinuam preflionem exercet. Quare ut fluidi cujuspiam ponde» tofioris fibi incumbens fluidum fpecifice IeVius nabcntis preflio in bafim aeftimetur, non ejus (blius, verum etiam ipfi incum-bentis levioris ratio eft habenda.
§. V L
Vtide fufptn/io mtrcurii in barometro ?
CUr mercnrius in barometro fufpendatur, quidam ab horro- 600 re vacui, quod in tubo fuper mercurium fieret, fi hic ex illo defcenderet; alii a vi infita tuborum; nonnulli a quadam fubftantia fiibtili e mercurio in fuperiorem mercurio orbam tu-buli partem afcendente effici opinati fiint. Iisdem caufis ad-fcripfere afcenfum aquae in antliis afpirantibus , fyringis , & />-phonibus dum ex his fuftu oris, in illis fuflu emboli aer educi-ttr, Recentiores Phyfici hos afcenfus aqua: in fyphones , fy-«ngas , antlias afpirantes , ac mercurii in barometrum aeris Preffioni, & fufpenfionem mercurii in barometro aerene colu-mell® cum mercuriali aequilibrio concordi fententia sttribuunt ' temporibus Torricelli, Galilaei difcipuli, qui primus omnium obfervavit in tubolo vitreo uno extremo hermetice daulb mer« curium ad 27 circiter pollicum altitudinem (ufpendi. Unde etiam barometrum tubi Torriceliiani nomen obtinuit. His prse-miflis.
ad qusefitum	Mercurii fufpenfio in barometro 601
icque ab horrore vacui, neque a vi infita tubuli, aut fubftan-!|a fubtili e mercurio prorumpente habetur. Certa eft haec af-lertio fecundum fingufas fuas partes, nec eft, cur illi proban-a® immoremur. Nam ut alia, quae cuique facile fuccurrere P°lfunt, praeteream ; fi ab aliqua harum caufarum fufp^nfio ^rcurii in barometro fieret; cur illenonnifi ad »7 circiterpol-,lces 'n barometro fufpenderetur, quantumvis longus fit tu-®Q|us? cur fufpenderetur altius delato barometro ad loca de-Preliiora, quam in editis? cur altius afcenderet fuperfufa fta-&nantiaqua, quam hac non fuperfufa ? cur edu&o e recipiente j e ^ercurius in ftagnantis vafculum delaberetur , aere vero «mnrnffo attolleretur? Ratio fane horum nulla probabilis eflet. , ad quaefitum 2«*°. Sufpenfio mercurii in barometro ha-^OJ
tur ab aequilibrio cum aerea columella ad fuperficiem usque p °'phaerae protenfa in ejus bafim preflionem exercente_». r0 , Si barometrum recipienti antliae imponatur, ex eoque
aer
3*8 Phtstc.® Generalis
aer educatur, hoc edufto mercurius ex tubulo in vaiculum tla. gnantis fibi (ubjeflum decidit cum ea proportione : ut fi non-nifi modicum aeris ex recipiente educatur , aliquanto humilior fiat; fi educatur amplius, amplius & ille decidat; fi educatur multum, totus in va*fculum ftagnantis proruit: iterum fi mo. dicum aeris in recipiens immittatur , aliquantum affurgit; fi immittatur amplius, affurgit magis; denique fi aeri plena po-teftas in recipiens intrandi fiat, ad priorem fuam altitudinem effertur , in eaque poft aliquam fui librationem conquiefcit. Igitur fufpenfio mercurii in barometro habetur ab aere. Qao enim folo habito habetur , & non habito non habetur efifeftns, & quidem ad proportionem ejus praefentiae habetur , aut non habetur effeflus, illud jure caufa effeftus cenletur. Scd non aliter habetur haec fufpenfio ab aere, quam quatenus columel-la aerea ad (iiperficiem usque atmofphaerae protenfa in bafim mercnrii preffionem exercens tantum illum urget furfum_f, quantuni ille vi fuae gravitatis nititur deorfum, five quatenus cum illo oequilibratur; qua enim alia ratione? ergo.
603	Confir. Fluida minus ponderofa preffionem exercent fibi in fubie£l:a ponderofiora (num. 599J& fi in tubis fint commu-nicantibus , fluidumque minus ponderofum tanto majorem ba« beat altitudinem, quantum a ponderofiore pondere fuperatur, le fe ad aequilibrium componunt. Igitur cum aer fit fluidum ponderoflum ( num. 146 ) quamvis aliis notis fpecifice levius, ille quoqiie fibi in fubje£Ium mercurium in vafculo barometri flagnantem , ac proinde etiam in bafim columellae mercurialis in tubulo deorfum gravitantis preffionem exercet; & qaia co-lumella aerea tantum iuperat altitudine mercurialem , quantum ab hac pondere fuperatur, illae in aequilibrio erunt. Amplius firmabitur hsc alfertio expofitione pnaenomenorum barometri, quae cum illa ad amuflim congruunt.
604	Corol. Cum lufpenfio mercurii in barometro habeatur ab sequilibrio columellae aereae bafi ejus refpondentis , tantumqu6 illum urgentis furfum, quantum ille premit deorfum; fi baro-metro pofito in recipiente antliae aer ex hoc educatur, mercu-rium ex tubulo in vafculum ftagnantis ruere necelfe erit; & aer in recipiens immiffus fuerit, rurfum mercurium furfum-» afiendere oportebit, quod fic oftenditur. Immiffus aer in re" cipiens fuperficiem mercurii ftagnantis praeter eam , 1o3e . fub tubulo, deorfiim premic, ac proinde columellae mercurn ftagnantis tubulo non fubjeffae in fuam bafim, latera, ac fur* fum majorem exercent preffionem , quam columella tubui fubje£la; illae enim , & fua, & aeris fibi incumbentis gravita-te fuam in bafim, ac in latera urgentur , columella vero tu-bulo fubje&a folo fuo pondere preflionem hanc facit: " 11'
dlssertatio Tertia.
columellam mercurii tubulo fubjeclam a laterali afiarum preC fione furfum protrudi tamdiu necelfe erit, donec illa tanti fit ponderis, tantumque deorfum, ac in latera premat, quantum premunt columellae aliae cum incumbentibus fibi columellis ae-reis, aut (fi hanc columellam mercuriaiem fuper ftagnantem mercurium fitam confideremus ) quantum premit columella ae-ris ejusdem bafeos; ergo.
2. Cum autem per vacuum faftum in recipiente deorfum prscipitatus mercurius immilfo in recipiens aere non aliam ob caufam afcendat, quam quia ftagnantis mcrcurii columellje tu-bulo non fubjeftae ob pondus aeris fibi incumbentis majorem pretfionem fuam in bafim, ac latera faciunt , quam coiumella. mercurii ftib tubulo fita*, aqua quoque in tubum antliae afpi-rantis non alia de caufa afcendit, dum e tubo per emboli fu-ftus aer educitur, nifi quia columellne aqu® tubo non fubjethe ob incumbentis fibi pondus' aeris majorem preftionem in ba-fim, & latera exercent, quam illa , quae in tubo , aut fub tubo eft. Pariter fluidum quodvis non aliam ob caufam per iyrin-gam, aut fiphonem afcendit, dum in hoc ore , aut in illa embolo aer exiugitur , quam quia columellae fluidi aeris fibi incumbentis pondus ferentes majorem preftionem in bafim, ac latera faciunt, quam fluidum fiphoni , aut fyringx fubje-ftum ; quare fuum aequilibrium continuo reparare pergunt, eoque feruntur, ubi minor eft preftio , donec aequilibrio red-dantur. De fiphone illud hic notandum, quod fi hujus crus ongius extra vas pofitum non fit depreftius altero, fluidum il-'ico fluere definit; cujus ratio eft : quia fi hoc non fit deprefl fas, tantum obfiftet aer exitui fluidi per longius crus, quan-tum per illum compellitur ad exitum; cum fluida, ac proinde & aer non minus premant furfum, quam deorfiim. Si autem «us longius fit depreftius , gravitas fluidi in Iongiore crure Praevalebit refiftentioe aeris exitum prohibentis.
Phaenomenorum vero barometri ratio fic reddi poteft_*:5o5 mercurius in barometro altius ceteris paribus afcendit in '°cis depreftis, quam inaltis, quia in depreftis altior, proin-& gravior iilis columna aeris impendet , quae cum magis j'lum premat, altius afcendere debet, ut aequilibrium interco-lumnam aeris, & mercurii habeatur. Obfervatum autem eft ^rcurium una linea defcendere, fi barometrum deferatur ad J'titudinem ped.6r ; duabus lineis, fi ad altitudinem ped.i2j.
pariter aitius ceteris paribus afcendit in locis polo vicinio-j) us, quam ab eo remotis. Nam in illis ob frigus aer den-10re[l; cum igitur ita aer globum terraqueum circumdet, ut "Perficies ejus fphaeram referat, fequitur: plus aeris, ejusque aen'ioris incumbere mercurio in locis polo vicinioribus , quam p.i,	Tt	in
i5»a	Physic^; Generalis
in locis ab eo remotis ; copiofioris autem, & dcnfioris aeris columella gravior eft, quam fit columella aeris minus copioli, minusque denfi; proinde majorem etiam predionem in mer-curium exercet. Additum eft : ceteris paribus. Nam tempore fereno altius afcendit mercurius in monte bene alto, quamtem-pore liumido in deprelfo. 3. mercnrius in barometris non afcendit fupra 50 pollices , nec defcendit unquam infra 26, & medium , ut ex obfervationibus liquet ; nam columna aerea premens in mercurii bafim nec evadit gravior illo ad 30 pol-iices fublato, nec levior depreffo ad 26 & medium poliicem, fed intra hos terminos aequilibratur cum illo, intellige in locis, quibus ordinarie barometrorum ufus eft.
4. Nihil prorflrs mercurii defcendit ex tubo , dum inver-titur, fi tubi longitudo fupra ftagnantem non excelferit iliam altitudinem, ad quam mercurius attolli confuevit ; quia ab aere usque ad fupremitatem attollitur. j. Ad eandem altitu-dinem in omnibus tubis mercurius fufpenditur, ut ut longitu-dine, & amplitudine innequales fuerint, modo in omnes aeque purgatus, & eadem dexteritate exclulo omni aere infundator. Patet primum: nam five tubus fit longior, five brevior, fi aequalem bafim habeant tubuli, seque alta, & lata, quapropter aeque gravis columna aerea in illis mercurium protrudet.Patetfe-cundum: majoris enim diametri tubulo etiam columella aeris amplioris diametri relpondet ; quae autem eft proportio colu-mellae aereae tenuioris ad mercurii columellam tenuiorem, ea-dem eft latioris ad latiorem , cum altitudo eft utriusque par. Attamen non debet effe tubus tam angulti canalis , ut prope ad capillarem accedat. 6. Etiam dum tubus ad horizontein eft inclinatus, mercurius in eo ad eandem altitudinem afcen-dit; quia aeris columna in bafim illius premens non prius ve-nit ad squilibrium cum illo, quam folitam altitudinem obtt-neat; ficut fi tubi communicantis crus unum fit ad horizontem inclinatum, alterum autem perpendiculare, infuli his liquores heterogenei non prius ad nequilibrium fe componunt, qoam componant, fi uterque fit perpendicularis. Ex hoa autem pa-tet, quod fi tubus inclinetur infra altitudinem 27 pollicum, illum mercurius totum implebit.
7. Si ftagnanti mercurio aqna fuperflrndatur , altius afcen-dit; quia hoc cafu & columella aquea, & aerea in mercuriutn preffionem exercent ;& quia mercurius quater, & decies eiltai gravis, ac aqua, fi ftagnanti mercurio ftperfundatur aqua i i4pollices, mercurius ad pollicem unum alcius afcendet, ^ aequilibrium cum aqua, & aere fervet. g. aqua in tubo 1° ricelli hxret fufpenia ad altitudinem 32 pedum , ad qu3lT1 ^ titudinem aqua etiam in antiiis alpirantibus alcendit; 9UI1 ^
Dissertatmo Tertia. 24<)
lumna aeris preffionem exercens in bafim ejus efl tam gra-vis, ac fit aqua ad }2 pedes fublata, adeoque in hac aititudi-ne non plus aqua premit deorfum, quarn columaa aerea in il-lam premat furfum, proinde fiint in aequilibrio. Quod autem non plus premat deorfum, patet: namcum fit decies, & qua-ter mercurius aqua gravior, idem eft five columna aerea in eo-dem tubo fuflineat mercurium in altitudine 28 pollicum , five aquam ad 32 pedes. 9. Facile ex his explicatur , cur hemi-fphoeria Magdeburgica extra£to aere, marmoraque poiita non feparentur. Ex tubo quoque fluido repleto fluidum non exit, fi fuperne digito obturetur, etfi inferne apertus fit; quia aer preffione fua, quam furfum exerit, illi obfiltit.
Cerol. Cum fufpenfio mercurii in barometro habeatur abfio^ squilibrio columnae aereae , quoe in bafim ejus tantam prelfio-nem exercet, quantam columna mercurii fufpenfa in bafim_9 fuam , ob parem harum gravitatem quotidie fcire poffumus ope barometri, quanta fit gravitas aeris noflrae atmofphaers. Quo enim altius haeferit mercurius fufpenfus , eo gravior, & quo deprefiius, eo levior erit atmofphsrae aer; atque fic fe ha-Bebunt inter fe gravitates aeris, fi illius varietates , quas con-tinuo fubit, inter fe conferantur, ut fe habent mercurii in ba-rometro altitudines. Verum ut barometrum exafte indicare polfit gravitatem aeris , haec in eo requirenda : 1. Ut fit bene purgatus mercurius ab omnibus fecibus. Nam fi in hoc defi-ciat, a faecibus impedietur, quo minus afcendat, & defcendat debite ad mutatam aeris gravitatem. 2. ita barometri tubus impleatnr mercurio, ut nullae bullulae aereae mercurio fint in-tcrmixtK', narn fi fecus accidat, hae m partem fuperiorem tubi a mercurio reliftam protrudentur , & eiafticitate fua mercurium Jb afcenfu debito prohibebunt. Ut dignofcatur , num aer 3li-Suis in parte a mercurio relifta non fit, inclinetur barometrum adhorizontem; fi hoc fa£t:o mercurius totum tubum impleve-tit, eft ab aere immunis, fi non impleverit, aer eft in fuper» ficie ejus. Minus adhuc valet barometrum , fi intra mercu. rium bulls aereae fint fenfibiles ; expelli autem poffunt hae , fi in tubulum inverfum immittatur tenue filum ferreum, tamdiuque in mercurio moveatur, dum buila per filum hoc wrfum proliciatur. j. Cavendum eft, ne barometri tubus fit nirriium anguftus; nam in"ejusmodi nonnihil ob fcabritiem vi-tri mercurius etiam adhaeret parietibus tubi ad eum modum , quo de capillaribus di£tum eft. Optima barometra funt, quo-tutn tubus eft diametri lin. 2.
. Objicics imo: Apud Hugenium mercurius triduo, aut qua-^IO triduo repurgatus ab aere, tuboque infufus, donec totus im-Pleretur, non ut alias inverfo tubo defcendit fa£ta fufpenfione
Tt 2	fui
332	Physicve Gener ALIS
lui ad 27, aut 28 pollices, at nullo faclo vacuo manfit fiifpen. fiis in altitudine dupla, & ampiius, ut Hugenius ipfe fcnpfit 4 anno 166$ Pragam ad D. Kinner. Alii fcribunt ab Hugenio femel, atque iterum exhibitum in Regia Academia , baro. metro recipienti impofito poftquam ope antliae ex recipiente aer eduftos elfet.mercurium fufpenfum manfiife in folita alti-tudine ; fed quidquid horum verumfit, fufpenfio, quapropter & afcenfus non habetur ab aeris prefiione in mercurium; nam aeris columna fummum ad jo pollices mercurium fufpendere potefl; cum tamen »n relatione Hugenii ad duplam , & am-p'ius altitudinem manferit fufpenfus, & in fecunda aer alfera-tur fuiffe extraftus; ergo. Conflr. Vallifius mercurium ad jo, ac etiam 60 pollices fufpenfum expertuseft; ergo.
Di/l. miti. Sufpenfio in cafu fimili Hugeniano non ha-betur ab aeris preffione in mercurium conc. min. in diffimili «fg. min. & conf. Ratio diitinftionis fpeftata ejus parte altera efl: quia quotidiana experientia certum eft e tubis mercurium-» quamvis optime ab aere purgatum, dum illi invertuntur in li-bero aere, defcendere ad 27 circiter pollices , & dum imponun-tur in recipiens, edu&o aere ex recipiente totum mercurium in ftagnantis vafculum decidere. Cur autem mercurius in Hu-geniano tubo fufpenfus manferit, fortaffis inde profeftum e(l, quod tubus ab eo affumptus fuerit interne bene fcaber , &mul« tum anguftus ad capillarem accedens ; qualem fi implevit, & caute absque fucculfione invertit, potuit mercurius in illo ad-haerere lateribus vitri, ut cetera fluida in capillaribus, & abiis absque defcenfu fiifpendi ad duplam, & amplius folita altitu-dinem. Similiter ob eandem adh^fionem , fi caute absque fuccufiione antliae aer ex recipiente eduftus fuit, potuit non defcendere mercurius edufto aere.
Ratio ^ionis hujus ima fit: quia in tubo latiore nonninil hoc experimentum non fuccedit; 2quia fi tubus fuccutia-tur in cafu talis fufpenfionis, mercurius decidit; etfi tum > dum ad folitam altitudinem fufpenditur , & aer in ejus balim premit, nunquam decidat, quantumcunque tubus fuccutiaturi j"as quia fi tubus etiam anguftior oleo interius imbuatur> nunquam fit in eo fufpenfio. Ad confir. difl. ant. Vallihus expertus eft fic fufpenfum ex adhaefione ad latera vitri angui" conc. ant. ex alia aliqua caufa neg. ant. Vallifius ipfe '
hanc fulpenfionem ex data a nobis caufa proficifci. iilo ipfo fatente non fuccedit haec fufpenfio, nifi inverfione te faha tubus itt loco firmo ab omni concuffione liber conftuu""" ' atqui fi haec fufpenfio ab alia caufa foret, non elfet ratio: cu f per modicam fucculiionem decideret, ergo.	„.
a ) Hydioft. prop. 13.
Dissertatmo Tertia. 24<)
Dices : dum tubi capillares profunde merguntur in flui. 612 dum, etfi hic quoque habeatur adhaefio fluidi m iatera *itri, & propter illam afcendat lupra iibeliam ; hoc tamen fluidum propterhanc adhaefionem non manet in ea altitudine, ad quam afcendit, fed in multo minore ex di£tis; ergo etiam in addu-ftis experimentis ob adhaefionem manere non potuit. Difl. • m. non manet, fi pars ejus fuperior aperta fit , conc. ant. fi non fit aperta, ut non fuit in cafibus addu£tis barometri , & adhibeantur cautelac, quales funt adhibitae in memoratis ex-perimentis, iteg. ant. & conf. In tubulo capillari tam profun-de demerfo, ut extra fluidum non major tubuli pars proftet, quam ad quam fupra libellam fluidum afcendere foiet , atque eam ob rem particulae aliquae fluidi in fuperficiem tubuii per-vadant; cum hae a fuperficie tubuii fuftententur, & cum aliis intra tubulum unionem habeant, fluidum totum in tubulo fu-fpenditur, & non effluit; quanto magis igitur in hoc fluidum fufpendetur, fi obturato foramiiie in aerem tubulus capiilaris caute protraftus , & immotus (ervatus fuerit.
Obj. zdo: Si mercurius in barometro hsreret fuipenfiis ob^I3 aeris incumbentis preffionem, non tam aite fufpenderetur in cubicuio, quam in loco patente; in cubicuio quippe non tam . >lta coiumna aeris in mercurium prelfionem exercet, ac in pa-tente ioco; ied non tam alta columna aeris minorem preifio-nem exercet; ergo. ^c. Neg. maj. difl. min. non tam alta wlumna minorem preflionem exercet fpectata praecife gravita-te particuiarum columnam minorem conilituentium , conc. fi co-umna minor fpeftetur cum eiafticitate ad fuam bafim pari il-quam habet columna altior ad fuam bafim , neg. min. & c"®/. Ratio diftinftionis eft: quia cum remotae particuiae a bafi •nercurii non agant in fufpenfionem ejus , nifi quatenus illi im-mediate incumbentes particulas aeris premunt in bafim ejus, 'dem eft : five columelia aeris usque ad fiipremitatem atmo-'phaerae protenfa in bafim mercurit premat , five medii digti, aut ctiam unius lineae, modo eandem habeat ad bafim fiiam-» ehfticitatem. Hanc autem habet columella cubiculi; quia eft $iue comprelfa oblateralem cum aere exteriore communicatto-nem, ac fit quaevis aiia in loco patente in eadem ab horizon-,e altitudine. Nam ut cetera fluida, fic & aer componit fe «qutlibrium, preftionem parem in eadem altitudine tum deorfum, tum ad latera , ac furfum efficiendo ; quod aequiii-• bruim haberi non poteft , nifi cubiculi aer ita fit comprelfus, Ut eft exterior. Antequam enim fic comprimatur , externo ln. ie iaterali preftione prementi femper c?iet, & illum im-^rttere in cubiculum cogetur.
Tt 3	De-
334	physlcie Generalis
614 Declaratur iftud tiberius: columella exigua aeris barometro refto nullum ftagnantem mercurium habenti fnbjefta, dum il. lud fuper menfa , ar,t terra perpendiculariter fervatur ita , ut hanc, aut illam extremo inferiore contingat , mercurium in tubulo fuflinet non minus , ac iilum fullineret alia altilfima, quae illi impenderet, fi ejus extremum eifet furfum incurva-tum ; quia iila aeque comprelfa , tantum agit elafticita-te Htrlum, quantum haec gravitate, deorfum ; ergo etiamj. Quodfi autem poneretur ita claufum cubiculum , ut nulla efTet communicatio cum aere externo ; mercurius maneret fufpen. fus ad eam altitudinem, in qua fuit, dum praecifa eft illi com-municatio cum aere externo ob eandem elafticitatem comprelfi aeris in cubiculo. Transmilfae majoris ratio fit : quia cum la-teralis prelfio aeris per communicationem efficiat, ut in cubi-culo tam compreifus fit aer, ac exterius, columna aerea im-pendcns mercurio per tabulatum interrupta per modum non interreptae poteft confiderari.
6l) Obj. 3tio: Si aeris preffio effet caufa afcenlus mercurii in barometro, quo hic magis premeret mercurii bafim , eo ille altius afcendere deberet; fed hoc non fit. Nam dum ventus flat auflralis, aut aer eft nubilus , minus alcendit mercurius in barometro; quam dum ventus flat borealis , aut tempuseft ferenum; atqui flante vento auflrali & tempore nubilo magis premit aer bafim mercurii, & . vento boreali flante , aereque fereno minus; cum flante vento auftrali, & tempore nubilo ob multos vapores aeri permixtos ille flt: gravior, quam flante boreali, & aere fereno.
616 fy- Neg, min. oflendoque aerem atmofphaerce tempore plu> vio, aut nubilo non elfe graviorem, ac fereno. Sereno tem-pore plus particularum humidarum, & exhalationum eft '0 aere, quam nubilo , & pluvio , fl tota incnmbentis atmofplW' rae altitudo fpectetur. Dum enim ferenum eft1, & cerra_ ficca; particulae humidae in exiguas bullulas aethere turgentes forma-tae, faftaeque fpecifice leviores aere, tamdiu, furfum ab eo pro-trudnntur, donec ilio leviores fint. Demum arque graves cum eo effeftae ob aequilibrium manent in illo-fufpenfae'; part1' culae flquidem humidae tempore ficcitatis non intereunt, ied furfum in aerem efferuntur; fed fi fic aer gravior eft tempore fereno, quam nubilo, aut pluvio, fi ejus incumbentis tota al-titudo fpecletur; imo nunquam gravior, quam in longa lice1' tate, •& ferenitate; ergo. Quod vero comparate ad nos nu-midior, & plus aquae habens fit aer tempore nubik , 1ua fereno inde eft: qnod humidae particulae pro priori furftm e tae five frigore, five fua multitudine, five. alia de caufa co • gantur, gravioresque effeftae fpecifice aere decidere vertus ^
DrsSERTATIO TeRTIA.
occipiant, aeremque, in quo vivimns , impieant copiofius, & in"terram decidant magna fiii parte in forma exiguarum bullu-lartim, vel etiam pluviae. Non enim five humor aeris , quem experimur-, aut etiam pluvia ex nihilo, aut aere producitur, fed ex colleftione aquearum particularum fublatarum in ae-rem, & exhalationum defcendentium habetur.
Ex quo ipfo iequitur necelfario tempore tum pluvio , tum nnbilo atmofphxram aeream debere alleviari: i. quia multne particuls aquere, & exhalationes , quae prius in aere feparatae, & concifae fufpenfae erant, hoc tempore in terram deferuntur. 2. quia particulae hae aqueae dum decidunt, in defcenfu fuo at-mofphaeram muko faciunt leviorem, quam dum in ea fufpen-fe haerent. Dum etemm fufpenfae in ea haerent, totam fuam gravitatem in bafim fubjefti fibi aeris exerunt , ficut quodvis corpus folidum in bafim fui fuftentaculi; dum autem deorfum peraerem labuntur, in bafim fibi fubje&i aeris exceffii , quo fibi fnbjefti aeris refiftentiam fuperant, minus premunt; hunc enim exceifum gravitatis fuae lapfui deorfum impendunt.
Neque mirum videatur ifiud : Nam oftenfum eft poft llo-ckium a pluribus corporis folidi per fluidum labentis gravita-tionem in bafim decrelcere. Si etenim in tubum longutn A B (fig.81 ) aqua plenum fufpenfum ex una parte bilancis impo-natur pondus C de crine equino in aqua dependens, & bilan-ce perfefta aequilibretur appofitis in altera lance ponderibns ; prscifo crine dum pondus per aquam cadet, pars altera lancis Praponderabit ; ubi venerit pondus ad fundum tubi , rurfus «quilibriurn recuperabitur. Si iftud cnm folido per fluidum la« oente contingit, cur non etiam cum guttulis aqueis per aerem 'abentibus accidat?
Oftenditur altera pars, quod aer flante borea debeat effetfig gravior, quam flante auftro. Dum boreas flat , aer ad nos nuilto denfior, quia frigidior , quam nofter, & infuper parti-Cu'is nitrofis, aliisque exhalationibus refertus perfertur; 2.cum j?xta probabilem fententiam de la Hirii telluris atmofphaera fit ,gur« fphaeroidalis verfus polos oblongatae, ac proinde rnajo-ris. in partibus feptentrionalibus altior eft atmofphaera, quam verfus aequatorem; ergo cum ventus flat borealis, atmofphaera "°bis imminens & altior nonnihil ob motum inde aeris , & pnfior etficitur fed dum & altior, & denfior eftkitur atmo-'phsra noftra , illa debet eife gravior, quam dum rarior , & niinus alta, quod contingit, dum flat aufter; hic enim ven-Us calidus eft , nam ex calidis regionibus ad nos veniens; erg°. Obferva hic re&e dici polfe: ideo ex caufa una flantem Jujtrum pluvias comitari; quia aere per illum rarefafto parti-Cul« htimidae in aere fufpenfse facilius evadunt fpecifice gravio-
3<5o	Physicje Generalis
res,indeqne decidunt. Nec facit pro majori gravitate aeris,quod aufter nodris in regionibus multas particulas humidas fecum vehat. Nam cum hae particulse humidae non nimium magna in altitudine ab eo vehantur , continuoque mults Ipecificegra-viores effeflae verfus terram decidant; per particulas humidas ab eo veftas non tantum ponderis ab illo atmofphsera accipit, qnantum vel eo abfente tempore fereno , vel flante borea ha-bet, ut ex di&is patet.
Notandum hic a ventis, qui ex loco altiore deorfum flant, elevari mercurium in barometro; ab iis vero , qui ab imoflant furfum , deprimi; illi enim atmofphaeram deorfum urgent;hi furfum. Pariter cum duo venti ex oppofitis caeli partibus fpi-rantes concurrunt , mercurium magis elevant ; quia aerem_J condenfant.
619 Obj. 4to: Si mercurius in barometro maneret fufpenfus ad 27 circiter pollices propter aequilibrium cum columella aerea ejusdem bafis, fequeretur: quod in tubo unius librae fufpenfus mercurius.itidem unius libroe impofitus lanci uni bilancis aequi-libraretur cum una libra ponderis pofita in alteram lancem; fed hoc eft contra experientiam. Nam mercurius in hoc cafq aequilibraretur cum aere illum firrfum urgente, & vitrum cum pondere unius librae pariter aequilibraretur; fed hoc eft contra experientiam; ergo.
Neg. v,aj. caufalem difi. aequilibraretur cum aere illam furfum urgente ita tamen : ut in tubi verticem, quapropter in lancem tubum luftinentem columna aeris tantam preffionem exerceret, quantam exercet mercurius aequilibratus cum aere in aerem conc. fecus neg. caufal. Quod tantam exerceret, pa-tet 1. inde; quod fi tubus ejusmodi fuperne apertus elfet, ma-nusque pro obturaculo ejus ferviret , tantum pondus ab aere perciperetur, quantum efl pondus fufpenfi mercurii ; 2. inde: quod fi tubus ftperne aperiatur, mercurius totus decidat.
Ad extremum notari hic polfunt fequcntia : 1. fi tubuji Torricelliani pars fuperior mercurio imminens aerem conti»
- neat, hic in ea calefafius fe calore expandet, mercuriumq«e deprimet. 2. in regionibus intra Tropicos referente Hallc)0 mercurius vix variat fuam altitudinem. Cum enim ibi ventus orientalis continuo fpiret, nec atmofphaera tot mutationibus fubjefia fit propter conftantem calorem , eadem etiam pr0Pe femper eft gravitas ejusdem. ?. ad Bofphorum Thracicuin flante borea defcendere dicitur in barometro mercurius; flan.! vero auftro afcendere. Id fi ita fit, inde contingit: quod >' in partibus ob mare Adriaticum, ex quo boreas ibi fpirat, 1' __ nubilus, & humidus fit, aufter autem ficcus , quia per c°n tinentem fertur. 4. ficut dependenter a barometro graVlt
DrSSERTATTO TERTIA.	337
atmofplisers certo refciri poteft; ita tempeftates aeris teftanti-bas eruditis proedici nequeunt. 111 i enim collatis piurium an-norum obfervationibus, quibus accurate quovis die & altitudi-nem mercurii, & tempeftatem aeris connotarunt, fateri com-pulfifunt, nihil hoc in negotio certi praedict polfe. Gerfle-nius tamen conftanter obiervavit, nunquam e(fe coelum piu-vium, etfi forte fit nubilum , cum mercurius ad maximam_« fuam, aut maxims proximam altitudinem afcendit. Caufa cur pluvia, aut ferenitas certo praedici nequeat , eft: quia a ventis frequens variatio atmoiphaerae gravitatis contingit.
$. VII.
An folida immerfa fluidis fe componant curn iis ad aquililriim ,
& quando ?.
DEfp. imo: Solida demerfa in fluidtim fe fpecifice gravius,$ai iV fuoque genio relifta componunt fe ad aequilibrium cum eo; ^um partem fluidi verlus fuperficiem ejusdem fecum gra-vitatis extrudunt. Prob. Duo corpora gravia inter (e ita con-nexa, ut unum eorum defcendere nequeat, quin alterum aften. dat, ad aequiiibrium fe componnnt, quando unum eorum tan-tum. refiflit afcenfui, quantum alterum nititur deicendere; er-^o etiam corpus folidum influidum fe fpecifice gravius demer-ium ( cum hsec duo ita fint inter fe connexa, ut corpus foli-dum vi fus gravitatis defcendere nequeat, quin fluidum illi fubjeftum afcendat) tunc erit cum fluido fe graviore in xquili-hrio, quando fluidum tantum refiftet alcenfui ,■ quantum corpus folidum nititur defcendere ; fed hoc fit , dum corpora folida demerfa partem fluidi ejusdem fecum gravitatis verfus fuperfi-. ciem extrudunt. Nam tunc illa gravitate fua pcrinde prelfio-ni lateraii , ac furfum in fe a fluido fa&re refiftent, ac in flui-dnm fub fe, & ad iatera fitum agent; ut pars illa fluidi, quam verfus fupe:ficiem protruferunt; ac proinde utprotrufa illa flui-pars cum reliquo fluido fierat in aequiiibrio, ita & ipfa nequi-'ibrium cum eo obtinebunt. s.Si corpori foiido in fluidufa de-merfo, dum non amplius profundius in eo defcendit, fubfti-jueretur ejusdem generis fluidum , quod totum fpatium a fo-»do occupatum expleret, illud cum cetero fluido aequilibrare. j,ur; ergo eciam hoc corpus, & omne aliud tunc cum fluido lemper aequilibratur, quando partem fluidi ejusdem fecum gra-vtacis verfus fuperficiem extrudit. Corpora namque talia de-""erfa in fluidum vicem fupplent fluidi , cum qno , fi adelfet, re'iquum fluidum fe ad aequilibrium , & libellam componeret.
Wn. VbyJicjt Genir. P.I.
Uu
Corol,
3<5o	Physicje Generalis
Corol. Ex his confequitur imo: Corpus folidum fpecifice levius , immerfum fluidis diverfae gravitatis fpecificae tanto femper minus in iis mergi, quanto illa ipfo graviora (uint, & tanto magis, quanto magis haec ad ipfum gravitate fpecifica accedunt. N .m quo haec illo graviora funt, tanto minorem, & quanto magis ad illud gravirate accedunt, tanto majorem horum partem verfus fuperficiem protrudet, donec cum iis ad aequiiibrium veniat. Unde ex majore, vel minore aititudine, qua in diverfis fluidis corpus idem folidum demergitur, eo-rundenl fluidorum gravitas deprehend:tur; quemadmodnmj etiam ex majore, vel minore altitudine , qua diverfa corpora folida in idem fluidum immerguntur, eorundem (olidorum gra-vitas fpecifica innotelcit. Hinc bydrofcopia, alio nomine metro, libeliae hydroltaticae fnum. 166) ortum habent.
2d°- Sicut fe habet pars corporis folidi intra fluidum fpeci-fice gravius demerfa ad totam ejusdem corporis folidi molem; ita fe habet gravitas fpecifica corporis folidi ad grav.itatem flui-di, in quod demergitur; five quod idem eft : quanto minus ex corpore folido fpecifice leviore mergitur in fluidum fpeci-fice gravius, tanto hoc illo gravius eft. Sic fi fola tertia pars ejus in fluido mergatur, hoc folido triplo gravius eft; fi mer-gatur dimidia, folidum duplo a fluido gravitate fuperatur.
3t!o- Si in idem fluidum plura mergantur corpora folida iljo fpecifice leviora molis, & figurae ejusdem , quanto minus in illo mergentur, tanto erunt inter fe leviora. Addidi ejusdem molis, & figurae, Nam fi figura unius corporis ita fit aptata, ut defcendere nequeat, quin majus volumen fluidi fub hac fi-gura, & mole extrudat, minus defcendet in fluidum , quam alterum fe fpecifice levius, verum figurae, & molis ad protru-dendum fluidum aptioris. Sic fi ex auri libra fiat globus ca-vus admodum magnus , aut lintriculus, minus defcendet m aquam, quam fi globus folidus ex ligno duro effeftus in iH™ demittatur ; quamvis lignum hoc multo levius fit fpecihce auro.
fy. 2^0: Solida cum fluidis ejusdem fecum fj^ecifics gravl" tatis funt in aequilibrio, poftquam his ex toto immerguntur, non vero prius. i^ionis hujus ratio patet ex prioris probatio1 ne. Solida fiquidem demcrfa in fluidum ejusdem fecum lpe* cificae gravitatis non prius tantum premuntur a flnido furfunn, ac ad latera , quantum iila ad haec , & deorfum preniunt-J> quam fluido fkcilm ejusdem gravitatis ex toto mergantur.
Corol. Corpora folida demerfa in fluidum ejusdem fecu gravitatis fpecificae, hoc ipfo quod cum illo xquilibrent'J > quo loco in eo collocantur, in eo confiffunt , & tam luflU ^ quam deorfum , ac ad latera leviffimo quovis impulfu in^
Dissertatmo Tertia. 24<)
sqoe ficile moventnr,ac pondera squilibrata in bilance exafla, Sicut enim hxc ut furfum , aut deorfum moveantur , non majore impulfu egent, quam qui futhcit ad fuperandum affri-ftum bilancis; ita ut haec moveantur in fluido , opus folum efl impulfu , qui fufficiat ad fuperandam refitlentiam ortam ex nnione fluidorum. Nam refiftentia orta a gravitate jam luper-ata efl per nequilibrium.Unde talia corpora in fluidis aequilibrata fic fe habent, velut fi nullum pondus haberent, donec plene fluidis deme fa ftint.
Rr. Corpus folidum dum fluido fe fpecifice leviori im- 61? mergitur , cum eo aequilibrari non poteff, fed illi demerfum ad ejus fundum defcendic; tantum attamen ponderis foi amit-tit in eo, quantum pondus etl fluidi, quod ab eo Ioco fuo extruditur. Pars prior patet : nam corpus hujusmodi deor-fum magis premit, quam illi fluiduni' refiftat. Pars akera et-fi ipfa quoque experientia certa fit, probatur. Ponamus pe-dem cubicum plumbi in aquam demergi, hic protrudet gravi-tate fua furfum unum pedem cubicum aquae, qui cum cetera aqua fuit in aequilibrio, ac proinde velut nihil ponderans; igi-tur cum aqua, in quam fit demerfio plumbi , non minorem preffionem ad latera, & furfum protrudendum pedem cubicum plumbi faciat, quam prius fecerit in-pedem cubicum aquae, de ejus quoque pondere tantum fufferet , quantum pes cubicus aquae appendit. Illuftratur iftud : hoc ipfo quod libra plumbi in bilance fuflineat libram auri, fi uni librae auri fiibilituantur duae, de pondere harum duarum Iibrarum tantum libra plum-t>i demet, quantum prius cum ea fuit in aequilibrio , pondus-que duarum librarum auri fe habebit inflar ponderis unius li-brae; ergo etiam hoc ipfb, quod aqua , in quam fit demerfio plumbi, fuflineat fecum in aequilibrio pedem cubicum aqune, nacque extrufa plumbum ejus locum occupet, in fui demerfio-ne hoc plumbum pedis cubici tantum fui pondefis amittct, quantum ponderavit pes cubicus aquae pro priori cum aqua ®quilibratus. Confir. Corpus ejusdem gravitatis fpecificne cam "uido totum fuum pondus in eo amittit juxta coroi. numeri prioris; ergo corpus gravius fpecifice fluido partem illam fuae ^ravitatis amittet, quae eft infra exceifum , quo fluidum ab eo wperatur.
Corol. 1. Solidum immerfum fluido fpecifice leviori tanto6a8 plus ponderis amittit, quo hoc fluidam gravius eft; fic pluin-ouni demerfum in aquam de fuo pondere plus amittit , quam » mergatur in vinum, aut oleum; quia aqua protrufa a plum-bo gravior efl vino, aut oleo ab eo protrufo. 2. Duo folida pondere aequalia , fed volumine inaequalia , ut centenarius Ptombi, & centenarius ferri, fi in idcm fpecifice levius fluidum
Uu 2	e.g.
i5»a	Physic^; Generalis
e. g. aqnam mergantnr, iiiud majorem fui ponderis quantita. tem amittet , quod eft levius fpecifice ; fic praefenti in cafu plus ex fuo pondere amittet centenarius ferri , quam plumbi; quia ille ob majus fuum volumen plus aquae verfus fuperficiem protrudere debebit.
p Ex hoc autem iequitur duo folida gravia diverfae fpecifica» gravitatis e. g. aurum, & argentum in aere ejusdem ponderis non manfura in aequilibrio, fi in aqua ponderentur, fed aurum prceponderabit. Hmc habemus modum adulterata metalla a finceris difcernendi; fit enim aureus de quo dubitatur, an non habeat fibi immixtum aliud metallum: imponatur hic in unam lancem libellae, & ad alteram ponatur aureus alius ipfi in aere aequiponderans, de cujus fmceritate dubium non eft, ac poft-ea ponderentur in aqua. Si in ea aequilibrium non turbetur, fincerus eft; fi ievior fiat, habet admiftum aliud metallum. Quomodocunque enim hoc illi admifceatur , cum aurum fit_» omnium metallorum graviifimum, ob immixtionem altero fin-cero majus volumen habet, ideoque in aqua illo levior fiet. In tentaminibus hujus generis in aqua faciendis iances fufpen-dendae funt de crinibus equinis, utpote qui cum aqua ejusdem funt gravitatis, & nec aquam imbibunt, quae duo in alio cot-pore non reperiemus. j. Situla aqua plena , quamdiu intra aquam eft, non multum refiftit traftioni furfum; aquaenimin ea contenta aequilibratur cum alia aqua fontis, & ipfa etfi fpe-cifice gravior, quam fit aqua , tantum ponderis fui in aqui amittit, quantum eft ejus aquae , quam protrudit. Si vero fitula de fe fit levior Ipecifice aqua , prorfns non ientitur pon-dus illius in tra£lione fiirfiim, quamdiu intra aquam eft.
O Explicantur quaedam phaenomena huc pertinentia. Vafcu-lum cavum ex plumbo, aurove faftum fi aquae luperponatur, illius fundum non petit, etfi aurum, ac plumbum fit fpecince aqua gravius. Adhoc enim ut mergeretur , deberet tanti vo-luminis aquam, quanti voluminis ipfum eft , furfum protrude-re , quod fieri non poteft ; cum fit levius tale valculum tanti voluminis aqua. Ex hoc apparet :cur naves , lintres , &c ejus generis in aquis non mergantur. Obferva hic navim, m mari non mergitur, demergi ad oftia fluminis dulcis. Katio eft : quia aqua dulcis fluminis ievior eft, quam fit maris lal'1» quapropter fi fit nimis onerata navis , contingit, ut fit fpecmc gravior, quam fit aqua fluminis, & ideo illam fecundum V0' nem tertiam demergi neceffe eft. 2. Glacies (juamvis aliud fit, quam aqua confiftens, fpecifice tamen levior elt aqua; ilii enim innatat. Ratio phaenomeni elfe videtar:q° in glacie multum fit aeris, & quidem expanfi , ut ejus 1)11 1 teftantur, quaiis in aqua fluida non reperitur.	.
n, nt<VA T* — K ----
1/ISStKlnllU ifi"K'i'lA,
j. Globulus cereus aquae frigid» immifTus ilii innatat, ubi 631 aqua nonnihii caiefit, in illa demcrgitur; poftquam iterum ma. gis aqua calefit, ex ilia emergit. Ratio hujus e(t : quia frigi-dus cereus giobulus eft (pecifice levior aqua frigida , & ideo primum innatat ; non eft tamen ilie frigidus aqua mediocriter calida ievior fpecifice , & idcirco ubi illa calefit , ipfum vero calor nondum pervadit , defcendit; poflquam autem & ipfe bene caiefit in fundo, rurfus evadit fpecifice levior aqua, eam-que ob rem rurfus enatat. 4. Viva hominum corpora , uti & aliorum animalium funt fpecifice graviora aqua , propterea iU lius fundum petunt, quemadmodum etiam poft mortem donec recentia funt; poft duos , tresve dies fipematant, quia eva-dunt fpecifice leviora inde: quod aer pro priori conftriftus in-tra partes corporis corruptione corporis laxetur, ac propterea volumen corporis animalis multum expandat , ut conftat ex grandi intumefcentia cadaverum in aquis. Ubi autem in fu-perficie aquarum corruptio major fit corporum, aerque fe ex cadavere fenfim eliberat, volumen cadaveris rurfus imminui-tur, & fit fpecifice gravius , indeque ejus fubmerfio denuo accidit.
5. Mafculi opere encauftico fabrefafli , interne cavi 8t in digito pedis perforati.fluido fpecificegraviori lagena A(fig.8j) ad fummum impleta contento immiili , fi hujus lagens orifi-cium vefica obligetur, & aqua fiib vefica in B verfus fundum prematur, mafculus defcendit ; nam in mafculum interne ca-vnm, & aere plenum hac preftione fluidum intruditur , inde-que mafculus fit fpecifice fluido gravior ; dum preifio celfat, Jer fluidum extrudit, hinc mafculus rurfus afcendit. Si prelfio alterna frequens fit, etiam in gyrum agitur.
SECTIO SEXTA.
De motibus inteftinis corporum.
MOtuum intedinorum nomine veniunt illi , qui ipfis in corporibus fluidis , ac folidis contingunt , eorumque alterationibus, corruptionibus, aut etiam generationi-bus deferviunt. Non pauca de his dici poffent, fi definiti Ge-nerali Phyfics limites ea dici non prohibereat.
U u }
I.
342	PSYSIC* GSNKBAt.Tg
§. L
Ouid rarefaflionis, condenfatienis nombie veniat: in quo una, tSf altera pofita (it, & a qua caufa babeatur?
ad imum: Nomine varefaftiotiis venit motus ille inte-IV flinus partium corporis, quo corpus, quam fuerit, rarius redditur-, five, quo manente eadem quantitate materine, volu-men illius augetur. Condenfationis vero nomine venit iile, quo denfius , quam fuerit , efficitur •, feu quo manente eadera quantitate materis iliius volumen minuitur. Rarefaftionem porro corporis Gaffiendus docuit fieri per hoc: quod partes cor. pi ris a fe invicem plus , aut minus, pro majore fcilicec, aut minore rarefaftione recedant, interque illas vacuitates, & fpa-tia inaffia majora, aut minora, plura , aut pauciera fiant; con-denfationem per hoc : quod vice verfa vacuitates pauciores, aut minores fiant in corpore, ^quam fuerint prius.
Cartefius cum ceteris Hecentioribus rarefa£tionem corporum conflituit in dilatationc pororum , & ingreffu corpufculorum infenfibilium; condenfationem vero per talium corpufculorum egreffum , & pororum conftriftionem.
633	ad alterum fy quaefitum. Rarefaftio corporum pofita eft
in dilatatione; condenfatio vero in conltri£tione pororum iis comprehenforum. Prob. In eo pofita dicenda eft rarefactio cor-poris, quo fit: ut manente eadem quantitate matcris ejus vo-lumen augeatur; & condenfatio in eo, quo fit : ut manente eadem quantitate materice illius volumen mtnuatur ; fed evi-dens eft dilatatione porortim corporis fieri , ut manente ea-dem quantitate materiae volumen iliius augeatur; pariter evi-dens eft fieri conftri£tione pororum corporis, ut manente ea-dem quantitate materiae volumen illius minuatur; ergo.
ad jtiumj Rarefa£tio corporum habetur ab ingreffu co-piofarum in illa ignis elementaris particularum , motaque ba-rum in omnem partem vibratorio. Affertio haec fatis pa£et-Cum enim quodvis corpus, & quaevis ejus particula fit incrs, illae a fe mutuo ita fuis viribus recedere nequeunt, ut majo»-bus in corpore poris fa£lis ejus volumen augeant, five iWaiff' refaciant; igitur hic earum receffus ab alio aiiquo, eoqtie f«p-tili ipfi fubingrediente , & particulas a particulis removente -corpore effici debet; fed hoc aliud non eft , quam ignis e'e' mentaris: hic enim effe£tum rarefa£tionis efficere pbteft, at' que ctiam efficit; cum ex dictis de igne omnia corpora calor expandantur, feurarefiant, neque fine calore illa rarefiant quam ; in frigore fiquidem ex ibidem diclis condenfantor' «go.
Ex
Dissertatmo Tertia. 24<)
Ex his porro faci!e ratio redditur: cur fluida ad ignem ve. hementer ebulliant, & quomodo ebulliant. Nempe nimium multum ignis elementaris vehementi motu exagitati in illa fi bingreditur, qui ea motu, quem in bullientibus liquidis ex-perimur, jaftat. 2d<>- Corpora fluida pingviora magis ebul-liunt, quam non pingvia; quia in illis eft aliqua tenacitas mo-derata partium , propter quam fubingrelfus ignis elementaris non ita illico ex iis erumpit , fed intra eas accumulatur , tan-ttimque volumen horum auget, ut fepe vas illa non capiat. jtio. Facilius rarefiunt iiquida, quam folida*, quia ab ingredi-entibus ignis elementaris particulis faciiius ob minorem cohx-fionem feparantur.
ad idem Condenfatio corporum habetur a vi cohz-6%6 fionem eorum efficiente. Prob. Per condenfationem intelligi-turmotus ille, quo manente eadem quantitate materiae corpo-ris volumen minuitur , porique illius evadunt magnitudine an-guftiores; ergo ab ea caufa habetur condenfatio , qux hunc niotum efficit, particulasquae corporis prius dilatatas conflrin-gitj fed hoec caufa non e(t egreffus particularum inlenfibilium ex corpore, quod volunt Cartefiani, fed potius vis caulans co-fefionem corporum •, ergo. Subfumpta probatur. Particulae cor-poris dilatatae non polfunt per illas particulas confiringi , & verfus centrum ejus promoveri, quae moventur a centro cor-poris verfus fuperficiem , ut patet, fed potius per illas , quae moventur verfiis illius centrum; fed particulae infenfibiles egre-dientes moventur verfus fuperficiem , fluidum vero coh;e(io. nem elficiens a fuperficie verfus eorum centrum ; ergo ab hoc, non illis habetur condenfatio.
Accedit, quod egreffus quoque ignis elementaris e corpo-™us rarefaftis caufa non mediocris fit vis cohaefionem efficiens. Quod enim ille ex corporibus rarefatlis elabatur , inde_9 nt: quod ipfa particulas corporis contra particulas premat.fen-1'mque motum particularum ignis elementaris infringat , ac lemper magis, magisque corpus conftringendo eas de illo pro-peliat. Quare egreffus particularum ex corpore dicendus tan-tum eft conditio, fine qua non habetur condenfatio, non vero caufa condenfationis.
Confinn. Condenfatio corporum non eft aliud, quam ar&ior 637 'ohaefio corporum elTefta , quam prius fueric, fed prior cohae-'10 non fuit fafta ab egreffu particulatum; ergo nec haec pofte-n°r ab eo effecia eft. "Patet autem in hac fententia: cur fri-Sore corpora condenfentur ; cum enim in hoc fiftat , aut irn-m'nuatur motus vibratorius ignis elementaris, hoc imminuto ®°n amplius tantopere vi cohaefionem efficienti, particulas cor-poris eontra fe prementi refiftitur ;igitur magis illas conftringet.
Dices
i5»a	Physic^; Generalis
; Dices adverfus priorem afTertionem: fi vafculum Affig.g^) interne cavum ex cupro , aut alia materia confe&um, quod teolipilam dicimus , fuper prunas acerrae, aut flammam fpiritus vini calefiat, aer in hac seolipila rarefiet, magnaque fui parte ex ea egredietur; ac propterea fi ejus tubulus (piritui vini, vel aquae frigidae immerfus fuerit, per preffionem aeris exterioris in fpiritum vini, bene multum hujus fpiritus aeolipilam fubi-bit, tantum fcilicet, quantum aeris ex ea per rarefachonem fuerat expulfum; fed hoc non fieret, fi rarefactio aeris habere-tur per ingreffum corpufculorum ignis elementaris ; nam hic cum totum fpatium aere vacuurn in aeolipila occuparet, ingref fui fpiritus vini, aut aqu® obfifteret; ergo. )	Conc. maj. neg. min. ad hujus caufalem dico: fi hsc ra-
tio quidpiam probaret, probaret quoque in aeolipilam immer-fam fpiritui vini, hunc non polfe preffione aeris externi intrudi, quamvis aer ex hac oris, aut antli® pneumaticae fuilione edo-ceretur ; item probaret , mercurium e barometro per va-cuum in recipiente fa£tum deorfum praecipitatum immilfo in recipiens aere, perhunc immilfum non polfe attolli. Nam & tubulus barometri, dum ex hoc mercurius deorfum precipita-tur, & aeolipila poft exfii£tum aerem aethere plena funt, qui fpetlata fubftantia cum igne elementari idem eft. Hoc nemo afferet; aether enim , utpote mobiliffimumfluidum, & in aequi" librium fe continuo componens non aliter afcenfui mercurii in barometrum, aut fpiritui vini in aeolipilam diftis in calibos refiftit, quam quatenus vibrationibus fuis h.-cc gravia efficit; igitur nec ignis elementaris aeolipilam in cafu rarefifti calore aeris, implens, afcenfui fpiritus vini, ant aquae quidquam ob-fiflet; at ipfe fuo ex aeolipila egrelTu locum his concedet per-inde : velut fi in ea nullus exifteret a;it folus fpiritus vini, vel aqua io'a fua undevis gravitate accepta fuo afcenfui
re!u£ta-
retur.
1 Duo hic notari merentur. Primum : quod fi tubulumthef" mometri uno fine hermetice claufum , vel quodvis alind v|* trtim perangufti colli fluido quopiam implere velimns; ficii-lud implendum fit, ficut de afcenfu fpiritus vini in aeolipil3111 obje£tio loquitur. Alterum: qnod non inelegans detur Ipe" ftaculum in aeolipila modo, quo diximus , aqua , vel fpirlttl vini aliqua fui parte impleta; nunquam enim ob aerem intllS contentum modo defcripto tota impieri potefl. Si enim lipila fic impleta rurfus imponatur acerrae prunas continenti ca< naliculo furfum ere£to; aer, & aqua in xolipila rarefient, 1°'" vetur aqua in vapores , & cum aere erumpet etiam ad 2? P dum altitudinem; vapor enim aqneus ingentis rarefa£tionis c-pax efl. Quodfi fpiritu vini impleta aeolipila acerrs app°n'
Dissertatmo Tertia. 24<)
tnr, non tam alte equidem vapor ejus ex jeolipila protrude-tor, fpeftaculum tamen pulchrius ofeet. Si enim flamma candeL-e fpiritui egreflo admota fuerit, vel melius, fi fpiritus vini patellae orificium in aeoiipiia ambienti infulus, accenfus fue-rit, vapor egrediens inflammabitur , ficque infiammatus afcen-det, ac rurfus ardentis inftar ploviae decidet , idque tamdiu , dum totus fpiritus evaporet.
Quaeres hic irao: Quaenam corpora rarefieri poftint? Rr. adtf^j hoc jam refponfum effe n. 91 & feq. quo probatum eft, omnia corpora calore ignis elementaris dilatari polfe; hsec enim diia-tatio rarefaflio eft , ut patet ideam rarefaftionis expendenti : quapropter dicendum omnia nota corpora per ignem elemen-tarem rarefa&ionis capacia e(Te. Quantum aer rarefieri poftit, colligitur ex n. 151 & feq. Aqua igni admota rarefcit ita , ut a primo congelationis pun£to usque ad ebullitionem augeatur tV fui voluminis. Vapor bullientis aquae juxta calculum Muf-fchenbroeckii adminus 14000 vicibus majus volumen acquirit ope rarefaftionis, quam habuit aqua, quae in vapores refoluta eft. Stupenda etiam eft rare&ftio pulveris pyrii accenfi. Nam juxta calculum Fromondi , & Snellii accenfus pulvis pyrius 125000 vicibus majus fpatium occupat, quam non accenfus occnpaverit.
At dices: quomodo in tanta rarefa£iione materiae pulveris^^ Pyrii tanto in fpatio nobis ignis vulgaris apparere poftit; cum comparate ad tantum fpatii parum admodum fit materiae ab 'gne elementari exagitatae, fulphuris nempe, nitri , & carbo-num, confequenter in eo fp3tio potiftimum occupet aether, & aer? id contingere propter inconceptibilem celeritatem mo-, quo ignis elementaris materiam pulveris pyrii accenfam, 'lve ignem vulgarem ex ea generatum exagitat , & ab imo, ubi pulvis accenditur, levct. Non enim ibi ubique putandus limul expanfus ignis vulgaris exiftere, ubi oculis noftris ita expanfus apparet; fed quod fic appareat , dicendum eft fo-'um fieri a celeritate motus. Perfuadet iftud celeriter iti or-bem aftus titio, Dum hic ita movetur, videmur nobis vide-re circulum igneum, non tamen hunc videmus , fed titionem, in orbem agitur; ergo etiam.
Si caafam quaeras, cur titione in orbem a£to videamur ^obis vidcre circulum? R. Impreftio fa£ta in fenfum noftrum, ® fibrillas fenfationi fervientes aliquo tempore femper perda-rat. eoque diutius, quo vehementior eft •, & quamdiu ilia Perdurat, etiam perceptio obiefti in ncbis perfeverat; igitur contingit, ut exiftente jam alio in loco titione adhuc noftro ln fenlu pcrleveret impreffio prior, indicans illum priore in lo-c° exiftere, & fic videmur illum nobis videre jam in duobus
,n/?«. Vfyftc* Gcntr. P. 1,	Xx	locis
i5»a	Physic^; Generalis
locis fibi contiguis, atque fic porro in toto circulo, fi celeriter circumagatur. Applicandum eft hoc pulveri pyrio fuccenfo, & conjiciemus, quod etfi verum fit, magnam e(fe rarefaftionem fuccenfi pulveris, an tamen tanta fit , quantam laudati au&o. res dixerunt, merito in dubium revocari poffit. (. Quseres 2do: Quanta fit vis rarefaftionis ? fy. vim rarefa-ftionis lufficienter colligi fparfim ex diftis. Si modicus aer comprelfus in tubo fub mercurio calore rarefiat, hisque plures mercurii libras levabit. Pulvis pyrius fuccenfiis rupes fortitfimas diffringit; tormenta bellica non raro difcerpit. Va-porum aqueorum aeri permixtorum, ac una cum hoc rarefa-ftorum vis major adhuc eft , quam pulveris pyrii. Nam fi bullulae vitreae guttae aliquot aquae , modicumque aeris inclu-datur, atque in bac aer, &aqua,rarefiat ita, ut hnec in vapo-res rarefadione folvatur, bullam illam vitream vapor aeri per-mixtus majore vi, ac fonitu disrumpet , quam fi illi tantun-dem pulveris pyrii includeretur. Hinc vapores aquei aeri per-mixti, atque cum hoc per ignes fubterraneos rarefa&i terrs quoque motus excitant. Dices: cum rarefaftio in his habea-tur caufaliter ab igne elementari, omnes hi effe&us illi debe-rent adfcribi; fed illi non videntur poffe adfcribi , quomodo enim tam exilibus particulis tantus efFetfusatcribuetur? ij=. min. Ad additum dico nihil officere exilitatem particularum ignis elementaris. Exiles enim particulae mulcae fimul fumpK, imprimis fi motus illarum (it magnus, ingentibus etHciendis efifefiibus pares funt. Exiles funt particulae aqus, fi tamen coni ex ligno ficciffimo effeiii factis in pecra durilfima forami-nibus incutiantur, & fenfim humefientur, particulae exiliffimJ aquae in conos lenfim intrudentur, conique ex iis tanca vi intumefcent, ut petram duriffimam findant. Hac praxi la^es molares e faxis findi confueverunt. Ad hunc modum rime5 ponderi immani alligati, ac fubinde madefafli , quia per ma-defaciionem in latum extenduntur, ac proinde in longitudme contrahuntur, pondus ad diffantiam contraflionis levabunt^. Per hanc madefaftionem funium traditur fub Sixto V. P°ntl* fice Romae ingens obelifcus a Dominico Fontana elevatus. Cum enim in elevatione ope funium tantum proveflus fuiuet > ut ultro elevari obelifcus non poffet, funes madefefti ftnt' ® contrafti, contrafiioneque fua obelifcum ad fuum deftinatil fitum collocaverunt. Iftud fadum non immerito quidem \ controverfiam eruditorum multi revocant. Neque enim 1 adlis Fontanae confcriptis ulla ejus exftat mentio; attamennu-lus controvertit obelifcum fic levari potuilfe.	f
Quaeres jtio; An builae in ebullitione fluidorum habean ab aere in poris eorum latente, vcl a ioio igne elementan, H
Dissertatio Tertta. 347
per vas in fluidum builiens irrumpit ? primas bullas majo-res, & crepitantes ab aere in fluido latente-per ignem dilatato haberi, pofteriores autem filentiofas ab igne eiementari. Primi ratio efi: quia certum eft experimentis antiiae multum aeris in fluidis contineri; fecundo: certum eft aerem elfe immanis ra-refaftionis capacem, & per calorem illum rarefieri ; ergo cum hic calefiat, rarefiet, & bullae illae primae magnae , ac crepi-tantes ab aere rarefa&o in fluidis habebuntur. Secundi ratio eft: quia conftat fluida ebullire ad ukimam guttam; atqui cre-dibile non eft continuo adhuc aliquem in iis aerem reffare , qui rarefaftus bullas in iis efficiat; obfarvamus enim ftatim initio rarefa£lionis aquae bullas aereas a fundo prodire incipere; ergo dicendum potius has ab igne elementari haberi: cum alio-qui ad hunc effeflum ille aptus fit. Notari hic meretur, ebul-litionem pendere a gravitate atmofphserae in eo, ut ea citius, vel tardius fiat. Sic in ordinari-a atmofphaerae gravitate aqua ebullit, quando ad 212° caloris pervenit ; contra in vacue Boyleano ebulliet, etiamfi nonnifi 915° caloris habuerit.
§. I I.
Quhi Jit putrefaflio , quod ejus a fermentatione difcrimen ?
DEfp. ad 1 mum: PutrefaBio eft diffolutio corporis mixti a£lio- 646 ■IV ne ignis elementaris effe£la, qua is humoris auxilio par-{es ejus a partibus feparat, attenuat, multas a£luofas expellit, bacque ratione mixtum corrumpit. Di£lum eft putrefaftionem £ffe diffolutionem ignis elementaris aftione ejfeftam. Nam tefli-hus thermometris, immo & fenfibus in putrefaftione vegeta-hiiium, & corporum animalium adeft calor , neque fine hoc habetur putrefa£\io; nt vel inde patet: quod corpora conftanti fagori expofita a putrefa&ione immunia perfiftant. 2. Diftum putrefaftionem bumoris auxilio fieri. Nam fi vegetabilia , aut etiam animaiium corpora exficcentur, ficcaque in loco ab hu-more immuni ferventur , putrefa£Iionis expertia manent—».
Dictum in putrefaftione partes a partibus. feparari , attenuari. Nifi enim iftud iif ea contingeret , putrefaftione , quam expe-rimur, diffolutio corporum non fieret. 4. Diftum particulas "nltas acluofas in putrefa£lione expelli; nam putrefatla , combu-jja fales fixos non dant eo , quoH fales volatiles ex iis putre-"ftione fint expulfi : fi vero fales hi putrefactione expelluntur, "^rcurio multo magis orbabuntur.
ad alterum: Difcrimen prscipnum horum inteftinorum 547 motuum primum eft: quod putrefatbone nafcatur calor etiam major, quam fit hominis fani, quin nonnunquam usque ad in-
X x 2	flam-
i5»a	Physic^; Generalis
flammationem; in fermentatione fi calor alcendat ad eum, qui eft hominis fani , fermentatio celfat. Alterum eft: quod in putrefaftione fales volatdes acidi avolent, alkalini fiant, cor-pus graveolens efficiatur: in fermentatione iales acidi non avo-lant, nifi pauci, alkalini non fiunt, corpus fit Ipirituofum, fuaveolens.
648	Ex notibne porro putrefaflionis non difficulter phsnome-norurn ejus ratio reddt poteft. Nam i. fi herba recens de-mefla, humores naturales adhuc habens, in acervos magnos congeratur; ut cum foenum nondum bene ficcum in acervos componitur, pntrefcere incipit propius fundum in medio acer-vi, ubi herba hxc maxime comprelfa eft, & fi acervus magnus fit, nec tempeftive disjiciatur, nonnunquam etiam in nam-mam abit. Nam quo major eft acervus, major in medio ejus ad fundnm eft comprefiio, quapropter major etiam partium comprelfarum attritus, major ignis elementaris ofcillatio. Et quia hoec compreffio eft continua, attritus , & ofcillatio incre-fcit. Quid igitur mirum , fi tenerorum horum vegetabilium partes alioqui humidse dilfolvi, attenuari incipiant , calorque ita intendatur, ut acervi ejusmodi fument, inflammentur.
2. Hyeme facilius apollemata, & putrefaftiones in parti-bus animalium iuterioribus exiftunt , quam aeftate. Nam ex-timis partibus frigore conftriftis in interioribus ignis aitio au-getur. j. Vento auftrali flante facitius vegctabilia putrefcunt, quam alia tempeftate. Hic enim ventus & calidus, & humi-dus eft, quae duo ad putrefa£tionem maxime faciunt.
649	4. Carnes fumo duratne, bene falitae fine putrefa£tione dia affervantur, affae quoque fatis longo tempore immunes a po-trefa£tione perfiftunt. Primi ratio eft : quia funt ficcae, & pori earum fumi particulis implentur, ne tam facile humor in eas penetrare poffit. Secundi: quia falis particulae itidem po-ros replent carnium , humoremque aqueum aeri innatantem in eas non tam facile immittunt. Similem ob caufam cada-vera evifcerata, ac balfamo undique oblita longiffimis tempo-ribus absque corruptione perfeverant. Poris etenim exteriort-bus undique obftructis humori externo aditus in illa negatuf> qui tamen putrefa£tionem promovere confuevit ; humor tem aqueus folus, qui in illis eft , cum calore illo modico, qui tahbus in locis effe folet, in quibus cadavera talia alfervan-tur, ad putrefa£tionem efficiendam non fufficit. Accedip quod 6C aliorum menftruorum per aerem flu£tuantium ingrelios in cadavera -a balfamo prohibeatur. Tertii ratio eft: quia car" nes afTae, & humoris non multi funt, & pori earum conftf'n* guntur per cruftam aflando acquifitam •, quamobrem humore aquei difficiiius in taies carnes penetrant.
DrsSERTATIO Tertia.
349
j. Ligna tenera , & mollia facilius pntrefcunt , fi ficcagro non finc, quam putrefcant ligna dura , & denfa. Quia in il-lis facilius ignis elementaris partes a partibus folvit , quam in his; cum haec minores poros, & particulas magis cohaerentes habeant, quam illa. 6. Carnes , qus putrefcere coeperunt, funt magis friabiles, quam putrefaftionis expertes. Quia pu-trefaftio partium cohoefionem folvit , difccrpit ; ut videre eft edam in lignis, & aliis vegetabilibus putrefaftis. 7. Pali in-feriore parte adufti, in terram humidam defixi , in illa norn putrefcunt. Per aduflionem etenim humore, quem habebant, eliberantur , & efficitur: ut per aduflam cruflam humori in-greffus in palum prohibeatur. 8. Liquores putrefa&i in vap-pam degenerant; hoc eft: lapore, & vigore amiffo phiegma mfipidum fapiunt ; quia a£tuofis partibus, & falinis, qus ta-men ad faporem plurimum faciunt, putrefaftione fpoliantuti Ad hunc modum ceterorum putrefaftionis phaenomenorum ex ejusdem conceptu reddenda eft ratio. Addo tamen adhuc unius caufam: corpora putrefa£ta gravem odorem exfpirant-». Nam ob nimiam refolutionem, & motum in iis vehementio-fem ignis elementaris ex iis expellk non folum mercuriales, & fubtiliores fulphureas particulas, verum crafliorcs etiam alias, luae in olfa£tum delatae non parvam faepe moleftiam creant.
"« v v^viuuniuus, vjuw 110LV ii.a luuiiuiauvui « ww >-»»-
quor exiftat, qui in prima deftillatione dat vel fpiritum igne "iflammabilem , aquae mifcibilem, vel acidum , ignem & flam-mam exftinguentem. Prior ex his liquoribus e quocunque ^getabili fit produ£tus , vinum, pofterior acetum nuncupatur. w°men fermentationis paffim latius , pro omni videlicet eo inteftino fumitur, quo mixta ita exagitantur, ut illorum extura laxetur, partes craffiores attenuentur, ebulliant, effer-vefcant. Yerum ad vitandam confufionem cum Principe Che-^'corum Eoerhaaveo O nomen hoc ad motum inteftinum re-
pfie?^' & ab effervefcentia '
de qua infra , diftinguere—t
ad	ln claffe prima fermentabilium funt: 1. fe-<5fS
*'na matura plantarum culmiferarum, fpicatarum, & omnium cerealium; ut grana tritici, filiginis, avenae. a. Semina.quae
X x j	legu-
*) Elcm. Chem, Tom.2, Operat. Chemic, pau. 1, ia vegetantia.
35*8 PhysiCjE Generalis
legnmina dicimus; ut pifa , lentes , fabs , & femina planta. rum fere omnium. Haec fermentant & integra fi in moderato calore, & fufficienti humore fint, & in farinam redaft». }.Nu-ces non nimis oleofne; ut amygdalae , avellanae. In fecunda claife fermentabilium funt omnes fruflus pulpofi, in quibusfuc-cus maturus fubdulcis , aut dulcis abundat. Tales funt: uvae, cerafa, mori, poma omnia, perfica, pruna , &c. Hi fruflus, tit fermentent, contundi, & comminui debent. In tertia funt herbs fucculentae, earumque flores, folia, radices , & ftirpes, modo in acedinem vergant. Ad horum fermentationem pro-curandam neceffe eft illa in maifam , & quafi pulcem redigi, atque aqua aliquantum dilui. In quarta funt :fucci recentesex-
frelfi de plantis , aut proflui de arboribus ; ut betula, vite. n quinta numeratur mel, manna , faccharum, ac etiam ipfa aqua ordinaria, fi vegetantium fuccis impraegnata fit. 3 Ad horum fermentationem non alio , quam moderato ca-iore, & aeris externi communicatione opus eft. Incfl enim illis, quod fermentationem facit; ad procurandam tamen cele-riorem fermenta folent adhiberi. Ex hisfunt: pafta de farina aqua fubafia, & in loco tepido fervata , <}uae cohiberi nequit a fermentatione; nam intra horam incipit rarefcere , tumefcete, veficis incerpoiitis ubique inflari, odorem , faporem , tenacita-tem mutare, poftea acidum fpirare , ac fapere. Item flos re-cens cerevifiae, vini, mel, manna , (accharum , fales acidi, aufteri, alkalini, fal tartari, cerafa acida , melpili aufteri, & alii nondum maturi fru£lus. Illud eciam experiejitia conftat, quod fi muftum fundatur in vas , in quo vinum prius fermen-tavit, illud longe citius, & vehementius fermentet , quamfi in aliud, in quo fermentatio fafta non eft, funderetur. >_ Dixi : prater calorem , & communicatiotum externi aeris rron alio ad fermentatiomem opus elfe; nam in vacuo Boyleanofer-mentatio non fit. Notandum hic : plura impedimenta pom polfe fermentationi. Aer euim valde comprelfus fuper fermen* tabile^ fermentationem prohibet; eandem prohibet halitus ac-cenfi lulphuris maxime repctitus fupra vinum in dolio, itemm vino, aut etiam dolio priusquam mufto impleatur, & inde vi-na hsec minus falubria.
Cerol. i.Cum femina matura plantarum , aliaque enume-rata alio opus non habeant, quam moderato calore, & humo-re, quorum neutrum in vere defideratur; patet ratio: cur ncr-barum, plantarum, arbufcularum femina in vere id , cujus men funt, in apertum protrudant , creftantque ex iis herb? > arbuftulne , plantse; item : cur arbores folia, flores, fruciusqu ferant. Haec omnia fermentatione peraguntur. 2. Fruftosar* borei recentes etiam maturi copiofe efi, facile nocent: fp0ilt
Dissertatmo Tertia. 24<)
fnim contnfi & comminuti in calore fermentant , quanto ma-gis fermentabunt in ftomacho calido , ubi acidus humor ex cibis refiduus nunquam illis deeft, qui tamen fermentationem promovct. Fermentatio autem magna nocumento effe poreft. 3. Mel, faccharum, & fru&us immaturi etiam aliorum ad fer-mentationem pigrorum corporum fermentationem promovent; ffficient igitnr etiam illam in corpore humano , atque hinc ttiam mei, & (accharum noxia funt, fi moderatio in illis fu-mendis non habeatur.
R. ad ^tium: fermentationisque progreffum in magna vitrea6f6" cucurbita faftum fic cum Boerhaaveo, qui iliam in diverfis fer-mentabiiibus expertus eft , propono. 1. Maffa cruda fermen-tabilis, quiefcens incipit tumere , rarefieri, atfurgere, moturn inteftinum per totam (ui molem pati , qui furfum, deorfum, acad iatera miris gyris fit, nec definit, quamvis variato motu omni prope momento alius fit. 2. Dum hic motus fit, for-mantur undiquc bullae, furfumque feruntur, quarum nonnuliae in afcenfu difiiliunt, ali3e ad fuperficiem effernntur , fpumam efficiunt, & fibilum edunt. Prodit adhaec ex maffa fic fer-mentante fpiritus quidam acer , acredine nares feriens , mire elafticus, coerceri impos-, vafa enim omnia fi claufa fint, ne-^ue illi exitum liberum concedant, difplodit. Hunc Helmon-tius gas jybieflre apeilavit. Patet ex hoc vinum aliosque liquo-tes, fi nondum bene fermentatio in iis pera&a fit, nunquam 1'ne fpiraculo relifto daudi oportere; fecus vafa disrumpentur, jathraque vini fiet. j. Hnec dum ita fiunt, totum fermenta-bile craffum incipit furfum ievari, iiquidioribus inferius rema-nentibus, fuperiusque in unam maffam fpifTam, & cruftam co-acervari, quae omnes liquidiores partes contegat , motumque 'llarum retundat.
4. Partes liquidiores fub crufta conflitutne affiduo rapide_s 6^7 ®tnnem in partem agitantur, & agitatione fua cruftam fe con-'mentcm per vices levant, cum explofione findunt •, quo tem-P°re non pauci halitus per cruftam erumpunt notabili cum fo-J3°. denec collapfa crufla rurfus uniatur, erumpentesque acluo-«s liquidi partes infra fe coerceat. Cruftse hujus formatio, & tiuratio fummum eft auxilium perficiendx fermentationi. Unde ce'eriorem cupiens fermentationem , hanc nunquam turbet , turnpat nunquam. f. Durante diutius hunc in modum fer-!Pentatione incipiunt infimae partes cruftae delabi per liquidum, I umque ac deorfum moveri. Moventur furfum, ubi bullu-s ex iis erumpunt; deerfum, poftquam eae difplofx funt, ac pitquam bullulae amplius non erumpunt , in fundo conquie-cunt. (s. His quiefcentibus fuccedunt aliae partes inferiores cru"®, idemque, quod priores, agunt. 7* Hjec ubi ita ali-
352	Physic^ Generalis	^
quo tempore fiunt, fepe accidit, ut tota (uperior crufia jam fafta gravior, quia minus rara ob exploios lpiritus uno lapfu fubito deorfum ruat, fed mox iterum tota fere furftm revolet, continuatoque aliquantifper motu in fundo conquiefcat. Hic perfefta eft fermentatio ; liquor enim pellucidus , tenuis, levis, qui prius fundum tenebat, fupernatat ; faex , quae cru. flam conftituebat, in fundo fubfidet. Patet autem haec ex-pendenti motus omnes fermentationis ex aequiiibrio turbato per rarefa&ionem moderato caiore fafiam proficitci. Maxime fi animum ad id adverterit, quod partes crafliores fermentabi-lium, dum furfum protruduntur , aereis buiiulis ex ipfis pro-deuntibus turgeant, & ubi hae in iis difploduntur , rurfus de-cidant. Ad texturam fermentatione iaxandam faies quoque acidi non parum conferunt.
658 Nihil in fermentatione majore cura vitandum, quam fpi-ritus ille acer, quem abHelmontiogas fyiveftre apeliatum di-xi. Neque enim tefte Boerhaave ullum venenum hoc fpiritu magis lethale haftenus eft inventum. Nam fi dolium ma-gnum plenum etiam optimo fermentabili mufto in fummo vi-gore ebullitionis per Ipiraculum parvum , adeoque denfatum hunc fpiritum emiferit, atque robuftifiimus vir uno hauftuper nares illum attraxerit, in iflu oculi enecabitur; fi ejus medio-cris copia attrafta fuerit, apoplefiicus collabetur; fi minushau-fcrit, fatuus totam vitam, aut paralyticus vivet. Eadem eve* nire polfunt iis, qui cellas vinarias undique ciauias, in quibus vina copiofa fermentant, imprudentes ingrediuntur. Quod ne eveniat, celiae vinarix femper ieneftrellis inftruantur, per<)uas fafta rarefaflione aer hunc fpiritum fecum efficacius evehat. W faccharo quoqtie aqua foiuto , ejusque fpuma fermentante n fpiritus fyivetlris erumpens etiam non copiofus per refpiraji"' nem attrahatur, momento omnem homini refpirandi raculta-tem intercipit, & afthma in eo efficit. Quare in univerium ioca, in quibus fermentationes fiunt, nifi liber aeris per '"a fit commeatus, fugienda funt: fed imprimis cavendum,, dum vafa, in quibus fermentationes fiunt, aperiuntur, fpintoS acer ex iis prorumpens refpiratione attrahatur.
Corol. Cum gas fylveftre modicum per refpirationem attra-ftum fatuitatem, & paralyfim homini conciiiet, pandit fe caU: fa: cur vinum , muftam," cerevifia , fpiritus vini, ac frunnen deftiliati inebrient. Ebrietas enim brevis fatuitas, & parav'' modica eft. Nempe cum haec omnia inebriantia ope ferm^ ; tationum conficiantur, ac in fermentationibus non ita ille fpiritus fviveftris ex iis erumpat, ut non pars illius ai'1 remaneat, quin & in ftomacho ifta fermentare poflint, '' 1
Dissertatmo Tertia. 24<)
modice fumantur, penetrat in caput, cerebrumque praecipse nervos, & eorum funftiones ad tempus iaedit.
§. I V,
Quid fit effervefcetitia , quotuplex, & qu<t corpora , cum quibm ejfervefcetitiam faciant ?
DEfp. ad imum: Effervefcentia eft motus intedinus quorun-g^Q IV dam inter fe permixtorum corporum , quo haec motu quo-dam violento exagitantur, diicerpuntur ita, ut in iis quaedam ebuiiitio cernatur absque alterutro enato iiquore iilo , qui fer-mentatione e vegetabilibus nafci ioiet.
ad 2<3um: E/fervefcentia aiia eft calida, alia frigida. Ca-iida nuncupatur, quse calori notabili eft conjunfia; frigida_f : <]uam nullus, vel exiguus calor , aut etiam frigus comitatur.
ad Jtium: Quae , & cum quibus effervefcant, longum 551 eflet recenfere. Quia tamen pulchri, & mirandi naturre lufus in his a curiofo Phyfico fpe£lari polfunt , adferam aliquot fpe-cies corporum , & innuam , quibuscum , ac qualiter efferve-ftant, ut exempla frigidae juxta, & calidae effervefcentine ha-beantur. Qui plura cupit, commentarium Mulfchenbroekii in Tentamina experimentorum naturalium in Acadamia del Ci-iiento captorum adeat, ex quo haec ipfa decerpfi. De frigi-dis porro effervefcentiis animadvertendum : fales omnes voia-tijes alkalinos cum acidis liquoribus permiftos magis, minusve raervefcere effervefcentia fiigida pro diverlo liquornm acore, & alium puritate, ut teftatur Amontonfius. Dixi frigida : nam «cet aliquibus permixtionibus faflis ad unum , duofve gradti9 calor thermometri increfcat, pro nullo haberi poteft, cum exi-§Qus (it. Nomine acidorum liquorum inteiliguntur hic liquo-rcs acidi fiuftuum, five maturorum , five immaturorum. 2. fiicci acidi proflui ex arboribus , plantis, herbis. j. omnes fermen-jatione fafti. 4. fofliiium : ut eft fpiritus nitri, vitrioli. No~ 13 pro exempio frigidarum ferviat acetum deftiliatum.
Exempla ejfervefcentiarum frigidarum. Si ad aceti deftillati "nciam infundatur uncia olei tartari per deliquium , ex ftet ef-fcrvefcentia lenta. 2.Siad mediam unciam huius aceti impona-|Ur drachma coralliorum rubrorum, fiet effervefientia inftar tu'licntis aqnae, & bullas plurimas dabit. Si ad mediam "iciam ejusdem aceci injiciatur drachma oculorum cancri, illico f^wget magna effervefcentia cnm alta fpnma diuturna. 4.Cre-«TStb® drachma dat itidem cum eadem dofi aceti effervefcen-■ 'ai71. fedminorem, parum fpumantem. <;. Marmor album n Pulverem contritum ( quod etiam de aliis intelligendum )
^"'Phfict Gener- P.l.	Yy	CUm
3<5o	Physicje Generalis
cum eadem dofi aceti dat effervefcentiam diuturnam, fed non magnam. Haec pro frigidarum effervefcentiarum exemplis fuf-ficiant. Notandum autem de iis, uti etiam de calidis adferen-dis, quod hae ordinarie longe. majores fiant in vacuo Boylea-no, quam in libero aere.
663 Exempln effervefcentiarum caVtdarum. S"i mediae uncix aqus fortis afiTundantur duae unciae fpiritus falis ammoniaci, infignem dant cffervefcentiam calidam. 2. Si eidem mediae unciae ad-datur drachma olei tartari fucceffive ingens calida cum ftimo copiofo orietur effervefcentia. j. Eidem fi affundatur drachmi oculorum cancri,dat ingentem effervefcentiam cum alba , te. naci, altaque fpuma , fed haec non multum calida eft. Idem prope fit, fi loco oculorum cancri drachma corallii rubri inji-ciatur, aut marmoris albi, vel etiam cretae albae, item argen-ti, plumbique limati. j. Si mediae unciae ejusdem aquae for-tis imponatur drachma ftanni , vehementiffima orietur effer-vefcentia cum fumis albis copiofiffimis, iisque percalidis, e(t que haec effervefcentia cum aqua forti prioribus calidior; nam 1600 Fahrenheitiani, flannum per effervefcentiam abit in pul-tem albam, crafTam , cretaceam. 6. Marcafita; aureae drachma una impofita mediae unciae aquae fortis facit effervefcentiam-» magnam , eamque fubitam cum aliqua fpuma, & fumo denfo, flavo, copiolo, calor ejus nimius non e(t. 9. Si medise uncise aquae fortis injiciatur drachma cupri, aurichalci, vel ferri lima-ti, fiet effervefcentia ingens , eruftans fumos denfos , fl^vos copiofos , calidos, & mixtura aurichalci, &cupri incalefcet ad ido°, ferri autem ad i88°.Perafla effervefcentia tinftura ex diffolutione aurichalci, & cupri fit amoeni viridis coloris.
654 8. Si tribus drachmis fpiritus nitri injiciatur drachma ce-ruffae, magnam , eamque calentem excitabit effervefcentiam: fimilem efficiet arachma lythargiri. 9. Si ad tres drachmas fpiritus nitri imponatur drachma limaturae ftanni , effervefcei1" tia tam vehemens excitabitur, ut fumus ejus aedes integrasim-pleat, & egreffus per januam , ac feneftras nonnunquam in aere nebulam excitet. Cum cautela haec effervefcentia tentaij-da eft, & nonnifi vento flante, qui fumum auferat , ne pu-mones laedat. Fumus hic inprincipio flavus eft; mixturaeva-dit calida ad 250°. Ex quo advertendum : ftannum magis ei-fervefcere cum fpiritu nitri, quam cum aqua forti. Secur10 • hoc experimentum tentatum in vacuo minorem facit
fcentiam, quam in libero aere ; quamvis effervefcentis or narie ex eadem mixtione majores fiant in vacuo.	mj.
dofi fpiritus nitri injefta drachma limaturae ferri dedit ebu tionem fpumantem cum fumis copiofis flavis, fcetenti '
ni-
Dissertatmo Tertia. 24<)
nitri injiciatur drachma cupri, vel aurichalci, utrobique exiflet ingens effervefcentia cum fumis copiofis in priori cafu flavis cum calore i6o°-, in pofteriore rubris cum calore i8o°.
12. Si fpiritus nitri Geoffroyanus oleo terebinthinx mifcea-( tur, hoc illico inflammat. In flammam abit hic fpiritus etiam permixtus oleo carvi non minus celeriter, quam pulvis pyrius igni injeftus, & quaquaverfum ardentes guttas projicit. Un-de, ut infortunium vitetur , hoc experimentum inflitui non debet, nifl vafculo, ex quo horum liquorum fit permixtio , ba-culo longiori adnexo , ut ex intervallo longiore liquores per-mifceri poflint. Neque opus eft ad hoc experimentum ex uno, & alio liquore una drachma amplius fumere. Spiritus ni-tri fumans, oleum vitrioli pari in copia fumpta cum oleo juni-peri, menthre, citri, foeniculi itidem in .flammam abeunt, ut laudatus Geoffroy alferit. ij. Limatura ferri cum pari fulphu-ris copia in paftam ope aquce fubafla , & terra leviter te£la, brevi tempore effervefcit, motum terrae fuper fe excitat, ac tandem in flammam abit.
Effervefcentias Newtoniani attraflioni tribuunt, ex iisque655 argumentum defumunt vim attraftricem in natura dari , dum multis exhibere fatagunt per vires pure mechanicas effervefcen-tias explicari non polfe. Verum quomodo illae per attraftio-nem explicabuntur ? Minus certe mente confequi poffumus, quomodo particulae effervefcentium particulas alias trahere que->nt, quam quomodo effervefcentiae viribus mechanicis peragan-tur. Igitur fi hanc ob caufam illae a viribus mechanicis re. petendae Newtonianis non videntur, neque illas ab attraflione tcpetant; nili forte de attraitione illis cum Newtono rigide fentire placeat. 2. An inde confequitur particulas a particulis in effervefcentiis trahi, quod illae omnes per vires pure me. fhanicas a nobis ita explicari nequeant, ut non jure plura ob-iicipoffint? Caufie, qnae effervefcentias abfolvunt , adeo mi-nutae funt, ut earum moles, & figura fenfum omnem effu-8>at ; difficiiis proin hic phaenomeni expiicatio accidat, ne-ceife eft; neque idcirco afierendum illico eftervefcentias me-chanicis non peragi viribus, quod non fatis liqueac , quomodo Pwagantur.
Alii verifimilius effervefcentias repetunt ab aetheris aftio.667 ne > & falium acidorum , qui illic interveniunt, figura ad fub-eundos corporum , quibus acida permifta effervefcunt , poros Jccomoda. Cum enim fluida vel maxime fpirituofa : ut fpiri-tnsnitri, aqua fortis, aliaque hujusmodi ingentem exagitatio-nein, eamqueut microfcopia teftantur , vorticofam habeant ; "on male affumentur fales acidi ab aethere fluida continuo ex. JS'tante in poros aliorum, quibus illi permifcentur, corporum
Yy 2	ma-
PhVsiCjE Generalis
magna celeritate abripi, ex poris hornm aerem fiibito propeili, falibus iftis, veluti totidem cuneis ipfa difcerpi, hacque ipfare ex effervefcentibus corporibus aeri in iis admodum compreffo, aliisque fpirituofis particulis viam ex illis evadendi aperiri. Dum autem hxc fiunt , aequilibrium permixtorum corporum magis continuo, magisque turbari, alias moleculas furfum, alias deorfum ferri, aut etiam in latera variis motibus compo-fitis moveri, bullulas aereas plurimas , aut etiam fpumas exi« ftere, ebullitionem deaique, ac effervefcentiam fieri neceifa-rium videtur.
668	Etenim quando ex effervefcentibus moleculis eliberatur aer, fefe expandit, neque a moleculis, e quibus egreditur ob flui-dum fe ambiens, fibique obfiftens illico feparatur, atque eam ob rem, quibus adhneret, moleculae fpecifice leviores ceteris fe ambientibus evadunt, ac propterea, quod ajunt Chemici,fub-limantur, donec difiuptis aereis buliuiis , aut ab iis feparati fuo rurfum pondere decidere occipiant. Et quia in ipfo cafu deorfum rurfus fa£ta eorum per fales difcerptione aeri, ac fpiri-tuofis aliis particuiis ex illis evadendi fit copia , viam iterum convertunt furfum, aut ab aliis afcendentibus, defcendentibus ad latera protruduntur, omnem in partem effervefcentiae tem-pore magnum fieri motum oportet : donec demum acidorum particuiae faiium hebetentur , ac ita moleculis infigantur, ut uiterius agere nequeant ; tunc enim aequiiibrium mixta obti-nent, ac ad fenfum conquiefcunt.
Ea porro, quae dicimus, magno cum infenfibilium mole-cularum attritu interdum accidunt, tumque effervefcentia eft calida; alias lentius peraguntur ita , ut motus etiam vibrato-rius infenfibilium molecuiarum in iis fiftatur , hocque in calu effervefcentia eft frigida. Sic fi limatura lunae cupellatoe, hoc eft purilfimae in fpiritu nitri folvatur, vitrum, in quo fit ener-vefcentia, tantum frigus concipit, ut manibus ipfum tangen» tibus moleftum fit.
669	Quaeri hic poteft , quid fit aurum fulminans , qood ejus phaenomenon fingulare, & quae ejus caufa ? Quid aurum rulminans fit, optime innotefcit ex ejus praeparatione, & P"x~. nomeno. Praeparatio ejus eft fequens: Solvitur limatura au" in aqua regia, qune pondere tripla fit auri folvendi; foluto au-ro in hac aqua affunditur fextuplum aquae communis , « hanc mixturam guttatim inftillatur oleum tartari, ne nimiu effervefcat, vel fpiritus falis ammoniaci, donec ebullitio celte • Celfante ebuliitione prxcipitatur aurum ad fundum , aiua. a' pernatans lente effunditur; pulvis auri praecipicati vicibus t " ratis aqua tepida pura lavatur, ac tandem calore moderato ijccatur , aurumque fulminans praeparatum eft.	.
Dissertatmo Tertia. 24<)
ad jdum: Phaenomenon ejus eft fequens. Si cochleari £70 fcrreo, laminne ferreoe, auc argenteae fatis robnfl.e ejus granu-lum lenticulae magnitadine imponatur , cochlearque , aut Ia-mina flammae candelae, alterive igni fuperponatur, poftquam nonnihil amplius calefit , tantus ab auro hoc editur fragor, quantum bombarda explofa, aut tonitru daret unde ab ali-quibus vocatur etiam aurum tonitruans , acutoque ingenti fuo fono nonnunquam etiam adflantium auditum laedit. Adhaec perrumpit cochlear, aut laminam , & velut fulmen per fora-men fibi faflum in terram decidit.
ad jtiumi Caufa fragoris una, & perforationis dici polfe^/1 videtur effe fiibita , & quafi momentanea in omnibus nujus auri partibus refolutio , & effervefcentia, ubi magis incaleftit, qua effervefcentia aurum a falibus, quibus in folutione, &prae-cipitatione fuerat imprsegnatum, depuratur. Nam fubitae huic, & momentane® effervefcentiae, ac refblutioni imprimis poted attribui fragor ille aeris ; fed etiam poteft attribui perforatio cochlearis, ergo. Maj. prob. Poteftfragor, quem pulvis nitri ■ fuccenfus efficit, attribui potiffimum particulis nitri ,' quibus iile utpote rigidis aerem in fragorem agit; item poteft attribui fragor pulveris fulminantis particulis nitri, & falis tartari; con-ftat enim hic pulvis tribus partibus nttri, duabus falis tartari, & una vel duabus fulphuris feparatim in pulverem redaftis, 6? permixtis; ergo etiam. Miuor etiam oftenditur. Effervefcen---tiarum , utpote rarefafiioni conjunftarum etiamfi eae firccefiivae Jjnt, ingens eft vis , ut notum Phyficis ; ergo fi eae ftbitae »nt,poft longiorem calefa£iionem adhuc major, & magis vio-lenta erit; fed hic eft talis: quia fal tartari falibus ceteris fi-x'or infixus poris auri particulis nitri impraegnatis diflblutionem suri fulminantis remoratur; ergo tanta, ut illi perforationis ef-fcftus tribui pofiit.
Ceterum cenfendum non eft, totam vim auri fulminantis'6"72 eftervefcentis deorfum ferri •, fertur enim etiam ad latera , & furfum, ut conftat ex P. de Lanis , qui refert Villifium, cum cochleari argenteo excepta duo hujus auri grana majori argen-tea moneta texiffet, hanc igne admoto ad cubiculi tabulatum eje&am vidiffe, auro fub forma pulveris rubri feorfim a falibus ueprehenfo. Quod vero latera etiam cochlearis non rumpac, led folum fundum fibi fubjeftum , ratio effe poteft : quod la-^era ab ejus a&ivitate remotiora fint, neque in illa ita dire-> ut in fimdum agere poffit. Dici etiam fortaffis po!fet pro caufa phaenomeni: aurum fulminans calefafrum elfe fingulare ^nftruum aptum ad diffolvendum tum argentum , tum_» terrum.
Yy j	h. V.
35*8 PhysiCjE Generalis
V.
Ouidfit folutio , & qua Jint pracipua corpora folventia?
673OEPP. ad imam: Solutio eft motus inteflinus partium infenfi-XV bilium a corpore (olvente effeftus , quo corporis folubiiis partes minutim conciduntur , & cum ioivente permifcentur. Exempia folutionum dant effervefcentix caiidse, & frigids fu-pra addu&nj. Qusvis enim earum folutioni , tamquam fiue caufs conjun£h eft. Quia vero folutio caufa efl effervefcenti», ex iis, qux de caufa effervefcentiae difta funt , intelligitur, quid de caufa folutionis fit fentiendum. Videtur nimirum fo-lutio haberi a figura folventium , & aethere , quatenus hic in jugi motu pofitus, fluidaque continuo exagitans folventium-» particulas in poros fblvendorum abripit , hisque totidem velut cuneis corpora folvenda difcerpit, concidit, folventi permifcet. Solventia, menftrua nuncupantur.
574 Notandum autem i.Licet effervefcentiae caufa fit folutio, non tamen omni folutione effervefcentiam fenfibiiem effici; fic dum aqua fales folvit, datur folutio fine effervefcentia. Iila proinde fbia folutio effervefcentiae conjunfla efl, quae majore motu perficitur. 2. Menflrua tam in minutas maffulas corpo-ra folubilia dividunt, ut fi re£ta fiat folutio , nulla particula fenfibus percipi queat. Non vero fe collocant in fundo men-flrui hae maffulae, fed intra illius particulas permifcentur. j.Nunc dixi : in mafTulas exiliffimas corpora folubiiia a menftruis di-vidi, non item refolvi ad elementa usque. Nam fi corpora foltita pr.iecipitentur, illa rurfus propria in fpecie colligtintur in fundo vafis. Hoc fentiendum de corporibus folutis etiam tunc, dum in calcem rediguntur. Nam etiam id temporis fi igne intenfb fundantur , priorem formam recuperant. calx metallica nihil aliud eft , quam corpufcula foluti metalli falinis corpufculis fociata , in minutiffimos globulos redafla, quae a falinis his particulis per ignem validiun eliberari p0'" lunt. 4. Dum corpora per menflrua falina folvuntur, Fscl" pitatione fa£ta obfervantur pondere au£Ia , quamvis icerato la-ventur, exficcentur. Hoc inde proficifci videtur, quod falin^ permultae partieulce infigantur particulis foiutis , neque taniei1 vel ultra illas folvere , & diftiingere amplius poffint, nequc ex iis exire. Unde non immerito quifpiam fibi imaginatione depinget particulam auri , aut argenti menftruo foluti int»r globuli vel coni falium aciculas fibi undique infixas habentis.
675-	Non quodvis corpus a quoiibet menftruo folvi P°te1.'
Sic aqu-a regia folvit aurum, aon folvit argentum: aqua wrtl folvit argentum, non folvit aurum. Cujus ratio a £gurj
Dissertatmo Tertia. 24<)
mole menftrui particularum repeti debere videtur. Nam cun» fales acidi, per quos piurims folutiones perficiuntur, ex diver-fis corporibus extrafti diverfi fint, figura & mole differre non male dicentur. Sed etiam fales acidi ex nitro protra£H fi aliis falibus, aut fpiritibus permilceantur, evadunt apti ad qusdam corpora refolvenda, quae prius refolvere nequiverunt, ut patet in aqua regia , quoe parte fua nitro conftat. 6. Contingit, ut ipiritus fortifiimus e. g. nitri, quaedam corpora, nifi caior acce-dat, non folvat , fi puriflimus fit ; fi vero aqua temperate di-luatur, foiutionem infigniter perficit. Cujus ratio fortafliseft, quod falinae hujus ipiritus particulae , utpote oblongae diffici-lius commoveantur, eo quod (piculorum oblongorum inftar lc contingant; quodfi vero aqua diluantur, non ampiius ita jun-flae facilius ab aethere exagitari, & in folvendorum partes ab-ripi poflint. Conjefturae fiiffragatur illud, quod etiam puriffi. mus ejus generis fpiritus fi caleat , folutionem prompte perfi-ciat, etfi promptius modica aqua dilutus. 7. Magis calentia menftrua potentiora fiint. Nec mirum; nam cum difloiutio habeatur ab aethere, feu ignc eiementari, qui menftrua in po-ros folubilium corporum abripit , & tamquam cuneos adigit, fi is majore fit in motu,ut citius, ita & fortius munus fuum aggredietur. Aliquis caior in menftruo femper necelfarius eft,
ad 2dlim : Chemici corpora folventia , five menftrua di- 676 vidunt in folida, & fluida. In prioribus numerant fex metal-la: aurum , plumbum , argentum, aes, ferrum , ftannum_s. ^
Semimetalla : marcafitam , cinnabarim , vitriolum. 5. Sa-les fixos: ut falem ammoniacum, faiem communem, alumen. Ideo autem hxc inter menftrua reponunt, quia ignis aftione . hsc cum aliis ita permifceri poffunt, ut permifta unam maf-fam ad fenfum homogeneam efficiant; Notatu digna eft auri cum argento per ignem fieri foiita permixtio : addita fiquidem una uncia auri tribus unciis argenti a&ione ignis ita permifce-tnr, ut aurum in quavis parte fenfibili hujus argenti aequali co-pia deprehendatur. Nam fi maifa hsc ex tribus unciis argen-ti, & una auri conflata in uncias quatuor feparetur , & quaevis feorfim a perito Docimafta folvatur, ac prsecipitetur, qunelibet "srum unciarum aequalem auri portionem reddet. Sic aequabi-liter dividitur uncia auri etiam tum, cum multo copiofiori ar-genti maffae additur.
Fluida menftrua Chemicis funt iila fluida corpora , quae fol- 677 vendi , vel ut Chemici loqui amant, eam alia corpora corro-"endi vim habent, ut illis perfette permifceantur. Taliafunt: atlua , acetum , aqua fortis , aqua regia &c. H>ec fola , non 'tem priora illa pro menftruis habenda. Nomine quippe men-ru' intelligitur corpus, quod non modo ignis aftione ( hoc
enim
3<5o	Physicje Generalis
enim omni corpori etiam per menflrua folubili convenit) per. mifteri cum altero corpore poteft ita , ut matTarin homogeneam ad fenfum efficiat; fed quod vi alia corpora folvendi, difcer-pendi, corrodendi prsditum eft, fi ab igne elementari adhunc effeftum juvetur. Adferentur jam praecipua menftrua, indica-biturque unde fiant, & qu?e corpora folvant.
678	Primum menftruum ht aqua. Haec folvit non folum falem communem, falem gemmae , nitri, ammoniacnm , faccharum, fed eciam fales omnes acidos, & alkalinos, fixos, ac volatiles, cum iis tamen omnibus perfe&e permilcetur. 2. Aqua folvit omnes liquores acidos vegetantium , fermentatione produflos aut exprelfos, vel etiam ex iis deitiliantes, item illos, qui vi ignis ex alumine, nitro , calchanto eliciuntur. j. Terram, & terrea non nimium inter fe cohaerentia, fi calor ejus augea-tur. Sic experientia docemur aqua diu buliiente fru£tus arbo. reos, carnes, & fimilia dilfolvi. Notum elt porro ex diftis aquam j2° Fahrenheitiani thermometri calidam congelari, at-que inde hoc gradu caloris vim folvendi non habere. Yerum calida fluida e(t, & in hoc caloris gradu jam quidpiam ftlis folvit, reliquum in fiiperficie indilfolutum relinquit. Au-£to ita quovis caloris gradu vis iiiius folvendi iemper crefcit, nt novo quovis accepto caloris gradu pius illi (aiis injici queat, quem peliuciditate fua femper retenta perfe£te folvet; p°ft* quam autem ad ebullitionis gradum pervenerit, quantumeiui-que buliiat, non amplius in ea vis fbiutionis augebitur.
679	Advertendum hic, quod aqua fales fiicceflive fibi injeflos diffolvens ionge plures caloris gradus pofcat ad ebuilitionem, quam pura: pariter majus frigus pofcit ad fiii congelationem, quam pura. Prioris ratio fit: quia faifa tardius ita rarefit, ut liberum ex fe igni exitum concedat; pofterioris: quia ob ftlis interpofiti particulas difficilius in maifam (olidam, qualis eit glacies, conftringi potelt. 2. Aqua cui usque adebullitionem lucceffive fal inje£tus fuerat, ab igne remota ad fingulosgrs-dus caloris decrefcentes aliquid faiis deponit ad fundum valis, qui in eo cryftallos granulatas eificit. Tantum fcilicet immi* nuto quovis caloris gradu falis deponit, quantum in iH°
rat. Dum vero fenfim crefcit frigus , acutiusque fit, qti3m I» ordinariae congelationis , ampliuslemper falis aqua excutit,1" ioque exculfo ipfa prope fale orbata fiipra eam conglaciatur-Si rurfus regeletur, ad quemvis caloris gradum fibi proporn0-natum falem dilfolvit, u« prius, dum ilh injiceretur. 11,11 quoque memoria dignum a Phyficis obfervatuKi eft: quodaqu dilfoluto fale uno, v. g. communi, in certo gradu caloris er pius falis eodem in gradu dilfolvere nequeat; ii tamen akeri
Dl S se R T AT I O TeRTIA.	gtfl
fpeciei illi adjiciatur, hunc adhuc femta fua pelluciditate dif~ folvet.
Menftruum alterum fit fpiritus nitri. Fit hic hoc modo : nitrum triplo pulveri laterum contuforum mifcetur, ponitur in ' retortam, & urgetur fummo igne; fubinde prodit ex hac mix-tura fiimus ruber, qui colle&us in recipiente retortae applicito fpiritus nitri elfe deprehenditur. Hic fpiritus fieri poteft etiam ex nitro ficco, & aequali quantitate olei vitrioli, fi haec duo igne arenae fortiflimo pcr gradus fubminiftrato deftillentur.
Menftruum tertium eft aqua fortis, quae etiam aqua ftygia, docimaftica, & feparationis audit. Conficitur ex nitro cum sequali copia calcis rubrse vitrioli, aut calce aluminis contritis , deinde ig.\e validilfimo deftillatis •, nam & horum fumi rubri collefti in recipiens fubje£ium aquam ftygiam faciunt. Aqua fcrtis, uti & fpiritus nitri folvit argentum , ferrum, cuprum, ftannum, plumbum, item cetera illa , quibufcum effervefcit-3 fecundum difta de effervefcentia.
Menftruum quartum eft fpiritus falis marini. Sal marinus fi cnm triplo laterum contuforum, vel cum oleo vitrioli mifcea-tur, deinde igne violento per gradus urgeatur, dat fumos al-bos, denfos, multum vagos & volatiles in retorta, qui colle-fti in liquorem, humorem aurei, vel viridis coloris efficiunt. Solvit hic fpiritus aurum, ftannum , ferrum, mercurium, cu-prum: argento parcit. Hiclpiritus, utapparebit, aquae regioe dote praeditus eft.
Menftruum quintum eft aqua revia. Haec nt paretur , fu-matur falis marini pars una pura , ficcata ad ignem, in polli-nem trita :immittatur retort® puriffimae, huic aff-indantur fpi-ritus nitri , vel aquae fortis partes quatuor, deftillentur ad ignem fortiffimum, effluet ex retorta in recipiens liquor flavus acidus, qui genuina aqua regia eft. Ceterum aqua regia aliter quoque parari poteft methodo promptiore: fi enim fpiritui ni-tri affufus fuerit fpiritus falis, aut etiam aqus forti fpiritus fa--lis ammoniaci , vel falis gemmae , nec refert qua proportione, tabebitur aqua regia folvens aurum, ftannum, & reliqua,quae fPiritus falis.
Haec funt praecipua menftrua , alia innuiffe ex occafione fuf ^jg^ ficiat. Saepius jam diftum aerem quoque menftrui vim habere °b halitus diverfos in fe contentos , refolviqfue ab eo, & cor-J°di etiam lateres, ferrum &c. Acidi fucci, aceta ordinaria, ^ ftillatitia, ideft:per deftillationem ex lignis, aliisque acqui-'ta itidem menftrtia fimt, five ex vegetabiiibus, five animali-us habeantur: vocantur. autem ordinarie hi acidi fucci, fpiri-tus acidi. Ex Ipiritibus "acidis animalium fpiritus cornu cervi men(iruum potentiffimum eft. Verum an non ignis quoque ele-
tkyfit* gtn,r. P.J,	Z Z	metl-
Phvsicm Generalts
mentaris refle menftruum dicetur ? profefto fi aliud aliqnod corpus , ignis hic menftrui nomen meretur , etfi eo non nomi-netur*, is enim eft folvens univerfaie, absque cujus auxilio nullum menftruum agit, cujus robori nullum corpus refiftit.
Hehmontiani menftrui hic non poffum non meminiffe. No. men huic alcabe/f a Paracefto inventum una cum ipfo men-ftruo: fi tamen unquam hoc menftruum Paraceifus, aut etiam Helmontius invenit , & non finxit inventum. Helmontius Pater palam fuis in fcriptis aicaheft a fe confeflum teftatnr. Vuit hoc alcaheft effe iiquorem aqueum: vocat illum aquam-i crajfam, alibi ignetn gebenna , alcabefl Paracelfi. Cenfet alcaheft a natura confici non pofte , fed a fola Chemia. Virtus ejus e(fe deberet, corpus quodvis fenfibiie five fimpiex, five com-pofitum refoivere in falem oequiponderantem corpori refoluto. Alibi vero dicit: ope hujus menftrui omnia corpora poffe re-folvi in aquam. Non immerito dubitari potefi, an aiiquod tale menftruum Heimontius unquam confecerit. Illa, quae de eo confcripfit, iis tenebris more olim Chemicis ufitato, refper-fit, ut ejus fcriptorum auxiiio nulius poft eum alcahefi confe-cerit, nec unquam confeflurus fperetur. Unde absque injutii alcaheft ex numero menftruoriun expungi poteft.
$. V I.
QuU pt pracipitatio Chemica, & qua ejut caufa ?
4 T3 Efp. ad xmum: Pracipitatio Chemica perfefta eft inteftinUS XV Ie motus, quo corpora foiuta , quse invifibilia haerebant ia menftruo, addito aiio corpore cum coioris, & perfpicuitatis tur-batione ad fundum dejiciuntur, & in eo jam confpicua colli-guntur. Praecipitatio imperfefla eft, quando partes menftruo folutae addito novo corpore turbantur quidem in menftruo , ncMi tamen ad fnndum vafis defcendunt. Sic fi oleum aliq"<ja diffolvatur in fpiritu vini rettificatijfmo, ac deinde aflfundatur HH aqua pluvia pura; fpiritus prius limpidus potenter per aftuui1 aquam turbabitur, albumque colorem laftis inftar confticiei1' dum dabit. Similiter fi aquae ceteroquin limpidae , fed 0 multas heterogeneas partes impurae affundatur oleum tartanpe deliquium; turbatur, iaftefcit.	.,
58S Perfeftx autem praecipitationis exempla fint in fequentibus-Auro foluto in aqua regia fi oleum tartari per deliquium ftilletur, praecipitatur ad fundum. Si coralliis , aut etiam gento, cupro foiutis in aqua forti, vel acido alio menftru.0»3^ fundatur oleum vitrioii, illa hoc affufo praecipitantur. * erU|-fl, mirabilior eft praecipitatio, quae fequitur: fi unciae argenti
DrsSERTATlO Tertia.	363
lutae in fpiritu nitri duodecuplum aquae pluviae afFundatur , im-mittanturque huic mixturae lamelix cupreae , argentum prsci-pitatur ad fundum, & cuprum hac in aqua folvitur. Trans-fundatur haec aqua particulis cupri impraegnata in aliud vitrum, & immittantur illi ferreae iamellae, hae cupro incruftabuntur, tum praecipitabitur cuprum , & ferrum diifolvetur. Rurfus transfufae huic aquae in aliud vas infundatur oleum tartari per deliquium, decidet ferrum in fundum, & particolae falis nitri, quibus abundat fpiritus nitri, adhaerebunt particulis falis tartari in oleo tartari contentis, fietque ex his nitrum genuinum.
ij., ad a^u"11: Hanc fatis arcanam poffe effe fequentem : fcili-685' cet accedente novo corpore novus fit tumultus, nova folutio , & motus particularum menflrui ; haec dum peragitur, fit, ut ob novum exortum motum cufpides falis acidi particulis prius foluti corporis infixae diffringantur, & liberatae particulis falis acidi fua gravitate in fundum delabantur. Soluto enim uno corpore in aliqno menftruo particulse falis acidi adhuc alteri corpori difTolvendo pares funt, plurimae namque ex his integrae iemanenf, fed & illae, qua? accedente nova folutione ex par-ticulis jam foluri corporis diffringuntur, non omnem efficaciam ad folutionem faciendam amittunt. Irnperfefta pratcipitatio in-de potiffimum oritur, quod prascipitans infufum menftruo ma-gis congruat illius poris, atque ideo violente folutas ex illis particulas extrudat. Hac enim re fit,ut menflruum prius lim-pidum ob folutas aequabiliter particulas, per ejus poros diftri-butas praecipitante fubingrediente corpore turbetur, colorem-* s tnutet.
Obferva hic velim 1: corporis moleculas manere fufpen-687 fas in menftruo, quamvis fecundum fe fpedatae fint illo fpeci-nce graviores. Cujus ratio reddi poteft: quod moleculae folutae fumptse cum falibus folventibus fibi infixis evadant fpecifice le-v'ores menftruo , non fecus, ac lapillus infixus haftulae ligneae tum hac evadit aqua fpecifice levior, illique innatat. Mole-"■ulae fiquidem ob fales fibi infixos hifpidne delabi per men-Jfruum nequeunt, quin multo majus volumen menftrui, quam 'it ipfarum, furfum protrudant. 2. obfet^a: cur unum men-"tuum fpeciem unam corporum , non item alteram diffolvat: e- g. aqua fortis argeutum , non item aurum; aqua regia au-non vero argentum : ratio repetenda videtur a hgura, & mole particularum menftrui. Si etenim particulae menflrui veJ ita magnae fint, ut poros folvendi corporis fiibire nequeant, ve' ita parvae, ut per hos facile tranfeant, illud non dilfol-vent; fi vero eam proportionem ad ejus poros habeant, ut t0s aliqua fui parte fubingredi quidem poffint, at difficilis ipfis Per eos tranfitus accidat, illud cuneorum inftar difcerpent.
Zz a	VII.
354 Physic;e Generalis
§. VII.
Quiti fit fufiti, coBio , inflammatio, incineratio, calcinatio ?
6g8T3Efp. ad imum: Fufio eft: motus partium infenllbilium cor-IV poris fufilis cffeflus ab igne illud fubeunte , partium ejus nexum folvente, eas exagitante.corpus fufile prius folidumflui-dum reddente. Corpora fufiiia funt: metaiia, vitrum, lapides & cetera foflilia, fales fixi, fulphur, pix, &c.
Quaedam ex his citius, tardius alia funduntur ; ferrum in-ter metalla tardiflime. Nam aiia ex fufilibus prs aiiis mole. culis magis implexis, magisque cohaerentibus gaudent. 2.Fu-fio auri, argenti adjeflo borace ; fufio ftanni adjefto faie ara-moniaco juvatur. Pulvis itidem fuforius confe£lus ex tartaro, & nitro prius combuftis, & permixtis in probatione minera-rum adhiberi folitus fufionem minerae faciiiorem reddit. NaiB ut in folutionibus Chemicis, de quibus fupra , fic & hic cor-pora ifthaec igni cuneorum inftar ad corporum fufilium partej difcerpendas ferviunt.
6gp	ad alterum: CoBionem elfe motum inteftinumin partibus
corporis co£lioni fubje£ti effe£Ium ab igne , quo partes ejus crudiores fubiguntur, attenuantur, alterantur, non paucse pro-peliuntur, nec coqui ignorant quemadmodum nec ejus tres fpecies: alfationem videlicet, frixationem , & vulgo coftio-nem.
Fluidiora faepius recofla denfantur v nam evaporatione raul-tum fluidarum partium abit. 2. Jufcula faepius calefa£la falfio-ra evadunt; nam fal idem ob multarum fluidarum partium eva-porationem paucioribus permixtus manet. j. Coftione corpo-ra colorem mutant ob multarum particularum abfcelfum, te!C* turaeque immutationem. 4. Pinguedini inje£ia malfa farinacea, aut caro fono ingrato perftrepit. Cum enim illius calor fit a}' mius, humidas inje£ti corporis particulas nimium rarefacit, «J vapores violente agit , qui erumpentes in aerem , hunc fo"0 auribus injucundo crifpant. Si vafa coquinae fervienti»-* operculo tegantur, coftio citius peragitur. Ignis etenim Par* ticulae vas ingrelfae per operculum egreffu prohibentur, in je£ta corpora refle£tuntur. 6. Si ex tenui lamina alba duo ne-mifphaeria manubriis inftrufta, ( fig. ss ) non tamen Pf.otoJy ita parentur, ut unum alteri bene congruat, ne ex ilhs n" • dum effluere poflit, libra carnis fale afperfa adjedo butyro m-tra haec hemiiphaeria tantillo tempore, quo fub iistres P"X"re chartae comburuntur, perfefte coquitur , neque ullo alio ig" praeter hunc chartse opus habet. Nam in laminas has tenn facilc ignis fubingreditur, & intra has ob reflexiones
Dissertatmo Tertia. 24<)
tibus hemifphsriornm faftas retinetur. Inventum hoc Gallis debemus.
Inflammatio efl fpecies combudionis, in qua fluidum ignis elementaris particulas corporis combuftilis minutim difcerptas ita exagitat, ut fluidum quoddamad lenfum homogeneum cor-pori combuftili innatans, quod flammam dicimus, tamdiu con-ftituant, donec demum hoc per aerem, a quo furfum continuo protruditur, difpergatur. Inter particulas flammeum fluidum conftituentes locum praecipuum tenent fulphureae, feu oleolae; quse enim corpora fulphure carent, inflammari nequeunt , & quo magis illo gaudent, eo facilius , & flamma copiofiore in-flammari polfunt. Hinc pingvia omnia , quin & vegetabilia in-flammantur , modo haec numore nimio non turgeant.
Incineratio eft itidem Ipecies combuftionis , qua corpus ve-^91 getabile, vel animalis ita difcerpitur, & exagitatur, ut ceteris ejus principiis in flammam ablcedentibus foli cineres particulis terreis, & falis fixi conftantes refidui maneant. Didium eft : corpus vegetabile, vel animalis; nam foifilia combufta non ci-' nerem, fed calcem relinquunt; fulphurea vero , & fpirituofa, ut cera , pix, aicohol cineres dant nullos , eo, quod particulae terreae comparate ad alias, per quas conftituuntur ,fint paucae, atque eam ob rem in flammam & ipfae abfcedunt, ac per ae-rem fparguntur.
Quae ex vegetabilibus terra copioflore conftant, in defla-gratione plus cineris relinquunt. a. PIus quoque dant cineris vegetabilia lento, quam violento , & magno igne combufta. Nam hic pofterior multas terreas particulas in flammam ele-vat, ac per auras fpargit. j. Nifi in aere libero fiat corporis combuftio, in cinerem non abit. Nam ut illud in cineres ab-eat, necelfe eft, ut & ignis in illud aftio fit valida, & cetera cjus principia aufFerantur , dilpergantur praeter moleculas ter-reas, & fahnas; hoc vero fieri non poteft , fi in retorta , aut a'iter non in libero aere fiat combuftio corporis. Aer enim circum corpus combuftioni fubjeftum fe fe circumvolvens eft, 1ui particulas corporis ab igne difcerptas in flammam primum attollere, tum dilpergere confuevit. Unde quoties corpus non ln libero aere, fed in retorta , aut terra teftum comburitur, , non paucae humids, ac fulphureae particuls in eo remanent, atqoe eam ob rem non in cinerem, fed carbonem atrum, qui 'uum colorem fulphuris particulis debet, convertuntur. 4■ Ci. neres vegetabilium ad agrorum fertilitatem faciunt; nam mul-°s in fe fales continent humore pluviarum folvendos , terrae Permifcendos, novis plantarum incrementis fervituros.
Calcinatio eft motus inteftinus corporis folfilis, quo hoc 692 a'tione ignis difcerptum faepe multis humidis particulis fui$
Z z j	amif-
i5»a	Physic^; Generalis
amiflis, & igne;s in fe irretitis in calcem abit. Fieri potefl calcinatio ope radiorum foiarium per fpecula , aut vitra conve-xa coiieclorum, aut etiam non colle£lorum( ut cum vitriolum jeffatis tempore calcinatur) aut etiam per ignem vulgarem,ut cx diftis fupra de ignis gravitate conftat. Calx lapidis calca-rii recens, affijfa aqua, magno cum caiore effervefcit ob copiofos igniculos affufione aqux eitberatos.
VIII.
Ouid ft coagulatio, chryflallifatio , & vegetatio cherntc* ?
>3 OEfp. ad i™m: Coagulatio efl mottis molecularum fluidi , a l\ coagulativis ilii permiflis moleculis excitatus, quo partes ejus ad nexum aptiores inter fe devinciuntur , ac in matfam confiftentem abeunt , partibus ferofis minus ad cohsfionem aptis feparatis quidem, non tamen in vaporem abfcedentibus. Exemplum coaguiationis notum dat lac , cui fi acetum , aut alius acidus fuccus affiandatur, illico coagulatur. Tracaffatus Pifis Anatomioe Profeffor aquam fortem dflntam in jugularem, & cruralem canis venam infuderat , eaque canem fubito ene-cuit, fe&ione autem fafta fanguinem ejus in venis coagula-tum deprehendit. Sanguis ex animalis vena emilfus moxcoa-gulatur ob fales acidos, ut probabile efl, ex aere in illurn de» pofitos. Acida enim vi coagulativa prasdita lunt.
,4	ad alterum. Cryftal/ifatio eft motus inteflinus, quo files
" in aqua foluti, ubi hsec magna fiii parte evaporavit,in fundo ac Iateribus vafis in parvas cryftallos polygonas concrefcunt, diverfasque figuras referunt. Fa6ta nimirum evaporatione_» aquae, qus fales prius diffolverat, & per omnes fuos poros di-fperfos habuerat, hi denfari, & congregari occipiunt , donec in diverfas figuras , ubi fe ad cohaerendum apte contingunt) concrefcant. Diverfe fpeciei fales cryftallifatione in diverfas h-guras concrefcere amant.
5- R. ad ; tium : Vegetatio chemica efi corpufculorum minutil-fjmorum fluido permixtorum conformatio illa, qua arboris.aut alterius corporis fenfibilis non inelegantem oculis fpeciem or-ferunt. Ex his eft arbor fophica, qus etiam arbor Diana au-dit, eftque fpecies arbufti faiti ex particulis argenti pari , » mercurio in aqua forti diffoluto. Huic fimilis eft arbor Mirt», & eft fpecies arbufculae pluribus ramufculis inftruft» orta ex diffolutione limatnrs ferri per fpiritum nitri, affufo oleo tar-tari. Item botrus: eftque vegetatio botrum communem rere-rens produfta ex fale ammoniaco in vino Burgundico dilfolut0' vel alio fimili, aut etiam aqua communi.	^
Dissertatmo Tertia. 24<)
Arboris Philofophicae conficiendae modos plures tradit_» P. Kircherus, qui in Phyfica curiofa P. Cafparis Schotti ap-pendce ad lib. 12. de mrabilibus mifcel/aneis videri poffunt. Poteft autem pro hac paranda haec ratio fervire : drachmae 4 argenti, & 2 mercurii in aquae fortis unciis 4 folvantur-, dein affufo fesqui-altero (extario aquoe communis omnia probe com-mifceantur, ac in vitro claulo aiferventur. Ubi ufus pofcit , fundatur in vitream parvam phialam ( fig. 8<5) uncia circiter folutionis paratae, addito illi amalgamate argenti , & mercurii foluti, feu non fbluti, & finatur phiala quieta aliquot minutis, arbuftique argenteo colore rutilantis Ipecies non multo poft tempore crefcere confpicietur.
Altera hanc arborem producendi methodus haec Kircheria-na effe poteft: Accipe argenti puri, feu cupellati drachmam dimi-iiam, & fofoe in aqua fortis drachma. una. Accipe iterum argenti vivi drachmas duas, & folve in aqu<e fortis dracbma una. Has iuas materias commifce , immitte intra vas yitreum, atque ajfun-ie aquce communis libram unam, obtura. Videbis arborem quo-tiiie ad eculum , & notabiliter crefcere tam in trunco , quam in rrnis. Tradit P. Kircherus modum vegetationis chemicae prae-ter alias ejus quoque, quae in phiala integram quandam regio-nem reproelentet.	•
Praetermittenda hic non videtur facilis illa chemicae vege-tationis efficiendae methodus, quam Hambergerus fic propo-nit: Si folutio faturata argenti in fpiritu nitri exigua tantum aquce Hluatur copia , huic parum diluta folutioni immittantur tenues Ume/ia cuprea, tempore 24 borarum, quo folutio quieta flet , fit Vcgetatio chemiea modo arboretum, modo pratum , modo agrum ari. flis repletwn pro diverfo faturationis gradu elegmtiffime reprafen-tms, 1)
Ut caufa vegetationis chemicx animadvertatur, illa cry-6'97 «allifationis inftar (cujus quaedam fpecies eft ) fpeftanda, in animumque revocandum eft: quod foluta menftruis corpora Pei" hsec oequabiliter dividantur, & quia fluida continuo in mo-tu funt, per menftruum continuo circumferantur. 2. quod di-verforum corporum folutorum moleculae diverfam , atque inde aQ cohaefionem , & mutuum immediatum contaftum aptam fi-pram habeant. j. demum: quod aliae ex his moleculis aliis 'pecifice fint graviores. Hinc enim proficifci videtur , quod errantes per menftruum moleculae diverforum corporum folvk. torum in arbufta , aliaque id genus mentientes figuras con-crefcant. Verum his ultra j«m immorari non licet.
») Elcns. PhyC cap, f. 5,2+8.
DIS-
i5»a	Physic^; Generalis
DISSERTATIO QUARTA.
De qualitatibus corporum.
Uid nomine qualitatum corporis veniat , qua illarum fint Ipecies, polfeque ilias a nobis fpe-ftari, vel ut funt in mente percipiente, vel ut in fenforio externo per eas immutato , aut ut funt in corporibus , Metaphyficae n. 276 , & feq. expofitum eft. De his, ut in mente, aut lenforio externo funt, non eft, quod praeter ibidem di&a ad-feramus; at. fupereft, ut illas , quatenus in corporibus ipfis, quorum fiint qualitates, repgriuntur , & quasdam quatenis funt in medio, per quod fenforia noftra immutant , pertra£le-mus. In pertra&atione porro harum eo ordine progrediemur, quem fuggerit diviiio, quae tllas juxta quinque fenfus difpefcit; primumque dilferemus de qualitatibus ad ienium taftus perti-nentibus; poft de iis , quae lenfum guftus , & olfaftos atti-nent; tum de fpe&antibus ad auditum ; demum de Ipedanti-bus ad vifum.
S E C T I O P R I M A.
De qualitatibus pertinentibus ad fienfum tailuS, §. I.
Itt qttonam fit pofitus calor corporum ?
#98 T3 ^P*	Calor cor, orum , ut is inobjeffa>
IV corporibus ipfis calidis eft, pofitus eft in motn celen > -i-V partem in omnem vibratorio, ac expanfivo partium exi-lifiimarum, ac feorfim infenfibilium corporis calidi, Proo.t-Dum in corpore vehementer increfcit caior , certum efi cjlb partes feorfim infenfibiles moveri motu celeri vibratorio , ex-panfivo. Nam fi corpus fufile vehementer calens fit > runiJ1' tur; fi fit vegetabile, difterpitur; fi fit fluidum, fenfibns ipl'5 teftibus etiam fecundum fuas partes majores exagitatur; qua exagitationem tunc imprimis obfervamus.quum fiuido pulvet1 opacos permilcemus. Dum ex adyerfo calor in corpore mi-nuitur, hicquoque motus in eo imminuitur; igitur fi per "ar> motum omnia caloris phinomena refle explicari poffont, c' lor ab hoc motu diftinguendus non eft; poflunt autem, mo
Dissertatio Quarta. 3<?p
ad illud attendatur, quod is a fluido'igneo corpus exagitante velut fua caufa proficifcatur \ neque ilia , quae caioris caufe competunt, calori independenter a fua caufa, at cum illa at-tribuantur. Potefl etenim perfacile explicari corporum rarefa-ftio, fufio , exficcatio, &c, ut liquet ex di,£lis de igne ; ergo.
Prob. 2do- Non exiftente motu hujiKmodi in corpore , non exiftit in eo calor , ut conftat ex coroil. j. num 96; exiftente motu hujusmodi in corpore, exiftit in eo calor ; eo crefcente crefcit, decrefcente decrefcit, quamvis cetera abelfe , vel ad-etfe ponantur; igitur in hoc motu re£te calor corporum pofitus e(fe dicetur. Qtio enim praecife pofito ponitur , & ablato auf-fertur qualitas corporis, in eo re£te ipfa pofita exiftimabitur.
Confir. i. Notum eft ex di£tis de igne tritu mutuo cor-^99 pora calefieri; nemo ignorat iila calefieri ab igne vulgari pro-xime ipfis admoto, aut a vibrationibus radiorum folarium , five hi per vitra uftoria, aut fpecula colligantur, five non col-ligantur; fed hic tritus mutuus, ignis admotus, aut radii fb-lares motu fuo, in quo illorum tota a£lio pofita eft, in corpo-tepraeter motum, de quo agimus, efftcere nihil pol7iint; ergo.
Confir. 2. In eo conftituendus eft calor corporis, quod il-lam immutationem in noftris fenforiis efficere poteft , ad quam mens noftra habet afl"e£\ionem blandam , fi calor moderatus ; permoleftam, fi nimius fit; fed motus celer vibratorius , & «xpanfivus corporis hanc immutationem in fenforiis noftris ef-ficere poteft. Si etenim corpus motum hunc habens fenforia noftra externa contingat.neceffarium eft : ut haec ab eo conci-tentur ad fimilem motum illi, quem ipfumhabet; atque adeo neceffarium eft, ut concitentur ad motum menti ob unionem cum corpore gratum , fi ejus aftionem unitivam juvet ; aut moleftum , fi hanc impediat.
Cum autem calor corporis in motu celeri &c fitus fit , quo hic motus in corpore major eft , illud magis calet; quo mi-"or, calet minns. Neque dicatur: ex affertis de igne etiam &lacieni effe calidam , quamvis particulae ipfam componentes celerem motum vibratorium non habeant. Nam dico illas ^uoque motu celeri moveri, cum ex affertis itidem de velo-citate motus, nullus detur motus omnis celeritatis expers.
Dices : poteft dari motus celer, vibratorius, & expanfivus 7°° torporis absque ejus calore, immo cum majore ejus frigore, quam in eo fuerit, priusquam illud hoc motu moveretur , ut ^ocent effervefcentiae fiigidae fupra relatae; igitur in motu hoc calor corporis non re£te reponitur. Vetum fy. ad iftud , nos J}°n in motu celeri vibratorio expanfivo partium majorum , ac £nfibilium calorem repofuiffe , at in motu partium infenfibi-illo, quo ipfae ab elementari igne corpora ■ fubeunte ex-wt.phtfugow. p.i.	Aaa	agi-
37°	PhysiCjE Geweralis
agitantur. In effervefcentiis frigidis non harum , fed priorum motus exoritur ; quin interdum partium infenfibilium motus minuitur ob accefT-m (alium quare tempore harum efferve-(centiarum calorem non crefcere, aut etiam imminui mirum non eft. Quanquam nec hae effervefcentis funt absque omni calore; cum lumme frigidae non fint. Num. 96. oblervatum eft etiam tempore frigidarum effervefcentiarum thermometri fpiritum afcendere, fi hoc fuper mixturam effervefcentem fer-vetur, quamvis defcendat , fi illi immergatur. Cujus ratio eft: quod vapor egrediens motum vibratorium ex effervefcen-tia obtineat.
[ Refertur in diario Eruditorum ad annum 1577 quendam Chymiftam Anglum Richarfon nomine ferrum candens diu in manu, carbonem vivum in lingua, etfi continuo folle anima-retur , fine noxa tenuilfe , poftquam manum , & linguam tin-xiffet mixtura ex fpiritu fulphuris , fale ammoniaco , elfentia rosmarini, & fucco caepae confe£ta. Item dicitur: polfe inno-xie ab aliquo iavari manus cera Hifpanica, aut etiam plumbo liquefa&o, modo ilias prius fucco caepae laverit. Si nrec ita fe habent, dicendum eft tnde iftud fieri, quod per mixturam illam, & fuccum caepae ita.pori manus , aut linquae his im» butae repleantur; ut ignicuii, vel etiam partes infenfibiles car-bonis ardentis, plumbi &c inlinquam, & manus non pe"5" trent; at potius continuo refiiiant, aut lubricent.
^ §. I L
In quonam frigus, ut efl in objeclo, jit pofitum ?
DUplex potifiimum de frigore fententia obtinet: una eo-rum, qui illud cum Epicureis in frigorificis quibusdam exiliflimis, ac maxime nitrofis particulis reponunt; altera iljo-rum, qui illud ex antiquis cum Anaximene, & ex Recentio« ribus cum Cartefio in particularum corporis quiete aut abfolu-ta, aut refpe£tiva conftituunt. Hoc praemiifo
fy. ad quaefitum : Frigus, ut in obje£to eft , non in videtur fitum , quam quiete refpe£tiva partium infenfibilium corporum frigidorum. Dixi »«■ quiete refpeBiva , five minore motu iilo, qui comparate ad fenfum noftrum calorem etncit. Nam fiepius di£ta docent> nullius corporis particulas elfe 1,1 quiete abloluta. Prob. Frigus eft qualitas corporis calori opp°* fita; igitur ut calor corporis pofitus elt in motu celeri, vibra-torio, ac expanfivo ejus partium, ita frigus dicendum elt el ^ fitum in quiete partium ejus refpe£tiva, fi per hanc & 'nlInrUj tatio illa in noftris fenforiis fieri pollit, ad quam mens n01
Dissertatio Quarta. 3<?p
perceptlonem frigoris habet, & phaenomena cetera frigoris ex-plicari poffint; atqui hoc inferius offendetur; ergo.
Confir. Obfervamus in fluidis bullientibus ab igne remotis ita decrefcere calorem, ut imminuitur in iilis motus, cumque hic in illis adeo imminuitur, ut partes iilorum infenfibiles in nnum corpus confiflens , glaciem videiicet abeant , e(fe iila admodum frigida. Sed in his ab igne remotis, ficque frigefa-flis prseter hanc imminutionem motus , feu quietem refpefri-vam nihil videtur intervenire ; in hac igitur quiete frigus, & nullo alio probabiiius efl fitum.
Prob. affertio 2io> Dato , quod frigus in quiete refpe&iva tq^ partium infenfibilium corporis frigidi confitlat, illius phsno- ' mena praecipua refle exponi poffunt. Nam i. facile exponi-tur, quomodo ex contaftu frigidorum in nobis fenfatio frigoris exiftat. Quando etenim haec contingimus , conta£lu fuo no-flris in fenTibus motum , qui in horum moleculis eff, impe-diunt, (" n. 112 ) quo ipfo ethciunt, ut ex eorum conta£lu ficut immutatio in fenforio calori contraria exiftit, ita & affeflio in mente calori contraria fiat; Et certe fi fenfatio frigoris non ex data caufa, verum a particuiis frigorificis fenforia noftra fub-ingredientibus in nobis procederet, ratio non effet : cur manu noftra aeri frigido expofita non majus , vel adminus aequaie_» fiigus perciperemus illi, quod percipimus , dum manu con-tingimus ferrum eidem aeri expofitum. In aere etenim , ut-pote corpore rariore, cui corpufcula frigorifica juxta fuos pa-tronos innatant, piura , vel adminus non pauciora forent-», fluam in ferro eidem expofito. 2. Facile exponitur corporum 'n frigore condenfatio. Nam ceflante , aut potius imminuto motu vibratorio ignis elementaris in corpore, per quem illud eaiidum, quapropter & expanfum effeflum'fiierat, vis cohaefio-nem in corporibus etficiens ilia magis conftringit , ac proindc denfiora reddit. Ad hunc modum exponi poffunt & aiia.
Obj. Si frigus corporum fitum effet in quiete refpeftiva 704 Partium infenfibiiium corporis frigidi, confequeretur giaciem, "iimo & adamantem debere efle fiigidiorem quavis aqua adhuc ™ida , etiam arte refrigerata. Nam giaciei , aut adamantis Panes infenfibiies funt in majore quiete refpe£tiva , quam aquae jlaida» arte refrigeratae; atqui hoc manifefte falfum eft. Aqua ''luidem communis mercurio obtinente gradus 52 in Fahren-"eitiano conglaciatur; quamobrem giacies habet frigus, quo mercurius ad hunc, aut circiter trigelimum gradum defcendit; Cllm tamen aqua arte refrigerata tam intenfi frigoris effe queat, Ut mercurius in laudato thermometro muitis gradibus fiat de-miflior, aqua arte refrigerata adhuc fluida perfiftente.
A a a 2
372	Physic^ Generalis	^
R-. Neg. maj. una cum fua caufali. Nihil enim vetat dice-re, aquae arte refrigeratse partes infenfibiles in minore motu vibratorio pofitas efte , quam glaciei. Videbitur enim ex ad-ferendis inferius glaciei partes infenfibiles in motu conftami pofitas effe. Cur igitur aqua arte reftigerata in glaciem non abit? R:. Inde hoc accidere: quod particute aquae arte refrige. ratae ob interpofitas falium particulas ita fe contingere ne-queant; ut corpus fblidum , glaciem videlicct efficianc. Ne-que iflud fine ratione afferitur. Nam aqua dulcis falibus libe-ra, ut primum frigore ad 32° Fahrenheitiani pervenit, con. gelatur; non congelatur, fi fitfalibus permixta; & dum magis intenfo frigore in glaciem concrefcere incipit, particulas falisad fundum vafis fucceffive excernit. Curvero has excerneret, nifi quia fales illius particularum contaftum ad glaciem requifitum prsoediunt.
70J Frigus intenfum artificiale (cujus hic mentio incidit ) pa-rari poteft per falem communem , falem ammoniacum , fpiri-tum nitri, fpiritum falis, vel etiam fpiritum vini glaciei raft, aut nivi infufum. Horum auxilio intenfum dico frigus parari poteft. Nam majus, quam a natura unquam produ£tum no-verimus ; tantum fiquidem, ut in Fahrenheitiano mercurius infra ©° etiam ad 40° defcendat. Ratio autem frigus artifi-ciale parandi haec effe poteft: fi nec glacies, nec nix inprom-ptu fit , certae portioni aquae ,-o° circiter calidae affundatur ' lubtriplum falis ammoniaci pariter fo° circiter calidi e. g. n unciis aqus 4 unciae faiis ammoniaci , permixtoque hoc file cum aqua, hsc evadet 28° Fahrenheitiani frigidior; quam-obrem tam frigida, ut aqua communis in phiala iili impofita, per eam in glaciem cogi poffit. Si nix, aut glacies m prom-,ptu fit, atque artificiale frigus intenfum fit parandum, in his refrigeretur vitro inclufus fpiritus nitri, aut falis, tumque fpi-ritus glaciei rafae infiindatur, increfcet illico frigus in hac glacie; tum alter fpiritus paratus in phiala rurfus rcfrigeretur in hac glacie jam frigidiore , donec in ea frigus adhuc auge-tur, ac ubi hoc augeri definit, effundatur ex hac glacie fpirit»5 nitri, & aqua glaciei cx fpiritus permixtione foluta , infnnda-tur illi fpiritus refrigeratus hoc rurfus iteretur , tantumquf frigus in glacie obtinebitur, quo nec ars majus parare potuit, defcendetque in hoc mercurius 400 infra o° in Fahrenheitia-no. . In hoc frigore ipfe fpiritus nitri conglaciabitur , qoem-admodum Fahrenheitius eft expertus. D. Gmelinus notavit mercurium in Fahrenheitiano defcendiffc inSiberiainfrao0 g"' dibus 120 & non nihil amplius.
Particulae falium frigus aquae augent , quatenus ejus poroJ fubingreffae ignis elementaris copiam fuo ingreifu minuunt-»» motuique partium infenfibilium aquae officiunt.	°b]'
Dissertatio Qjjarta. 3*
Obj. zdo. Frigus eft aflivum ; nam membra animalium cx-cruciat, tumida reddit, ftirpes adurit igitur in mera quiete relpeftiva fitum noti eft.
Difl. ant. Frigus eft aftivum reapfe , neg. ant. occafio-naliter, quatenus ejus occafione ab aliis caufis diverfi effefiu» efficiuntur conc. ant. & neg. conf. Unde ad ea , quae pro decla-randa caufali addufta funt, dico : membra animalium frigore excruciari, quatenus in extimis eorum partibus , cumprimis illis, quae undique aere frigido aut aqua frigida ambiuntur, ut nafo, auribus, digitis motus partium inlenfibilium fiftitur.quae immutatio fafta in his membris animae molefta eft. Dein-de, & praecipue: quatenus dum hae partes infenfibiles a mo-tu fiftuntur, ignis elementaris vibratorium fiium motum conti-nuans magna parte fe ad interiora recipit , partesque vicinas illis, in quibus motus fiftitur , potentius exagitat. Unde in membris nimium frigentibus quandam uftionem fentimus.
Tumor in membris nimio rrigore correptis , qui in illis eft, 70* dum calori redduntur, videtur adlcribendus turbatae circulatio-ni humorum per conftri£lionem nimiam, & aliquam convul-fionem canalium , per quos illi meare confueverunt. Expe-rientia habetur, quod fi membra nimio frigore correpta calori majori refocillationis caufa admoveantur, illa ex eo adhuc pe-jushabeant, in tumorem, pus, & faniem abeanf, ex adver-fo: fi aqua temperate frigida perfundantur, aut in tepido loco nive circumdentur, absque detrimento convalefcant. Nam in priore cafu fubito copiofus afBuxus fit fanguinis, & humorum iu haec membra ex alii^ qui affluxus fibrarum ordinem inver-tit, & texturam difrumpit, efficitque, ut extra vafa folita hu-moris effiifio fiat. Ex adverfo : fi aqua temperate frigida_» membra congelata perfundantur, aut nive in loco temperato smbiantur , fenfim in motum vibratorium partes infenlibiles toncitantur, & fanguinis, ac humoris prior circulatio paulatim iis redditur. Ex his patet etiam ratio : cur poma, aliique fru-^us congelati aquae frigidae, aut nivi loco in tepido impofid n°n multo inferiores fapore , & bonitate reddantur aliis non c°ngelatis; quamvis fi fubito calefiant, non parum corrumpan-tur.
Stirpium aduftio dici poteft inde contingere : quod cclfan» 7°8 (e motu vibratorio in ftirpium tenerioribus partibus, igneque e'ementari partim in aerem , partim in interiora earum dila. j?ente , partes hae adeo valide ab aere extemo , & vi cohae-honem efficiente conftringantur, ut tubuli , per quos humor mcat in ramufculos. & folia ftirpium , non fecus , ac fan-Su's per venas animalinm, comminuantur, diffnngantur. Cum e«im tempore pruinae, dum hae aduftiones accidunt, & aquei
Aaa i	hu-
374 Physic^e Generalis
humores in iis congelantur , & aer vel nimis denfatur, vel etiam colle&us per conftriftionem partium plantae extimarum ex illis diffraftis erumpit, materia per paftes ftirpium multum inaequaliter difiribuitur : ob quam inaequalem diftributionem neceflario confequi debere videtur vaforum in ftirpibas dif-fraftio, quae tamen non apparet tantopere ob congelationem, donec frigus perdurat. Verum dum aere incaleicente fuccinu-tritii e radice in ramos protrudi incipiunt , neque per canales lblitos ob vulnera a ftirpibtis accepta meare poflunt, Haccefcunt, & concofta apparent omnia. Hae caufae, (imiiesque effeftibus his atque hujus generis, non vero frigus ipfum , aut qux-cumque particulae faiinae aftignandae videntur. Cum & par-ticulae quaevis falinae de fe inertes fint , caieantque in caiore, & frigidae fint in frigore.
Obj. Nifi frigus dicatur efle pofitum in particulis fri-gorificis , ratio reddi nequit, cur non folum ad polos , ut in Norvegia, Lapponia, acerbum detur frigus, verum etiam in locis aequatori vicinioribus eadem in iatitudine fitis, tanta di-verfitas frigoris exiftat. Sic in Ukrania Poloniae Provincia_i hyeme eft frigus perintenfum, in Normannia Galliae Provin-cia fatis mite; Pechini metropoli imperii Chinenfis tantum, ut fluvius illius magnus circa menfem Novembrcm uno peue die congeletur, & glacies ejus perduret menfibus circiter 4; Romae, quamvis ea ejusdem prope iatitudinis fit, admodurn exi* gua , noftro veri aequiponderanda eft hyems. Tournefort quo-que de Armenia , & Perfia feptentrionali ( quamvis haec loca ab aequatore non ultra 420 diftenO refert : quod mcnfe Ju-nio, Juiio tantum frigus in iis nofte fit expertus , ut eo aquse fuerint conglaciatae; ergo.
Confir. Si follis tubo nix, aut glacies arte fupra relata re« frigerata circumponatur, aerem, qui folle du£io ex eo egredi-tur, refrigerat; thermometri enim liquor exeunti aeri appofi-tus defcendit; fed non aliter hunc refrigerare poteft , quatn per particulas frigorificas per tubum in ipfum penetrantes; ergo.
Difi. ant. Nifi dicatur frigus fua in caufa pofitum w quibusdam cafibus in particulis frigorificis &c conc. ant. nm dicatur frigus fecundum fe pofitum in his particulis neg. cotif. Cum conftet ex di£lis a particulis falinis pofle effici rri-gus, non negamus illud in quibusdam cafibus , immo non ra-ro fiia in caufa pofitum effe in particulis ejusmodi fi-igorificis. Si etenim multre particulae falinae aerem al cubi occupent, nc-que folis radii ibidem potenti a£\ione agant, abfit etiam ig"is vulgaris, particulae hae falinae in aere motum vibratorium llia gravitate fiftere poterunt: aerhic,quia ambit undique corpor^.
Dissertatio Qjjarta. 375*
ob ejus conta&um aliorum quoque corporum partes infenfibiles 3 motu retardabuntur, ac proinde refrigerabuntur. Hinc ratio peti poteft: cut in Ukrania, & Pcchini, aiiisque Chins locis tantum fit frigus; maxime cum ex teftimonio P. Verbied S.J. Miffionarii magna ibi fit copia faiis nitri: idem Tournefort af-firmat de Armenia, alii de aliis. Non tamen adfcribendum eft frigus his quoque in locis folis particulis falinis , verum etiam abfenti.-e folarium radiorum. Nam in parte Affricae fi-num Perficum rcfpiciente, quamvis tantum fit exhalationum falinarum a mari in aere, ut ex iis depofitis tellus ad j , 4ve pollices fale contegatur; tantus attamen eft illic diurno tem-pore aeftus, ut die ne iter quidem homines ibidem facere pofi. fint, ut teftantur literae Miffionariorum S. J. Pariter in Ar-menia, & Perfia tefte Tournefort die ingens eft aeftus.
Ad Confir. neg. min. Non enim eft necelfe, ut per tubum hx particulae tranfeant; fed fatis eft, fi partibus infenfibilibus tubi quietem refpe£tivam magnam inducant. Cum etenim ob fuam raritatem aer fecillime fit refrigerabilis , ipfo per tubum tranfitu refrigerari poteft.
§. III.
An congelatio fiuiiloium a fola quiete refpeP.iva partium infenfibiliumy vel ingrejfu fubtilium quorumdam falium habeatur.
DEfponf. primum videtur afferendum. Prob. Metalla, pix,7H iv cera, aliaque hujusmodi per ignem in fluorem reda£la malfam confiftentem facere polfunt dependenter a vi cohaefio-nem efficiente, modo ignis elementaris copiofus , qui ipfa in fluorem redegerat, exiis excedat, motusque ejus vehemens , vibratorius in ipfis definat; igitur & aqua , ceteraque fluida, qus fua in fluiditate per ignis elementaris motum vibratorium fervantur, in malfam confiftentem abire queunt, modo ignii elementaris, ejusque motus vibratorius in ipfis multum im-Dinuatur.
Confir. Experientia conftat: fyrupum violarum five purum, llve aqua dilutum colorem caeruleum in rubrum commutare, fi modicum particularum falis nitri fibi intermixtum habeat. j-^m hanc coloris permutationem facit, fi vel vuro , quod Piritum nitri prius continebat, infundatur, Igitur , fi conge-atio fluidorum fieret per ingreffum in ea particularum falina-J?"1, & in primis falis nitri , fyrupus hic congelatus colorem 'uum in rubrum mutare deberet, maxime dum frigore artifi-c;ali fafto
per infufionem fpjritus nitri intra nivem , aut gla-Ciet11 rafam congelatur; fed hoc eft contra experientiam. Nam
is
3s>6 Physic^s Generalis
is hoc modo congelatus & in glacie, & poft refolutionem gla. ciei fuum caeruleum colorem iervat.
Neque dicatur: adrnodum paucas e(Te nitri particulas, qus frigus, & congelationem hujus fpiritus perficiunf, aut non eC fe has particulas falis nitri communis , verum alterius cujus-dam fpeciei. Nam paucae admodum quomodo tantum frigus, & glaciem efficient? Deinde: etiam paucae ad mutationem co. loris fufficiunt, ut modo ex diflis conftat. Alterum prorfus dici nequit. Nam fi aliae forent falis particulae , qnce fuo in iyrupum ingreffu glaciem efficerent, aliae quoque forent, quse fyrupum refrigerarent; quapropter nec opus foret fpiritus nitri infuuone ad nivem, aut glaciem, ut fyrupus conglacietur. I Confir. Experientia docet fales permixtos fluidis po-tius obelfe congelationi. Aqua etenim falfa ex di£iis de folu-tione tardius congelatur, quam non falfa, & fa£la congelatio-ne aquae falfe, quamvis fal pro priori perfe£te folutus in ea fuerit, is ab ea excernitur, & in fundo deponitur. Deinde glacies addito fale liquefit. j. Si aquae infundatur tantumfpi-ritus nitri, ut fextam ejus partem efficiat , illa non amplius congelatur etiam rigido in frigore : fed haec manifefte often-dunt, fales congelationi obelfe; ergo. Demum fi a particulis nitri fubingredientis habetur corigelatio aquae, infufo illi co-piofo nitro deberet congelari, & non folum refrigerari; fed noc eft contra experientiam; ergo.
Obj. imo: In glacie bullae aereae in dies augentur, atque interdum glacies cum crepitu finditur , eontinuo evaporat-» , non minus fere, quam aqua fluida. Perault fiquidem exper-tus eft 4 aquae libras congelatas rigido ftigori expcfitas intra is dies prope quarcam fui partem evaporatione amifilfe. Qliam ob rationem flumina quoque, ac loca paluftria congelata velut fumare ftle cumprimis fplendente confpicimus. Igitur partes infenfibiles glaciei non funt in quiete ; fed fi fic aquae con»-ftentia in glacie non a quiete partium infenfibilium , fed potius a falibus quibusdam particulas aqueas configentibus habetur.
ad objeftionem Aifl. cotif. Non funt in quiete abftlota conc. conf. relpefHva, id eft: in multo minore motu , qiiatn fuerint ante congelationem, ntg. conf. ac etiam fubfum. N" particulae ferri funt in quiete abftluta , ut notum eft ex dict") quo tamen non obftante corpus firmilfimum efficiunt.
Obj. 2^°: Quod fluida conglaciat, illa fimul vi tanta ex-pandit, ut vala robuftifiima quoque ft continentia
diffringant.
Hugenius quippe , cum acerrima hyems faevirec , tubi ftfrel ftlopetarii in duas partes ftfii partem utramque aqua implev^ finibusque fortitfime uno ferruminatione , altero cochlea. piumbo conclofis, nofte ad feneftram expofuit primum u1131
Dissertatio Qjjarta. 377*
hujus tubi partem , quoe circa horam leptimam matutinam magno cum ftrepitu disrupta ea in parte eit , in qua debilior crat, rimamque 4. pol. Iongam egit, per quam glacies variis bullulis in lui medio diftinfla erupit. Idem expertus fubinde cnm altera parte tubi. Tentatum eft hoc experimentijm a pluribus aliis, inter hos in Regia Academia Parifienfi a D.Bout, qui cum fimiliter impleviffet tubum, cujus craflities erat i.di-giti, poft horas 12 duobus locis vi frigoris illum fciflum e!fe deprehendit. Boylius quoqtie obfervavit ab aqua per congela-tionem expanfa 74. lib. ponderis fibi impofiti levata fuiffe. Sed quod tanta vi fluida in glaciem redafla expandit , quies relpeaiva partium infenfibilium elfenequit; igitur iftud erunt particulae falium fluida fubingreffae , atque cum illis efferve-lcentes.
Difl. maj. illa fimul expandit occaflonaliter conc. maj. aflione phyfica fibi propria, neg. maj. & fimiliter difl. min. conf. Priusquam autem caufa expanfionis glaciei, ac vaforum difra-ptionis indicetur, ex obfervationibus folertium Phyficorum hic quaedam de ordine , & progreifu congelationis animadver-tenda.
1»»: Si aqua, aut alterum fluidum fenfim increfcente fri-gore gelari incipiat, fuperficies ejus circa circumferentiam vafis oibiculariter conglaciari incipit , ab hac medium verfus cmit-tuntur quaedam (ubtiliflima filamenta, ut plurimum fub angulo acuto 60° lateribus vafis adhaerentia. Poft haec oriuntur alia , quae inordinate, & quaquaverfum ad imum delcendunt. Sen-fitn latitudinem quandam haec filamenta obtinent, funtque ab una parte crafliora, ab altera fubtiliora, & acutiora inftar cul-trorum, e quorum dorlo alia quoque fubtiliflima fila exeunt plurima numero , inftar plunwe, vel foliorum palmae, qune cum 'lla prima textura confufae , & fine ullo ordine contexuntur, donec fucceflive ab omni parte crefcat opus, & cum tota aquae congelatione haec admirabilis teia abfolvatur. Ita fere Floren-l|ni. >) Si latera vaforum unfta fint oleo, aut febo , filamenta Prima in medio aquae natarc conlpiciuntur. Quod fi vero fiibi-
in aqua augeatur frigus, fatis magna aquae volumina inftar Jamellarum illico conliftere incipiunt ; quemadmodum videre «cet apud Mairanum in egregia ejus dilfertatione , quam de ^cie fcripfit.
2do: Academici Florentini congelationis phaenomena in ar-jjncialibus congelationibus experturi, impleveraut aqua, & aliis ''quoribus vitriam Ijjhaericum ( Fig. 87 ) in tubulum duorum cubitorum adnexum definens, per gradus 400 divifum. Com-Wh.Phrfc*Gener.P.I.	Bbb	iple-
a ) Mufcli, Comment, Exper. natur, Acad, dcl. Ciment, P. I.
378 Physic^e Generalis
pleveraat autem illud ad 1S0 gradum , in eoque demerr0 in glaciem rafam arte refrigeraram fequentia notarunt: rtprimam immiifum eft vitrum elaciei, ob conftrittionem vitri a glacie, juxta difta de igne , fluidum in tubulo aliquantifper fubfiliit; deincje paulatim defcendebat, donec longiore tempufculo con-quielceret immotum-, poft: rurfum modico tempore alcendebat motu tardiffimo , eoque , quantum notari potuit , aequabili; ac demum in i£tu oculi celeritate inexplicabili per multos gra-dus momentanee procurrit , (tatimque hoc motu commutato celeriter quidem , at celeritate priore multo minore furfum_» afcendit. Obfervatum veroeft, eo ip(o momento totum. flui-dum fua pelluciditate amilfa fuilfe conglaciatum , quo fic aqua velocitate defcripta (urfum profiliit. Deinde tot» tempore, qut hac fiebant, videbantur afcendere corpufcula aerea , vel alia, ut in« quiutit, fubtilioris materia, nuttc in majori , nuttc in minori copia; qua feparatio non incepit, tiifi pofiquam aqua multum refrigerm-t fuit: quafi frigus baberet facultatetn fecernendi totatn materiam, U-que ex aqua expellendi. a) His pofitis 718 Fortaffe non errabimus, fi expanfionem glaciei , vaforum-que diffra£tionem attribuerimus primum quidem aeri , qui ^ extremis vaforum , in quibus fit congelatio, verfus medium eo-rum protruditur, atque a fluido concrefcente excernitur non fecus, ac fal prius in aqua folutus, aut vinum aquae permix-tum, ex qua mixtura glacies quaedam cribrum referens nalci confuevit; deinde ipfi fubitae partium integrantium minorum glaciei prius aliquantum fa£tarum, in unam malfam continuam per vim cohaefionem etficientem difpofitioni ,& coa£tioni. Cuffl enim hae partes aptiores fint ad cohaerendum uno fitu , quam alio , ut docet obfervatio, qua confpicitur aqua gelari incipisj}8 fe componere in filamina ad angulos circiter 60ad hnnc li-tum a vi cohaefionem eificiente difponi, atque adigi nequeunt absque illarum majore commotione, & quadam dilatatione, qualis a Reaumurio obfervata elt etiam in ferro , dum hoc a tluiditate ad confiftentiam tranfit. Aer praeterea , cum iP10 momento congelationis copiofiifimus verfus medium compel'a' tur, ibique majoribus in moleculis colligatur , collettus W eiafticitate ad glaciei expanfionem , & fui ex anguitiis eruptio-nem aget, ibique adjutus a partium integrantium glac'ei "J unam malfam eiticiendam compofitione , viam fibi ad exltu aperiet, ubi minime illi rsfiftitur. Hinc congeiatio fi valis incipiat, vafis diffractio non accidit, ut Bo/lii b') menta, aque ctiam Floreatinorum in fphsra vitrea Pr3e l? colli relata docent. Cuin eaim extrema totius aqu$ con^ ftentia fit fubitanea, & in parte fuperiore minima, aut n?
a) Ilnd. b) Hift, Frigorls,
Dissertatio Qjjarta. 379*
fit tali cafn refiflentia •, tum aeris , tnm partium integrantium giaciei motus verfus fummum fit; atque eam ob rem vas ma-net integrum. Quod fi vefo a fummo vafis , aut undique aequabiliter congelatio incipiat, ibi fit hujus diffraftio, ubi mi-nima efl refiflentia ; procurrensque aqua per fifTuram vafis hu-jus fiffuras implet. Facit ad diffraftionem vafis etiam , hujus per frigus fafta contraftio. Ex his apparct: cur in frigore in-tenfo quandoque etiam arbores findantur.
Dices: fi diffraftio vafis in congelationehaberetur ab aere,7l9 hic in disruptione vafis , aut glaciei deberet magno flatu erum-pere, ficut e fclopo pneumatico. 2d<>': aqua aere purgata in iiia congelatione non deberet expandi, ac vas diffringere; at-qui primum non fit, fit vero fecundum-, ergo. fy. Nego pri-mam confecutionem. Aer enim in hoc cafu non folus , at in bullis aquoe intermixtis egreditur. Nego etiam alteram con-fecutionem. Cum etenim aqua arte nunquam fere fatis ab aere perpurgari poffif, neque expanfio foii aeri, at fimui compofi-tioni, & fitui partium integrantium aqune geiatae in unam maf-fam tribuenda videatur, illa quoque aqua, cui ab aere repur-gandae foiicita cura adhibita eft, expandetur, & vas diffringet, ut expertus eft Muffchenbroek , Hambergerus , Hauxsbe-jus, Fahrenheitius. a-> Hombergius memoriae prod dit-s , aquam aere purgatam conglaciatam effe aiia aqua folidiorem, neque iiii innatare; quamobrem nec expandi •, cui tamen ex-perimenta aliorum, ut modo diftum eft, contradicunt. Hom-bergio favere videtur illud; quod quo magis aqua ab aere eli-beratur, eo minus expandatur , eoque magis ad eandem_» eum aitera aqua gravitatem accedat.
Dices 2do: Aeris eiater non habet tantas vires , quibtis 72° vafa tam fortia , ut erant, quaein objectione memorantur, difi rumpere poffit; igitur expanfio , & disruptio vaforum potius effervefcentiae particulartim nitri cum aqueis , quas illae tem-P°re conglaciationis fubingrediuntur, eft adfcribenda. R:. Trans. *'"• Non enim a foio elatere aeris aquas congeiatae expanfio-nem , & vaforum disruptionem repetimus ; nego conf. cur enim V°s effe£tus utraque haec caufa juntta nequeat efficere ? fi aer >n mcie infenfibiii intra poros gJaciei latitans tantas vires ha-bet, nt in acerrimo gelu pofitam , adeoque denfiifimam gla-j-iem poifit ita diftendere, ut in iila , tefte quoque Muffchen-broekio, bullam y , aut etiam 6 iinearum in diametro eificiat; aer copiofus initio congeiationis verfus medium protrufus mul-t0 amplius, quapropter etiam vafa fortiflima disrumpere po-terit.
Bbb a	Obj.
a ) Cemmtnt. £*per. natm. Atad. dtl Ciment. P. J.
3so	physicie Generalis
I Obj. j tio: Si particuls frigorifica non eflent caufa glaciei immediata , eamque non eificerent , aquam fubingrediendo, & particulas ejus configendo-, glacies non poflet perdurare, dum mercurius eft fupra gradum 72° Fahrenheitiani , verura lolvi deberet; fed hoc eft contra experientiam Phyficorum, qui obfervarunt glaciem perduraffe mercurio fublato etiam ad gradum & 41; ergo. Confir. Si fal cum nive commifcea-tur in aliquo vafe, huicque immergaturaqua vitro infufa, fub-jc6io igne vali , aqua in vitro contenta citius congelabitur, quam (i vafi ignis non fubjiceretur •, immo illico congelabitur, ubi nix inceperit dilfolvi ab igne; fed hoc aliter explicari ne« qpit, quam dicendo: ab igne corpufcula frigorifica propelli in aquam vitro contentam.; ergo.
1 fy. Neg. maj. Calor enim in corporibus fucceftive propaga-tur, ita ut corpora rariora citius, quam denfiora ; item citius illa, qus immediate undique aer tepefatlus ambit, quam quae fic non ambit, calefiant. Igitur mercurius quoque tnermome' tri in aere tepefafto citius calefiet, quam glacies five fluminis, five alibi repofita, quam non undique ambit aer ; item citius calefit corpus tenue , quale eft mercurius thermometri , quam • ineens corpas glaciei. Hxcque eft ratio, quod aere bene in» calelcente glaciei frufta ingentia fluminibus innatare videamus. Quemadmodum autem calor in aere natus fuccefiive propaga-tur, ita & frigus; hincque ratio petitur : cur contingat, ut non detur adhuc congelatio aquarum, dum libero in aere pen-dentium thermometrorum mercurius defcendit infra j2°.
Ad confirm. neg. min. Dici enim poteft , ideo iftud accide-re: quod, dum nix iolvi incipit, magis, & ar£tius contingan-tur particulae inlenfibiles vitri a diflolutis particulis nivis , & lalium, quam fuerint contaftae pro priore ab iis , proindeque etiam in partibus infenfibilibus vitri , ac his contiguis aqus majorem confiftentiam efficiant. Advertendum enim : nivem etiam folutam falibus permixtam frigus majus habere, quam fit conglaciationis. Dici etiam poteft: quod fubjefto igne va« fi, partibusque ejus inferioribus rarefaftis via pandatur parti-culis ignitis motu vibratorio motis ad facilius exeundum.tum ex nivefoluta, tum ex aqua vitro impofita. Ex hoc autem ratio poteft dari phaenomeni , quo quidam expertos fe elle ajunt, fole oriente fubitaneam majorem fa&am elfe conglacia-tionem aquae, quam per nottem. Dum enim partes terro elevatiores per radios folares calefieri incipiunt, ibique aer ra-refcere occipit, conformiter ad di£la de igne dici poteft : e locis vicinis inferioribus fluidum igneum eo copiofius protoo-veri, atque fic in his majorem contingere confiftentiam Pa' tium aquae.	.
Dissertatio Qjjarta. 381*
Obj. 4»o: Si aquae frigidae infundatur fpiritus nitri 723 squefrigidus, excitatur calor aiiquis ; fi glaciei frigidoe 52° idem fpiritus infundatur, excitatur frigus enorme ; led hujus ratio reddi alia non poteft, quam quod in glacie fint parciculae frigorifica, quae ad praefentiam fpiritus nitri frigus hoc excitant; ergo. Confir. Aqua aperto in vafe coelo expofita citius in gla-ciemabit, quam quae in phialis clauditur; Fahrenheitius etiam expertus eft , aquam aere perpurgatam, & hermetice vitro conclufam per duas no£les menle Martio. Anni 172 r non fu-ilfe congelatam, poftquam autem noffe tertia aeri in aquam aditum feciffet, intra minutum conglaciari coepit; fed horum non alia eft ratio, quam quod ex aere ingrediantur in aquam particulae frigorifica; ergo.
Neg. min. Ratio enim difparis hujus effe£lus elfe poteft: 724 quod, dum fpiritus nitri in aquam adhuc fluidam infunditur, & cum ea permifcetur .ob heterogeneas aliquas particuias aquae permixtus modicam effervefcentiam faciat, atque fic per attri-tam calorem modicum generet. Dum autem infunditur gla-cici, cum hujus partes confiftentiam habeant , fubingreditur quidem illam, fed ad motum concitare non poteft, & fimul in poris glaciei multum imminuit fluidum igneum ; generari proinde oportet frigus, & quidem magnum.
Ad confirm. neg. min. nam primum phaenomenon non in-congrue inde repeci poteft: quod, cum aqua non ante conge-letur, quam acquirat frigus j2°, hoc citius acquirat in fuper-ficie, fi illam aer atmofphaera» liber in fuperficie permeet-», quam fi teflam permeare nequeat; abfcedente quippe fole pri-nium refrigeratur aer, utpote corpus rarilfimum , deinde au-tem refrigerantur illa, quae aer refrigeratus allambit, & qui-dem pro ratione denfitatis ita, ut , quo corpus rarius eft, & magis ab acre ambitur, eo citius refrigeretur; quo autem den-fius eft, & minus ab aere attingitur, eo tardius ; nam motus vibratorius in his difficiiius fiftitur. Hincque caufa redditur : cur aquae fluviorum, & ftagnorum non usque ad fundum con- v gelentnr, fi profundae fint, & puteorum aquae ne congelentur quidem; item cur aquae in vafis apertis conftitutae a fuperficie congelari incipiant; cur terra profunda raro glacie conftringa. tur. Eadem poteft dari ratio phaenomeni fecundi, melius quid-de^, quam in fententia alferente : ideo non fuilfe conglacia-tam aquam hermetice claufam, quia illi deerant particulae fri. gvrifis*. Si enim haec caufa fubfifteret; fequeretur , nec po-t"l<fe illam congelari hermetice claufam , quod tamen falfum efe conftat ex Florentinorum experimentis , qui teftantur: aq«am tam in vacuo conftitutam, quam hermetice claufam in glaciem abjre. Etfi iidem fateantur, poft plurium annorum
Bbb 3	ob-
$82 1'hysicje Generalis
obfervationes congeiationum naturalium nibii fe magis obfer. vaffe, quam piurimas earum irregularitates. Animadverten-dum hic : quod tertia illa nofte in experimento Fahrenheitii fortafle majus frigus etiam fuerit notabiliter, quam primis dua-bus; menfe enim Martio frigus no&urnum multum variari folet.
725 Obj. ctim Muflchenbroek , ex quo priores qnoque objefiiones excerptae. Aqua glaciei, vel nivis eft crudior, ia-epta ad potum Theae, vel Coffe; ut notum eft in HoIIan-dia, nifi diu ebulliat; priterea laudatus Author ait fe vidife per punflum lagen.T partetis aiiquid in ipfam intralfe aquam, tiod curvis ferebatur lineis , & ad cujus motum oriebantur lamenta glacialia; ergo.
Rr. Caulam phaenomeni hujus pofle effe hanc: quod foluta glacie , aut nive non ita aequabiliter particulae heterogenei-», quse etiam ante congelationem illi inerant, per eam illico di-ftribuantur, ut fuerant ante congelationem. Adadditum dico: non intrafle in iagenam nlla corpufcula frigorifica , dum illa Muflchenbroek' intrafle fibi videre videbatur. Nam ctiam il* lo , ut ex-iflimo concedente, haec corpufcula infenfibilia funt, videri proinde non pofltint; & fi illa ad faciendam glaciemin- • trarent, non per unum tantum , aut alterum punftum intra-rent; quare enim iftud? fed per plurima. Quapropter dum hoec corpufcula fibi videbatur videre ingredienda , non aliud viderit, quam a certis punftis lagense tenuioribus per multa filaniina deorfum vergentia conglaciationis faflum initium.
725 Obj. 6"> cum eodem: in Epifcopatu Bafileenfi in Helve-tia fluvius eft, qui aeftate congelatur, hyeme tepet. 2. ad ra-dices celfiffimi maritimorum montis Vefuli Iacus eft fatis am-plus, qui in glaciem menfe Julio abit. 3. In Philofophicis Tranfaftionibus defcribitur parvus lacus in parte Britanniae, vocata Straherrik, qui faevo frigore fseviente non congelatur ante menfem Februarium, fed tum prima no£le geiante peni-tus glacie tegitur, atque duariim no£lium intervallo glacie no-tabilis craftitjei obducitur. Eft alius lacus in Scotia, Lochmo-nar diflus, fatis amplus, qni eodem modo conglaciatur. 4-Eft exigutis lactis in Straglash intra alti montis vertices, quinun-quam in medio fuo glacie deftituitur; lacus autem xqae alc» vicini ejusdem regionis nunquam hoc phaenomenon exhibent.
c. Deni que in comitatu Burgundiae $ leucis ab urbe Ve-
funtione eft amplum antrum , in clivo montis arboribus ob-
umbrati fitum. Hujus aditus portam urbis refert, & orientem
refpicit; ejus longitudo funt paffus 55 , latitudo 60 , alticudo
ultra pedes 60. In hoc antro folum conftratum eft aeftate
cie
a) Comr/icnt. Expex, nat, Acad. del Ciment.
Dissertatio Qjjarta. 383*
cic etiam ad 4 pedum akitudinem , obfervatumque, quod , quo aeflas eft fervidior, eo ibi major fit glacies. Peudent in hoc antro de fornice ingentes glaciales itirice; vifuntur etiatn pyramides glaciales aiTurgere ad 20 quoque pedes ; ad fupeoio-rem fornicem antri vifitur plerumque nebula , quae dum in-ftante hyeme exit, ejus exitu fignum datur folvendae jam pro-pediem glaciei. Communiter dicitur in hoc antro rivus e(fe, & ejus aqua asftate congelari, hyeme fluere ; negat hoc Des Booz, & afferit: folummodo ex fornice aquam deftillare, & conglaciari. Frigus in hoc antro tantum eft aeftate , ut fine horripilatione nemo in eo ultra (emihoram exigere pofGt. Bil-lerez obfervavit, terram fupra fornicem elfe pleham falis nitri, aut ammoniaci, qui calore folis folvitur facilius aeftate , quam hyeme; fed horum ratio non apparet, nifi dicatur, nitri par-ticulas, aut aliorum falium fubmgredi aquam, & glaciem effi-cere; ergo.
Conc. maj. ( de fide fiquidem Authorum haec referentium flf dubitare nefas cenfeo, ~)neg.min. Nam horum omnium ratio asque a nobis, ac contrarium de glacie fentientibus reddi po-teft. Quemadmodum enim illi dicunt: haec omnia-inde acci-dere, quod copiofae particulae falinse per aerem adveniant, & aquam fubingrelfae, illam figant; ita nos dicere polfumus inde -ifthaec accidere, quod copiofis particulis falinisin aere his aquis imminente frigus magnum , & per hoc congelatio aquae efi-ficiatur ita, ut particulae falinae ad effe£tum congelationis ha-beant fe tantum per modum impedimenti motus. Si adver-fum fentientes quaerant : cur re£te tali tempore veniant hae particulae falinae ad aerem refrigerandum ? quaeremus nos : cur veniant refte tali tempore ad ingrediendum in aquas. Ratio ^ionis noftrae fit: quia fi in his fubitis, aut magnis congela-tionibus haberetur congelatio ab ingrelfu particularum faliaa-fftti, illsg deberent admodum copiofne aquas fubingredi ; con-ftat autem ex di£tis, copiofas particulas falinas potius impedi-re, qaam promovere congelationem aquarum , etfi ad refrige-fationem earum maximum momentum habeant. 2. quia refe-tente Muffchenbroekio Boozius copiam glaciei erutae ex antro illo Vefuntionenfi foivit, & evaporare permifit , neque tamen , 1u>dquam falis in fundo inftrumentorum , in quibus haec eva-Poratio fa£\a eft , reperit, fed folum terram ejus faporis, quem ^abent oculi cancrorum; cum tamen falem in iis copiofum col-"gere debuiffet, fi per fubingrelfum particularum falinarum hiec gtacics ex aqua five deftillantium guttarum , five ( quod_» Credibilius) rivuli illius antri fieret; nam etfi camelis, & car-ns hanc glaciem continuo aeftate ad loca vicina avehant, fem-Per in eo copiofam habent. 3. quod noftri Tyrnavienfes pu-
tei
384 Physic^e Generalis
tei ingentem copiam falis nitri continent ( ut patet ex evapo-ratione , & co£lione aquae ) nec tamen unquam conge. lantur.
728	Singulorum horum phaenomenorum ratio hic peti non po-teft; cum adjunfta illorum, ut necelfe eft, defcripta non fint, Unde prnetermiffis quatuor primis, quinti, cujus adjunftama. gis cognita funt, hanc rationem reddi polfe cenfeo: quod cir-cum antrnm Vefuntionenfe in vere, & cumprimis aeftate cali-da copiam falis nitri , aut ammoniaci fol radiis fuis attenuet, elevet, cujus magna pars in antrum lato oftio patens fuccelfive ingreditur, ac aerem ita refrigerat, ut fervida aeftate to gradi-bus fupra magnum frigus ordinariae hyemis augeatur. Hincpe-tenda ratio potius, quam quod fal nitri , aut ammoniacus per aquam auxilio caloris aeftivi folutus defluat per filfuras in an-trum , fuique cum aqua permixtione glaciem producat. Nam 1. Biilerez obfervavit terram clivi, in quo hoc antrum.ple-nam effie nitri, aut falis ammoniaci. 2. Quia fal hic folutus aqua per fiffuras ftillare nec poffet quidem, fi ab eo conglacia-tio tanta repetenda foret. Si etenim inferius in caverna fal immixtus aquae, natam in ea aquam congelaret, multo magis congelaret per filfuras deflueHtem, cui copiofior eifet permixtus. 3. Quia in hujus glaciei evaporatione in fundo vaforum, ut_» prins diflum, nihil falis five nitri, five ammoniaci deprehen-ditur.
Antrum ad Vefuntionenfe alludens reperitur apud nos pro-pe arcem Scepufienfem in latere montis , quem accoloe Drev-veunik nuncupant. Eft hoc antrum hyeme calidum, aeftate per-frigidnm, interius fornices magnos exhibens, in ftuces orien-tem tpeflantes definens. Fluviolus ex antro hoc egreditur, qui viciniae aeftate tota glaciem in antro affatim miniftrat.
729	Ad extremum obferva : in fuperioribus conglaciationum phsenomenis, & aliis fimilibus exponendis ad fitum locorum, falium in vicinia aerem refrigerantium copiam , affionem ig"15 fubterranei certis locis majorem, atque etiam eo cum Boerhaa-veo congrue recurri poffe, quod, dum in loco uno augetur ca-lor, in aliis vicinis deficiat,igne elemeutari eo fe promovente, ubi calor augetur. 2. quod flante borea in vere, conghciatio facilius contingat, quam flante eodem in autumno, ratio pote ' reddi haec : quia partes boreales, e quibus hic ventus appel-litur, magis rigent frigore in vere ob hyemem praeceden-tem, quam in autumno , quem aeftas prsecedit. quod eo' dem tempore in locis altioribus , & non humilioribus, vel etiam in aequali altitudine fitis, in uno congelentur ftirpes Per pruinam vernam , nen item altero , falibus inacqualiter per
ven-
DrssERTAxro Qoarta. 457
vcntum allatis, quapropter non squaliter aerem refrigerantibus tribui poteft.
§. I V,
QuoJnam tfl trittrium caloris, & frigoris, quaqut fpecits thermometri ?
DEfp. Difla de igne manifeftum faciunt, fenfum pro criterio730 lv caloris , & frigoris nobis fervire non poffe, optimeque huic fervire thermometrum. Non poteft pro hoc criterio fervire fenfus *, praetermilfo enim eo , quod caloris incremen-tutn, aut decrementum exile fenfibus notare nequeamus , illi pro varia fui affeftione corpus ejusdem temperati caloris nunc temperate calidum , nunc frigidum , modo multum calidum menti annunciant. (n. uo. & feq. } Optime huic fervit-» thermometrum. In hoc fiquidem facile oblervamus fluidi ex-panfionem, ac condenlationem etiam modicam. NuIIum au-tem certius habemus indicium crefcentis caloris, quam expan-fionem , & decrefcentis , quam condenfationem corporum_» ; omne quippe corpus calore expanditur, ( n. 91 ) & frigore condenfatur ( n. 94 )
ad alterum : Species thermometrorum plures equidem73I funt, at tres hic folum commemorare placet: Drebbelianum, Florentinum , Fahrenheitianum , in quorum primo aeris, in altero fpiricus vini, in tertio mercurii expanfio caloris , & fri-goris viciffitudines indicat. Dreibelianum (fig. 88) nomen ob-tinuit ab a^hore fuo Cornelio Drebbelio Alcmariano , quod "unc in modum conftruitur : fumuntur duo legmenta fphae-r'ta tenuiftima A B C D, ut major fuperficies calori, aut fri-gori externi aeris objiciatur, qua» definuntin tubulum E F fta-Rnanti aquae coloratae in vafculum G H immiffum, ac usque in * aqua impletum: impletur autem hac aqua tubulus , vafcu-lum A B C D igne calefaciendo , donec aliquot bullulae ae-re® ex eo erumpant. Hoc enim fafto ab externo aere aquae 'ncumbente illtco aqua in locum aeris expulfi in tubulum pro-trodetur. Cum aer in conftrufto hac ratione thermometro fa-tillirre calore rarefcat, eamque ob rem expanfus fluidum tu-°u'o contentum deprimat, & frigore illico denfetur, atque in-"e ab externo-aere aquam in tubulum protrudi fmat, hoc ther-J^ometrum omnium mobiliflimum eft. Tam facile fane aer j?oc in thermcmetro rarefit, modo fegmenta vitrea , e quibus ^t. fint tenuia, ut ad halitum, immo accelfum hominis ca-*entis aquam in tubulo deprimat. Verum pluribus incommo-ois hoc thermometrum eft obnoxium. Nam, ut cetera prae-llfl'>' Phyfit* Gener. P.J.	C C C	ter-
PhYSICj£ Generaus
ter«"am, magno calore tota aqua e t bulo expellitur, & fi asr atmorphajroe gravior evadat hic aon parum obfilit, quo mi-nus aer interior rarefaftione fua, ut oporteret, fluidum aqueam deprimat. Unde hoc thermometri genus fere non alteri fervit ufui, quam exiliffimis quibusvis caloris mutationibus oblervan-dis. Drebbelius hnc thermometrum cum globo conftruxerat, 732 Floreminum conftat globulo tubulum longum hermetice fa. perius claufum adnexum habente. Impletur ejus globulus fpi-ritu vini rubro, aut flavo reSifcatifime , ne facile congeletur, affigiturque una cum fuo tubulo tabulae lignex , in qua ad tu-buli latus fcala in plures aequales partes , five gradus divifi confpicitur. Figura hujus thermomctri apponenda abftineo, cum nulli non ipfum fatis notum fit. Si, priusquam tubalus hujus thermometri hermetice claudatur, omnis ex eo aer ex-pellatur, caloris, & frigoris viciifitudines non nimium magnas afcenfu, & defcenfu fpiricus incluli fatis accurate ad tempus hoc thermometrum indicat ; at fi quis aer in tubulo remanferit, fpiritus afcenfui fua elafticitate non parum obftabit. Dixi m rnagnas, & ad tempus; primum idco : quia fpirttus vini calorem majorem r8°°, quo fciiicet ebullit, non fert, & magnofrigo-re congelatur: alterum; quia poft paucos annos non xque ca-lore facile expanditur, ac dum rccens erat. Spiritus pro ufu hujus thermometri flavus eriicitur croco , ruber autem infufi iili radice cochenillae in pulverem reda£lre , qui tamen , pri-usquam cubulo infundatur, per chartam emporeticam trans-mittendus eft.
Fahrenheitianum prioribus multum prseftat ; nam eo intenli quoque caloris , ac frigoris gradus accurate cognofcere poHu-mus; modo reffe parettir, mercurioque ab omni plumbo, W* cibus, & aere libero impleatur. Sumitur porro pro hoc ther-mometro conficiendo tubulus anguitus , aliquot pollices lon* gus, eoque longior, quo forameili eft anguftioris. Foramen porro ejus oequabile fit oportet, cujus squabilitas facile digno-Icitur tradufta modica per illum mercurii portione , qu£ ) > 4ve lineas in eo occupet. Si etenim traduita h.-ec portio mer^ curii eandem per totum tubulum longitudinem fervet, tubuli foramellum sqnabile eft; latius eft , |j alicubi brevior , ftius, fi longior fiat. Tubulus hic fphaerulae teiui vitreae, vel melius tubulo unutn, aut fummum duos pollices longo , non nimis craffo j , 4ve lineas amplo ex eadein malfa vicrea con* fefto, ut faciiius cohnereant , adneclatur, hujusque amphoris tubuli extremam hermetice claudatur. Praeparato hunc in m°* dum vitro tubulus ejas anguitus una cum ampliori, que.n bJ * bum dicimus, ajquabiliter ad focum latiorem calefiat, llC c3 factione aer ex eo expeilatur; tum orificium patulum anga»
DlSSERTATlO QUARTA.	387
tabuli mercurio dcpurato immergatur; poftquam tubulus refri-xerit, mercurius ia illum per preifionem atmofph-erae alcen-det, ac ubi afcendere in eum defierit, iterum vitrum jam mer-cursum continens calefiat, calefaflumque rurfiis mercurio im-mergatur, donec demum totus bulbus cum bona parte tubuli angufti mercurio repleatur. Si quidquam aeris in tubulo intra mercurium notetur , hic per calefaftionem mercurii tantam, ut fumare incipiat, expellatur.
Repletus fic tubulus immergitur fiio bulbo glaciei rafae nequa 734 parte falis ammoniaci refperfie, ac permixtae, utundique in eo squabilitermercurius refrigercat; notaturque puncium , ad quod mercurius in tubulo defcendit; tum fenfim calefaftus mercu-rius imponitur aquae bullienti, ac notatur pun£ium , ad quod in tubulo hac in aqua ille afcendit. Longitudo fpatii ir.ter haec dno punfta in 211 partes xquales , feu gradus dividitur; 388 gradus, quorum finguli fingulis prioribus fint aequales fu-pra punftum aquae ebullientis , 200 infra punftum glacie rafa , & fale ammoniaco refperfa obtentum transferuntur , habebit-que tota tubuli longitudo fupra bulbum gradus 800; infra pun-«um videlicet glacie rala cum fale ammoniaco obtentum ( quod nota o° infigniri folet) gradus 200, fupra illud autem 600, fuper quos ope lampadis caufticae diducitur tubulus in apicem capillarem, ac ubi impofito bulbo denfiori oleo bullienti oliva-tum, vel Iini, vel etiam prunarum vivarum mercurius rarefa-ftus exire incipit per capillarem , quam citifiime apex liquefiat, ac retrafio bulbo ab oleo , aut prunis , ut mercurius refrige-fcens in tubulo fubfidat, tubulus folidius liquefaflione clauda-tur, habebitnrque hoc genus thermometri confeftum , modo fcala graduum, quorum mentio fafta eft, incifa lamellae aereae, illi ad tabellam aptato ita applicetur, ut fcalre gradus o° pun-fto defcenfus mercurii per glaciem rafam obtento refpondeat. Exadla boc thermometrum corificiendi ratio habetur apud Muf. fchenbroek. O
Cognofcimus autem ope hujus thermometri aquam glacia-ri incipere gradu 32 fuprao", aeris temperati calorem efTe 48°, cerae fluentis 140°, fpiritus vini bullientis 180°, aquae bullien-tis 21 , fpiritus nitri bullientis 542°, ftanni puri liquefcen-tis42o°, liquefcentis puri plumbi fjo°, mercurii bullire in-«ipientis 600 c.
4 ) Commcnt. Ixpi
Ccc 3
dcl Cin.
i V.
388 Physic^e Generalis
V.
In quo fita ejfe cenfenda efl fluiditas corpornml
73J OEfp. Fluiditas corpornm in eo fita e(Te cenfenda videtur, Iv quod confient particulis exililfimis fphnericis , vel quafi (phneric s difTociatis, fe nonnifi in punflis comparate ad moler culam fuam exilifiimis contingentibus. Prob. In eo fluiditas corporum fita effe reponi debet, quod ipfa in fiia fpecie confti-tuere, ac a firmis aptiflime ditiinguere intelligitur fed qus diximus, funt talia. Nam fi corpus conftet particulis exililfw mis fphnericis, vel quafi fphaericis.diffociatis, le nonnifi in pun-ftis comparate ad molem fuam exilifiimis coatingentibus, con-ftat particulis talibus , quae fibi reliftae facillime dffluunt, cui-que impreflioni facillime cedunt, cuique figurae facile fe ac-commodant, quemadmodum majufcula quoque corpora hac fi-gura praedita e. g. globuli eburnei docent. Sed corpus, quod ejusmodi particulis conftat, eft fluidum , a corpore firmo di-ftinftum; nam corpus fluidum ex recepta acceptione, & com-muni fenfu illud eft: quod fibi reli£lum quoquoverfus diffloit, cuique impreflioni facillime cedit, & cuique figurae fe faciilimc accommodat; ergo.
73<5 Coroll. Quo corpus exilioribus, & magis fphaericis conilat particulis, eo fe illae in minoribus contingunt punflulis, atque inde eo corpus magis fluidum eft. Hinc quia aether cetera fluida exilitate, & fphaericitate fuarum particularum vincit, ce-teris fluidis corpus fluidius eft. a. Quo particulne alicujusnui-di majores funt, aut magis a fphaerica hgura abfcedunt, eo ceteris paribus fe magis contingunt , & ideo minus fluiduin eft corpus, quod conftituunt. Hinc petenda eft ratio diverfs fluiditatis in fluidis: quaedam enim ex his majoribus moleculu conftant; quorundam moleculae planulas quasdam habcnt 'u* perficies; in quibusdam moleculae funt minus politx, h>fpid^> & ut dici folet, ramofie , indeque in aliquibus, ut oleis, vt-lciditas oritur. Dixi : ceteris paribus. Nam fi unum fluidum ab igne elementari potenter exagitetur, non item alterum» hoc exagitatum poteft fieri fluidius altero , etfi illud minot1* bus, ac magis fphaericis conftet particulis; tali enim cafu 0 interpofitum copiolum fluidum igneum minus fe contingen^ particulae in hoc majoribus, & minus fphaericis particuiis con-ftante , quam in altero minoribus , ac magis fpfcencis pridit .
737 3. Ex corporibus firmis fluida fieri polfunt , li Partic°v illa componentes per interpofitum aliud fluidum ita disjunSaf^ tur, ut particuiae eorum fe non nifi lcviter contingan1 > fluant, & impreflioni in fe faftae facile cedant. Hac fatl
Dissertatio Qjjarta. 389*
metalla per ignem fiunt fluida, quemadmodum etiam per in-terpofitionem particularum aquearum fales. 4. Ex corporibus fluidis pariter folida fieri queunt, fi ex iis fluidum exredat, cujus interjeftu 6£tum fuerat, ut fe nonnifi in exilibus punfhs particulse iila componentes contingerent. Sic cum ex metallis ignis, ex falibus eggreditur aqua, haec (blidantur. Hac ratio-ne colligitur fal marinus. Excavantur enim in littore quadra-tae folfulae non admodum altae, in quas mare aeftus tempore fe effundat ubi refluxit , folfulae clanduntur , ut a futuro ajftu (int munitae, exhalationeque aquae fatla ex fblfuiis fai folidus in iis relinquitur. Pariter fi ex aqua , fpiritibus , oleis , prae-ter pauca, permultum excedat ignis elementaris, qui illa motu fco vibratorio commoverat, illa eificiuntur folida, in glaciem quum abeunt; horum enim omnium particulae non funt tam fchaericae, &exiles, ut in illis certis in locis contaftus maju-lculus haberi non poffit, fi has ignis elementaris motu fuo vi-bratorio exagitare definat. Si oleum tartari aflfundatur fpiritui vini, vel fi ipiritus vini commifceatur cum fortilfimo ipiritu urinae, item fi fpiritui falis addatur albumen ovi, hique liquo-res exagitentur, ex iis corpus folidum efficietur. Ratio fimi-lis eft priori.
Dices: Ut primum fluidum ex corporibus fluidis excedit,738 particulasque eorum commovere definit, ex illis fit corpus fo-lidum, ut conftat ex corol. 4. & ex ipfis corporibus folidis, fi particulae illa componentes perfluidum igneum exagitentur, fit corpus fluidum jnxta cor. j.; fed quo habito haberur in corpo-ribus fluiditas , & quo ablato non habetur , illud fluiditatem corporum conftituit; igitur fluiditas corporum non in eo fo. lum, quod diftum eft, at etiam in motu particularum carpo-»s fluidi fafto per ignem fita eft.
Difi. min. quo praecife habito habetur , & quo praecife 739 ablato non habetur fluiditas , illud fluiditatem corporum con-"ituit. co?ic. min. non quo praecife habito habetur , & ablato non habetur fluiditas, illud fluiditatem conftituit, neg. min. & ton(- Multorum eft fententia : fluiditatem per motum ab aethe. re in particulis fluidorum effeftum intrinfecus conftitui; verum aicendum potius eft, motum particularum fluidi ab aerhere , ™ igneo fluido effeflum elfe folum coniitionem , fine qua tion, & uuidttatem in eo confiftere, quod alfertio noftra ait. Cujus ratio Ht haec: quia, quamvis motus particularum ab igneo flui-do effe&us in aliquo corpore adfit, fi illae fe in majulculis fu-Perficiebus contingant, illarum motus non efficiet, ut iis con-arjs conpus fit fluidum , ut patet in lapide , aliisque fimilibus t^ultum calentibus. 2. quia quamvis poneremus omnem •fiotum abelfe a particulis fluidi cujuscunque, modo illae non
Ccc j	magis
3s>6 Physic^s Generalis
magis le contingerent abfente motu , quam fe contingunt dum hic adeft , iline tum quoque corpus fluidum efficerent. Nam tum quoque facile difBuerent, impreflioni cuique facite cederent &c; cum idcirco hic, & nunc abfente motu hs do-tes in iis non fint, quod hoc abiente magis fe contingant. Ex hoc patet: non praecife ablato motu molecnlarum corporis flui-di, fed etiam abiato exililfimo contaflu ad fluiditatem requifi. to ceffare in fluidis fluiditatem ; atque inde motum particula. rum corporis fluidi effe praecife couditionem , fine qua non habetui fluiditas.
VL
ln quo fita efl bumiditas ; in quo ficcitas corporum ?
740"DEfp. Qiiid hae abftraftae notiones velint, fufficienter intel-XV ligetur ex definitione corporis humidi , & ficci. Igitur corpus humidum eft illud, quod permanens fluidum ita corpori-bus, & maxime humano adhaerefcit, aut adha;refcere poteft, ut, dum lubricitate fua fe in poros infinuat, eum fenfom ex-citet, quem humiditatis perccptionem dicimus; talia funtJ aqua , vinum, oleum &c. Siccum corpus eft, inquo hae condi-tiones omnes non reperiuntur. Mariottus») corpora illa, quae permanentia fluida corporibus adhaerefcunt , & perceptionem humiditatis in fenfibus excitant, bumefiantia; illa vero, quibus adhaercfcunt , bumida dicenda effe exiftimat. Non mala hsc opinio , & communi modo loquendi accommodata. Interea communem apud Philofbphos acceptionem hic fequi placet.
741 Corol/. Omnia corpora hnmida funt etiam fluida ; fed non omnia, quae fluida, etiam humida funt. Pars prior patet ex definitione corporis humidi ; pofterior vero inde : quod non omnia fluida corporibus adhaerelcant ita,utin iis adhaerefcentia fenfationem humiditatis efficere poffint. Ex his funt aer, mer-curius, aether. % Cera corpus humidum non eft , etfi enim haec liquefafla corporibus adhaerefcat , non tamen adhaer-efcit manens fluida, inde nec fenlationem humiditatis excitat-*» j. Mercurius comparate ad aurum humidus dici poteftet." ad noftrum fenfum, ad quem tamen qualitates corporum exi-gere confuevimus, non numidus , fed ficcus fit , ficut aqua comparate ad anferes, aliasque aves. Ratio fit : quia mercu-rius auri poris fe infinuans iili adhaerefcit, ut palam eft vel ex praxi aurificum , qua , dum tempore inaurationum mercurio utuntur , ori aureum nummum imponunt, ut mercurius ,quem reipirando haurirent , nummo adhaerefcat; adhaeret ille hulC
ad-
a ) De BioYcmicnt des eaux & d' snties coips fluicics.
Dissertatio Qjjarta. 391*
adeo, nt nummus argeatens appareat. Non adhaeret antem corpori humano, aut aliis corporibus, ficut aqua non adhaere-fcit plumis anferum, & avium.
Cur aqua plumis anferum , & aliarum avium non facile ad- 7\1 hsrefcat, ratio videtur inde poife peti: quod iiie in fiia fuper-ficie fint denfiflimis. villuiis flexilibus inftruftas , qui dum ab aqua attinguntur, fub ea fleftuntur , protruditurque ab iis in-flexis aer omnia interftitia viiiuiorum occupans , atque aquam ab adhacfione removet. Wiiiughbyus phasnomeni hujus cau-fam exiftimat; quod aves plumas fuas per roftrum du£las im-buant oleo exprefto ex foiiiculo, quem raris foramellis pertu-fum, fic providente naturae Authore, in poftica corporis fui par-te gerunt. SufFragatur ingeniofae huic cogitationi illud: quod humefcente, ac ad pluviam dilpofito aere hoc labore aves dif-tineri fpeitemus.
Qtraeres hic: qua ratione cognolci poflit humoris, aut ficci-743 tatis in aere incrementum, & decrementum ? Iftud nos commodiftime difcere poffe ex iygrofcopiis, alio nomine hygro. tnetris, & notiometris. Quisque fere fecum hjigrometrum nefcius , inquit Chauven, *) crines fuos obfervet, humido demHJi funt, /?c. M nere crifpantur. Ligna , ptrtte, fenefltrce , & fimilia humido tem~ fire ititumefcunt, detumefcunt ficco per tnfinuationem, & expre/Jit-nem vaporum \ & per hos eosdem vapores muta hcec oracula loquun-tur, & enarrant prafentem aura fiatum. Subjicio hic tamen cui-qne obvium hygrofcopii conficiendi modum.
Accipiatur orbiculus ligneus dimidium circiter pedem latus, ^c circiter unum digitum altus, hujus in medio chorda tenuis ita folicite alligetur. ut ex hac fufpenfus fe ad fitum horizon-talem componat, omnibus ejus partibus exatlum aequilibrium fervantibus. 2do orbiculi margo in partes aliquot jequales, e.g. 12, fuis numeris notatas, dividatur; hoc faao prout aer hu-midior evadet, fic orbiculus movcbitur procedendo per ordi-nem numerorum, & prout fiet ficcior , recedet orbiculus con-tra numerorum ordinem. Sufpendendus eft autem orbicuius e chorda loco tranquillo, in quo a vento moveri non poffit, cum aere tamen externo communicationem habeat. Deinde vel ex e°dem fixo loco femper obfervandi funt numeri orbiculi , vel certe prope orbiculum fit indiculus aliquis docens : quot nu-meris orbiculus ab eo abfceflerit •, fecus non obfervabitur refte, circumaflus fit orbiculus , & quantum. Demum chordi hygrometri non fit longa , fed fummum duorum pedum. Com-?!ode chordae poft finguios j pollices a fufpenfionis clavo de-lcendendo infigetur acicula linea refta deorfum. Suprema eaim i£icula vix promovebttur unum gradum , dum inferior gra-
dus
) V. Hydtofcopium.
3s>6 Physic^s Generalis
dns duos, infima per totum circulum cum orbiculo ciccum-agetur.
744 Plares-alii modi hygrofcopia parandi apud Phyficos obvios videri poffunt. Quaecunque autem illa fint , humorem aeris jndicant propter particulas aqueas in illa penetrantes , fuaque penetratione chordas, funes, &c quae pro hygrofcopiis adhi-bentur, extendentes , contorquentes , aut deprimentes. Po-teft humor aeris abfe. vari etiam per conum vitreum , aut la. minaim glacie ra(a, aut nive cumprimis arte refrigerata imple. tum.Extimis fiquidem hujus parietibus humoraeris externiad. haeret.congelatur, ac fubinde defluit magis , aut minus pro ra. tione majoris, aut minoris ejus in aere copiae.
SECTIO SECUNDi
De fapore, & odore. §. I.
ltt quo fptus efl fopor corporum?
74? E/p. Sapor, ut eft in objefto , fitus eft in particularurn praecipue falinarum corpus fapidum conftituentium, hu-more falivae folubilium motu. Prob. In eo fitus efl fa* por corporum, per quod illa guftus organum immutant, ean> que fenfationem in nobis excitant, quam guftum dicimus; led . hoc efficiunt per particularum prsecipue fahnarum corpns fapi* dum conftituentium, humore falivae fblubilium motnm , nerveas linguae papillulas ex intima illius membranula prode-untes pungunt, vellicant, ftringunt , demulcent , premunt; quod fic oftenditur: imprimis hoc efficiunt per particularam-» ftlinarum motum ; experientia quippe conftat: omnes fales five fixos, five volatiles guftus fenfationem efficere; 2. eadem ex-perientia conftat, corpora, quae falibus abundant, effefap^2' & eo fapidiora, quo magis his abundant; j. conftat , q00<*> poftquam per operationes chemicas fal ex corporibus prius Ja-pidis extrahitur, illa fiant penitus infipida. Deinde corpora la-pida guftus fenfationem non excitant fuis particulis falinis wji tunc , dum illae humore falivae folubiles funt. Metalla fiqm* dem, lapides, & plura dura corpora habent fuos fales ; q013 tamen hi humore falivae folvi non poffunt, ac inde in pap'l)d' linguae penetrare nequeunt, infipida funt. 2. corporum |°'* dorum, etn ea de ie fapida fint, nullus plane fapor percipit°,
Dissertatio Qjjarta. 393*
fi illorum fales ob lingnae magnam ariditatem , ct contingit apud seduantes febri, faiivne inopia diffolvi neqneant. j, tefte Boerhaave qua fibiidifpma funt, ea non guflantur ; neqtte guflus ullus fuperef}, quando lingua exquifite friget: a ^ CO , qnod tunc fa-lium in illis folutio fieri nequeat ex adverfo, quo corpora magis dentibus conteruntur, & humore filivae magis fales in illis diffolvuntur, eo faporern majorem excitant; verum igitur eft affertnm.
Confirm. Particulae, per quas faporis fenfationes habentur, rigidae fint oportet, & fortaflis etiam cufpidatae ; nam rigidi-tas haec ad vellicationem papillarum videtur requifita; tales funt particulre falinae; ergo.
Dixi in ^one : pracipue falinarum ; nam quamvis fapores precipue a particulis falinis habeantur-, ad eorum tamen va-rietatem etiam alise , ut lulphureae, mercuriales , & terreae multum faciunt.
Corol. Ex his apparet: cur oleum olivarum mite , & re-cens, item aqua heterogeneis particnlis non multum permix-ta, nullius fint faporis ; carent videlicet ifta falinis particulis. 2. Corpora fapida fi caleant , magis fapiunt ; quia particulae falinae majore motn funt in iis prreditae, atqoe hinc magis va-lent papillas linguae nerveas vellicare , penetrare &c. j. Si lingua nimium fit humore falivae impleta , vel nullum , vel exiguum faporem ex corporibus fapidis percipit; quia fales ob obftantem nimium humorem lingua» difficuiter usque ad papil-las ejus penetrant. 4. Si quifpiam falivam habeat nimis vi-fcofam, minorem faporem ex corporibus fapidis lentit ; quia haec minus apta eft ad folvendos fales. j. Cum fapor non ha-beatur a folis particulis falinis , fed etiam fulphureis-, &c hae-que particulae cum falinis per commixtionem, aut etiam accefi lum, vel abfceffum quarundam particularum falinarum varie_» temperari poflint; fit, ut etiam in eodem corpore (apor varie-tur, fi corpora fapida cum fapidis, aut etiam infipidis permi-fceantur. Sic fruftus iidem arborei , & plantarum aliter fe-piunt maturi, aliter immaturi; Ipiritus nitri cum argento in amarum , cum plumbo , & minio in dulce, cum cupro in nau-feofum concretum abit; ferrum aceto injeflum , & cum hoc torrofione commixtum, illius acedinem in dulcorem mutat. Aliquando fola tranfjjofitione partium in corpore fapor variari .Poteft, ut cum ex vino fit acetum ; aut etiam divifione , ut cum cx faccharo , melle fpiritus acidus defhllatione elicitur.
Mit. Phyficn (fcner. P. 1,	Ddd	§.11.
a ) Pisleft, Acad, in Inftir, xei Medicx de guft».
394 Physic^e Generalis
§. I I.
Qucc fpecies foporum ?
747	Uae fmt Ipecies faporum , vix ab homiae definiri poted.
Cum enim illi nabeantur in corporibus a particulis fali-nis , haeque , ficut funt diverfilfimae fpecie , fic magnitudine, figura, rigiditate inter fe multum differant; neceife eft etiam per has diverfa quoque ratione organum guftus immutari. Prs-terea lapor non a folis particulis falinis . fed etiam mercuriali-bus, fulphureis , terreis falinis permixtis habetur, ficut igitur hs particulis falinis in corporibus fapidis diverfilfima ratione poifunt permifceri; fic quoque diverfifiimos fapores ex his re-iiiltare oportet. Hinc Galenus non facile numero compre-henfibiles fapores pronunciavit. Ex antiquis Philofophis fa-pores fimplices 7 quidam ftatuerunt. Grewius Anglus 16, Fernelius Medicus celebris, quem multi alii Medici, & Phy-fici funt fecuti otlo (equentes propofuit: falfum, pinguem, dui-cem, amarum, acidum, acrem , acerbum , aufterum ; quibas ab aliis additus eft infipidus, etfi hic potius privatio faporis,
?|uam (apor fit dicendus. Hi novem fapores fequentibus ver-lbus cxprimuntur.
Sunt falfus , pinguis , dulcisque , acidusque fapores ,
Acer , infipidtts , auflerus, acerbus , amarus.
748	Sapores hos explicare per conjefturas conatus eft P. Fabri,
Duhamel, Rohaltius , & Villifius ; quis enim hic certi ali-
quid dicat? Ex his poftremus falfum faporem haberi opina-
tus eft a particulis angulis, & laterum aciebus aculeatis, ft11"
forium inftar fruftillorum vitri confra£U incidentibus. Salfus
fapor eminet in lale marino, communi, & falegemmae; habet
de illo etiam fanguis animaliurn. Pinguis ex ejus opinione-*
oritur de magna copia lulphuris, cujus particulse vel globol^e,
vel angulis apprime obtufis inftruftae, vel (i mavis ramols,
nerveas papillas molli allapfu demulcent, ac ieniter premunt.
Ejusmodi lapor confpicuus eft in pinguedine, & medulla am-,
malium. Dulcis habetur ex particulis fuis quidem angulis prtf'
ditis, fed cum fubtiliori fulphurea fubftantia adeo permixtis ,
ut qon nifi leni atfriclu fimforium guftus vellicare , & titidar
valeant. Duplex autem dulcedo diftinguitur , altera: i"
falinse particulae praevaient, quae ideo validiorem fenfati°ne
eflicit; altera: in qua praevalent particulae aliae , atque idCIfC^
haec debilior. Prior eft in faccharo , pofterior in frutlibus m •
r	turis.
a ) De fimp. med. facwlt. L. I. c, 38. fe) Pe *nxraa braioium c. i3'
dlsser tatio qjjarta.	^pf
toris. Amarus eft , qni eiBcitar a particulis aculeis furcatis praeditis, fenforium non alte, fed fuperficie tenus fodicantibus, & mordentibus. Eminet hic fapor in abfynthio , aloe, myr-rha, opio. Dulcia longa coftione amarefcunt ; quia molliori-bus particulis evaporantibus per co£tionem rigidae relinquuntur.
Acidum dicit effici a moleculis valde rigidis , tetraedrica_? figura donatis, quae cufpide'fua tereti, & acuta cuneorum in-ftar papillas linguae valide pungunt , non nihil conftringunt , amplioresque incifiones, quam quodcunque aliud fapidum , in ipfis etficiunt. Acris oritur ex moleculis oblongis, rigidis , & acuminofis, nec non celcri, & perturbato motu affeais : un-de fibras linguae pungunt, & perturbate exagitant, Acris fa-poris funt: piper, alTium , raphanus. Acerbus habetur ex par-tibus rigidis, uncinatis, & afperis , quse linguae meatus ob-ftruunt, fibras ligant, ipfisque femel infixae, non facile dimo-ventur. Hinc habetur ftupor, quo dentes, & palatus non fine gravi moleftia afficiuntur. Hujus faporis exemplo ferviunt fru-
immaturi, & poma fylveftria. Auflerus' ex fimilibus acer-bo particulis conftat, neque ab eo differt, nifi quatenus minus praeftat enumeratos effe£tus.
ad quaefitum 2do- Sapores hi a Medicis , ut ex fchola 7JQ Salernitana liqtiet, dividuntur in calidos , temperatos , & frigi-tlos. Salfus , amarus , & acris inter calidos numerantur inde; quod corpora «iiquo ex his faporibus praedita ab animalifum-pta, illud calefaciant; dulcis , pinguis, & infipidus habentur Pro temperatis; acidus, aufterus, & acerbus pro frigidis; nam his ultimis prxdita corpora ab animalibtis fumpta , ea refrige-rant. Dividuntur etiam fapores in fixos, & mobiles. Priores fiint, qui ab initio ad finem in eodem ioco linguae e. g. apice fuum effe£tum continuant; pofteriores funt, qui vel fe in par-tes proximas ita diffundunt, ut eas quoque, quas primo infe-derunt, non deferant : ut radices exficcatae hellebori nigri, Ruae fuam amaritiem in apice lingux inchoatam usque ad ejus niedium diffundunt; vel qui ex uno linguae ioco in alium fe fransferunt: ut amarities gentianae, quae ab apice linguae fead eius medium recipit ita , ut in apice non amplius amarities percipiatnr.
Sapor prout eft in fenforio , aut etiam in mente noftra,7fI "°n pendet praecife a fapore , prout eft in obje£to , five quod idem cft : ut nobis corpus fapidum re£te , aut minus re£te fa-Piat, non habetur praecife a corpore fapido , fed etiam a con« ^itutione organi guftus , quod quia in diverfis hominibus di-verfimode conftitutum eft , quin etiam in eodem homine in-hrmitatibus, aetate, confuetudine ufus mutatur, fit: ut, quod «ni optime fapit, ifthoc aiter abominetur; item fit: ut, quod
Ddd 2	cui- 3
3s>6 Physic^s Generalis
cuipiam per tempus aiiquod arridet plurimum , illud fubindc non parum dilpliceat. Exempla hujus plurima ubique. Ca. leum putridum muitum amant alii, alii plurimum deteftantur; fenibus aliqua placent , vel dilplicent , quorum contraria_» placebant, ac difplicebant in juventute ; quorum lingua bile . ftiffufa eft, illis omnia amara funt ; mulieribus praegnantibus creta, carbones, argilla fapit optime ; plerique omnes fumo tabacae utentes fua in lingua primum eo excruciabantur ; ubi illi alfueverunt, linguam blande fibi perfricari hoc fumo per-cipiunt. Hinc profluxit illud: de guflibus non e(l difputandum.
§. III.
In quo fitus fit odor corporutn , quceque ejus divifio ?
2 O EIp. ad imum qunefitum. Odor corporum pofitus eft in ef-i-V fluviis fubtilifiimis, praecipue fulphureo mercuriahbus aeris alluvione a corporibus ablatis, quae ubi cum eo tanquam ve. hiculo fub a£lu infpirationis narium cavernas fubeunt , harum fibrillas nerveas variis modis impeliunt , & commovent-». 1'rob. imo odorem pofitum efle in effiuviis fulphureo mercu-rialibus. Ea tantum corpora odora funt , quae volatilem, ful-phtireo mercurialem fubftantiam continent, eamque per efflu-via exhalant; patere fiquidem iftud enumeratione experimen-torum ait princeps chemicorum Boerhaaveus, a) fpiritu, five mercurio, oleo five fulphuri inhaerente , ex corporibus qui-busvis odoratis ablato , refiduum vix fragrare , non fiagratu-rum quidquam, fi mercurius penitus ab eo tolleretur; eo au-tem aiiis corporibus affufo fragrantia conciliatur. Idque alio loco verum ait efle in omnibus odoratis, five fuaviter , fiv£ tetre oleant, & nec aquam, nec fales , nec oleum , aut ter-ram odorata eife, poftquam feparatur ab iliis mercurius; ergo-His vero efficitur: odoris principem caufam elfe particulas mer-curii; quia tamen h« efe non folent fine particulis fulphureis, fed illis inhxrent, & cum illis in ipfis effluviis maffulam unam eificiunt; idcirco odores non fiatuimus in folis particulis mer« curiahbus , fed fuiphureo mercurialibus.
Ccterum hic quoque addimus : in particulis fulphureo mer-curialibus pracipue odorem confiftere ; nam etiam faiinae ad odores temperandos, & varictatem eorum efficiendam , qultl etiam ipfie terres nonnunquam, maxime ad tetrum odorem conducere polfiint.
Prob. 2110 odorem corporum pofitum effe in particulis fu'-phureo mercurialibus, quatenus hs aeris alfuvione ablats cum
a) InftJt. Medic.de olfaflu n. 49^,
Dissertatio Qjjarta. 397*
illo tanquam vehiculo fub a£lu infpirationis narium cavernas fubeunt, & harum nerveas fibrillas variis modis impeilunt, & commovent. Eatenus dicendus eft odor pofitus in particulis fulphureo mercurialibus, quatenos hae poffunt in organo olfa* £lus fenfationem odoris excitare ; fed eam fecus , quam di£ta ratione efficere nequeunt; ergo. Hinc quo fortius attrahimus cum acre particulas (ulphureo mercuriaies per nares , eo major in nobis odoris perceptio exiffit propter majorem harum par-ticularum appulfum , & motum, & fi narium fibrillas catar» rhi lympha vifcida impeditas habeamus , odores vix perci-pimus.
ad alterum. Plures effe odorum fpecies experientia cer- 7^4 tum eft , in duas tamen fohs, velut fupremas fpecies, ut jam olim Plato obfervavit , odor dividi confuevit, in fuavem nem-pe, & mole/ium. Suavis eft odor , fi odori effluvii corpufculi ita refpondeant olfatfus organo , ut hujus fibras ordinate , pla-cideque ab illis moveantur; ex adverfo odor eft moleftus , fi nervese olfaftus fibrae perturbate ab odori efHuvii corpufiulis vexentur, & diftorqueantur.
Corol. Cum nerveae oifadus fibrae non aequaliter in omni- j bus hominibus fe habeant, quin etiam in eodem homine tern-pore immutentur , fit: ut odor , qui uni pergratus eft , alteri non multum placeat, quibusdam etiam intolerabilis accidat ; item fit: ut, qui odorper tempus quosdam recreat plurimum, is tempore ob immutatas fibras tolerari nequeat. Ex eodem capite accidit, ut molefti odores primum , tempore, etfi non plane grati, certe absque moleftia tolerabiles evadant. Exem-plis hic opus non eft ; cuique enim obvia funt. Quot funt, qui tabaci odorem ferre nequeunt; quot ex adverfo , qui illo recreantur. Apud Salmuthum O legitur : carnificis famulum in cloacis purgandis non parum tetro odori affuetum deliquio concidiffe ob unguentorum fragrantiam in pharmacopnei offici-na; quem cum ab eo-reftituere vellent per baifama naribus ap-plicita, tam parum id obtmere poterant, ut eum prope illis «necuerint, nec fibi reddi potuit, nifi per odores, quibus af-fueverat, naribus admotos.
r
§. I V.
Expomntur quadam odorum phaHomeua.
pRimum: corpora etiam intenfiffime olentia hermetice in vi-* tro conclufa nullum plane odorem extra ,illud diffundunt. fcftantur iftud Acadcmici Florentini, & P. de Lanis. Ratio
Dddj	ph«-
a) c. 3. obf. 71.
398	P H Y S t <3 /e CjENERALIS
ph?enomeni efl: quia vitri pori fubtiliores funt, quam per quos effluvia corporum quaecunque etiam fpirituofiffima tranfire que. ant. Et fane fi effluvia quaecunque corporum per vitri poros tranfire poflent, achtm ejjet dc quintis chymicorum ejfentiis , ut refle obfervat hic vir eruditifiimus P. de Lariis, cum tamtn m• nifeflum fit, acutiores , ac fubtiliores fpiritus tioti mode vini , rofa. rum , fed etiam nitri , fulpburis , vitrioli &c. vitreorum vafcrtm carceribus detineri , & vafa itt frufla potius diflilire , quaui ipfls per poros egrejjwn prabere, etiamfi violentcr rarefiant. a) ProEat hoc particulas frigorificas non ingredi in aquam vitro hermetice claulo contentam, dum ea congelatur.
7J7 2dum: Pleraque corpora intenfius olent, cum moderate ca-lent, quam cum frigore corripiuntur. Hinc horti floribus con-fiti non magis olent, quam mane, & vefpere , dum tempera-tus calor eft. Ratio eft : quia moderata exagitatio partiumJ infenfibilium per ignem elementarem permultum facit ad tran-fpirationem odoriferorum ;ex adverfo frigus ob quietem refpe-ftivam harum partium tranfpirationem impedit. Mane tamen rofcido major adhuc , & gratior fentitur odor florum , quam vefpere, etfi par fit calor; quia per nofterh frigidiorem repa-rantur partes prioris diei calore per effluvia amifloe^ uberius proinde exhaiare rurfus poffunt, quam vefpere ob amilfa efflu-via copiofa per aeftum diei. Ex modo di£lis patet: curflores, & herbae pro medicis ufibus optime mane colligantur. Insftu meridiano minus in hortis percipitur odor, quam vefpere, etfi major fit tranfpiratio, quam vefpere; quia effluvia odorem ef-ficientia nimis attenuantur, elevantur, disjiciuntur, vcl etiam minus apte multis aiiis fuum odorem debilitantibus permixta folvuntur. Ex hoc ultimo coliigitur, cur quibusdam odoratis, ut violis, caryophilis ignis admotus odorem deflruat; ex prius diftis vero, cur illa odora corpora, in quibus partes lunt ma-gis compa£iae, ut arbufcula juniperi, pinus , magis, & gra""5 oleant, ubi illis ignis admovetur.
75" 8 Jtium: Dura corpora, quae odore deftituta videntur, odo-remfpargunt, fi confricentur; quae vero odora funt , confricta olent intenfius. Sic fi marmor nigrum cum marmore nigro potenter confricetur, aut etiam chalybe, aliterve poliaturnon adhibita aqua, odorem ingratum fpargit ; idem experi" ''ce£ etiam in aliis fimilibus. Ratio eft : quia affri£iu partes infenii-biles ad motum concitantur, fa£la autem hac concitatione tran-fpiratio particularum fulphureo mercurialium facile contingit-
75"9 +Jum: Tanta odorum efficacia efi, ut non faetidi folum, ve' rum & fuaviffimi improvifa deliquia, motus convulfivos, ali»' que horrenda fymptomata in fano etiam firmoque corpt>re>
at-
a) Tom, 2, Magift, Nat, Sc artii L. i, C.i. n, XI.
DlSSERTATIO QjJARTA. 1 3P9
atteftantibus medicis, & experientia, non raro excitent. Bacco de Veruiamio refert': novifle fe hominem firms , perquam fanguineae temperiei, qui vioientos ex odore mofchi percipie-bat capitis dolores; aiium, qui fimiiibus dbloribus capitis ve-xabatur ad rofarum odorem faeminam qtioque generofam , cui rofarurn odor non erat ingratus , adeo tamen noxius, ut ad eum deliqtiium pateretur'; demum virum , qui conquerebatur, to-ties fc ad vomitum cogi, quoties axungiam prxtereuntis pro-pe currus olfaceret. O Boerhaave quoque teftatur : fxminas ad folum odorem molchi, & ambrje animo linqui, easque hoc cafu fecundum obfervationem vetuftidimam Aretaei optimae faetidis odoribus refulcitari. Corpora putrefaila folo odore con-tinuo naufeas ciere, & vomitus: accehfi fuifuris vaporem ma-jori copia naribus attraftum vel necare, vei vitae certe difcri-men afferre. •>)
5tum. Plura corpora, quae feparata nihil , vel parum odoris exhalant, odorem etiam valde intenfum, fi mifceantur , lon-ge, lateque diffundunt. Succinum, vulgo ambra , ignavi odo-riseft, zibetum quoque parum olet , & eo quidern minus, quo purius eft •, at fi haec duo corpora llmul permifceantur , gratiifimus ex hac permixtione orietur odor. Molcus purus olet parum grate; at fuaviftimum odorem fpargit , fi aliquot guttis fpiritus rofacei ardentis, vel diftillati imbutus fuerit. Mofcus ex Indiis advehi folitus, fi poft multas exhalationes inodorus fiat, urina puerorum perfimditur, & priftinum odo-rem recipit. Sal allcalinus, & fal ammoniacus inodorus uter-Ruefeorfim, in ipfa autem permixtione odorem validiftimum fpirant. Eificitur hoc inde potiftimum, quod in tali permix-tione vel concitatio fit partium ad efHuviorum emiftionem neceffaria, vei etiamquod in corporibus fic permixtis moleculat ehiciuntur ad odorem requifitae.
SECTIO TERTIA.
De Sono.
S- 1
Quot modis fcnus a nolts fpeflari po/Jit, quid ejus nomine venitt, & qua ipfius phcenomena ? ■
REfp. ad primum. Sonus triplici ratione a nobis fpeflari po teft. i : ut eft in ipfo corpore fonoro ; fonora enimcor-pora dicuntur, quae coliifa inter fe mutuo , aut perculfa ni fenfationem in nobis excitant. % : ut eft in medio, per quod
pro-
4.00 Physic^e Gemeralis
propagatur. ? : nt eft in ipfo fenforio auditus. Primo folnm, & fecundo modo fpe&atus (onus in ccnfiderationem hic venit.
J62	ad fecundum : Sonus ut eft in corpore for.oro, efl illa
ejus afFe.Tio percuftione excitata , ratione cujus fit , ut imrau-terur auditus organum , & fimi fenfatio in ment£ contingat. Sic fumptus fonus vocatur fonus primitivus, item objeElivus , ac etiam in acln primo , atque fic fumptus eft proprie qualitas cor-poris foaori. Ditbm eft in hac definitione, affeSio percu/Jione excitata. Nam lonora refonant, dum percutiuntur, neque re-lonant, nifi, ad minus aequivalenter, percutiantur; qualis ,?qui. valens percuftio habetur ab affri&u , aliaque fimili canfa. So. nus ut eft in medio , eft affeclio produ£la a corpore fonoro in medio, perque medium ad aures usque audientium propagata, quam fenftirii auditus immutatio immediate confequitur. Con-ftat enim auditus organum non immutari immediate a corpore fonoro , fed tantum mediate , nempe mediante qualitate a cor-pore fonoro per interjeflum medium ad aures usque difflifa.
763 Sonus ut eft in medio, vocatur fonut derivativus , item /»« nus in aclu fecundo. Sonus derivativus duplex eft , direflus, &> reflexus. Direflus ille eft, qui a corpore fonoro refla fertur ad auditum; reflexus vocatur, qui ab obftaculo.in quod incurrit, refleffitur, atque ab illo ad aures pervenit. Item fonus deri-vativus alius eft gravis, alius acutus , alius ma^nus, alius fif' vus; de quibus infra. Duo hic animadvertenda-, primum:««-trwn foni dici pun£1:um , ex quo fonus difiunditur , atque ad aures pervenit ; fecundum : radium fonorum vocari lineam re« ftam, duftam a centro foni, fecundum quam fonus propagari concipitur.
754	ad tertium: Soni phaenomena praecipua funt fequentia:
1. Dum corpora folida percuffa fonum edunt, ofcillant, ac tre-munt, ofcillatioque in multis eorum duplex obfervatur; una totalis, qua percuffa per modum unius ofcillant; altera vero partium exiliffimarum , qua hae in iliis percuffis tremunt. Prio-rem manifefte cernimus in percuffa chorda cymbali, fit ficJiurn, lamina chalybea tenui, aliisque fimilibus. Ejusmodi ofcillati" manifefta eft etiam in circulo metallico (Fig. 42. Tab. 4)?e filis pendulo; dum enim valide percutitur, figuram fuam cir" cularem in ovalem alternis per crucem mutat ; ob paritatem rationis idem contingere cenfendum eft cum campanis pulfar's' Pofteriorem in corporibus fonoris percuffis dari, multa nos ex-empla docent. Namfi.tergo fidium refonantium manus app!1* cetur, fremitum quendam partium exiliftimarum in illis ta.l-^i, percipimus. Deinde fcobs ferri in incudis ferreae , aut cujus-vis laminae fonorae uno extremo pofita fiibfultat motu tremu% fi extremum alterum incudis , auc lamins percudatur, & 1ul-
Dissertatio Qjjarta. 401*
dem tamdiu, donec fonus validior incudis, aut Iaminne perdu-rat. Si fupremum per marginem vitri aqua prope pleni digi-tum madefaftum , leniterque appreflum ducamus, vitrum tre-mere, aquam ipfam fremere, crifpari ita, ut particulae ejus te-nnes etiam sx vitro profiliant, videmus , haecque tanto magis experimur, quo majorem fonum perfriftus in vitro excitat. Ob-fervare efl hoc in experimento ex fremitu aquae, quod tremor vitri in fuis exilibus partibus per omnia fe accommodet fca-britiei digiti vitrum perfricantis. Fremitus enim ille omnes fulcos digiti referre confpicitur. Sed haec , aliaque id genus evidenter docent , motum tremulum exiliffimarum partium corporis fonori fieri, dum hoc percutitur; quomodo enim aqua in allato experimento fremet, crifpabitur ? quomodo fcobs ferri motum tremulum concipiet, fi ad htinc fcobs a motu fimili incudis, aut laminse particularum ,' aut aqua a motu fimili par-ticularum vitri non fuerit determinata?
2. Si corporis , percufiione ejus fafta, fonantis partium exi-liflimarum tremor per admotam manum , aut corpus aliud mol-lefiftatur, foriare definit. Patet res experientia obvia , qua obfervamus campanulae, fcyphi, fruftuli chalybis, aliorumq.ue id genus percufiione fonantium fonum illico excingui , ut tre-inorem exiliffimarum partium admoto digito in his fiftimus.
Absque aere nullus percipitur fonus , quamvis corpus7^& fonorum valide percutiatur. Si enim campanulam in recipien-te de filo ferico appendamus, aut mollibus fuper catinum im-ponamus, ita ut catinum, aut aliud corpus firmum elafticum cum recipiente, aut catino communicans non attingat ubi ae-rem ex recipiente educere incipimus, fonus percuflae campanu-debilitari incipit; refteque illo edu£lo prorfiis non percipi-tl,r; ex adverfo aere in recipiente condenfato fonus augetur.
$. I I.
ln quo efi pofitut fonus, ut efi itt corp&re fotioro ?
D Efp. Sonus ut eft in corpore fonoro, fitus eft in motu tre. 7^7
mulo exilifiimarum, ac feorfim infenfibilirim partium cor-poris fonori. Prob. Sonus ut eft in corpore lonoro, ex priore spho eft affeftio illa corporis fonori percufiione excitata , ra-tione cujus fit, ut immutetur auditus organum , & foni fen-»atio in anima contingat; fed hsc affeilio non aiiud eft, quam J^otus tremulus exiliifimarum pardum corporis fonori ; quod !lc oftenditur: Dum corpus fonorum percutitur , colliditur, ac ■Ocirco fonum edit, nihil in eo aliud contingit , nifi tremor, ** olcillatio tum totalis , tum exiliffimarum ejus partium ; quicj hfiiupkfu*Gentr, p.i.	Eee	enim
Physicje Generalts
enim aliud percuffio in eo efficere poted ? ergo in alteratro hoc tremore haec affectio, quam fonum primitivum dicimus, con-fiftet; fed non confifHt in tremore fonori corporis totali: nam potefi dari in corpore fonoro motus totalis tremulus, quin de-tur fonus ejusdem. Sic lamina chalybea , vel etiam gladius potenter inflexus, dum a potentia infleifente remittitur, tre-mit, & ofcillat, quin fonet. Si ple£lrum febo inunftum fu. per chordas fidium valida appreffione ducatur , chorda motu totali ofcillat, quin fonum edat: ex adverfo fi pleflro refim illito chordae fidium perfricentur, ut partes exiliffimae lioc affri-£lu in motum ofcillatorium tremulum concitentur , fi enfis, aut lamina chalybea ferro cumprimis, aut chalybe percutiatur, nt percuffione partes illius exiliffimae ad motum vibratorium, & tremulum determinentur, haec omnia refonabunt; igitur in hoc exiliffimarum partium, non vero totali motu tremulo cor-poris fonori fonus primitivus eft fitus.
768 Confir. Quoties, & quamdiu datur in corporibus fonnris percuffis , aut perfriftis motus tremulus exililfimariim partium, toties, & tamdiu habetur fonus ; quoties hic non datur, aut flftitur, non datur, aut ceffat in iis fonus ; ergo motus tre-mulus partium exiliffimarum corporis fonori eft quidpiam tale, quo habito habetur ionus, & quo non habito non habetur, ac proinde dicendumeft, fonum.ut is in corpore fonoro eil, m illo pofitum elfe.
Prob. ^io fecundo: Si ponatur fonus , ut eft in corpore fonorojfitus in motu tremulo partiu.n ejus infealibilium, phe* nomena foni apte exponuntur; ergo. Ant. oftenditur: i'cor' pora elaftica folida percutfa , ant perfri£ia fonum edunt edunt hunc non elaftica; quia priorum particulae percullion' comprimuntur, & fui compreffione etiam alias e loco emO" vent, rurfus hae alias, donec omnes vi elafticitatis fitui reiti-tuantur priori; atque diu in elafticis nimium ofcillant ad eum quadam ratione modum, quo in chorda tenfa, & remilfa mo-tum totalem ofcillatorium peragi vidcmus; quam ob remhoru particulae ad motum tremulum recipiendum aptae funt , 110 liint autem ad hanc aptae particulae corporum non elaflicorui^ Hinc quo ftannum magis eft elafticum, quam plumbum , 3 * gentum quam aurum, chalybs quam ferru^m eo magis relo'11^ perculfa, quum magis aptae lunt illorum exiliffimx particuis motum tremulum, quam horum. Si ftannum mifceatur " pro, fingularem rigiditatem, & ad motum tremulum habi i * tem acquirent hae mallx commixtae ; atque ideo pro campa fundendis ftannum cupro mifceri confuevit.	f
770 2. Si molle corpus refonanti chorde cymbali app''cetnoI! illa fonum edere defiftet ; quia per conta£tum hunc tr<^
Dissertatio Qjjarta. 445
partium exiliflrmarum chords fifletur; verum jfi chordse huic fono celTante iilico proxime admoveatur ftylus chalybeus , aut aliud corpus elafticum , rurfus fonare, etfi debiliter , incipiet. Nam ceffantemotu tremulo exiiiftimarum partium chordae non iilico celfat motus totalis; impinget igirur hoc motu lata chor-da in ftylum, & ab hoc iterum partes illius exiiiftimse in mo-tum tremulum concitabuntur. Idem enim eft , five ftyio hoc chalybeo percutias chordam , five chorda motu fuo percutiat ftylum, veiut five incudem tundas malleo, five incude mal-leum , fonus exiftet. Idem ex eadem ratlione experiri quis po-tefi, fi campanulatn refonantem tangat manu, atque ubi fonus ejus celfaverit , ftatim iiii applicuerit proxime aliquod corpus elafticum.
Si pieftrum febo unflum, beneque appreffum fuperchor-^i da fidium ducatur , movetur chorda motu ofciilatorio totali, & tremit tremore totius chordse, non item motu tremulo par-tium exilium, fi autem refina fit illitum, etiam hunc motum confequitur; particulis fiquidem rigidis, & fcabris refinae per-frifia chorda ad hunc motum determinatur ; etfi fe-biceis utpote moiiibus hoc effici ne ueat. 4. corpora fono-ra:campana, vitrum , tympanum &c corpore molli tefta, v.g. panno, tela fonum clarum fafla percuftione non edunt; quia per hsc utpote parum elaftica motus.tremulus illorum im-peditnr, communicationeque ipfa deperditur. fi poculi va-cui tenuioris labrum digito madido perfricetur , fonum dat cla-rom, quo tamen plus aquae illi infunditur, eo refonat obtu-fius ; qnia etiam aqua quamvis fatis faciie mobilis motum ejus tremulum impedit. In hunc modum fimilia alia exponi Poffunt.
Obj. Si fonus'ut eft in corporibus, fitus effet in motu- eo- 773. rumtremulo-, vimen , filum ferreum, flagellum vibratum in aerem fonum nullum efficeret; item dum aer per rimas porta-rum, feneftrarum, aut fpiracuia caminorum meat, fonum nul-lum ederet; nullus quoque fieret fonus , dum fiftulando aer compreflis labris ore propellitur , nullum muficum inftrumen-tum ex iis, quae flatilia nuncupantur, refonaret, quum inflatur. Nam in his omnibus adjunftis adduftis nullus videtur dari tre-^ulus partium exiliftimarum motiis. Pariter nullus ftrepitus, "uuus fufiirrus deberet fieri ab aqua per lapides decurrente; £um aqua elafticitate praedita non fit, a qua tamen motum tremulnm in ccrporibus -orfri infinuatum eft.
i^. m„j. 2>jam ( ordiamur ab ultimo) quamvis aqua £lauica non fit, verum tamen eft, quod aerem fe contingen-teni perfricet, crifpet, ac proinde ad motum tremulum conci-tet> cum prscipiti curlu fertur , cumprimis dum per faxa,
•Eee a	&
404 Physic^e Generalis
& lapides devolvitnr. Quod potefl corpus eodem in lcco perfiftens motu tremulo exiliflimarum fiiarnm" partium ad ae-rcm in motum tremulum concitandum , hoc poteft alterum fcabrum firie motu tremulo fuarum partium, fi per aerem ce-leriter feratur. Unde dico ad reliqua ', fonum a vimine, filo fcrreo , flagello dupliciter effici pofle •, primo quatenus horum
fiaites exiliflimaE vibratae in aerem ad aliquem motum tremu-um concitantur , indeque ipfi aeri hunc communicant; de-inde quatenus ipfa fua fcabritie illum ad tremorem concitant, dum in illum vibrantur. Pariter dum aer per rimas feneftra-rum, portarum &c tempore venti fertur, dici potefl & in ri-marum parietibus tremorem aliquem ab ipfo aeris perfriflu excita-ri, qui aerem ad motum tremulum determinet; & aerem a fcabritie parietum rimae, per quam fubfultim fertur, tremorem accipere. Similiter de reliquis difcurri poteft.
§■ III.
ln quo Jit po/itue fonus , ut illt efl in mtdio, pcr quod propagatur.
773	n Efp. Hic pofitus eft in motu tremulo , & ofcillatorio aeris lv analogo motui tremulo corporis fonori. Prob. i. confi-ftere in motu aeris: Impone excitatorium in recipiens antliac pneumaticae fuper laneum pulviilum ita , ut nec catinum, nec recipiens ulia ratione contingat, fmcque illud decurrere; inhoc. cafu motu tremulo moti excitatorii, antequam aer ex recipien* te extrahi incipiat, percipietur fonus validus ; ctim extra-hi aer inceperit, debiiior fiet eo magis , quo magis extraftus fiierit, ita ut demurn aegre percipiatur. Idem accidit, fi 1u$* cunque campanula puifetur in vacuo Boyieano. Ut agre cipiatur dixi , non vero fimpliciter , non audiatnr, Nam f'cUt per antliam nunquam aer penitus extrahi poteft , fic vix un; quam efficietur, ut ab aure vicina recipienti non aiiquis debi-lis fonus percioiatur. a. dixi excitatorium ita imponenduflj > ut nec catinum, nec recipiens contingat ; nam fi horum a'1" quod parte fui aliqua attigerit, motum tremulum , quem bet, ipfi quoque communicabit, & hoc aerem externum >"* dem ad motum excitabit fimilem , ficque fonus non exiguuS percipietur etiam extra£lo ex recipiente aere. Ex adverfo ltn* ponatur excitatorium recipienti metallico , & in hoc conden-fetur aerper antliam, quo magis coadsnfatus fuerit, eo ma§" lonus percipietur; ergo.
774	Prob. zd°: Sonus, ut eft in medio , confiftere in motu »-ris tremulo, analogo motui corporis fonori. Ex priore sP conftat non haberi fonum a corpore fbnoro, nifi tremulo m
DrssERTATiO QjJARTA. 40f
partes ejus exiliffimge moveantur; ex jt;<> phsnomeno ioni n. 766 relato itidem conftat, non haberi fonum, quamvis cor-poris fonori particuls exililfima» moveantur motu tremulo , fi hoc motu non moveantur aere circnmdatae , atque adeo fic , ut iilum ad fimilem motum determinent; fed fi fbnus ut eft in medio , non elfet pofitus in motu tremulo aeris, hujus ra-tio nulla foret; ergo.
Confir. Certum eft corpora fonora percutfa , collifa caufam7?T e(Te immutationis fa£lse in organo auditus nolbri; fed non funt ejus caufa immediata; quia funt a nobis remota; ergo per ali-quod medium; led hoc medium aliud non e(l, quam aer motu tremulo corpori lonoro analogo motus, qui usque' ad auris no-ftrae anfra£tus pertingit, atque ibi reconditpm auditus organum percellit, immutat, ut fatis modo difladocent-, ergo.
Confir. i'1®- Si ad aquam ftagnantem tympanum pulfetur, jyd vel chorda inftrumenti mufici prope folis radium, in quo vo-litantes atomi videntur; crifpationes , & motus tremuli tum fuperficiei aquse, tum atomorum confpiciuntur. Item fi tym-paflum pulfetur prope alterum ejusdem font , hoc quoque vaii-de concutitur, tremit, fonat, ac globulos leves e. g. pifa (ibi impofita ad fubfultandum determinat; quin etfi alterum tym-panum in conclavi vicino claufis foribus pulfetur, alterum quo-dam modo confonat, etfi delicate. Sed haec omnia non aliun-de accidunt, quam quod aeri talis motus tremulus a corpore fonoro communicetur, qualem ipfum habet, ac deinde aer ad fimilem motum rurfus haec determinet; ergo. Ex hoc autem fequitur fimilem motum tremulum in organo auditus noftri fie-ri, qualem habet corpus ipfum fonorum. Huc facit illud, quod P. de Lanis obfervavit : Si fcutellam, vel fimile vas argento vivo impleas, & in aliquo loco immobili colloces, videbis ejus fuperficiem crifpari, variisque tremoribus agitari , quotiescun-que vel campanae pulfantnr, vel tubae infonuerint, vel adven-tantis currus, aut alium quemlibet ftrepitum audieris. Quin imo vix audies e longinquo appropinquantium equorum, vel furruum fonitum, cum jam argentum tremore fuo illa omnia andicabit ; obfervare etiam licet, quod chartulae, palere, aliae-que res leviores in vicinia campanarum pulfatarum tremant. Sed hoc rurfiis non aliunde fit , quam a tremore aeris; ergo tremit aer, quoties fonus datur, nec aliunde tremit , quam a lonoro corpore determinatus, ficque propagatus usque ad au-rem perceptionis foni in nobis caufa exiftit.
Obj. Si fonus derivativus confifteret in motu tremulo aeris yjy analogo motui corporis fonori, vel confifteret in motu tremulo ' ae"s craffioris, vel fubtilioris; dici nequit confiftere in motu treirmlo fubtilioris ; nam unius, alteriusve phjenomeni expofi-
Eee j '	«o
3so	PHySiCiE Generalis
tio non videtur e(Te fufficiens ratio adffiuendi aeris diverfita-tem; deinde fi extrahatur aer ex recipiente, (onus deficit, fi condenfetnr, augetur ( n, 766 ) fed in cafibns his folus aer craf. fior videtur extrabi, & condenfari; ergo in htijus , non in fub. tii ioris motu confifferet fonus derivativus. Sed nec dici po. tefl, confiffere in rrotu tremulo aeris craffioris: datur etenim motus tremfiius aeris crafficris, quin detur fimus ; faepe fiqui, dem exhalationibns per aerem afcendentibus ope tuborum opti-cortim undnlationes aeris af sqtie omni fono confpicimus ; pra». terea Digbneus, ut ipfe fcribit • ) dum veheretur navi Prnetoria claffis Angi canae , obfervavit vice quadam vitra feneflrarorn cubiculi prnetorii fuccuti, ac fubinde fnccuffiones augeri; dum demum navi progrediente ad omnes fuccuffiones , & vibratio-nes feneftrarum foni tormentorum folutorum prnelii navalis au-diti fiint; ergo hic quoque dabatur motus tremulus aeris fe-neftras fuccutientis absque fono. 8 Refpond. fonum derivativum effe pofitum in motu tre-mulo aeris craftioris. Id» quod adverfus hoc affertum adfer-tur, fic diftingnitur : datur motus tremulus aeris craftions totaiis five partium majorum , qnin detur fonns , couc. datur motus tremu-lus aeris partium exiliffimarum, quo ipfe fingulis fuis in moleculis exiliifimis, & quidem fiifficienter ad caufandam fen-fationem foni tremat, quin detur fonus neg. Patet ex diftin» flione hac refponfio ad ea, quse fubjeffa fiint. Nam & afcen-denribus exhalationibus foiummodo motus quidam aeris tota-lis, aut potius undulatio exiftit ;- & in obfervatione Digbsi hic foium motus dabatur , usque dum navis praeliantibus raila cffet vicinior. Nam, quod notandum, diutius durare poteft-® motus tremulus partium aeris majorum, feu ut dicimus, ta« taiis, quam ejus exiliftimarum partium, qui ad fonum necet iarius eft; quemadmodum apparet in chorda fidium fuas vi« brationes efficiente; fi enim.hanc ofciiiantem & refbnantem digito tsngas, celfabit motus tremuius partium ejus exiliftimv rum , una & fonus, non item ceffabit per hoc illico motus ejus ofcillatoiius, & tremulus totalis.
1 Obj. 2d°-- Datur fonus fine motu tremulo aeris cratfioris; ergo. "Ant. prol/. Conftituatur candeia ardens prope campanam grandem pulfa:am, hujus flamma tefte leCat nihil movebitur; fed deberet moveri fi fonus confifteret in motu tremulo craflio-ris aeris; nam fi ventus lenis candeiae commovet flammam, multo magis fonus validus eam commovere deberet ; ergo» Confir. Sonns propagatur etiam per parietes tenuiores, & ai' feres, imo recipientia vitrea, etfi illa catino metallico ita ag-glutinentur, ut nulla fit communicatio cum aere exteriore; qum
etiam
*) iibro de iiHmonalifiate
Dissertatio Qjjarta. 407
etiam fonus excitatorii (onantis in fimili recipiente audietur, etfi hoc recipiens alteri aqua referto imponatur ita, ut undique ad aliquot digitos aqua ambiatur, hocque experimentum pari-ter fuccedit, five aqua, in qua experimentum fit, fit purgata abaere, five non fit. Demum fonus auditur etiam in aqua, ut teftatur Nolletus, qui hujus experimenti gratia fe ad diver-fas profunditates aqui demerfit. Urinatores quoque prope fii-perficiem aquse fonos percipi teftantur; imo Sturmius ex literis D. Panthot refert: urinatores vocem licet non nihil confufi-orem percepiffe in fundo maris eorum, qui ex naviculis eis lo-quebantur; etfi horum clamantium vox ab illis audiri minime potuerit; ergo.
Neg. ant. Ad probationem neg. min.. fimul cum fua tau- *rg0 fali. Difparitas eft: quod ventus quamvis lenis fit, fluit ta-men, ac proinde poteft juxta fuum fluxum flammam candelae movere; ex adverio motus aeris tremulus, dum campana pul-fatur, ex omni parte circa fiammam aequalis datur ; non e(t proinde ratio: cur potius flamma in unam , quam alteram par-tem fleftatur, atque eam ob rem erefta manet, veiut fi nul-lus tremor aeris adeifet; quemadmodum aliud quodvis cor-pus, quod omni ex parte aequalibus viribus in motum propel-litur, confiftit immotum.
Ad confir. neg. conf. Per parietes tenuiores, & afferes lo- 78I nus ex eo percipitur, quod aut locus unus cum altero per ri. nias exiles , & non animadverfas habet communicationem ; »ut quod fi contentiore voce quis loquatur, parietes ipfi , & >(Teres a voce hac fuis in partibus exiliffimis motum tremu-lum concipiunt , huncque tremorem communicant aeri poft Parietem, aut aiferes conftituto; fuffragatur a!fertis illud;quod " rimae a parietibus abfint, vox percipi non poifit, nifi fit ro-bufta. ado: qUod fi quis loquatur etiam voce valida in cubi-culo periitromatis fericeis veflito , vocem ejus multo minus fit auditurus pofitus in altero cubiculo , quamvis illos paries te-nuis dividat ; vox enim hoc cafii impingit maxima ex parte periftromata non elaftica, per quae parieti motus tremulus c°mmunicari non poteft.	quod per fonum validum _ad
tremorem concitari parietes , eumque fenfibilem, indubium fit. Validas quifpiam percufiiones malleo in claufo cubiculo conti-gnationis infimae node faciat fuccutfiones sdificii, & tremores fingulas percufllones percipient etiam , qui aedificii hujus tertiam, aut quartam contigndtionem incolunt. D.e hoc non oblervatur ob multitudinem diverforum fonorum , qni diarno tempore continuo perftrepunt. Sonus excitatorii in recipiente ®ere non evacuato auditur , & quidem clare , quamvis nulla 111 a?ris interioris cum exteriore ob ejus agglutinationem com-
muni-
408 Physic^e Generalis
municatio; quia aer in motum trcmulum excitatus ab excita-torio refonante fimilem motttm tremulum recipienti' vitreo eommunicat. Dnm autem hoc recipiens aqua ambitur , tre-mulum motum ab aere inreriore acceptum aqua? fe ambieati communicat, hic rurfus aeri exteriori fed rfuilto debilsor com-municatur. Ex his antem patet fimiii ratione a fono valido in aere e. g. folutione fclopcti, aut magno ciamore excitaro pod fe ad motum tremulum fimilem excitari aquam fiagni , vel fluvii, qualis datur in aere , & inde fonus percipi in aqua ab homine in eam demerfo, aut pifce. Difficilis tamen eft hxc per aquam foni p/opagatio; unde in hac debilis, & confufafit foni perceptio, nec potefi: haberi in magna profunditate tetle Chauvin; quia aqua etfi recipiat tremorem ab aere aliqnem, non tamen tam validum, ac fit in aere, cum illa ad motum aeque expedita non fit, ac aer, nec elaftica. Allatum ultimo ex literis D. Panthot non obftat; nam ipfe non apponit, an mare in allato cafu profundum faerit: credique potefi , ibi pro-fundum non fuitfe.
Obj. Nifi fonus, ut ille in medio efl , pofitus eTet in motu tremulo aeris fubtilioris , & quidem diverfae fpeciei, tanta diverfitas fonorum, maxime dum concentus fit muficus, eodern tempore, absque confufione impolfibiiis foret; non vi-detur enim concipi polfe, quomodo idem fpecie aer fuo moto tremuio tantam diverfitatem fonorum in aure efficere polfet, tunc inprimis , dum ex vicinia per foramen exile concentus muficus aufcultatur; ergo.
Neg. ant. Ad caufalem dico: non carere equidem ad-miratione jufia Authoris naturae mirum artificium , quo aerem ita effinxit, ut medio illius tremoris tam diverfi concentus a nobis audiri pofiint; •attamen fi aqua corpus non elafticum, nec ad motum tam pronum poteft eodem tempore diverfos motus recipere absaue confufione ; ut cum in locis propinquis in fiagnum plures lapides injiciuntur, finguli fiias undulationcs circulares fe interfecanres efficiunt, quin confundantur ; in aere diverfie vibrationes, & impulfus facilius diverfos tremores, ac fic diverfos fonos abs.que confiifione efficient ; qui tremores, quia in orbemex dicendis a corpore fonoro adcertam diftantiani propagantur, finguli quoque , aut plerique in foramen , Pef quod concentus muficus accipitur, perferentur, quapropter con-centus per illud percipi poterit. Accedit: quod dum concen-tus fit muficus, intlrumenta vei refonent uno fimpliciter, demque tempore, vel alterum altero tardius; fi eodem '• n0D aliud fit per concentum, quam ut tremor in aere quidam co"1* pofitus, & longe alter detur, quam daretur, fi unicum inft^* aientum pulfaretur; fi fuccefiiye: utique fucceffive in aere
DlSSERTATlO QUARTA. 409
verH tremores effici podiint. Non eft proinde ratio fufficiens hujus confufionis. Deinde diverfi fbni , quos eodem tempore nobis audire videmar, perfepe ab aeris fucceffivo , etfi celerri-tie fubfequente motu tremulo fiunt, neque, nifi ob imperfe-ftionem fenfiium noftrorum eodem tempore fieri videntur; fi» cot titione ardente in circulum a£to videmur nobis circnlum igneum videre, etfi titio in unico folum loco hujus putatitii circuli fit. Sed de hoc infra adhuc recurret fermo.
Ad extremum obferva : 1. Referre P. Regnault, fi 783 chorda dufta per laminam fonoram perforatam indici manus utriusque circumvolvatur, indicibusque utraque auris concluda-tur, in hoc cafu aliquem percuffae hujus laminae fonum_a audiri. Poteft dici inde iftud accidere, quod lamina me-diante chorda indicibus motum tremulum, analogum motui fuo tremulo commnnicet. Nam etiam digiti habent fuam etfi exi-guam elafticitatem motus autem tremulus per percuffiones corporibus parum elafticis etiam mirabiliter eommunicatur, Notum eft lllud-, quod alea tympano bene tenfo, in fuperficie terrae in caftris locato fuperpofita hoftium adventum indicet. Ab ungulis enim equorum tantus tremor terrae communicatur, ut is ad magnam diftantiam promotus in caftris ctiam remo-tis adhuc tympanum tremere , & aleam in eo fubfultare faciat.
2. Si verum eft , furdos diftinfte fonum cytharae, & 784 fidinm percepiffe , dum dentibus cytharae , & fidium extre-mum arripuerunt; id dicendum cft contigilfe , quatenus haec inftrumenta motnm fuum tremulum per dentes , aliasque his vicinas partes communicarunt nervo acuftico ab auribus ad ce-rebrum porrefto, ope cujus fit auditio. Similiter dicendum, a fnrdis ore aperto fimili ratione voces nonnunquam cxauditas, fi tamen eas audiverunt. Nam quod protfus dtftin£te , ac cla-te his rationibus audiffent, incredibile videtur. 5. Dum affri-ftu alicujus corporis ingratus in auribus ftridet fonus , dentes obflupefcunt , caputque nervos contrahit quia vibrationes ni-mium vividae funt, atque ab aure deferuntur ad maxillas, & dentes. ,
4. Qnod quaedam mufica offendat quosdam, dum aliosre- 785" Creat, habettir a diverfa conftitutione organi auris , ac etiam jndolis. Melancholici oderunt muficam , qua fanguinei dele-ciantur, & contra. Soni impuifus in aure fafti fliepe mirae •fnt virtutis; communiter omnium animos exhilarant, homi-nes animofc s, interdum furiofos reddunt , valetudinem etiam Cerporis peperilfe leguntur. Morfu tarantulae lanquentes cer-tuni eft mufica curari. 5:. Etfi duabus auribus percipiatur fo-nus, non tamen duplex, fed una auditio eft in anima ; quia ex «traque aure concurrunt affe£tiones acceptae in unum ner-
W". Phtf,* Gtntr. P.l.	F ff	VU m
3s>6 Physic^s Generalis
vum acuflicum, per quem fpiritus animales ex fenforiis exter-nis in cerebrum commeant, & immutationem in fenforiis fa. ftara animae annunciarit. 6. Chorda una puiiata non refonat altera , fi non fit uniibna ; quia vibrationes , quas aer a_j chorda pulfata fibi communicatas habet, eodem tempore reci-pere nequit.
§. I v.
Qja rathne prapagetur fonus per mettium ?
-pRop. r. Sonu« per medium propagatur fucceffive. Patet JT propofitio ex obfervationibus. Dum eminus ligna fecan-tem afpicimus, fonuin impaflu fecuris in lignum effetlum non tunc, dum ifthaec in lignum adigitur, at quum jam pro impa-£lu altero levatur, percipimus; pariter fonum fuccenfi tormen-ti beiiici, aut bombards , fi fuccenfio procul fiat, non nifi tat-dius pofl accenfionem exaudimus, licet proxime pofitis & lux pulveris accenfi , & lonus tempore eodem percipi videator. Quare evidens efl, citius per medium lucem , quam fonum, quamobrem hunc non nifi fuccefiive propagari. Ratio porro phaenomeni eft, quod fonus in medio aereo efficiatur, quate-nus ofciiiantes fonori corporis fibrae itu fuo verfus aerem fe am» bientem proximas aeris partes comprimunt , & condenfant, hae pariter fibi proximas, & fic porro, donec motus debilite-tur, & quatenus reditu fuo vicinas fibi aeris partes redire fi« nunt, hae iterum fibi vicinas, & fic deinceps, ficque fit; ut motus ofcillatorius in aere motui corporis fonori analogus ge-neretur. Aer valde compreffibilis eft (n.	molecuiaeque
ejus in propagatione foni donec comprimantur, alias non coffl-primunt; igitur ut propagatio foni fucceftive fiat, necelfarium eft. Ex hoc autem fequitur femper prius audiri lonum ab iis, qui corpori fonoro propiores funt, quam qui remotiores. Ufl-de fi corpus fonorum cito refonare definat, tum primo in cis a loco foni fafti remotis fonus accipitur, quando in hoc au-diri definit.
Prop. 2. Sonus propagatur per medium celerrime. Oftefl* ditur propofitio. Sonus intra unum minutum fecundum pro* pagatur ad n+2 circiter pedes, led h ec propagatio eft admo-dum celer; nam globus tormenti etfi celerrime feratur, atta-men juxta Mariotti demonftrationem non percurrit plus fj>atl! intra minutum fecundum, quam 600 pedum , ergo. ad 1142 circiter pedes; cum enim diverfi Phyfici propagat1^ nis celeritatem examinarent, illam non eandem, fed j majorem, quidam minorem fuiffe teftati funt. Florentini
Dissertatio Qjjarta. 445
prehenderunt, fonum propagatum fuifTe intra minutum fecnn-dum ad diftantiam pedum Anglicorum 118?. Galli celebres deTuri, Maraldus, de la Caile 117Z, five ped. Parif. iojg. Gaffendus 147? Merfennus i474,FIamftedius,& Hallejus 1142. Boyle 1200. Newtonus$><58 ; quemadmodtjm videri poteft_* apnd Muftchenbroek. 3) Faftae funt hae obfervationes ad cx-plofiones no£lurnas tormentorum ex diverfis diftantiis adno-tandorpoft quot minuta (ecunda perciperetur fragor tormenti explofi a vifa ejusdem luce in fuccenfione, quae quafi momen-tanee propagatur, atqne ideo pro initio propagationis loni fii-mi poteft. Tanti porro diftriminis in obfervationibus ex men-te Mulfchenbroekii caufa eft ; quia (onus e Ionginquo auditus raro eft fimplex, fed plerumque compofitus ex pluribus , prae-cedit lanquidior, (equitur intenfior. Notatum vero non fuit ab obfervatoribus, an ad priorem , vel ad pofteriorem attende-rint fonum. 2. quia intervallum faepe brevius acceptum fuit pro obfervatione , quam ut refte illa fieri potuerit. 3. quia ipfa longitudo pcnduli minuta fecunda indicans obfervatorem decipete potuit. Additur his ab aliis diverfa denfitas, & ela-flicitas aeris in diverfis obfervationum locis , quae fi varietur, propa^ationis quoque celeritatem variari poffe exiftimant. Ita P. le Seur, Jaquicr, & P. Kircherus, E quibus ultimus affe-ruit, fe feniper diverfam foni celeritatem inveniffe mane , meridie, vefperi, no£le.
Quaeres hic igitur imo: an variatio aeris variet celeritatem^gg propagationis ? fy. Iftud non parum dubium effe. Pro affirma-tiva enim parte pugnat tum quod tnodo diftum eft, tum_s <juod tantam diverfitatem experti fint diverfi obfervatores, t)uum celeritatem propagationis obfervarunt , cujus caufa non videtur fuperare alia , quam variatio aeris ; nam accurationem oninem hos adhibuiffe credi poteft. Pro negativa parte ftat authoritasDerhami, qoi cum Upminfteri loco obfervationi huic accomodatifiimo (namad 3 milliaria in agro patente exerce-bantur pyrotechnae} longiffimas obfervationes fecilfet, didicit tefte Muifchenbroek b) omni tempore , five ccelum fit fudum, & ferenum, five nubilofum & turbidum, five nix ceciderit, uvencbula, fivetonet, aut fulguret, five aeftus , five frigus, dies vel nox fit, aeftas, vel hyepis , five mercurius in baro-nietro altus , humilisve fuerit, motum fbni neque velociorem cfe, neque tardiorem. Secundo: authoritas virorum clarifii. ^orum de Turi, Maraldi, & de la Caile, qui miffi ad cele-ntatem foni perveftigandam itidem expeiti funt fonum per mi-nutum fecundum tam no£\u, qnam diu, tam tempore pluvio, Suam lereno ad 173 pert.cas Gallicas, five 1038 pedes Parifi-
F ff 2	nos
a ) Commcnt. sd Expeiim. nat. Acad, del Cim. b ) Ibidena.
412 Physic^e Generalis
nos propagari. Cnm Derhami, & Parifinorum ob!ervationcs fuerint & frequentiffimae, & ftudio magno ad horoiogia exa. ftiffima faflae-, P. Kircheri autem. & aiiorum ad pendula, quac mutatioue in aere facia facile ofciilationes fuas immutanc, quod durationes attinet , neque viri hi illudres ftudium pecuiiare in hujus phsnomeni perveitigatione coilocarunt , cum tuentibus partem negativam fentigndum cenfeo. Ratio hujus dari po-teft: quod cum aereae particulx femper fint fibi contigux_», qualiscunque fit aeris confiitutio die, aut no£te , tempore fri-gido , aut calido &c fonum etBciant motu fuo tonico prxcife per tremorem analogum corpori fonoro, cui fecundum partem aer eft contiguus; h-ec aeris variatio non eft tantae etficacix, ut in hac propagatione fenfibiiem variationem etficere poifit, quidquid (it de infenfibiii. Quaiiscunque enim fit conftitutio aeris, ficut polfunt a corpore lbnoro particul® immediate vi-cinae moveri, ita poffunt eciam ab his motis moveri alix ipfis vicinse aequabiliter, donec motus penitus in his extinguatur. i Quaeres An ventus propagationem foni fpeftata ejus celeritate variet? ventus perpendicularis tiec promovet, nec impedit celeritatem propagationis foni ; ventus adverfus iilam minuit , fecundus vero promovet. De parte prima nuila eft controverfia; fecunda, & tertia itidem conftat experientia Der-hami, qui in obfervationibus fuis Upminfterienfibus vento fe-cundo fiante femper citius, flante vero vento adverfo tardius a vtfa flamma fiagorem tormentorum percipiebat, quam aere pa-cato. Ratio porro phaenomeni eft: quod a vento aer ex loco in locum pro fua majore, aut minore celeritate transferatur. Id cum ita fit , neceffarium eft, ut fuccefiiya communicatio motus tremuli aeris vento fecundo flante ad locum certum ct-tius, & vento flante adverfo tardius perveniat. Ex hoc ai> tem fequitur, quo ventus fecundus eft validior, eo citius, « quo eft validior ventus adverfus, eo tardius ad iocum aliqnem remotum fonum propagari. Neque objiciatur: Academicos Florentinos fuiffe expertos pari ceieritate fadtam propagactonem foni explofo tormento contra ventum , & fecundum ventum. Nam horum obfervatio unica noite fa£ta , ut Mulfchenbroek oblervat, aliquo defeftu neceffario laborare debet ; quare Ion-gifiimas obfervationes Derhami, quibus etiam ratio favet, la-befaftare nequit. Fortaftis ad obfervationem breve etiam ait-quod intervallum fibi defumpferunt, in quo ditferentia propa-gationis obfervari non potuit. Intervallum autem Derhamt ruit fingulare, nam ad j milliaria ab eo explofiones fiebant m agro Blackheat.
Corol. Patet ex quaeftione decifa: cur interdum fragores tor-
mentorum ventis fecundis flantibus ad multa milliaria, &cam-
pan*
Dissertatio Qjjarta. 413
pan« ad magnatn diftantiam audiantur , & contra. 1. Cur» fecundus ventus fonum promoveat , & adverlus retardet , ex propagatione foni obfervata iicebit etiam venci celeritatem di-metiri,
Prop. j. Sonus propagatur per aerem a corpore fonoro quafi centro in partem omnem fecundum fuperficies fphoericas , vel quafi fphaericas, eique ferme concentricas. Patet propofi-tio experientia. Puliatae namque campanae fonus non folum ad latera undique, fed & fuperius, ac inferius auditur. Nem-pe ut hic Galfendo familiari Stoicorum exemplo utamur; ficut aquam ftagnantem injefto lapillo in orbes difcedere videmus, qui fiicceifu temporis propagati majoresfiunt, donec placide ad ripam perveniant, ibique definant, vel eam cum impetu per-cutientes ab illa refleftantur, eodem modo aer a corpore fonoro commotus in orbem tremendo propagatur, quum videlicet ejus particulae a corporis ionori partibus ofciilantibus comprimun-tur, compreffae direftione fui motus alias comprimunt, hae_» rurfus alias, & fic porro ea ratione, ut motu in aiias tranfpo-fito ipfae fua elaflicitate fe fe ftatui, & toco priflino reftituant, in eoque permaneant, donec rurfus a corporis fonori particnlis ofcillantibus comprimantur. Has comprefiiones , aut undula-tiones aerearum particularum pulfus ejus dicere poffumus.
Dixi in propofitione fecundum fuperficies quafi fpharicas, ei ^gi que ferme concentricas. Eas quippe non elfe femper concentri. cas, & fphaericas ex eo fatis patet, quod non ubique in ea-dem a fonoro corpore diftantia idem fonus femper aequaliter percipiatur; fed audiatur fortius in ea refta iinea , fecundum quam fonus a corpore fonoro dirigitur, debilius hinc iiide ad latera, & adhuc debilius a tergo fonantis. Sic Oratoris facri vox commodius percipitur e regione fuggeftus, quam a tergo ejus , aut in lateribus , etfi pateat; pariter fciopctum , aut tor-mentum beiiicum antrorfum e regione orificii iongius audietur, «Juam retrorfum, aut ad latera. Quia his in. cafibus in par-tem, in quam eft dire£tio, datur propulfio aeris tremula dire-fla, in alias autem folum indiretia, quatenus propulfiones di-refte vicinas quoque aeris particulas in motum tremulum pro-pter contiguitatem commovent.
Prop. 4. Sonus major, & minor aequaii celeritate propa- ^pl gantur. Propofitionem hanc jam olim Galfendus veram elfe comperit, cum fonum fclopeti, & tormenti bellici pari cele-ritate ad datam diftantiam propagari deprehendit. Firmarunt obfervationem Gaflendi Academici Florentini, cum folutis no-cturno tempore tribus diverfae magnitudinis , ac proinde etiam ™ni tormentis bellicis ex intervallo trium milliarium Italico-rum a ioco obfervationum, compererunt a vifa flamma foluto-
Fff j	rum
414 Physic^e Generalis
rum hornm tormentorum totidem vibrationes a pendulo horo-logii fa£las usque ad perceptum fonum . quodcunque, & qua. cnnque direflione ex his tormentis bellicis explofum fuerit. Firmant difta etiam obfervationes Derhami *) qui notavit , direftionem tormentorum non mutaffe celeritatem foni , five tormenta verfus obfervatorem converfa, five ab eoaverfa, ho-rizontali, vel perpendiculari fitu, aut etiam in elevatione 10, aut 20 graduum explodantur. Pariter & pulveris pyrii vis, ac quantitas five fit major, five minor, ex ejus obtervationi-bus non variat celeritatem foni , quamvis multum variet ejus magnitudinem. '
793	Prop. f. Sonus ita aequabiliter propagatur , ut aequalibus temporibus aequalia lpatia percurrat. Haec itidem propofitio ex obfervationibus tum Fiorentinorum, qui primi hoc in phaeno-meno eas inftituere , tum aliorum certa eft ; teflaturque Hal-lerus bJ omnes obfervatores, quos novit, in hoc convenire, Derhamus Ioco proxime memorato obfervationibus accuratiffi-mis didicit, fonum percurrere nnum milliare tempore 9J mi-nutorum femifecsndorum , duo milliaria duplo tempore, & fic deinceps.
794	Ad quantum autem fpatium fonus propagari pofTit, deter-minari nequit; cum iftud pendeat tum a magnitudine percut fionis in corpore*fonoro, tum a locis, in quibus fit propagatio. Certum eft ad magnum fpatium eum polfe propagari. New-tonus fcribit, tormentum Florentiae fuccenfum , auditum fuif-fe in portu Liburno $0 milliaribus Italicis diifito , imo in an-tiqua arce montis Rotundi , <; milliaribus remotiore; adeoqne
ad diftantiam milliarium germ. u-j.. Tormentorutn Galiicorum
explofiones in obfidione Genuae auditae referuntur in portu Liburno, qui Genua diftat milliaribus germ. 22-j-. Memorabi-lius adhuc iilud: quod fonus pugnae navalis inter Anglos, & Hollandos auditus fuerit Anno 1612 ad diftantiam milliarium Anglicorum 1S0, Germanicorum 4?. Ex hoc autem apparer; in mari, cum in eo non fint obftacula propagationis, longius propagari fonum, quam in continente, in qua filvae, montes hanc propagationem non parum remorantnr. Si quaeras, cur fonus five major, five minor fit, aequabiliter eodem tempore propagetur; hujus rationem elfe: quod five major, five minor fit Ibnus, particulae fingulae aeris pro itu , & reditu fuo , in quibus tremor earum confiftit, squale ternpus depofcant.
79f Corol. Cum a flamma vifa foluti tormenti fonus propagc-tur intra minutum fecundum per pedes 1142 , & ex modo didis fonus propagetur aequabiliter; foni prop3gatio defervire
P°*
a ) In Philofoph. Tians. o. 313. fc ) Not. in ptslee. Academ. B"crhsv£l £e auditu n. 547.
Dissertatio Qjjarta. 445
poteft etiam ad dimenfiones locorum inaccefTorum , puta_» lacuum, foifarum obfidionariarum &c. quot namque minuta ef-fluent usque ad perceptionem foni a flamma vifa fclopeti, aut tormenti foluti ex adverfa parte lacus, foffae obfidionariae &c, toties xi 42 pcdibus Angiicis , vei juxta obfervationes de Turi, Maraldi, de ia Caiie ioj8 ped. Parifinis diftabit locus ille, in quo fclopetum , aut tormentum exploditur. Ex hoc autem patet, fcire nos etiam circiter pofle, quantum a nobis diftet nubes » ex qua fulmen, aut fulgur erumpit. Cum etenim hoc eadem ex nube erumpat, ex qua tonitru auditur; a vifo ful-gure fi minuta fecunda , aut in defeftu horologii pulfus arteriae, qui cum minutis fecundis multum congruunt , computemus; bene inferemus circiter toties 1141 pedibus nubem illam di-flare, quot interea pulfus arteriae, aut minuta fecunda nume-«verimus.
§. V.
Unde Imbeatur magnitudo, parvitas foni, ut bic efl inmedio.
D Ffp. Magnitudo foni ut eft in medio, habetur a pluribus ae-Iv reis particulis motu tremuio motis, & a majoribus earum vibrationibus; parvitas a paucioribus aeris particulis motu tre-muio motis , & a minoribus earum vibrationibus. Prob. In eoconfiftit magnitudo foni, quod majorem, & in eo parvitas, quod minorem fenfationem foni efhcere valet; fed plures par-ticulae motu tremulo, & majoribus vibrationibus motae majo-tem\ pauciores autem , & minoribus vibrationibus motae mi-norem fenfationem foni efticere valent in tympano auris , per ejus anfraftus in illud delatae; ergo. Confir. Experientia cer-tum eft, quod quo validius percutitur corpus fonorum , eo majorem ejus lonum eo excitatum in eadem diftantia ab illo pofitos fentire ; fed haec validior percuffio in medio aereo aliud etficere nequit, nifi plures particulas corporis fonori, & ad majorem motum ofciilatorium determinare ; impetus enim m corpore non ni/i impetum producere poteft , & a majori impetu >ion nifi major impetus, & confequenter major motus , feu plurium txiguarum partium agitatio, & vibratio ejfici poteft ; ut re£te ait P. de Lanis. ») ^
Coroil. Corpora eo magis fonora funt, quo denfiora, & fi- 79? mul magis elaftica. Nam in his percuftis ceteris paribus plu-res particulae , & majoribus vibrationibus tremunt, quam in minus denfis , & minus elafticis , ac inde etiam plures aereas particulas ad majores vibrationes tremulas concitant. 2. Quo
aeris
») Tom. j. Magift.nat. 8t artis. t. »0. t. 3. prop. 23.
3s>6 Physic^s Generalis
aeris circa corpus fonorum pofiti major efl deafitas, & elafli-citas, eo major corpore tali fonoro percufTo in aere excitatnr fonus. Plures enim particulae aerece per iilud percuffum, & ad majores motus ofcillatorios determinantur. Confentit hoc fupra allatis, ubi diclum eft: fi in recipiente comprimatur aer, in eo campanulam puliatam magis refonare. j. Sonus ceteris paribus major eft no£le , quam die , non tantum ideo , quia interdiu diverfis clamoribus, fremitibus, & fonis mareaereum quafi rlu&ibus perturbatur , faepeque contrariis motibus agita-tur, quae foni magnitudini permultum obfunt; verum etiam ideo, quod aer ob frigus no&urnum denfior fit, & ab exha-lationibus, ac vaporibus liberior.
798	4- Si conclufus alicubi aer calefiat, magis (onorus eft, quia augetur ejus elafticitas ; fi liber aer calefiat , fonus in eo noti augetnr, quia in iiio fic fumpto decrefcit denfitas. Hyeme_» etiam ob majorem denfitatem intenfior eft fonus in aere,quam afiate. Nec otficit, quod hyeme minor fit elafticitas-aeris, quam aeftate. Multum enim aufta denfitas fiipplet deft£Ium elafticitatis, & infuper aer purior eft hyeme , quam aeftate-».
Sereno, & defiecato coelo fonuspurior, & clarior eft, quam vaporofo, & pluvio; vapores enim aeris ejus tremori nonnihil officiunt, & minus illum elafticum reddunt. 6. Quo longius a corpore fonoro abit fonus , eo amplius in magnitudine fua decrefcit; quum quo longius a corpore fonoro receditur.eo la-tius ejus motus diffundatur; quamobrem divifo illius motu multo in plures particulas aeris, is in fingulis imminuitur. Ad-vertcndum ultiono : foni magnitudinem in percipiente etiam a tympani auris conftitutione pendere. Hinc eft , quod uni e duobus fimul exiftentibus Ibnus aliquis ob magnitudinem fit intolerabilis, ab altero fine magna moleftia percipiatur.
§. V I.
Vr.de habeatur fenus acutus , & gravts, & quid ftt sonfonantia ?
799	R ^onus atmus habetur inde, quod particulae exilifiimas 1A. corporis lonori crebriores olcillationes breviore temporis Ipatio etficiant. Hinc chorda tenuis admodum tenla acuti eft foni , quia illius fibrillarum itus & reditus exiguo tempore fiint valde crebri, & quia hi itus, & reditus eo crebriores fiint, quo illa tenuior, & magis tenfa eft; etiam quo illa magis teti-fa , & tenuior cft, eo acutius fonat. Patet ex conceptu hujus foni: cur, fi nimium acutus fit, auditus orgapum laedat. Ni-mia entm vibrationum multitudo, earumque celeritas membra-
nulas
DlSSERTATIO QUARTA»	4TT
nulas organi auditus molede tendit , diftendit, exilfflimasque fibrillas quafi divellit.
Gravis five obtufus fonus habetur inde, quod particulae exi-8oo liffimae corporis fonori pauciores longiore tempore efficiant_s cfcillationes. Acutus fonus ad longius fpatium propagari po-terit, quam gravis •, fbrtiores enim ftnt vibrationes illius, quam hujus. Diftum eft hic: unde habeatur fonus acutus , & gravis, prout eft in corpore fonoro; nam cum fonus prout efl in medio aereo, iili fit analogus, illius natura perfpe£ta_» hujus facile inteiligitur.
ad Jtium: Confonantia, five conccntus eft compofitio quae- 801 dam foni gravis, & acuti, qua auditus organum luaviter affi-dtur. Dicitur confonantia inde: quod vibrationes fibrillarum corporum fonantium , atque adeo etiam .particularum aeris, quse in aures incurrunt, fimul incipiant, & fimul definant-s. Unde fi ita non conveniant vibrationes, in locum confonantis habetur dijfotiantia, molefte afficiens organum auditus. Diver-fitas confonantiae a numero vibrationum , quas particulae cor-porum fonantium eodem temporis intervallo abfblvunt, de-pendet. Nam fi corpora fonora ita fuerint attemperata , ut idem numerus vibrationum eodem tempore ab illorum particu-lis exiliifimis peragatur, dicentur unifona, vel confonare in uni-fono, eftque hxc confonantia omnium perfeftiffima. Si par-tes unius corporis duas vibrationes conficiant interea, dum par-tes alterius unam tantum abfoivunt, habetur confonantia , quae dicitur tiiapafon, five odava ; quatenus nempe intra duos illos fonos , quorum alter acutus eft , alter gravis , o£lo foni ordi-nat'e decrefcentes, fi ab acuto initium fumatur , inclufive di-ftinguuntur. Si autem exiguae unius corporis partes duas in-terea vibrationes abfolvunt, dum partes alterius tres peragunt, habetur confonantia, quae diapents , five quinta nuncupatur % diatejferon, five quarta vocatur, fi 4 vibrationes a partibus unius corporis, 3 vero ab alterius fimul conficiantur.
Quod fi numeri vibrationum, quas fimul edunt partes dno- goz iumcorporum, fe habuerint ut 4 ad 5 , oritur ditonus , five confonantia, qus dicitur tertia major ; femiditonus , five tertia ninor, fi numeri vibrationum fuerint ut 5 ad 6 \fexta major, f' fuermt ut f ad } ; fexta minor, fi ut ? ad 8 ; tonus major, fi nt 9 ad 8; tonns minor, fi ut 9 ad 10. Demum fi numeri vi. brationum fuerint inter fe ut 24,27,30,32,36,40, 45 , 48, "la corpora fonos edent, qui notis illis fyllabis: ut , re , mi, ,r"}> f°f la, fi, m, fumpto initio a graviori fono foient figni-^ari. Hanc diverfitatem fbnorum muficx imperiti difficulter difcernunt, verum in ea re£te verfati difcernunt egregie; funt-9ue, qui exiftimant intra unam oftavam 43 tonos , o£tavas Mit.pbrfc* Gemr.P.l,	Ggg	VCrO
3s>6 Physic^s Generalis
vero s , vel etiam 10 percipi pofTe. Omittendum bic nort eft, quod cum tempora, q >ibus dux thords homogenet, & sque tenfie fingulas fuas ofcillationes peragunt, fint inter fe, quemadmodum ipiarum chordarum longitudines J) ac prninde numeri vibrationum, quas illne fimul pe culfie eodem tempore edunt, (e habeant, ut earundem chordarum longitudines in« verfe; duo nervi mufici homogenei aeque tenfi , & oeque crafli confonabunt in uni/ono,'fi fuerint ejusdem longitudmis •, con-fonabunt inoSava, fi eorum iongitudines fuerint ut 2 ad 1 ; in quinta, fi fuerint ut j ad j; in quarta fi fuerint ut 4 ad j; & fic porro.
5 Deinde obfervatum a muficis chordam non in unifono tan-tum, verum etiam in oEiava, quarta, quiuta, ac aliis confonan-tem ad alterius pulfum tremere , & fbnum edere , licet ab illa dillet, & minime percutiatur. Sonus tamen non pulfata cbordte vix aure attentijftma percipitur, inquit P. de Lanis mor vero facile fit oculis manifefius,praecipue fi illi imponatur frufltU lum aliquod pale<e, vel fubtilis filt chalybei ita curvati , ut angulum acutum conftitunt, cujus latera , ex chorda pendentia tremorem ex. hibent fatis confpicuum. Hujus phaenomeni caufa alia effe non poteft, ntfi aptitudo quiefcentis chordx ad concipiendum tre-morem, dum aeris partes ab ofcillantibus fonantis chordse fi-bris vibratae in eam incurrunt. Hinc enim fit, ut ficut pulfari harum una non poteft, quin aerem fe ambientem in cremorem agat; ita nec fonare poteft percutfa, quin & altera tremorem aliquem exilem ab aere concipiat, & lonum aliquem quamvis debilem edat. Ex his autem cum Boerhaaveo deducere poifi> mus: nunquam unicum fonum purum audiri. Nam ubicunque fi>-ttus producitur, contremifcunt omnia corpora , qua dant fotiutn fu~ periorem oflava , quiiita , tertia majori, tertia mi/iori , earutnque cclavis in infinitum , qui foni fecundum emnes in unum fonutn a nobts non feparabiletn confunduntur. Et pariter in uno fono femper contt-nentur foni numero infiniti , omnes ttetnpe oBavce, & quinta, & t<rf tia tnajores, & tertie miuores , earumque omnes ottava contremi-fcent corpori, quod primigenium fonum edit. e ) j, Proportionem , quam habere debent corpora fonora, ut li-mul perculfa muficos tonos edant , prirnus <?mnium Pythago-ras cafii inventlfe perhibetur, quury ante fabri ferrarii otlicinam pertranfiens concentum ex malieorum i&ibus ortum, ut rererc Macrobius , advertit , ipfosque malleos ponderavit. Hinc etiam ad inveftigandos fonos fe convertit. Poft Pythagoram vix melius ullus P. Kirchero hanc materiam pertra&avit.
VII.
a ) Gravefanf'c Tom. 1. PhyC n. 1294. b ) Tom. 2. Magift. nat. & I.. 9. c. 2. c ) Prjeleft. Acad.inproprias Inftit. medic. de aiiditu n. 547«
Dissertatio Qjjarta. \ 419
§. VII.
Quid, & quotuplcx fit echo , quaque ad ejus exifiemiam necejjaria ?
DEfp. ad imum: Echo efl fonus ab obftaculo eadem modi-
IV ficatione fervata reflexus, organum auditus tunc verbe-rans, cum diteftus nullam amptius in eo facit impredionem.
R:. ad 2dum,- Echo alia eft momfyllaba, alia polyfyllaba ; prior eft, quae unam, eamque ultimam fyilabam repetit; pofterior, quae 2, j , 4 , aut etiam plures ultimas fyllabas vocis reddit.
ad idem fecundo: Echo alia eft monophona , alia polyphona. Motiephona eft, quae lonum, voces, fyllabas non nifi femel re-petit; polyphona vero, quae illas pluries iterat.
R. ad jtium: Quae ad exiftendam echus neceffaria fint , innuit ejus definitio. 1. videlicet neceffarium eft, ut aer mo-tu fuo tremulo fonum certum efficiens, eadem modificatione , five eodem trem«re fervato ab obftaculo aliquo refleflatur. Nifi enim iftud accidat, nulla erit ratio: cur fonus jam audi« tus rurfiis audiatur. 2. Experientia conftat, nifi adfit aedifi-cium , rupes, arbor, aut aliud objeftum a plana terrae , vel aquae fuperficie elevatum, in quod vox impingat, non audi-ri echo ; fed non aliam ob caufam non auditur , nifi quia nihtl eft in tali cafu, quod ftnum direftum refle£tat , ergo. Neque dic non poffe refle£ti. fonnm , cum folummodo mota tremulo, confequenter tonico moveatur; hic enim motus tre-
Iiriulus aeris ita fit, ut etfi motu tonico moveatur , fiat tamen fuccelfiva, etfi celerrima protrufio ad aliquod cxiguum fpatio-lum cujtisque particula; aerea: de fuo loco ; igitur ubi radii fo-nori ad obicem pertigerint, quum multum elafticae fint parti-culae aereae, ab obice , in quem impingunt, ad eundem angu-lum refleflentur, qttem in ooicem incidendo effecerunt.
Notandum hic circa obltaculum fonum refle£lens: i.Non folum corpora infieniter dura, ut rupes, aedificia fonum refle-flere , fed etiam fylvas, montes, quin nonnunquam frutices, nubes, ac aquas. De nubibus conllat; nam experientia doce-t^iir aere nubilo fiftulse aeneae fragorem quandoque duplicari. Aquas pariter etfi non dire£tum , reflexum tamen obltque in fe inciden,tem fonum refle£tere , funt, qui perhibeant. Nec difficiie eft hoc in animum inducere, cum particulae aereae exi-liffimae, lxviffimae, & muitum eiafficae fint , quodvis obfta-tulum eas refle£tere poterit, dum in illud per radios fonoros tooventur. 2. lieflexio radtorum ionororum eo fortior , & Jenfibilior eft , quo corpora funt magis dura, & elaftica; quia tac aptiora funt ad fonum refleftendum. }. Reflexio font fit
Ggg a	re-
420 Physic^e Generalis
fcgularis, fi obftacula reflciflentia dura , eladica , lavigata, ae concava fint; h.iec enim fonos ad fe delatos non difpergent, fed ad fimiles incidenti® angulos reileftent; item ob concavi-tatem (onos quafi in focum colligent. Comprobant iftnd fpe. cula parabolica, quae fi fibi diretfe opponantur, beneque ma-gna fint, etiam fi unom eorum ab altero 12 orgias abfit; ta. iren fi unius ex iis foco auris apponatur, alterius vero in foco ponatur horologium portatile, aut vox aliqua fubmiffe pronun-cietur, hsc, & ofiillationes horologii tam bene in foco aite-rius parabolae exaudientur, ac fi prope aurem vox prolata, aut horoiogii ofcillatio perafta effet, quamvis medio in fpatio nul-lus omnino fbnus percipiatur. Hinc eft, quod P. de Lanis di-cat; ut plurimum ubi fit echo, inter ciamantem, & objectum clamore refonans locum in medio eife depreifum, ac eo melius voces ad aures redire, quo terrae fuperficies, vel pavimenti ad concavam figuram ellypticam, vel fphaericam magis accedit, proinde in vailibus echo frequentiorem reperiri. *> gOg R;. ad idem 2d°: Ad' exiftentiam echus in aliquo loco ne-ceffarium eft, ut obftaculum refleflens fonum tantum ab audi-tore foni direfte diftet, quo, antequam fonus reflexus redeat in aurem, fonus diretlus in ea evauefcat. llatio hujus eft : quia fi antequam fonus direftus in aure evanefcat, fonus reflexusin eam redeat, ab auditore non echo, fed vox eadem intenfior, quia a duplici impreifione aeris effeita , fono fciltcet dire&o, & reflexo , vel etiam non nihil interdum confufa percipietur; hoc verum elfe quisque poteftsexperiri in loco , qui echo red-dit; fi enim ex eo verfus obftaculum fonum reddens procelTe-rit, obfervabit fonum direftum cum reflexo primum confun-di, ac demum nihil de reflexo audiri, fed fonum folummodo direftum augeri. Interdum confufionem hanc fonorum expe-riuntur in templis nonnullis facri Oratores, qttae tunc accidit; quando prope evanefcente fono diretto, uno & altero inchoan-te vox rurfus in aures per reflexionem reiabitur. Cafu tali non pejus fibi, auditoribusque confulit Orator lacer, quatn 11 dicere concitatius adlaboret ; per hoc enim augebit molcftam vocum confufionem; nonmelius: quam fi fibi moderetur, <X a clamore abftineat, ficque verba proferat , ut non folum dt» reftum , fed etiam reflexum fonum perceptum vox nova le* quatur.
Coroll. Facile ex his diftis patet, cur vox prolata in aliquo amplo cubiculo, palatio, templove vacuo , auloeis non ornato, marmore, aut aliis lxvigatis lapidibus (trato , feneitris claulis admodum robufte refbnet ; fonus fiilicet refleftitur in his a parietibus, feneftris , tabulato, pavimento , & perdurante 1
a) ibidem.
Dissertatio Qjjarta. 421
aure fono direflo fonus etiam reflexus undequaque in aurem ailabitur, fonumque direftum potenter auget. Hoc ut veteres obtinerent fuis in theatris conveniente figura exftre&is, clypeos sneos excavatos per theatrorum latera fufpendebant , ut de. damantium vox radiorum (onororum repercufiione, & concur-fu multnm augeretur. Ex adverfo patet: cur vox etiam clamofa in an plo cubtculo, palatio, templo aulxis ftricis ornato, ho-minibus refcrto , ad hnec feneffris apertis non multum audiatur, & quafi deficiat; quia in tali cafu folus fonus direftus ab au-ribus percipitur, non item reflexus; nam per feneftras apertas vox elapfa non redit, fericum, veftes hominum &c non ela-ftica vix quidquam vocis reflefiunt. Hinc eft , quod Oratori-bus facris dicere fub aperto coelo procul a templis. & omnibus obftaculis, qux fonum refletlere poflint, fit perdifikik-, neque inteiligi poflint, etfi clamofa voce utantur, nifi ad modicam diftantiam. Hinc itidsm eft, quod vox clamantium in apertis pratis, aut inter fegetes , non procul audiatur. Si quando Oratori facro in aperto dicendum efl loco , curet, ut fuper ca. put, &a tergo habeat aiiquod corpus folidum , afferes e. g. vel in defeftu horum frondes arboreas denfe pofitas ; ab hta enim radii fonori refle£lentur, & dire£ios radios in aliam par-tem latOs tanta celeritate infequentur , ut imprefliones in au-ribus a radiis direflis fa£tas augere poflint,
Quaeres: quanta dcbeat effe diftantia obftacuii vocem refle-gio flentis, ut non ante vox reflexa in aurem iilabatur, quam di-rec\a evanefcat, ficque echo percipi diftinfte poflit ? R-. cum juxta Flamftedii, & Halleji obfervationem , a qua celebrium Gailorum fupra memoratorum non multum dilcrepat ", fonus intra minutum fecundum 11,43 pedes pereurrat , & intra mi-nutum fecundum $ fyllabarum vocem proferre pofliiTius eiatins clamantes; fequitur:' in prolatione vocis monofyiiabx tantum nos temporis infumere , quantum requirttur , ut vox prolata percurrat fjiatium pedum 228. Ccnftat cuique propria expe-rientia, quod prolata fyllaba , v.oce quavisillico teifet inau-ribus ejus fonus vocis aut fyliabae , ut eam protulit; igittir fi obftaculum fonum refleftens fit conftitutum ad diftantiam pe-dum 114, jam echo monofyllaba, five unica fyllaba, five lon-giores voces proferantur, haberi poterir, quia fic diflito obfta-cnlo fonus non nifi celfante fono dire£to in aures reflecletur; cturi eundo , & redeundo jam conficiat fpatium pedum 22g. "orro, quia donec duae fyllabae proferantur , fonus propagatur Per fpatium pedum 4j<5 , nempe prolatae fyllabae unius doplo; h obftaculum fonum refleftens fit diflitum fpatio 228 pedum, echo habebitur duas lyllabas reddens; quia a prolata voce fo-"us duarum ultimarum fyllabarum conficiet lpatium pedum 4;
Ggg i	qua-
4S»	PHY9!CiE GFSTERALIS
qaapropter anrem fono dire£to vacaam deprehendet. Hunc fa modum difcurrendum eft de diftantia obftaculi ad habendam ccho trifyllabam, quadrifyllabam &c dcprehendeturque ad ha-bendam trilyiiabam diftantia effe neceffaria pedum 342 , ad quadrifyliabam 456. &c. Qui propagationis (oni celeritatem mmorem exiftimant, ajunt (ufficere ad monofyilabam echo di-ftantiam pedum 100, ad diifyiiabam 200 , ad trifyllabam 300 & fic porro.
8ll P. Stephanus Pace O narrat : palatium quoddam non pro-cu! Bononia diffitum, colii incumbens in diftantia fere 150 paffuum reddidiffe fibi diftin£Ie duo prima hexametra iEneidos VirgiHi, cum initio tertii; anterioreni hujus paiatii faciem ait, columnis fuis porticum eiformare. Hoc quoniam in exigua diftantia juxta di£Ia fieri nequit reflexione unica, neceffe eft, ut five in paiatio, fivein aiiis vicinis locis piures aiis refle-siones interce(feri:it. Ex di£Usfatis eiucet, cur in aliquo loco rr.onofyilaba, in aiio poiyfyliaba echo exiftat : quod vero echo polyfyllaba no£Iu plures fyllabas repetat , quam interdiu-», quemadmodum de Anglicana in provincia Oxonienfi referunt, quod tempore diurno 17 , nofturno 20 reddere foleat v ut & de alia in Gallia, qune 6 interdiu, & 14 no£lo repetere dici-tnr; iftud ex eo videtur oriri Verdrieftio quod in aere quie-> tiore, & fiigore no£Iurno magis condenfato clarior, & fortior fit fiinus, ulteriusque propagetur: quod fi fiat , non mirum, fi plures fyllabas reddat; quo enim ex majori diftantia foncs refle£litur, eo plures fyllabas reddere valet. Ceterum adver-tendum eft ad id , quod hic s' Gravefande obfervat ; valde robufta debet effe vox hominis clamantis, ut ex magna di-ftantia, qualis eft neceffaria, ut integra vox referatur ab echo, maxime 11 fit longior , appellere in corpus refle£Iens, & e!C illo rurfus redire poftit,
§12 Quaeres 2d°- Unde oriatur echo polyphona? fy. oriturhnec inde : quod plura obftacula ad vocem refle£Iendam apta ira in-ter fe diftent , ut fontis a diftante magis repercuifus non ante aurem afficiat , quam fonus a propinquiori jam in aure celfave-rit; vel etiam inde: quod fonus ab obftaculo in aurem , ac fimul in obftaculum , quod eft ad auditorem refle£Iatur, & hoc autem rurfus ad prias obftaculum, ac fic porro. Celebris eft echo polyphona viiloe Simonettae prope Mediolanum ; nbi vox e feneftra unica, mediaque pariecis in contignatione periore in oppofitum parietem priori ifti parallelum , & P3''1" bus } ? diftitum emilfa, ad illam feneftram & aures vocife-rantis quater , & vigefies, & nonnunquam trigefies recipro-cari dicitur tefte Kirchero. Obfervandum hic; quo ex remo-
tiore
a ) Hiyf. part, I. tiaft. 3. c. 12. b ) Phyf. part. G«n. c. <). $. 5-
DrssERTATIO quARTA.	423
trore loco, aut pluries «ho refleflitur , eo debiliorem e.le; quia motus eo pluribus particulis fucceflive communicari de-bet. 2. Cum auima noftra femper exiftentiam objeSorum eo per iineam reftam referat, unde impreflio in fenfus venit_», dum (bnum reflexum per echo audimus , objeftum fonorum aiiibi reipfa effe exiftimamus, quam ubi efh
V I I I.
Qutt peculiaria tugmenta fonif
|3Efp. Iftud iatis colligi ex diclis; attamen ut hic quaedam gij Av memoratu dignanon pr3etereantur ,ajo fonum augen seris condenfauone. Prceter experimentum a recipiente peti-tum, fupra allatum probat obfervatio Froelichii, qui dum fclo-pum manualem in vertice Carpathi explofllfet , nonnifi inftar bacilli fracli perftrepuit, poftea per repetitas inferius reflexio-nes in fubjeftis rupibus, & valiibus murmur refonuit. 2. Pro-bant ifthoc literse fupra memoratae D. Panthot Medicinae Pro-feiToris Lugduni apud Sturmium , in quibus fertur, urinato-rem in campana fua, ubi cornu venatoriom inflailct, tam ve-fiementi fono obftupefa£lum fuilfe , ut parum abfuerit , quin vertigine corrcptus ex campana in aquain delaberetur. Ratio autem horum eft: quia his In cafibus & pluribus particulis ae-rsis a corpoie fonoro communicatur motus , & fortior ; curn corpori fonoro magis adftri£Iae flnt ob denfitatem.
Sonum augeri radiorum fonororum reflexione conftatgr^ t. ex coml/. n. 509. 2. experientia rurfus Froelichii, qui cum la defcenfu montis Carpathici memoratum fclopum rurfus ex-^neralfet, majorem ejus fragorem ob rcflexiones multarum ru-Pium exaudivit, quam accepilfet a capaciftimo tormento ex-Plofo in campo aliquo. Augmeatum fmgulare foni experiri quisque poteft explofo (clopo in vallibus nemorofre, maxime fi ® anfraftuofe rupes fint ibi circumpofltse , & vicinae. Ek quo advertendum 1. femper eo magis augeri fonum per refle-^ionem, quo crebriores fiunt reflexiones ob anfra£lus varios. z• magis augeri fonum , fi cavitates, & anfraftus obftaculo-tum ita difpofita flnt, ut reflexi radii fonori in unum colligan-tur ad eum modum , quo radii luminofi a fpeculis concavis colliguntur. j. eo magis augeri fonum, quo magis dura, & eiaftici fiint obftacula, a quibus fit reflexio. Ex his per mo-dum coroHarii fequentia lbni phsnomena funt explicanda:
1. In pluribus locis fubterraneis-, fed imprimis in Finlan-8lj' dia prope Viburgium urbem in (pelunca Semeilen nomine fo-num immaniter augeri, fi fides Olao Hiftorico eft. Nam fi -
huic
424 PntfSlCiE Generalis
hnic animal quoddam vivum injiciatnr , clamor ejus foniim adeo formidabilem excitat, ut vehemeatia fua aures vicinorum quavis balifta bellica gravius feriat, debilitet , homines atto-nitos , & ftupidos reddat. Spelunca haec muro circumdufto cuftodiri dicitur, ne aliqnod animal in illam incidat, exitio-fumquefbnum incolis excitet; additur apud memoratum hido-ricum: a Prsefeftis loci, fi quando hoftilis incurfio aliter de-pelli nequeat, illuc dejici animalia praemonitis fubditis , qui aures interea cera obturent , cellis , & cryptis fubterraneis a fragore illo fe fe tutos reddant. Hanc Olai narrationem quo-minus fabulofam credat Kircherus r adduci fe fibjungiteo, quod Fuldce in patria fua puteus 300 fere palmos profundus extet, in quem conjeftus lapis tantum (onum excitat, ut tor-menti bellici explofio videri poffit; quodque idem fe obfervaf-fe meminerit in monte quodam infulae Liparitanx. Horum phaenomenorum, fi tamen primum eorum fabulofum non fit ( alii enim hiftorici praeter Olaum lpeluncae illius non memine-ftint) ratio fit prima: in his locis profundis aerem e(fe mul-tum denfum, quo enim locus eft inferior, eo in illo aer ce-teris paribus denfior-,fecunda : in his locis non ita in omncm partem (bnum fpargi polfe, ut in locis apertis, fed ccnftringi inter anguftias talis fpecus, aut putei , infinitasque reflexiones patiendo furfum promoveri ex fpecu, quae reflexiones augent fonum. Fortaflis etiam latera horum locorum multum elaiiica funt, adeoque ad augmentum fbni hoc quoque conferunt plu-rimum.
j 2. Dionyfius Tyrannus carcerem fubterraneum profundum ex vivo faxo excindi, eaqne arte inftrui curaverat , ut ex eo cochlea faxea in anguftum canalem inftar auris naturalis defi-nens ad cubiculum cuftodis carcerum pertingeret; quo fiebatl ut per cochleam hanc, a Dionyfio authore fuo Dtonypanam, a loco , in quo erat, Syracufanam , a forma anriculam diclam, non folum voces omnes etiam demifle prolatae, fed etiam fuipiria, & gemitus captivorum in cubiculo carcerum cuftodis clare, di-ftintle, & fono magno exaudirentur. Hodie, inquit Kirche-rus teftis oculatus hujus Dionyfianae cochleoe , muro carcers obturato voces in cochleam immurmuratae in pulcherrirnatn, ac mirificam echo degenerant. Yoces enim, non ut reliqu^, reddit aequales, fed fubmilfam vocem in ciamorem extollit, excreationisque fonitus tonitru exhibet; percullio, pullio manu fafta tormenti explofio videri poteft, ac fimul vocem aliquo-ties repetit. Ratio hujus phxnomeni eadem, quae prioris, quantum attinet in eo augmentum foni : quod vero polypn0" nam echum hic concernit: ilb repetenda eft a multiplicibu reflexionibus obftaculorum itapofitorum, utex uno non Pn°
Dissertatio Qjjarta. 445
fonus in aurem refleftatur, quam reflexus ex altero in aure evanuerit. Eadem foni frequens reflexio facit, ut mira fub teftudine Ecclefiae D. Pauli Londinenfis horologii faccalis ofcil-lationes ex una parte templi ad aliam accurate percipiantur, etfi alterius ab altera magnum fit intervallum. Sonus fcilicet ofcillationum impa£Ius parieti per arcum templi ab una parte in alteram, angulo incidentiae femper fimilem angulum refle-xionis efficiendo propagatur , ibique adeo colliguntur radii fo-nori, ut eum in modum refonent in auribus, ac fi ibi vicintim horologium foret. Non paucis in Iocis videre efl arcus aedifi-ciorum, ad quorum unum extremum fi quis fubmilfe Ioqua-tur, alter parte ex adverfa aure admota extremo alteri arcus, voces percipiet absque eo, quin in medio alii ftantes quid-quam vocis percipiant.
jtio: Tuba vocalis, alio nomine locutoria, aut etiam ftento- 81J rea difta, a P. Kirchero inventa, a Morlando Anglo in ufum revoc2ta, & a Montanonio illuflrata itidem fonum auget adeo, ut ex ea vox prorumpens etiam ad $ milliarium intervallum propagata fuilfe legatur. Quod haec fonum augeat, itidem eam ob rem fit, quod fonus, qui ab ore emiffus illico in orbem_® propagaretur circa loquentem , in hac bene longa tuba fic in orbem fundi nequit , & inde continuas reflexiones per tu-bam efficit, per quas continuo fonus increfcit; ac demum per plurimos parailelos radios verfus partem, ad quam" dirigitur, propellitur. Ad foni augmentum in tuba ftentorea judicio |Nol-leti facit etiam condenfatio aeris , quae fit, dnm quis in illam loquitur. Si quifpiam ifihanc curare velit, habet ejus formam (Fig. gp.) quam Hambergerus ex Sturmio mutuavit; en vero ejls defcriptionem : longitudo tubae fit ag $6 pol. haec divida. turhaclege, ntparti ge obtingant pol. 32. parti ec 16 , &par-ti ca 8 ; femidiameier maxima ab fit aequalis 8 pol. c d aequa-lis 4, ef aequalis 2, & minima gb aequalis 1. Orificium fit ejusmodi, ut os illi plene impofitum iflud omne concludat_*. Potefl confici ex charta, melius ex lamina alba , aut flava , optime ex argento; eo porro magis fonum augebit, quo ma-8's glabra intus fuerit, atque polita. Tuba hunc in modum fafta facile vocem ad 3500 paffus geometriccs ita propagat , illa diftinfte percipi queat ab auditore. In ufu hujus tubae obfervanda : 1. tuba eo dirigatur , ubi fonum audiri volu-2. tarde pronuncientur fyllabae, ne reflexionibus primx fyllabx fupervemant reflexiones fecundx, confufioque pariatur. 3- Vehementer in tubam clamandum non efl, fccus articula-tio modo data de caufa peribit. 4. Clamans in tubam fumat cundem tonum, quem habet tuba pulfata, quantum fieri po-teft. Cur in tuba venatoria, & aliis augeatur fonus ex dictis Ixjlit. Phrfc* Gener. P.k	H h h	de
416 Physic^e Generalis
de tuba locutoria colligendum eft. Conficitur etiam tuba ac«-flica, five auditoria, quae fervit tum pro furdaftris, ut voces ordinarias faciiius exaudiant , tum pro bene 'audientibcis, ut voces procul fa&as exaadire poffint. Haec tuba fua in form* paraboiam refert, ac in fine curvatur, orificiumque iilius iftius. modi fit, ut in aurem commode immitti poffit ; videatur ejus forma fig. 90. • Inde juvat hsc tuba audientem , quod fonum orificio fuo amplo A A colligat , ac per reflexiones col-leflum per B in aurem transmittat.
SECTIO QUARTA.
De luce & lumine. §. I.
Quid lucis , lumhit nomine inteliigatur , quceque luminis pbanomena ?
818	ac* imura: luCem intelligitur ea corporis lucidi
affeftio, a qua habet, utlucidum, ac luminofum fit-». Per lumen intelligitur id, quod a corporibus lucidis ns-que ad oculum porrigitur, quod pcr corpora diaphana tranfit, vel refringitur, ab opacis autem refleftitur , cujusque medio corpus lucidum efficit, ut circumje£la corpora, fecus haud vifi-bilia a nobis videri poffint.
Lux, & lumen vulgo eadem funt, a Philofophis tamen modo nunc expofito diflinguuntur. Lux defcripta vocatur etiam lux primitiva , aut primaria ; lumen vero lux derivativa, aut fecundaria.
Ex his autem fequitur: diftinguendum nobis effe corpos lucidum ab iiluminato. Lucidnm enim corpus eft , quod de fe ejusmodi eft , ut corpora circumpofita illuminet ; iUuminatm autem dicitur, quod lumen, quo fulget , de fe non habet, fed illud aliunde, a corpore fcilicet aliquo lucido accipit. Sicfo'» & qusvis flamma corpora lucida funt •, luna vero, & terra noftra fiint folum illuminata a fole. Minima quaevis tam cidi, quam illuminati corporis pars, ex qua lumen refta ad no-ftros oculos pervenit, puntbm radians ; lumen autem a puncto radiante protenfum ad eam diftantiam, ad qaam lumen propa-gatur, dicitur radius luminis, qui alius eft direflus, alius refle-xus. Radius direflus vocatur, qui a corpore iucido direfte cr-ficitur; reflexus vero ille, qui a fjperficie corporis illuminati
Dissertatio Qjjarta. 445
per reflexionem obtinetur. PunStum ineidenua , & reflexionis , eft pundum fuperficiei corporis, in quod radius incidit, & re-fleftitur.
ad alterum: Pbxnomena Iuminis pecnliaria funt 1: il- 820 lud a corpore lucido quaquaverfts ita difFundi , ut in fpa-tio, per quod difftinditur, nulla pars aflignari queat, quae Iu-mine careat. 2. lumen per medium homogeneum propagari lineis re£tis. 3. dum lumen ex uno medio in alterum tran-fit, refringi. 4. dum in politam corporis fiiperficiem im-pingit, renefli. 5. dum in corpora illa perfertur, quae opaca dicimus , per ea non tranfire , tranfire vero per ea , quae dici-mus diaphana. 6. per longiffimum fpatinm velut momento propagari. 7. fublato corpore lucido illico ceffare. 8- ex eo non intendi aliquo in loco, quod diutius .illi corpus iucidum adfit. 9. corpora lumini iblis expofita incaleicere,
§. I I.
Qu<e fint opiniones de luce , lumine, & iu quo lux corporum reponenda ?
OEfp. ad quaefitum imum: Dus praecipuse fimt de luce, acS^I ■IV lumine Philofophorum iententiae: Gaifendus Leucippum, Democritum , & Epicurum fecutus, lucem derivativam , ieu lumen ait e(fe effiuvium quoddam eorporeum, feu corpufcula , qua ex lucido usque celeritate celerrima emittantur, incidentiaque in ocu-lum vifibilia faciant tum lucidum ipfum , tnm quodlibet corpus , ex quo in oculum refleSuntur. Sic nempe lumen vult propagari ' Galfendus a corpore lucido, ficut effluvia odorifera a corpori-btis odoris •, ficut effluvia odora fimt corpufiuia tenuifflma a fubftantia corporis odori emanantia , fic & lumen illi eft fub-ftantia tenuifiima a fubftantia corporis lucidi emanans : ignea fcilicet corpufcula ex fole , aliisque lucidis continuo efflnentia. Ex hoc antem patet, lucem primitivam juxta Gaffendum non aliud elfe, quam particulas igneas prout adhuc in corpore luci-do exiftentes, & in eo rapide agitatas , ob quam agitationem cruptio effluviorum igneorum contingit.
Gaffendo de natura lucis, & luminis confentit Newtonus; ejusdem cum eo fententise videtur fuiffe etiam Plato. Ejus fi-quidem judicio color veluti flammula quadam eft , fulgorque a fin-filis corporibus emanans, partes babens vtfui ad fentietidum accom-toodatas.
Hhh 2	ReH-
a ) Scft. 1. Phyf. lib. 6. t, 11, b ) in TimsE«.
Physicje Generalts
2 Reliqui Philolophi , prseunte Cartefio Iticem primitivanr corporum lucidorum ajunt pofitam in rapidilTimo, concitatoque fubtilium partium corpora lucida conftituentium & motu , & agitatione. Lucem derivativam Cartefius a) non tam in mo-tu, quam propenfione quadam in motum materiae fecundi fui elementi repofuit; alii inmotu, & prefiione rectili.iea globu-lorum fecundi elementi, aut rejeifis elementis Certefianis , in prefiione reflilinea materiae cujusdam fubtililfimas , fluidiflim® corpora lucida ambientis, eftefta a concitato fubtilium partiura corpora lucida conftituentium motu , &agitatione, conftituunt. Quidam ex his materiam hanc fubtiliifimam , ut Malebran-chius , Hugenius , Joan. Bernouillius, Pluche ajunt elfe ela-fticam , alii a Cartefio minus recedentes illam elafticam ne-gant. Quid de his fententiis aicendum, patebit ex dicendis. j fy. ad	Lux corporum Iucidorum fita eft in motu con-
citato , & rapido, quo partes eorum fubtiliftimrie a centris ad peripheriam creberrimis vibrationibus ofcillant. Prob. In eo eft dicenda fita eife lux corporum , quo pofito in corpore illud lucidurn evadit, & quo evanefcente lucidum e(fe delinit; fed corpus lucidum evadit eo ipfo, quod partes illius fubtililfimae motu concitato, & rapido agitentur, & a centro ejus creberri-mis vibrationibus ofcillent, & celfar. elfe lucidum eo iplo.quod partiqm illius motus celfet. Nullus fiquidem eft, qui igno-ret, corpora mixta lucere , cum horum partes exiliflimse ab igne rapide exagitantur, & definere lucere, cum hic motus in illis definit. Sed rem hanc magis in aperto ponunt, quae ie-quuntur: Pifces, quin & ligna, dum motu putrefaftionis exa-gitantur, lucent; non lucent, dum hic motus abeft. Aqua marina, utpote copiofo fale impraegnata, dum faevientfe pro-cella , aut remis exagitatur , lucem exhibet ; cicindelae, & animalium quorundam oculi motu quodam vitali , phospho. rus Bononienfis radiis lolaribus in motum a£lus , phosphorus animalis affriftu quovis , etiam aeris commotus lucem confpi-cuam offerunt. Adamas Regis Britannorum, de quo Boylius, affriftus corporibus durioribus, aut etiam calore fecundum ftas exiliflimas partes in motum aftus, radiat , & icintillat. P'11 animalium, ut felium, equorum , imprimis nigrorum, noclur-no tempore adverfam in partem celeriter affnftu moti, indolu fudore pingui imbuta, & perfrifla luculam exhibent ; fi fa£" charum faccharo , filicem filice perfricemus , lucem videmus. Lignum corneum, quercinum, aut aliud de duris exficcatum, & glabrum bene calefaflum, fi in tenebris manu chirotheca induta, aut panno fricetur, fiintillas emittit. Ferrum fi i^1* bus malleorum diu fortiter pulfetur, ubi potenter incaluerit,
lucet,
a) Diopt. t.1. n. 7. fc 3,
DtSSERTATIO QUARTA. ^tf)
Incet", notiffimum eft hoc tempore: vitra'perfrifla in machina elc£lrica lucem fpargere , eandem fpargunt & gemmae duris affri&ae.
Non prstermittendum exififtimo de phoiphoro animalis824 ifthoc ( facit enim ad rem praefentem ) litteras illo exaratas in tenebris eleganter lucentes, fi in loco frigido jam evaneftant, inferatorque charta, cui litterae infcriptae, ad locum calidum , ob accedentem motum a calore has rurfus lucem diffundere ; revivifcere has litteras etiam, fi, ubi videri defierint , charta manu , aut alia charta perfricetur. De cicindela notandum: quod haec eo majorem lucem fpargat no£le, quo calidius eft, & quo velocius refpirat, quia in his cafibus major eft motus in ejus partibus fubtilifiimis; quo autem frigidior eft aer, aut tardius refpirat, minus lucet, unde non nifi in volante illa lux obfervatur, neque mortua lucet amplius.
Firmabitur hoc alfertum iis , quibus illico probabitur: lu-men non effe efHuvium corporum lucidorum. Lucem vero corporum fitam effe in ejusmodi motu, quo partes eorumfub-tiliffimae a centris ad peripheriam creberrimis vibrationibus ofcillant, liquet. Qui enim lumen fibi circumfufum lineis re-.ftis continuo, aut longo tempore absque fui diflipatione pro-pellent , nifi eorum partes fubtiliffimae lumen propcllendo a centris aliquantifper recedant, atque iterum ad illa accedant , quapropter nifi a centris ad peripneriam ofcillent. Revocanda eft hic mens ad difta n. 278 , & canfam cohaefionis.
Coroll. Cum lux corporum fita fit in eorundem partium fub-tilifiimarum motu concitato , & rapido , quo concitatiore , & rapidiore motu partes in corpore lucido moventur, eo magis idhoc, & quo minus concitato, minusque rapido moventur , minus lucidum erit. Hinc quia in fole, ftellis fixis, igne vul. gari hic motus eft rapidifiimus, haec corpora funt multum lu-cida; quia autcm in corporibus allatis n. 825 hic motus non muitum concitatus eft, corpora ifta parum lucida funt adeo, ut lux eorum nec percipiatur, nifi in tenebris.
Diftum autem eft : lucem fitam etfe in motu partium fub. ''lijfimarum. Nam fi moleculae folum majufculae exagitentur in corpore , ficut in ferro, lapide nondum candentibus , lux in talibus corporibus non dabitur.
§. III.
In quo (itum (it lumen corporum ?
pRop. inu: Lumen non eft pofitum in effiuvio fibftantiali 8l6 * a corpore lucido emanante. Propofitionem hanc P. Fa-
Hhh i	bri
430	PhYSICJB GENERALrs
bri 22 argnmentis propugnaf, eadem 3 nobis breviter bonc in modum probari poteft: fi lumen hoc in effiuvio fubftantiaii cor-jporum lucidorum fitum eftet, medium iiluminatum perfifteret iliuminatum ad minus aiiquo temporis fpatio fublato etiam corpore iucido; ficut: quia odor confiftit in effiuviis fubftan-tiaiibus corporis odori, fublato quoqne corpore odoro manet in medio odor; atqui iliud eft conrra enperientiam: ergo. 2.Ex hac hypothefi feqoeretur : eo magis iiiuminari medium , quo ilii dititius corpus lucidum adeft ; quare in noftro honzonte continuo usque ad vefperum iumen intendi oporteret, effluvia etenim luminofa continuo augerentur in horizonte; non auge-turautem, ergo. Sequeretur ex hac hypothefi: folis maf. fam continuo minui ob continuurn eifiuxum tam enormem fub-■ftantialium ejns efHuviorum ; fi enim alia corpora , quo magis effiuvia emittunt, eo magis fuam maffam amittunt , cur non etiam fol ? imminutam antem effe ejus malfam dicere non pofi fumus; ergo. 4. Concipi nequit: quomodo momento cande-la accenfa ad tantam diftantiam aerem effkrviis fuis implere poffit, ad quantam ejus lumen propagari novimus. Minus vero concipi poteft r quomodo fol ad nos intra 1', 13" lucem propagare pofllt, fi lumen ejtis fint effiuvia. Sol enim a no-bis 22000 femidiametris terrs , five 1892000 diftat milliari-bus, quorum unum eft pedum 22824; ac propterea effhivia ejus quovis minuto fecundo percurrere deberent j8 j77 millia-ria , ac pedes 6435;. Quomodo vero lol has particulas tanta celeritate evibrabit? PrcEterea qui lumen fiium fix® ad nos transmittent, cum illarum diftantia a nobis fit multo major. Demum cum tot fixas etiam fextae magnitudinis nullo non ex pun6Io horizontis nofte ferena videre poftimtis , qua ratione effiuvia ab his manantia fefe non confundent; ergo.
Prop. 2da: Id, quod lumini eificiendo defervit, eft corpus fubtiliffimum , fluidiftimum ab sethere indiftin£Ium. Prob. pars prima propofitionis : Lnmen habet attributa corporis; nam per corpora diaphana tranfit , ab opaeis refle<fbitur ad ai> golum , ad quem incidit; dum ex medio rariore tranfit ir» den-nus,vel contra, refringitur a fuo motu; ocnlos laedit, fi m eos copiofe incidat \ per vitra poteft colligi , confpitfari ;^eorporum
Iiartes in motum agit calefaciendo eas, quin & dilcerp t , ac iquat; fed haec omnia funt attributa corporis , in ejus impe-netrabilitate fundata; qualitates enim abfolutae juxta fuos pj-tronos cum corporibus funt compenetrabiles;. non eft proinde ratio, cur a corporibus refleilantur , refringantur, Ixdant &c> ergo. Oftenduntur reliquae quoque partes propofltionis. L11* men tranfit per corpora admodum denfa, ut chryftallum , ada-mantem; item ex minimis particulis objeitorum , e. g. anima -
DrsSERTATlO Quarta. 431
culorum folo microlcopio vifibilium copiofum lumen refleflitur; igitur eft corpus («btiliflimum. Item eft faciliime mobile iumen ad longiffimam diftantiam , ut folis, ac fixarum lumen ad noftros oculos propagatum oftendit; eft proinde etiam flui-diftimum. Demum quod hoc corpus non fit diftin&um ab sthere, inde videtur manifeftum , quod priore propofitione. probatum fit, illud non eife effiuvium corporum lucidorum, &£ cum sthere in attributis convenire, ut docent di£ta de igne.
Confiitn, Id quod fono efficiendo deiervit, eft corpus, aer 823 fcilicet; ergo & id, quod lumini efficiendo defervit, eft quod-dam corpus, nequealiud, quam sether. Nam lumen cum fo-no derivativo magnam habet analogiam, quod hac ratione_® oftenditur: auris lsditur a fono vehemente, oculus lumine ni-mio. 2. Dtim Ibnus validus, ut in vicinia- magnarum campa. narum, pulfat auris timpanum, foni minores, e. g. voces fub-miffe ioquentium, non percipiuntur ; dum lumen vehemens occupat oculos, lumen minus, nt candelx accenfae pleno die oculo non percipitur. j. Sonus ab objeftis refle£fitur , & fi reflecfatur eadem modificatione fervata , percipitur idem fonus poft reflexionem per echum , qui percipitur per fonum dire-£Ium ; refleftitur & lumen ab objeftis, & fi refleftatur eadem I modificatione fervata, qua incidit, ut e. g. a fpeculo , idem ob-jeclum videtur poft reflexionem , quod videri poffet finc ea per eosdem luminis radios. 4- Sonus non ab omnibus objetlis sequaliter, nec lumen ab omnibus oequaliter refle£litur. 5. So-nus per tubam acufticam, ftentoream, aliisque modis inflnua-tis colligi& augeri potcft; poteft colligi, ac augeri etiam lu-men per parabolas , vitra convexa. <5. Sonus , quo longius propagatur, & quo plura obftacula invenit, eo magis debilita-tur; idem accidit lumini, unde quo magi» abfumus a candela, eo rninus videmus. 7. Sonus minus auditur per duplices fe-neftras, quam fimplices; minus etiam lumen per eas percipi-tnr, id quod cumprimis in hyeme obfervamus , ubi lumen fo-'is minus eft, Haec ubertim oftendunt: id , quod lumini e£ ficiendo defervit effe corpus; quod autem hoc ab aethere di-ftinftum non fit, praeter di£la inde elucet, quod haec fubftantia fluidiffima per omnia usque ad ipfas fixas, qus etiain ad nos «umen fuum propagant , fit diffufa.
Prop. 3«'« Lumen corporum lucidorum fitum eft in motu 819 vibratorio re£filineo aetheris, a vibrattonibus partium fubtilifi fimarum coiporis lucidi , quo illae a centris ad peripheriam ofcillant, effe£lo. Prob. Ex propofitione priore id, quod lu-^ini efficiendo defervit, eft sther; fed hic non aliter lumini efficiendo fervit, quam quatenus corpnra lucida creberrimis vi-°racionibus partium ^fuarum fubtililfimarum a centris ad peri-
phe-
■
432 P hy Si c a Generalib
phcriam fa£lis illum in motum vibratorium reflilineum fuo motui analogum impellunt. Nam nec corpora lucida ( qus ta-men certum eft lucere) in nsthere fe ambiente aliud efficere poife videntur, quam ut aetherem partium fuarum fubtiliffima-rum motu vibratorio in motum itidem vibratorium impellant, Quid enim corpora Iucida motu fuarum partium aliud in aethe-re poflunt ? Motus non nifi motum efficit; motus vero hic aetheris, de quo agimus, organum vifus immutare , aliaque lumini propria efficere poteft. Nam fi organum anditus aer motu fuo tremulo immutare poteft, cur aether motu luo vibra» torio aeris motui tremulo utcunque analogo efficere nequeat, ratio nulla eft. Dum quifpiam in oculis valide percutitur, aut oculos-in tenebris perfticat, fcintillas fibi videre videtur. Un-de vero iftud? nifi quia talis motio in ejus oculis accidit, qua> lis ab aethere fieri alfolet, dum fcintilias videt.
Confir. Lumen, ut ex diftis elucet, ejusmodi eft , ut vel in effluviis corporum lucidorurn , vel in materiae per omnia diffufie impulfibus, & vibrationibus confiftat; in effiuviis cor. porum lucidorum non confiftit; igitur in impuifibus materis per omnia diffufae. Firmat illud propofitionem, quod lumine in eo, in quo illud conftituimus ftatuto , ejus phaenomena commode explicari queant, ut ex dicendis apparebit. > Dices : Si lumen haberetur a preffione aetheris elaftici fa£ia a corpore lucido, illud non propagaretur iinea re£ta, dum per foramen in conclave immittitur , at ad latera divergeret , at-que ad omnes conclavis angulos penetraret, non fecus , ac fo-nus per foramen in conclave penetrans , per omnes conclavis angulos diffunditur. Nam cujusvis medii ehftici particula, dum comprimitur, particulas vicinas quaquaverfus ad motum impellit. Atqui lumen per foramen in conclave immilfum ii-nea re£ta propagatur; ergo.
Verum fy. Neg. maj. Nam dici poteft cum CI. Eulero, 2> nec fonum per foramen immiffum a fua dire£hone primitiva ita abfcedere, ut per totum cubiculum a foramine preiiioiela-terali diffundatur. Si etenim fic per preflionem lateralem a foramine diffunderetur radius fonorus intromilfus , in conclavi pofiti objeftum refbnans in foramine, aut ad foramen conftitu* tum judicarent; cum anima objeftum perceptum femper illic pofjtum effe judicet, atque eo referat , unde radii ftnori ad nos refta pertingunt, quemadmodum ex echo , radiisque lu-cis a fpeculo reflexis liquet, In conclavi vero pofitis in calo obje&ionis non apparet obje£lum in foramine elfe. Xg'tuF.» quod fonus per foramen immiffus in omnibus conclavis angulis prope aequaliter percipiatur, ac e regione foraminis, non tam
pro-
» ) Nova Theoiia Iacis, & colox. c. i, J, jo.
Dissertatio Qjjarta. 433
propagatloni foni per lateraSem preffionem a radio fonoro efFe-flam, quam per reflexiones plurimas celerrime fa£las , & tre-mori parietum, quo internum aerem in conclavi ad fimilem motum commovent, eft adfcribendum.
Cur autem luminis radius per foramen immiffus ad latera83I non ita divergat, ut omnes conclavi's angulos impleat, non officienteeo, quod particulas aetheris radium luminis confti-tuentes, dum per eas luminis propagatio a corpore lucido fit, ad fingulos impulfus corporis lucidi aliquam compreffionem ferant, quae celerrime in alias usque ad finem radii luminis tranfponitur, ratio elfe poteft ingens celeritas propagationis ho-rum pulfuum in radiis luminis. Quaelibet fiquidem motio , quo rapidior eft, ut refle P. Ludov. Caftel ») eo minus a fua re£la linea divergit, eoque minus ad latus fito aetheri commu-nicatur. Contra lenta, aut moderata motio facile divergit,& circum circa fe expandit. Globus fclopeti manualis perforat ferreum vexillulum , ventis indicandis ferviens absque eo, quin illud commoveat; amputat eaput papaveris ejus caudice immoto. Baculus duobus vitris innixns , his infraftis frangi. tur, fi iftus fit validus., Movetur ex adverfo vexiilulum citra fui perforationem motu moderato in fe fafto , & papaver ad fimiiem motum inclinatur, capite nonamiffo, ut fnpra de fuc-ceffiva motus propagatione di£lum eft. Pulfus foni , per quos fonus propagatur .rapidos effe conftat; nam intra 1" 1142 ped. percurrunt. n. 787. His multo rapidiores fiint pulfus lnminis; nam lumen intra 1" circiter }8)77 milliaria , ac ped. 64.j5 percurret. n. 826. Propagari proinde luminis pulfus ita poflunt in direftum, ut motum ad latera non communicent.
Obferva ad finem objici poffe etiam illud : concipi non_»831 poteft quomodo pulfus in particulis aetheris ita propagari pofi "nt, ut radii luminis ad fpatium magnitudine pupillae oculi squale ab omnibus ftellis fupra horizontem elevatis veniant sbsqne fui confufione; quod tamen fieri deberet, cum in ejus-modi fpatio pupilla locata, atque in diverfas partes converfa ®mnes ftellae ex eo videri poffinf. Verum haec dilficultas non !ecus premit fyftema Newtonianum , quam quod ampleifi-milr, quin magis. Unde quod hic Nevvtoniani, idem , aut fi-mile nos itidem dicere poffumus. Fateor, mirandum hoc elfe naturae Authoris artificium, quo tantae fubtilitatis aetherem procreavit, ut ejus beneficio illa quoque fieri poffint, quae quomodo fiant, fatis confequi non poffimus. Servit huc illud a|iquatenus, quod in fimili de fono n. 782 diaum eft.
Wit.Pbyfic* Gtnn.P.J.	Iii	I V.
a ) Lc v«i fyftcme dc Jhyfique Gtncial. dc M. Jtfaae Kewton Sce. Jnr * *m,er,t n. 2,
434 Physicjz Gekerali«
§■ I v.
Undenam ccvpcra habeans, quod alia diaphana , alia epaca fint ?
NEmini ignotum eft: corpus diaphanum illud dici , quod la-mini pervium efl, ut aer, aqua , vitrum ; unde etiam.» pellucidum , perfpicuum, translucidum nuncupatur; conftat etiam: npacum dici , quod lumini pervium non e£t , quemadmodum huic pervius non efl fTIex , ferrum, lignum. Illud foium di-fceptatur , undenam diaphana habeant, quodlumir.i perviafint; & unde opaca , quod tumen non aeque, ut priora transmit-tant, five ut hic fert mos loquendi: uadenam proficifcacur cor-porum diaphaneitas , & opacitas.
|, Nonnullis inde vifa funt corpora e!fe diapbana: quod iflhaec conftent iameilis tenuiffimis, quarum in intervallis nullae inci-dentis luminis reflexiones, aut refraftiones fiunt ; opaca vero inde: quod conffent lamellis, in quarum intervallis mukas-J fiant incidentis luminis reflexiones, & refra£tiones. Aiii com-muniter peUuciditatem corporum a rectitudine pororum Iumen transmittentium, & opacitatem a tortuofitate, & interruptione eorundem repetunt.
Eulero Odifplicet hasc opinio , eo, quod, cum radii lu-minis fecundum omnes dire£tiones in diaphaais tranfire polfe obfcrventur, ex hac opinione confequi vidstur , in diaphanis nullum debere effe locum reliftum materiae, at fola in iis fo-ramina elfe debere. Unde exiftimat ille ad corpus diaphanum requiri, ut non folum ejus fingulct particula compreffionem pati que-ant ; fed etiam ut inter fe itafint connexa , ut alia fuam compref fionem cum aliis communicare , & fecundum 1'tneas rettas transferre pofjiut. *>) Fatecur tamen §o prsecedente hujusmodi corporibus ingentem ineffe aetheris copiam. His expofitis
R:. ad quaefitum. Diaphana corpora fuam pelluciditatem ab ea fuarum partium difpofitione habent , qua aetherem fuis in poris copiofe contentum lineis re£Iis transmittere , aut con> motione fuarum partium fa£ta ab impulfibus aetheris , motuni fuum cum aliis fibi homogeneis, aut cum aethere communtci-re, & fecundum lincas re£tas transfcrre polfint. Opaca fuam opacitatem contraria ex difpofitione fuarum partium integran-tium fbrtiuntur. Alfertio haec unam , & alteratn pofteriorem complectens hunc in modum probari poteft. Inde dicenda lunt diaphana corpora habere fuam perfpicuitatem. quod elbcere in iis poteft , ut radii luminis per ea propagari queant ; inde au* tem opacorum opacit3s repetenda: quod icidem efficere vaiet,
a) In nova Theoria lucis & coloium c. i. §. 20. b) ib.d. c. §. 102.
Dissertatio Qjtarta»
i quo minus per ea lumen propagari queat; atqui 11 ea fit par-tium difpofitio in diaphanis, &opacis,quam dicimus, utrum-qae efficitur; fic fi corpus diaphanum copiofos per intervalla 1 quaedam poros rc£tos aethere refertos habeat, atque ubi illo-rnm re&itudo definit, partes ejus fint compreffibiles, aut fa-cile mobiles, ut inaqua, & itaconnexnr cum aliis, ut easquo-que cornprimere,commovere, & fiitim motum lineis reftis illis, sftit certe aecheri poft ejus partcs fclidas eonftituto communicare queant, prorlus non eft, cur non fint iila pellucida. Ex ad-verfo, fi corpus fit admodum tortuofis, & interruptis poris praeditum , nec talibus conftet partibus, qu?e expofita ratione comprimi, commoverive queant, per illud fanelumen non pro-pagabitur; ergo.
Firmat aflertum illud: quod in fententia hunc in modum propofita, ut corpus diaphanum fit, non fit neceffaria re&itudo pororum in corpore fecundum omnem direftionem, quam in iis dari non omnis fibi perfuadere poteft ; & facile pateat: cur per diaphana fegnius non nihil lumen propagetur, quam per ipfum stherem purum.
CoroU. Corpus eo magis diaphanum eft , quo plures habet 8J7 poros rectos inter fe communicantes, partesque ad motum ab impulfibus aetheris recipiendum, & communicandum rnagis idoneas. Hinc aer ex fiuidis maxime diaphanns cft. 2. Aqua, quamvis diaphana fit, urinatori ad i? pedes merfo opacaeft; vitrum quo craftius, eo minus diaphanum , & fi pr.orfts crafi fum fit, pelluciditatem prorfus amittit; e converfo , fi corpors opaca, ut lignum , lapis in tenuiftimas lamellas fcindantur, diaphana funt, ut cumprimis docent microfcopia ; fcilicet in tenui lamella lapidis, aut ligni reperiunt radii luminofi aliquos poros re£\os, per quos tranfeant, & partibus ejus motum com-inunicare poffint, per quas re£lilinee aether ukertor vibretur; in vitro autem nimium craffo, aut etiam aqua magnae profun-ditatis invenitur demum tortuofitas pororum , quae rcfta ra-dios progredi non finit, neque partibus horum, utpote nimis roultis rnotus ad vibrandum rcftilinee sthcrem communicari poteft.
j. Vitrum, & cryftallus, etfi diaphana fint , fi in minu-tum pulverem conterantur, pulvis eorum non amplius diapha-nus eft; in eo enim non habetur reftitudo pororum, nec par-tium illa connexio, vi cujus pulfus ab aethere accepti ita con-tinuentur, ut ab his iterum sether reflihnee vibretur. Idem cft de Ipuma aqus, aut alterius perfpicui liquoris. 4- Aqua, fi cum terebinthina, aut etiam oleo olivarum commifieatur , °paca redditur; fi vero fal in ea etiam copiofus folvatur , per-fpicuitatem non amittit, nam terebinthina, & oleum olivarum
lii 2	de
3so	physicie Generalis
de fe multnm opaca, occupant aqnne porulos non fecus prope, ac pulveres terrei ob ramulos flios ; falinne vero fuis angulis reouljribus donatae ita fe intra poros aqux collocant , ut pori redi adhuc relinquantnr. Charta magis diaphana e(t , fi oleo imbuatur; quia olei particulx multo magis diaphans, quam chartae, le intra poros illius componunt ita; ut interfe communicent, villulosque chartae feparent; proinde efficitur, ut per particulas olei inter fe communicantes lumen multo fa-eilius propagetur, quam per chartam oleo non imbutam.
§. V.
Qua ratio propagationis lumhtis ?
jg Uaefito huic fequentibus propofitionibus (atisfiet :
V3L Prop. ima: Lumen ea lege propagatur, ut pulfts pri-mum iis particulis aetheris communicentur, quae corpori Iuci-do viciniores funt, tum iis, quae ab illo funt remotiores. Pa-tet haec propofitio ex analogia luminis cum (ono derivativo. In hujus propagatione prinium particulis aeris corpori fonoro vicinis pulfus, & vibrationes communicantur, deinde remotio» ribus; igitur m propagatione luminis idem fiet. Idcirco enini in propagatione fcni prius particulis aeris vicinis pulfus com-municantur, quia iils, utpote elafficae , compreifibiles funt, indeque dum a particulis corporis fonori vibrantur , aliquani compreffionem patiuntur, quibus fimiles compreffiones patium tur quoque aliae omnes radium fonorum conffituentes, dum il-lis motus a vicinis corpori ftnoro communicatur, ita ut illa compreffio inftar undulae continuo a corpore fonoro usque ad finem radii fonori propagetur; fed hoc idem contingit in pro-pagatione iuminis; nam & aetheris particulae elafticae, ac pro-pterea comprelfibiles funt; ergo.
9 Corol'/. Confequitur porro ex hoc : luminis propagationem fiicceffivam effe, non vero momentaneam. Pro fuccelfiva lu* minis propagatione non leve argumentum accedit ab obferva-tis eclipfibus Jovis fatellitum. Roemerus ») fiquidem colla-tis ofto, vel decem annorum obfervationibus eclipfium prim' fatellicis fovis, reperit periodos eclipfium breviores elfe, quum terra propior elt Jovi, quam cum ab eo remotior ; cumquc exaftioribus obfervationibus maxima differentia 14 minutorum primorum deprehenfa fuerit , neque ulia hujus inaequalitatu caufa detegi potuerit, quam mora lurnmis in fui propagatione, illatum eftlumen, dum diametrum orbis magni telluris per*
cur-
e ) Hiftor. Acari. Keg.^cienc, ad Annum /707.
Dissertatio Qjjarta. 437
currit, 14 prima minuta , ac propterea dum a fole ad terram propagatur, 7, vel g ejusmodi minuta infumere.
Non deerant quidem clariifimi Aftronomi , quibus opinio Roemeri difpliceret, nec parvis difHcuItatibus objeftis eam im-pugnavere; fed nec defunt itidem, qui eam propugnent. Ob-tinente Rocmeri opinione illud certe confequitur, quod lumen a fixis longiifnno ad nos tempore propagetur. Sic D. de Vol-taire alferere non dubitat, intervallum jfi annorum, & 6 m£n-lium requiri , ut lumen fixarum fextae magnitudinis fpatium inter eas & nos pofitum percurrat; cum enim eorum judicio, qui Roemeri opinionem fequuntur, ea fit fixarum a tellure di-fiantia, ut diftantia ibiis a terra , fi ad illam referatur, pro ni-hilo habenda fit , tempus quoque, quo iumen a fole ad ter-ram propagatur, pro exili prorfus , & quafi nullo babendum eft comparate ad illud, quo lumen a fixis ad-nos propagatur.
2. Confequitur: lolem, ceterosque planetas, accumprimis fixas non effe eo Ioco, in quo nobis elfe videntur. Cumenim horum coeleftium corporum ingcns fit motus veri, aut appa-rcntis velocitas, & vel a fole ad nos obtinente Roemeri opi-nione 7, vel 8 minutis primis iumen propagetur, fequiturhanc tnultis jam milliaribus ab eo loco abelfe, in quo elfe apparet; cum mens noftra illuc re£la objefti exiftentiam referat , unde tadii viluales refta feruntur. Refraftio tamen radiorum orien-tis folis efficere poteft, ut veriffime fol eo loco a nobis videa-tnr, in quo eft.
Prop. Luminis propagatio tantae eft celeritatis , ut in 840 diftantiis minoribus pro momentanea haberi poffit. Pro tali etenim haberi poteft, fi celerius propagetur, quam Roemerus voluerit^ fed etiam, fi tanta fitbsc propagatio, ac is volnit, Pro momentanea haberi poteft. Nam ejus opinione obtinente Per intervallum unius terrae diametri, five 1720 milliaria germ. inmen deferri fine uila mora fenfibili, & pene momento opor-tebit, quemadmodum ex diftantia folis a nobis (n. 826) fa-cue apparet. Ex calculo certe Hugenii fexcentis mille vicibus celerius propagatur lumen, quamfonus; fonus intra 1' ' confi-Clt pedes n 42; quot igitur conficiet lumen ?
,-ProP- 3tia: Lumen ita propagatur a corporibus lacidis , ct 841 Pullus, & vibrationes ejus definant in partibus vicinioribus cor-P°n lucido, dum ab his remotioribus communicantur. Dum enim particulae aetheris corpori lucido vicinaefibi vicinas impel-Unc , motum a corpore iucido acceptum in eas transfe-^unt, hx in vicinas fibi, & fic porro ; ipfte impulfu fa£io fe ua elafticitate in fuum naturalem ftatum recipiunt.
Ex hoc porro fequitur : a corpore lucido continuo impelli °portere oetherem circumfufum , ut medium illuminatum con-
lii j	ftan-
3s>6 Physic^s Generalis
fhnter permaneat, perireque ifiico oportere lumen in medio, ut primum corpus lucidum in aetherem circumpofitum vibra-tiones ficere definit. Quemadmodum enim ad ingentes di-ftantias prope momento pulfus luminis propagantur, ita erarr. prope momento in ingentibus diftantiis definunt, fi non affi-duo vibrationes in netherem a corpore lucido fiant. Apparec etiam ex hac propofitione: cur ab eodem corpore iueido pares-vibrationes continuo eiliciente non intendatur lumen in me-dio ex diuturna hujus praelentia. I>um enim ab hoc novus-pulfus in sethere circumpoftto accidit, prror <;ontir.tio definit; non eft proinde, unde ab eodem corpore lucido pares conti-nuo vibrationes in aetherem faciente,. lumen in medio ex ejus diuturna pra:fentia augeatur.
842 Prop.4": Lumen per re£las iineas in orbem diffunditur, & quidem per medium homogeneum, zqudilher. Quod per re£\as diffmdatur, docec ipfa umbra corporum opacorum , quns non aliud eft, quam defeftus Lumrais; hanc enim iHa in par-tem lucido corpori averfam refta projiciunt: docent idem radii in cameram obfeuram immiffi, qui femper hnea refta in hac propagantur. In orbem lumen diff ndi ipfa experientia fatis oftenciit. Demum difiundi sequabilitev lumen- in medio homo-geneo , docet analogia foni. Sonus aquahiliter diffinditur ex-perientia ipfatefte; fic igitur diffundetur & lumen. Cum hic (ambrae mentio inciderit,
Notandum: umbram a corpore opaco fphnerico per fphae» ram lucidam illuminato ea lege projici, ut umbra formam prae-feferat cyiindri, fi Iphaera lucida aequaiis fit opacne , qtiemad-modum exhibet fig. 91. Si fphaera iucida fuerit major, quaffi fit opaca, hujus umbra eft eoniea, velut oftenditfig. 92. Hinc cum fol fit corpus lucidum fphsricum, iliudque majus, quam fit luna, quae corpus itidem fphaericum, led opacum eft exdi-cendis, luna umbram in partem a fole averfam prcjicit coni-cam ; eandem ob rationem terra quoque a fole iiluminata um-bram habet conicam. Demum fi lucida fuerit minor , quam opaca, ut fig. 93 , umbra ejus calathum referet. Demonftran-rur haet in Optica a Mathematicis , experientiaquc ipfa certa funt, nec aliter evenire pofTunt; cum fumen a quovis corpore lucido reRilinee diffundatur , eoque folo in fpatio umbra effe queat, ad quod radii rectilinei a corpore lucido propagati per-tingere nequeunt.
S43 Ex eadem re£hlinea Iuminis propagatione fequentia quo-que in Optica demonftrari folita theoremata non diificulter in-telliguntur : 1. Si fphaera Iucida aequalis eft opacae, haec ab i"a media parte illuminatur. a. Si fphsra lucida fit major opaca, hujus majorem dimidia partem illuminat, tantoque-»
pius
Bissertatio Quarta, 439
plos ex ea illuminat, quo illi eft propior. Quare cum Sol ma-jor fit, quarn terra, aut iuna, femper is majorem dimidia ho-rum partem iliuminat. ?. Si fphaera lucida fit minor , quam opaca, hujus dimidia minorem, eoque minorem, quo Ipfi pro-jpior eft , iliuftrat. Pro primo infpiciatur fig. 91. pro altero fig. 92. pro tertio fig. pj.
§. V I.
Vnde habeatur intenjie luminis ?
O Efp. Eo intenfms eft lumen, quo plures, quoque majori-844 IV bus vibrationibus particulae aetheris a corpore lucido in motum reftilineum impelluittur. In eo enim intenfio iuminis eft reponenda , quod majoris intenfionis fenfationem , quam per iumen eftki novimus , in nobis efficere valet ; duo , quae diximus, iiiam efficere poffunt; quemadmodum podunt majo-res, & piures vibrationes corporis fonori fadae in aere effi-cere majorem fenfationem foni; ergo.
CoroU. Intenfio iuminis eo minor eft , quo hoc a corpore 845 iucido longius propagatur , ut experientia novimus. Nam qua hcc iongius a corpore lucido propagatur, eo motus a corporis Iucidi vibratione acceptus , quo lumen propagatur, per sthere-am fubftantiam iatius funditur, magisque iuminis radii diver-gunt; quemadmodum liquet ex eo, quod corporis lucidi idem punftum radians diverfi fpeftatores , inter fe muicum diftiti cernere poftint. Unde hoc per modum coni, cujus apex fit in punfto radiante, bafis vero in toto fpatio illo, ad quod iumen Cx hoc punfto propagatur, fpeftari poteft. Atqui quo motus aliquis per plura corpora fundkur, eo in finguiis minor eft , paucioresque radii luminofi ceteris paribus minorem immu-tationem in fenfu vifus noftri efficere poffimt; ergo.
2. Si radii luminofi per fpecula concava, aut vitra convexa coll igantur, Iux in hortim foco , ac prope illum intendi debet. Quamvis enim vibrationes horum radiorum fingulorum fortio-res non evadant, multo tamen denfiores fiunt. Unde in foco niulto plures funt radii, quam elfent ejus ir. loco, fi per fpe-cula , aut vitra convexa non colligerentur.
§. VII.
44©	Physicje Generahs
§. v i L
Num lumen ab ipfa fuperficie politorum per impa&um , & quihti! legibus refleftatur ?
OPinio fnit C1. N' wtoni : reflexionem luminis non debere attribui impa&ni ejus in partes corporum politornm folidas, fed radii eujusvis reflexionem effici a vi a/iqua per totam corporis fuperficiem aquabiliter dijfufa , qua ntmirum id iu radium ita agat, ut tamen iTlum non contingat immediate. a) Nihilommus tamen 845 Rf. ad quaefitum imum: Reflexio luminis a corporibus poli-tis fit per impaftum ejus in ipfam faperficiem po!itorum_». Frob. Quoties corpus elafticum in motu pofitum in obftaeulum eiaftkum , aut adminus dunim impingit , illud ab eo reffefti-tur; fed sether eft corpus elafticum , corpora vero polita a quorum fiiperficie lumen refleditur, funtelaftica, aut adminus dura in fuis minimis particulis, aetherque , cujus pulfus lumi-nis radium etfieiunt, usque ad ipfam corporis politi fuperficiero pertingit; igitur aether hic, five lumen ab ipfa fuperficie cor-porum politorum refle£letur, non vero a vi aliqua per totam corporis politi fuperficiem aquabiliter diffufa ita , ut fiiperfi-ciem ne quidem attingat. 847 Confir. Si radii luminis non ab ipfa fuperficie politorum, fed a vi aliqua per fuperficiem diffufa ita rehleclerentur, ut fu-perficiem non contingant, ratio fufficiens non effet : cur illi non aeque refle&erentur ex fuperficie vitri , aut metalli non-dum politi , fed folum per tenuiorem arenam , aut fmyridem ad polituram difpofiti; atqui non aeque, immo non nifi tenui-ter refle£iuntnr, quoque melius politur, eo magis ab eo refle» ftuntur; ergo.
Confir. 2. Si non ab ipfa fuperficie politorum , fed a vi di-
fla lumen reflefteretur, elfet praeter alias rationes ( quas bre-
vitatis gratia omitto ; ) inde: quod, fi radii luminis refieBeref^
lur impingendo in folidas torporum partes, refiexiones eorum a polt'
tis corporum fuperficiebus non pojfeut ejje tam accurata , tamque t*
tertam normam direda , quam reapfe funt; at potius a'>fperp
rent qmquaverfnm a vitro accuratiffime polito, aque ac «b efperritno,
eam ob rem , quod vitrum ptrpolirt, nibil aliud (it , nifi «1per['
tatem ejus eatenus abradendo minuere, lavigare, quoad rafara >"
fuperficie ejus minutiores fint fada, quam ut oculis cerni queant.
Sed haec ratio intentum non evincit. Nam 1. motus, & P11'*
fus aeris in fcno funt fimillimi motibus , ac pulfibus aethens
in lumine; igitur fi fcabrities admodum magna obftaculorum
»efle£lentium fbnum non efficit, quo minus fbnus ab ip'islu*
per-
a ) Newtonus Optic. 1.4. Tsrt. 3, adprop. 8. fc ) Ibid,
Dissertatio Qjjarta. 441
perficiebus ejus obftaculorum refle£latur, nec fcabrities polito-rum corporum comparate ad priores admodum exiles officiet, quo minus lumen ab horum fuperficiebus ipfis refle£li pollit. a. Quia ad hoc , ut lumen a politis fuperficiebus refleftatur, necelle non eft, ut omni illae fcabritie etiam exili careant, at fufficit, fi multae parte"s in illis sequabiliter fint difpofitae ; fic vero difpofitx funt in fuperficiebus politorum. Nam ut re£te hic' obfervat CI. llizettus , dum filannum uflum agit in vitrums , montes non fiunt minutiores, Jimilitudine figurtt fervata , fed obtrun-tantur, demittuntur, & explauantur; ctm aclio flanni ufiii non fit terere, ut illa arena , fed abflergere. a )
Animadvertendum tamen hic: concedi poffe aliquas Iumi-nis reflexiones anomalas non ab ipfis fuperficiebus politorum, fed horum atmofphaerula , quae etiam diffra£tionem radiorum fecere confuevit, fieri pofle.
Ut alteri quaefito fatisfiat, reflexionem luminis in fpeculis 848 confiderabimus, quique ab his lumen refleftatur , adferemus. Venit autem nomine fpeculi corpus lumini haud pervium , cu-jus fuperficies apprime terfa, & politaefl; hujusmodi tres furit fpecies: aliud nempe fpeculum eft planum, aliud concavum, convexum aliud. Speculum planum eft, quodplana, concavum, quod concava , convexum, quod convexa fuperficie terminatur. Tam concavum, quam convexum fpeculum dicitur fpbaricum, fi fuperficies, quae illud terminat, fit portio fphaericte fuperfi-ciei. Quod fi vero cava fuperficies fpeculi parabolica , ex re-volutione nimirum curvae parabolicae circa immotum axem ge-nita fit, fpeculum hoc concavo-parabolicum nuncupatur.
Semidiameter fpeculi tam concavo, quam convexo - fphaerici dicitur radius fphsra;, cujus iuperficiei una veluti portio efl ipfa fpeculi fuperficies. Sic fi re£Ia * B Cfig- S>0 fuerit ra-dius iphaerae, cujus fuperficici una portio fit Tiiperficies concavi fpeculi A B C, re£ia x B erit femidiameter etiam fpeculi ABC. <4xis Ipeculi tam concavo quam convexo - fphaerici eft re£la, du£ta a centra fpeculi ad perpendiculum incumbens pun£to , quod in fpeculi medio exiliit. Sic refla D B ( fig. eadem ) du£la per centrum * efl axis fpeculi A B C. Focus rcalis lpe-culi eft punftum, in quo radii ex illius luperficie reflexi uniun-tur. Focus imaginarius fpeculi eft punftum, in quo radii ex fu-perficie fpeculi reflexi unirentur, fi intra fpeculum recia pro-ouci poffient. Sic punftum e ( fig. eadem. ) eft focus realis. Nam radii reflexi b e, s e in co reapfe uniuntur; ex adverfb pnncium s, in quo unirentur radii itidem reflexi b k , z i, \ 9(5 ) eft focus imaginarius fpeculi D E F. Demum anim-hfiit. Phyfift Gener. P. 1.	Kkk	ad-
a ) D« luminis affeflionibus l. i. e. 4. Schol. 4- ad prop. 1.
44®	piiysicje Generalis
advertcndum , angulos mddentice, & reflexionis ( n. 423 ) ia fpe« culis tam concavo , quam convexo- fphaericis confiderari opor-tere penes reftam tangentem fuperficiem fpeculi in punfto in. cidentice, & reflexionis. ( n. 819 ) Sic fi in iuperficiem fpecuii concavi A BC (fig. 9? ) incidat radius f b , qui refiliat in e, du£ta per punftum b refta tangente M N, erit fJM angulus incidentia, & e b N angulus reflexiouis. Unde omnes radii lu-minis , qui ex centro concavi -fphaerici fpeculi in cavam ejus fuperficiem cadunt, in illam ad perpendiculum incidunt. His pofitis quaefito 2d<> per fequentes leges fatisfit.
\9 Lex 1. In omnibus fpeculis radii perpendiculariter incidentes ai angulos refios refiecluntur. Angulus etenim reflexionis xqualis eft angulo incidentia:; (n. 42? ) atqui nifi radii perpendiculari-ter in quodcQnque (peculum incidentes ad angulos re&os retle-ftantur, angulus eorum reflexionis non erit squalis angulo iji-cidentiae-, ergo.
Ex hoc vero fequitur: lucido exiftente in eentro (peculi concavi Iphaerici, omnes illius radios, qui in fpeculi fuperficiem cadunt, eadem linea redire. Illi enim omnes in eam ad per-pendiculum incidunt, ut di£tum eft in fine numeri proximi.
0	Lex. 2. Radius oblique in fpeculum incideus refleflitur adpar-ttm anguli obtufi. Sic radius c (fig. 94) incidens obiique in fpe-culum A B refle£t"itur ad partem anguli obtufi C D B nempe ih E. Si etenim velin fe ipfum, vel verfus A refle£leretur, angulus ejus reflexionis angulo incidentiae aequalis non eifet, cui tamen lemper eft aequalis. Cum autem angulus refiexio-nis angulo incidentiae femper aequalis fit, five radius perpen-diculariter , five oblique in fpeculum incidat , confequitur : radios incidentes parallelos in fpeculum pianum.paralleios quo-que debere ab eo refle£ti. Fieri fiquidem nequit, ut illi a Pa* rallelismo recedant , fi angulum reflexionis aequalem angulo incidentiae efficiant. Sic quia (fig. 94 J radii C D &F Gpa# ralleli in Ipeculum AB incidunt, paralleli quoque ab eo per DE, GH refleftuntur.
1	Lex j. Luminis radii , qui binc inde ab axe aque diflantes concavam fpbarici fpeculi fuperficiem tum fibi , tum ipfi axi paralteli incidunt, in uno communi axis punBo pofl reflexionem uniuntur. Sic radii/6, gz, (fig.pO P0^ reflexionem uniuntur in pun-£to e. Illi enim, cum oblique in fpeculum incidant , ex lege priore refleftuntur ad partem anguli obtufi ita, ut angulum re-flexionis angulo incidentiae aequalem efficiant; fed horum an-gulus incidentise eft aequalis ; cum per legem aequaliter & at3 axe, & centro fpeculi diftent, atque tam cum axe, quam m-ter fe fint paralleli; igitur & angulus reflexionis utriusque ru" turus eft aequalis, ac proinde cum illos per axem tranlire j}e'
Dissertatio Qjjarta. 445
eeffum fit , uniri quoque hos in uno communi axis punflo cportebit.
Diflum eft: radios luminis in uno pun&o axis uniri, qui veniunt paralieli tum fibi, tum ipfiaxi. Nam fi fint folum pa-ralleli inter fe , non vero etiam paralleli axi, at comparate ad eum oblique fe habeant, unientur quidem illi in pun&o, hu-jus tansen unionis punflum non in axe , fed extra eum futu-rum eft ad dextram, vel finiftram: ad dextram axis , fi radii venerint a firaiftra, ad finiftram, fi radii a dextra venerint.
Pariter di&um: uniri eos in uno punfto axis , qui binc in-de ab axe aque difiantes in concavam fpharici fipeculi fuperficiem in-tidunt. Quo etenim radii ab axe fpeculi remotiores in fuperfi-ciem fpeculi incidunt, eo remotior a centro fpeculi eft eorum focus, & eo illi vicinior, quo ilii funt axi viciniores.
Hsc diverfitas punftorum , in quibus fit unio radiorum lu- fc minis in concavam iphasrici fpeculi fuperficiem parallele inci« dentium, vocatur aberratio foci^ quae tamen tam exigua futura eft, fi arcus b B, ( fig. 9? ) ex cujus revolutione circa immo-tum axem D B generatur concava fphsrici fpecuii fuperficies iBZ, fuerit graduum 10, ut omnes radii luminis, qui tum inter fe, tum ipfi axi paralleli in illam fuperficiem incidunt, in uno, eodemque purrclo phyfico fimul omnes pofi reflexio-nem uniantur; quapropter ut in fenfu pfiyfico eundem omnino focum habeant,
Ex hoc vero patet: cur fpecula concava in foco urant_», curque cau/lica, feu ufloria nuncupentur ; fi etenim radii luminis non collefti vim calefaciendi habent , quid mirum, fi admo-dum multi collefti urant, tantoque magis urant, quo ceteris paribus fjjecuium majus efh
Focus porro radiorum luminis in fpeculum parallele inciden-tium, five illi ad axem paralleli, five ad hunc obliqui in fpe-culi fuperficiem incidant , elt infia dimidiam partem femidia-metri ipfius fpeculi in eadem a fpeculo diftantia. Unde
Sequitur imo: Specuium concavumfphaericum fua fiiperficie 8f3 concava eo debere referre portionem majoris fphaerae, quo ma-joris foci hoc fjDeculum voiumus ;fequitur 2do: focum radiorum folarium , qui concava fphaerici fpeculi fuperficie excipiuntur , non debere effe pun£lum aliquod exiliffimum , fed potius cir-cellsm aliquem fua latitudine , & iongitudine donatum. Cum enim radii folis inter fe paraileli ab omnibus punftis ejus,nobis cbverfis,in fpecuii fuperncicm incidant; quapropter alii paralle-li ad axem, alii vero ad hunc oblique in fpeculum deferantur, omnesque hi focum in eadem a fpeculo diftantia obtineant, quemadmodum iili , qui paralleli ad axem in fpeculi fuperfi-ciem deferuntur, focum fuum in axe obtinent, ita qui oblique
Kkk 2	ad
444 Physic^e Generalis
ad axem (peculi in fuperficiem pertingunt , hinc , & inde ad axem focum fiium obtinebunt: ad dextram nimirum , qui obii-que ad finiftram fpeculi incidunt, ad finiftram vero , qui ad dextram (peculi impingunt.
Haec autem expenfa manifeftant, fieri non polfe, ut per fpe. cula fiint combuftiones ad longam admodum diftantiam, quales feftae feruntur. Specula parabolica effeftum uftionis majorem_s praeftant. In iis etenim nulla foci aberratio contingit.
8f4 4. Lucido corpovc in foco fpeculi concavi fpbariti exiflente omnes illius radii , qui in fpeculi fuperficiem incidunt , tum inter fe , tum axi fpeculi parttlleli refiliunt. Nam quemadmodum radii fb, g z ( fig 9y ) incidentes paralleli in concavam (phaerici fpeculi A B G luperficiem poft reflexionem in foco e uniuntur ; ita vicifiim lucido corpore in foco e exiftente , radios incidentes e b, e % per b /, z g refilire necelfarium eft, ut angulus refle-xionis angulo incidentiae aequalis fiat. Similiter fi lucidum cor-pus ponatur in foco fpeculi concavi parabolici , iliius omnei radii paralleli refiliunt. Iftud vero docet, qua ratione paranda fit Iaterna,cujus auxilie ope unius candelx accenfae objefia mul-tum remota nofturno tempore diftin&e videri polfint. Hxc fi-quidem obdnetur, fi ita paretur, ut candela in ;foco concavi ipeculi illi aptati ardejjt.
Facile ex his conj*citur illud: quomodo in foco unius ipe-culi parabolici corporis facile inflammabilis fiat combuftio, fi alcerius e diametro oppofiti foco ignis applicetur ; item qui in foco unius fpeculi parabolici vox lubmilfe prolata in foco al-terius audiatur, fi illi auris admoveatur, quamvis vox haec in ipatio intermedio percipi nequeat.
<;. Radii lutnints paralleli incidentes in convexam fuperficiem fpc-culi fpbarici , five fint axi para/Ieli , five tblique ad hunc incidant, difperguntur. Sic radii f b, z ( fig. 96 ) tum inter fe, tum axi E 0 paralleli ita refiliunt, ut alter in h, alter in i abfcedat. Nifienim ita fieret, angulus reflexionis rurfus non elfet aequalis angulo incidentiae \ cum hic anguli ad reftam tangentem-» D E fint exigendi.
VIII.
Num lumctt in fui refraclione legem ab aliis corporibus diflin^tu teneat, cur, quibusque legibus per lentes vitreas refringatur ?
DEfp. ad 1®™ affirmative. Lumen enim , dum e medio IV rariore in denfius oblique incidit, verfus perpendicularem, du'm autem e denfiore in rarius, a perpendiculari refringItu/» quemadmodum utrumque experientia eft manifeftum. Sit enim
BrssERfiATio Qjjarta. 44y
cas vitreum plani fundi- A B C D (fig. 97 ) lamina perfora. ta in E opertum, per cujus foramen radius luminis ex F im-mittatur, hic radius linea re£ta a corpore lucido propagabitur in G, fi hoc vas folo aere repletum fuerit; quod fi vero im-pleatur aqua, vel alio fluido , non jam eadem linea refta ad idem punftum luminis propagatio fiet, fed in primo contaflu hujus fluidi radius verfus perpendicularem H dedinabit per re-ftam I, ut quisque experiri potefl. Vera efl igitur pars afc ferti prima.
Vera eft etiam altera experimento cuique obvio : impona-tur etenim nummus aureus , aut argenteus in pelvim ; vel etiam , ne quae fraus alicui fubeffe putetur, pelvis fundo agglu-tinetur; tum tamdiu fjjedator a peivi recedat, dum nummus radios Iuminis re£ta partem in omnem- fpargens, oculis pe« nitus eripiatur. Hoc fa£lo infundatur immotae pelvi aqua, & Rummus a fpeftatore immoto rurfus confpicietur ; quia radii oblique ad aqoae fuperficiem delati in egreffu ex aqua a per-pendiculari declinant, eamque ob rem in fpe£latoris oculos de-Iabuntur, nummus non jam eodem, fed akero Ioco, in linea fcilicet cum oculo fpe£lante re£la elfe videbitur.
Coroll. Confequitur autem ex hoc : obje£him non e(Te eo8fjr loco, quo illud effe per radios ad aquam obiiquos nobis vide-re videmur, fed aliquantum nobis viciniore. 2. confequitur, quod fupra infinuatum efl: fcilicet accidere poffe , ut folem , aliosque planetas fuo in ortu reipfa eo loco elfe videamus, ins quo funt; cum enim vi refra£tionis radiorum in a^erea atmo-fph;era prius folem deberemus videre oriri nobis, quam reipia in noftro horizonte fit, fi momentanea eifet luminis ad tantam diftantiam propagatio; haec cum momentanea non fit, accide-re poteft: ut fol celerrime fuum circulum decurrens , jam re-ipfa in eo pun£to fui ortus fit, in quo ilium nobis per radiog refia£tos videre videmur. j.-patet, cur in occafu nobis appa-reat fol elfe in noitro horixonte tunc , dam jam infra horizon-tem defcendit; & quia refra£tio radiorum luminoforum eo ma« jor eft communiter, quo medium denfius eit, dum ob frigus, aut multas exhalationes aer atmofphaerx denfior eft , diatius folcm fub horizontem demerfum videmus , ortum etiam ci-tius confpicimus. 4. Aeris magna condenfatio nonnunquam efficit, ut aedificia quaedam procul , maxime poft flumina po-fita, certis temporibus per tubos opticos videre poffimus, ae-re ordinario modo denfo non videnda; eademefficit, quod in-terdum fol , & luna nobis multo majores , quam alias appa. reant. Dum enim denfior eft atmofphaera , magis radii ad per-Pendicularem rcfiinguntur, ac inde ad perpendicularem magis
Kkk }	in-
3s>6 Physic^s Generalis
inflexi cfficiunt, ut animae noftrae objefta direfle ad extremum radiorum rcferenti, majora appareant. 8f8 R?. ad alterum imo: Cur radii Iuminofi incidentes in me-dium denfius e rariori declinent a linea re£Va verlus perpendi. cularem , iflud a Newtonianis adfcribitur attraftioni mediiden-fioris-, qnemadmodum etiam , quod a perpendiculari declinent, dum ex medio denfiore in rarius incidunt. Verum cur etiam globum in aquam incidentem ex aere, aqua verfus perpendicu-larem non attrahit, & ex fe excedentem cur a perpendiculari non detorquet ?
Cartefio a) videntur inde hae refra£liones luminis contin-gere: quod luminis radii eo facilius per medium pellucidum ferantur, quo hujus partes exiguae folidiores funt, five quohoc' denfius eft. Sed
Adverfus hanc caufam a Cartefio affignatam facit , qaod non videatur dici poffe, facilius luminis radios moveri in me-dio denfiore, quam rariore. Profeilo fi conftituatur candela ardens juxta vas magnum vitreum , aqua, aut alio liquoreple-nnm , per hoc va3 non ad tantam diftantiam propagabitur lu-men , ad quantam propagatur in aere libero. Nec ad tantam diftantiam propagatur per vitrum, cryftallum, ad quantamper aquam. Cur autem ad tantagi non propagaretur, ad quantam per ipfum aerem, fi tanto facifius lumen moveretur per me-dium pellucidum, quo hoc denfius eft. Sfp Rf. ad idem jdo: Dici polfe videtur cum P. De Chales, •O P. Magnan, ac aliis: ideo lumen incidens in mediumden-fius e rariore inflefli verfus perpendicularem , dum in hoc oblique incidit ; quia in hac obliqua incidentia globulus «thereus in radio luminofo extremus medium denfius in fu-perficie contingens parte fui inferiore , per hoc difficilius eft mobilis fecundum hanc partem fui medium denfius tangentem, quam fecundum fuperiorem ; quapropter dum ejus impulfus nt ab alia particula aetherea , ob ejus fummam mobilitatem acci-dit, ut particula haec non moveatur linea re£Ia, qua impelli-tur, «t rotetur nonnihil circa fuum axem, hacque rotations particulis aethereis verfus perpendicularem in medio denfiore conftitutis motum imprimat. Similiter difcurrendum de refra-ftione a perp.endiculari linea radii luminofl, dam e medioden-fiore in rarius emergit. g5o Dices ex hoc confecuturum : ut radius luminis incidenS in medium denfius ex rariori non ad perpendicularem , fed_a perpendiculari refringatur. Nam quia globulo plumbeo inci-denti oblique in aquam magis refiftit in parte inferiore aquam
attin-
a) Dloptilccs c. 2. n. g. b) L. t, Dioptiie. Digref. de eauft ie{"' fiieuis.
drssertatio quarta.
ittingeate aqua, quam iiii refiftat aer ejus in parte fuperiore, hic refringitur in aqua a perpendicuiari; ergo etiam.
2. Si caufa refraftionis ailata fubfifteret , quoties radii obli-ue inciderent ex medio rariore diaphano in denfius, deberet eri refrattio ad perpendicularem, non item alias; & quando duo media elfent aeque denfa , nulla accideret refraftio ; fed hoc experientias repugnat; borax efl denfior oleo olivarum; eft enim borax ad hoc oleum, ut n ad 6;attamen radius tran-fiens ex oleo olivarum in boracem, &contra, tefte s' Grave. fande, ») nullam fubit refraflionem. Deinde aqua efl denfior fpiritu terebinthinae; efl enim ut 8 ad.7; attamen radiustrans-iens ex aqua in fpiritum terebinthinae, tefle eodem *>) refrin-gitur verfus perpendicularem. Demum eodem authore teftan-te, lumen refringitur verfus perpendicularem in tranfitu ex alumine in vitriolum Gedanenfe, quamvis eadem fit horum corporum denfitas; ergo.
f(c. Neg. maj. ejus caufalem diflingtio: ea de caufafolum ,neg. 8 cauf, ea de caufa & fimul, qnia is fertur ex aere in aquam, & per aquam motu translationis , couc. cauf. & neg. conf Globus motu translationis latus in aquam, donec ejus centrum gravi-tatis immergatur ei, cogitur defle£tere a via fua re£h a per-pendicuiari , quemadmodum de refraftione mofus di£tum eit; ex adverfb globulus aetheris aqus fuperficiem condngens , ra-diique A B (fig. 98 ) extremum in B conftituens , non mo-vetur motu translationis, quapropter nec aquam fubit; fed ro-tatione fuae fuperioris partis contra aquam , impa£tum facit in stherem in poris re£tis aquoe conftitutum , premitque illum in C abfcedendo, nempe a re£ta D verfus perpendicularem E.
Ad	difl. maj. Quoties radii oblique inciderent ex
medio rariore aereo in denfius, deberet fieri refra£tio ad per-pendicularem &c. conc. maj. ex quocunque demum rariore in denfius &c. neg. maj, & hunc in modum diftin£ta tnin. cotif. Ratio diftin£tionis eft: quia primum conftans experientia do-cet, non item alterum, ut obje£tio bene probat. Quod vero radius luminis ex borace in oieum olivarum tranftens, & conr tra, non refringatur, pororum magna congruentia in his cor-poribus , exiguumque denfitatis difcrimen ( fi ad eam , quoe eft inter aerem, & reliqua fluida attendamusj caufa eHe po-tefl. Quod autem radius ex aqua in fpiritum terebinthinx, & ex alumine in vitriolum Gedanenfe tranfiens refringatur ver-fus perpendicularem, caufa fortalfis eft: quod licet fpiritus te-rebinthinae fit minus deafus, ac fit aqua , & vitriolum Geda-nenfe ejusdem denfitatis cum alumine : attamen & fpiritus te-rebinthinae, & vitriolum Gedanenfe conftet moleculis, ex qui.
bus
a ) Elcm. rhyf, §. 2844.6c J. b ; Ibid, §, 284?-
3s>6 Physic^s Generalis
bus refultaat pori magis refiftentes progreffui radiorum, quam aqua, aut alumen refiftat. Refponuo nafc fi cuipiam difpliceat meminerit, objeftas tres obfervationes omnium fententias pre. mere, neque in ulla fatis expedite dilToIvi. , Refponfioni ad tertium quasfitum fequentes definitiones, radios luminis, & lentes vitreas attinentes, funt prasmitten-dx. Radius incidens eft re£la , fecundum quam lumen ante re-fraflionem movetur; radius refraclus eft re£la, fecundum quam lumen poft refra£lionem progreditur. Sic ( fig. 98 ) radius A B efl radius incidens, radius B C efl refraflus. Punflumre-fraflionis eft punftum utrique medio commune , in quo refra-£lio radii contingit. Axis refraflionis, & incidentia eft recfa_s du£\a per punftum refraftionis, refringenti fuperficiei ad per-pendiculum incumbens, ut (fig. 98 ) re£la K E. Angulus in-clinaiionis eft, qnem cum axe incidentiae radius incidens con» ftituit , ut angulus A B K ( fig. eadem ) Angulus refraflionis eft, quem radius refra£lus cum axe refrafrionis efficit, ut an-gulus E B C.
Lentis nomine venit vitrum mundiflimum , aut cryfhllus purgatijfima lentis inftar elaborata. Lens alia eft convexo- co«-vexa, alia plano-cotivtxa, quae etiam femilens audit. Prior eft, quae duplici ct)nvexo - fphaerica fuperficie comprehenditur, ut lens AB; ( fig. 99 ) pofterior eft, Cujus una fuperficies plana ~«ft, altera vero convexa , ut lens C D (fig. 100) Vitrum_» toncavo - concavum dicitur, cujus utraque fuperficies fphaericam cavitatem prxfert, ut vitrum A B , ( fig. 1 o 1 ) vitrum plwo• concavum eft, cujus altera fuperficies eft plana, altera concava, Ut C D. (Fig. 102) Semidiameter convexitatis, vel contavitiits alicujus leatis eft radius illius fphsricae fuperficiei , cujus ipfa convexa, vel concava lentis fiiperficies efi una vehiti portio, Sic re£fa x E(fig. $9 ) eft femidiameter convexitatis A E B, & re£la c d( fig. 101) eft femidiameter concavitatislentis con-cavae A B. Axis lentis cujusque eft re£la du£la a centro con-vexitatis, vel concavitatis lentis, ejusque fuperficiei ad perpen-diculum incumbens. Sic re£la cx (fig. 99) eft axis lentlS A B. Focus realis lentis eft pun£tum , in quo radii iuminis, qui per lentem tranfeunt , poft egrelfum reipfii uniuntur. tus imaginarius eft punftum, in quo radii unirentur poft egrel-fiim , fi ultra lentem dire£te producerentur. Sic panilm11 x ( fig. 99 ) eft focus realis lentis A B, & punftum f efl foeus imaginarius lentis A B fig. 101. Nam poft egreffum 111 uniuntur radii g h, & i in hoc vero unirentur radii f m > fn, (fig. 101 ) fi ultra le.item prodircerentur. Vitrumplw" dicitur, quod planis fiiperfictebus, inter fe parallelis termin2* tur. His expeditis fatisfit quaefito tertio per leges fequentes.
DlSSERTATrt) QjJA R T A. 449
Lex 1. Radii luminis incidentes paval/eliin vhrum planum , iti-Aem paralleli cx i!!o erumpunt. Nam cnm eorum anguii inciden-tiae, adeoque & inclihationis fint aequales, aequales etiam_» erunf anguli refrafti ■, fi hi fuerint aequales, ratio non eft, cur in egreifu a parallelismo recedant.
2. Luminis radii, qui cequaliter hinc ittde ah axe diflantes , tum inter fe , tum ipfi axi parallelt incidunt in lentem tam convexo - con-vexam, quam plano - convcxam , ultra lentem in uno pundo axis uniuntur. Sic radii luminis g h , i l incidcntes in lentem con-vexo-convexam A B, (fig. 99 ) vel plano-convexam C D, f fig. 100 Tab. 8 3 uniuntur poft egrelfum in punflo *axiswx. Cum enim hi radii aeque ab axe diftent, & tam in ingreffu, qnam in egreffu (ut duftis perpendicularibus ex centro conve-xitatis per punfta incidentiae, & refraffionis manifeftum fit) ad axem accedant, neceffarium eft , ut cum eo in punfto con-currant. Perinde eft , quaecunque plano-convexa fuperficies corpori radianti obvertatur.
Di£tum eft: in uno punfto axis radios luminis ultra Ientem gg^ uniri , qui aqualiter hinc inde ab axc diflantes, tum inter fe, tum ipft axi paralleli in lentes diftas incidunt. Nam fi radii paralleli quidem inter le, fed non etiam axi in lentes, de quibus ler-mo, incidant, unientur iili ultra lentem in punfto, fed ad dextram axis, fi ad ejus finiftram ad finiftram , fi ad illius dextram incidant. Sic radii inter feparalleli, fed ad axem_» obliqui m h, n s, 0 l ( fig. 100J uniuntur in punfto r.
Unde quod fupra de fpeculis diflum , hic quoqne locum habet: radii videlicet luminis, ut in eodem axis punflo colli-gantur , eandem ii ab axe diftantiam habere debent. Quo enim ab axe remotiores fuerint, eo major in iis aberratio foci fiet, five eo magis unionis eorum punflum propius lentem accedet. Interea aberratio foci fenfibilis futura non eft , fi in lente, quae fuerit majoris lphaerae fegmentum, arcus convexi-tatis gradus 20 non excelferit; quae vero fuerit fegmentnm fphae-rae minnris, fi arcus convexitatis non excefterit gradus 30,
Focus lentis vitres plano-convexs ,ut experientia oftendit, gejf eft circa extremum punflum diametri fuae convexitatis, lentis vero utrinque aequabter convexae focus radiorum, qui paralleli tum inter fe, tum axi in eam incidunt, eft circa centrum con-vexitatis, five in diftantia femidiametri. Si lens plano-con-vexa non vitrea, fed aquea fuerit , focus radiorum paralielo-rum in eam incidentium erit fesqui diametri lentis vero con-vexo - convexae aqueae diftantia foci a lente eft ad femidiame-trum convexitatis in ratione fesqui altera. Cum autem lentes convexo-convexae, & plano - convexae radios luminis in foco Injlit. Pktfc* Gentr. P.l.	L 11	Col-
4fo Phystc^c Generalts
colligant, ipf« quoque inflammabilibus aceendendis fervirej polTunt, quemadmodum eas fervire riemini ignotum eft.
866 Notmdum hic: iisdem ex principiis etiam fphseras peliu-cidas radios lucis paralieios colligere, & in punfto unire. Si fphsera fuerit vitrea, radiorum per eam coUectorum focus ab ea diftabit £ diametri*, fi vero fuerit aquea, foci diftantia fe-midiametrum ejus aequabit. =>) 2. Quemadmodum focus fpeculi catoptrici non eft punflum aliquod mdiviiibile , fed circellum quendam lucidum efficit ita pariter eadem ex ratione focus lentis five convexo-convexae, five plano - convexae itidem cir-cellum efformat. Quo majoris fphaerae fegmentum fuerit lens, eofortius, & in maiori diftantia ignem excitare poterit. Quo enim majoris fphnerae fegmentum faerit, eo major ent il-lius fuperficies, adeoque & eo plures radios folis colliget , & eo major quoque erit iilius focus.
Quae de diftantia foci lentium hic , & fupra de diftantii foci fpeculorum dicla funt, fatis oftendunt, neque Romano-rum claffem ab Archimede, neque claffem Vitaliani a Proclo five ope.fpeculi, five ope vitri cauftici fuilfe incenfam , quod tamen Zonaras, aliique referunt. Quis euim ex intelligen-tibus five Ipecula, five vitra cauftica tam infanae magnitudinis unquam fafta fibi perfuadeat, ut iis ex urbe obfelfa claifis fuc-cendi potuerit?
8^7 3. Pofito puttflo radtante tn foco lentis tant cenvexo - cvnvext, quam plano - convexa, omnes luminis radii , qui ex illo puttflo tn eam 'tncidunt , egrediutttur paralleli. Sic fi in foco x lentis AB, ( fig. 99 ) aut lentis C D ( fig. 100) fuerit punttum radians, radii x b, x l, ceterique omnes eo ex punfto in lentem inci-dentes egredientur paralleli. Quemadmodum enim dutn ii pa-ralleli in has lentes incidunt, in focis earum ob refra&ionem colliguntur, ita fi pun£lo radiante pofito in foco ex hoc irx len-tem incidant, ob eandem refra£tionem parailelos eos ex len-te exire necelfe eft. Ob paritatem vero rationis radii lumt-nis e foco quoque fphaerae in fphaeram diaphanara illapfi e< hac paraileli erumpunt.
Ex his autem confequitur: pofita candela accenfa in f°c° lentis convexo-convex®, aut plano-convexae , vel etiam fphae-rae diaphanae, ejus lumen vividum ad magnam diftantiam pr°' pagari polfe. Quare vitro lenticulati laternae ita aptato, ut m ejus foco candela ardeat , laterna obttneturTcujus ope nofturno tempore ad magnam quoque diftantiam objefta diftinfte videri poffint. Huic limilis laterns fupra meminimus.
4. P'-
a ) P. de Cfaales L. i, Dioptric. prop. 15. b ) Annal. Tom. 2.
Dissertatio Qjjarta. 451
4.	Vofito punflo radiame in extremo diametri convexitatis lentts . mtreot utrinque convexa , omnes radii luminis, qui ex ilh punflo itt letttem cadunt, unientur in extremo altsrius diametri convexitatis, ejus fcilicet, quce punSo radianti tbvtrfa efl. Sic fi recta xDfue-rit diameter convexitatis A tc B ieatis vitreae coavexo-con-vexae A B , ( fig. 103) & refla C z diameter coavexitatis A
z B ejusdem lentis; pofito punfto radiante in extremo D dia-metriD*, omnes lnminis radii, qui ex iiio punfto in len-tem incidunt, unientur in extremo C diametri C z. Lens et-enim A B fpeftart potell , veluti compofita ex duabus femi-lentibus fecundum planas fuperfkies fibi mutuo appofitis. Quem» admodum igitur radii iuminis prodeuntes ex pun£to D , exi-rent ex prima femiiente paralleii ex dittis lege priore, paralle-lique fubirent fecundam , atque ex ea convergentes procede-rent in focum ejus, diametro convexitatis (n. 865} ipfius ab ej dillantem, ita & hic fieri necelle eft.
5.	Pofito corpore radiante itt extremo diametri sonvexitatis len-tis vitrece convexo-csmvexa , ea omtiia puncla corporis , qua plyyjice pro aque diflantibus a lente haberi pojfunt, ita itt lentetn Jingula ra-diant \ ut omnes ftngulorum radii in totidem punBis circa extyemum diametri alterius convexitatis uniantur, orditie tamen eum in modum inverfo : ut ii, qui veniunt a Jiniflra axis , uniantur ad ejus dex. uam , qui vero a dextra veniunt ,ejus ad fintflram uniantur. Sicquia re£ta D * (fig.ead.) eft diameter convexitatis A * B, & refta C s cft diameter convexitatis A % B, pofito corpore G H ad ex-tremum D diametri D x, radii erumpentes ex obje£ti punttis G, D, H, quae pro aeque diftantibus a iente phyfice haberi poifunt, unicntur circa extremum diametri C z. aiterius conve-xitatis in totidem pun£tis m, C, n ordine inverfo ita, ut qui veniunt exH, uniantur in m, qui vero ex G , uniantur in ». Cur vero fic ad dextram, & finiftram axis hi radii uniantur, patet ex diftis fupra.
6.	Radii luminis , qui htcidunt in lentem concavo . concttvam , aut plano .. concavam tum inter fe y tttm illius axi paralleli, ea rationein tranfiiu per eatn refrin^untur, ut ex ea divergentes erwnpant. Sic radii lm, 0 n in lentem concavo - concavam AB, (fig.101) aut plano-concavam C D ( fig. 102) paralleii tum inter fe, tum axt cd incidentes in egrelfu divergunt per re£tas/.g. cum enim iningreffu verfus perpendicularem, & in egreifu a perpendiculari du£ta per pnnftum incidentiae, & refractionis rebingantur, Hlos ab axe recedere neceife eft. Minus tamen ab axe diver-gunt radii incidentes in plano - concavam , quam in concavo-concavam ientem.
Focus imaginarius lentis plano • concavae eft in extremo dia-metri concavitatis; ientis vero concavo - concavse in extremo
Lll 2	femi-
3s>6 Physic^s Generalis
ftmidiametri, five ia ceatro coacavitatis. Sic radiorum fm, g « (fig. 101 ) focus imaginarius eft in c , quod pun&um hic centrum concavitatis pono.
§. I X.
Quirl Jii dijfra&io luminis , & qucc ejus caufa ?
871	T3 Efp. ad i mum: DiffraBio, vel ut etiam vocari folet , infJe. lV xio, iucurvatio, aut difpertio luminis eft illa radiorum lu-minis a linea refla aberratio, quam ipfi efficiunt circa corpora opaca tenuia, dum in obfturam cameram immittuntur. Ob-icuretur cubiculum , & per tenue foramellum , aat tenuem ri-mam oblongam immittatur in illud radius luminis; huic radio opponatur capillus, chorda , aut aliud tenue corpus opacum; oblervabitur ex umbra horum in corpore aliquo candido , ut charta, excepta haec inflexio, & diflfrdftio radiorum luminis. Nam videbitur in medio umbra bene opaca, ad extrema vero ejus utrinque quaedam penumbra , five lucula , inter lucem, quam radii diretle in chartam impingentes efficiunt, & um-
v bram , quae oritur ob radios a capillo, chorda &c. interccptos, media, quam radii nec direfte in chartam progrefli, nec a ca-pillo , chorda &c. reflexi , fed circa hsc inflexi , & difperfi efficiunt. Primus hanc inflexionem lupinis obfervavit P.Fran-cifcus Maria Grimaldi, fubinde excoluit Nevvtonus.
872	ad 2dum : Caufa hujus inflexionis videtur e(fe atmofpha»-rula corporum horum opacorum radiis luminis oppofitorum!, cujus dum de igne ageremus , mentio fafta eft. Haec enim atmofphaera cum denfius medium fit , quam reliquus aer a corporibus his remotior; in ea refraftiones , & inflexiones ra-dii luminis pati, ficque penumbram memoratam efficere appo-fite dici pouunt.
S E C T I O QUINTA.
De colore. §. I.
Quid color, qua ejus divifio, quccquc pbcenometia ?
873	T3EfP-atl 'mum: Color ut is in obje£lo colorato deprehen-r^ ^'tur .	ejus atfeftio , ratione cujus ipfum tale eit.
V ut fj lumine perfufum fuerit, coloratum nobis appareat.
Color,
Dissertatjo Quarta. 4^3
Color, ut cft in medio, eft id, quo corpus coloratum eam in vifus organo motionem excitat, quam fenfitio coloris in ani» ma comitatur.
Ad alterum R. color dividi conluevit in permanentem , &874 trtmfeuntcm. Prioris nomine intelligitur , qui conftanter obje-ftum afficit : qualis eft albedo in lafte, lilio, rubor in rola. Pofterioris nomine venit, qui non femper , fed pofitis dunta-xat quibusdam adjun&is corpori ine(fe videtur. Hujus gene-ris habentur colores in collo columbarum apparere foliti. Prio-res veri, pofteriores apparentes, & umbratiles apud quosdam au-diunt.
Dividi quoque folent colores in extremes , & medios. Pro extremis habentur albus, & niger , reliqui pro mediis. De-mum dividuntur colores in primitivos, aut fimplices , & deriva-tivos, feu compofttos. Simplices dicuntur , qui ex aliorum per-mixtione non generantur; compofiti, qui ex permixtione alio-rum emergunt. Pro fimplicibus haberi poffunt : ruber , au-rantius,flavus, viridis, caeruleus, indicus.violaceus \ purpureus.ro-feus, quique ad aliquem ex fimplicibus magis, minusve acce-dunt pro compofitis. Color albus non tam coior , quam co-lorum confuflo, niger vero potius colorum quidam defe£lus eft.
R-. ad	Phaenomena coloris obfervamus fequentia: gjrj
i.Lumine fublato nullus apparet color. 2. Si corpus admo-dum diaphanum flt, etiam luce plena nullus in eo color perci-pitur-, fic aqua limpidiflima, cumprimis aer nos ambiens nullo colore nobis apparent. 3. Aqua quantumvis limpidafit, fl in fpumam concitetur, ejus fpuma album colorem refert; eundem fpeflandum offerunt vitrum, cryflallus, vitriolum, fmaragdus, aliaque corpora friabilia, quin & ipfum marmor nigrum , dum in pulverem minutum contunduntur; colore albo apparet etiam fpuma atramenti. 4. Aqua ligno nephritico tinfta rubri colo-ris apparet, fi vitreum vas , quo illa continetur , inter ocu-lum, & feneftram medium locum teneat; apparet vero colo-ris cnerulei, fl oculus inter feneftram , & vas fit pofltus. $.Cor-pora candida vifum maxime perftringunt, atque fl diu multuin candida, ut e. g. nix , afpiciantur , etiam oculos laedunt_», quemadmodum experti funt quidam, qui longius iter per loca nivibus oppleta fecerunt. 6. Corpora nigra facillime, alba difi ficillime per colleftos radios folares accenduntur. 7. Corpora iucida, ut fol, fixae, quin & flamma purae cerse alba appa-rent.
8. Si radius folis per exile foramen 0 ( fig. ro^) in concla-ve obfcurum immiffus'incidat in latus prifmatis A B C D , is in tranfitu per hoc prisma ita refringetur , & difpergetur , ut '«pariete, aut tabula alba FE fibi obje£la circulos vivacifli.
Lll j *	mis
3s>6 Physic^s Generalis
mis coloribus in linea oblonga depingat: quorum fupremus llt ruber, alter aurantius, tertius fiavus , quartus viridis, quintus cxruleus, fextus indicus , infimus violaceus , quemadmodura fehema exhibet. f)uod fi piisma ita invertatur, ut acies AD fit infra fuperficiem C B , iidem colores eum rn modum in-verfi ipe&abuntur; ut ruber rnter hosinfimum, fuperhuncau. rantius , tum flavus, ac fic porro locum teneat, Si vero ra-ditis per o incidens, ac per prifma A B C ("fig. ro? ) in colo. res divilus excipiatur tabufa alba F E exiguo foramine in-ftrufta ita, ut per illud ad r,e. g. color ruber transmitti polfit, colloceturque alterum prifma .priori prorfus aequale H G I poli tabulam, ut tranfeuntem radium excipiat ; is quidem in hoc prifmate refra£lionem patietur; fecunda tamen tabula LL ex-ceptus cfrculum folummodo rubrum in hac depinget. Idem fiet,fi in locumrubri radii per prifinafecundumcoior alrusdefe-ptem enumeratis tr3nsmittatur. Qnrn etiam idem continget, fi in locum prifinatis fecundi H G I fumantur vitra plana, va-riis coloribus tinfta, aut prifmata coiorata.
Si per fbramen o (fig. 106 ) incidens radiuj in prifma_» ABC, atque in circulos coloratos- divifus excipiatur lentecon-vexa majoriDE, in foco lentisF colores hicolleili rurfus lncem aibam referent, ultra focum vero in G H eolores priores fe-rie inverfa iterum eonfpicientur. Quod fi ftylus ant virgula rnterponatur inter faciem prifmatis A B C , & Ientem, lin-guli, pluresve per hane , aut illum intercipi colores polfunt; atque hoc in cafu in foco F iux alba non erit, fed ex refiiuis coloribus permixta, neque in margine G H intercepti colores aderunt. Apparet autem ex diftis fuperius maxime rcfringibilen effe ex coloribus violaceum , tum indicum, poft cneruleum &c, minime vero rubrum. Hic enim , ut obfervationes adduflat oflendunt, a perpendiculari minime, itle maxime refraih°ne fafta recedit. Obfervatum autem etiam radios ilios, qui raa" ^is refringibiles lunt, facilius quoque refleili , quam aiios»
§■ I I»
In quo fitttt fit coior corporum, ut iUe in mtiio tft?
D Efp. Hic in varia radiorum lumrnis in oculos noflros vi-1 v bratione a corporibus coloratis effjtfa fitus eft.	5
eo fitus cft color corporum , ut is in medio eft , quo co»porJ colorata efficiunt, ut colorata a nobis percipiantur ; fed n°c aliud prater Iuminis variam vibrationem non eft. Si ecentm quidpiam aliud ellet, ratio non fbret: cur fublato lumine nu • lus corporum color percipi pofiit, neque cur corpora , qu:E
dlssertatto quarta. 4f?
men nimium transmittunt, & non item in oculum remittunt, tit aqua multum iimpida , &<umprimis aer nuiiius coloris no-bis appareaitt; atqui hujus rationem dari oportet ; ergo. Varia vibratio luminjs a corporibus in ocutos noftros fafta po-teft efficere, ut a nobis diverfi colores in corporibus percipian-tur, neque aiiud eft, per quod iftud corpora colorata in nobis efficiant; in hac igitur pofitus effe color corporum cenlendus eft. Affertum hoc prima fui parte oftenditur : fi oculis inten-tis poft ortum , aut ante occafum diutius intueamur folem_» , pofteaque oculos repente claudamus, claufis etiam oculis in-tueri folem nobis videmur ita, ut primum clara illum lucead-huc videre nobis videamur, tum debiliore albicante ; poft co-lore rubro , deinde flavo, tum cxruleo , fubinde nigro ; fed hoc non aliunde accidit, nifi quod primum fafta vibratio lumi-nis a foie in oculos noflros, per quam lolem videmus, fenfim varietur inoculo; ergo etiam fi corpora diverfimode vibrent iumen in oculos noftros, diverfi coloris ifthaec nobis appare-bunt.
Confir. Idem corpus coloratum pro diverfo luminis ab eo§7^ in oculos impaftu diverfi coioris nobis apparet: fic pannus pro-funde viridis ad lumen candelse no6te infpeftus apparet cxru-lcus ; idcm pannus ruber fecundum partem direfte foli obver-fam alte rubet, fecundum eam vero, quae in umbra eft , ru-bet profunde ; montes virides etiam eminus -coelo fereno infpe-fti cxruleum praefeferunt colorem ; aqua ligno nephritico tin-fta, ut fuperius di£Vum, rubri coloris apparet, fi vitreum vas, <)uo continetur, medium inter oculum & feneftram ltKum te-neat; apparet vero co'oris caerulei, fi oculus vas inter, atque feneftram medius ftatuatur. Aqua, in qua heliotropium folu-tum fuerit , fub fpiffitudine quatuor linearum' videtur nigra, fub fpiffitudine unius linex apparet violacea, caerulea fub fpifti-tudine dimidiae iineae, nuliius fere coloris , fi fub minima_» fpidittidine infpiciatur; idem marmor album bene laevigatum, " ejus plana fuperficies direfte perpendiculariter infpiciatur , apparet album , fi eadem fuperficies horizontaliter prope cum oeulo conftituta afpiciatur, apparet fubnigrum ; fed haic non nerent, fi color non a vibrationibus lumims , fed aliunde in corporibus haberetur; ergo.
k- III.
4J5 PHYSlCiE Generalis §. III.
In qtto cottftflat color corportm , ut tflbtc iti tpfis corptribus reperitur ?
878 R ^'P'	co^or confiftit in certa magnitndine , figa.
lv ra, fitu, ac textura molecularum ipfa componentiura, pororumque certa dilpofitione ex iis emergente. Fuit hnec fen. tentia olim Zenonis Stoici, qui referente PIut3rcho *) colores dixit elTe primas materia confi^urationes. Prob. In eo confiflit color corporum diverfe coloratorum, ut is in ipfis eft corpori-bus, vi cujus ipfa habent , quo lumen diverle in oculum re-mittant, eoque fenfationem coloris in nobis-etficiant; fed iflud habent a certa,diverfaque magnitudine, figura &c molecuiarum fe componentium, pororumque certa difpofnione; aliud fiqui-dem, quo id etficiant, in iis non reperitur; ergo.
g^p Cetifir. Quo variato folum in corpore variatur ejus color, in eo refte reponitur color, ut is in ipfis eft corporibus; fed va-riata pr$cife textura&cmolecularum corporis variatur ejnscolor, ut ignotum haud eft. Nam cancer coftus ob abfceffum , & immutationem quarundam molecularum apparet ruber; vitrum viridc, rubrum, marmor nigrum , hisque fimilia miniitilfime contufa album referunt colorem; atramenti valide agitati fpuma albet, idem efl de aliis liquoribus diaphanis, ut aqua , & co-loratis. Dilue fyrupum violarum aqua, violaceum habcbisco-iorem, infunde his permixtis fpiritum acidum nitri, velaquim fortem, mixtura haec rubefcet ; fi non fpiritum acidum , fed oleum tartart, aut falem alkalinum mixturae illi infuderis, vi-ridem habebis liquorem. Flamma fpiritus vini ordinarie caeru-lea ell; fi vero fpiritus vini in fcutella cnprea ardeat, ob par-ticulas cupreas flammae mixtas pulcherrimum virorem fpefian-dum offert. Lignum Brafilum aquam colore rubro tingic, qui addito aceto in flavefcentem , oleo vero tartari per deli-quium in purpureum mutatur; fuperfufo fpiritu vitrioli pallide flavefcit, afTLifa denique folutione Mercurii cum aceto difiiHat0 }a£iefcit. Solutio cupri in aqua forti addito fpiritu falis aH' moniaci, violaceum colorem induit;rofie recepto fumo fulphu-ris coiorcm fuum amittunt. Flores rofarum, aliique violacei, caerulei, punicei ab affufb nitri, aut vitrioli fpiritu intenfe ro-bent, affufo vero fpiritn falis ammoniaci , aut alio liqu°re alkalino volatili, vel fixo virefcunt. Si folutio vitrioli pellucid3' & nonnihi! viridefcens, folutio gallarum itidem pellucida, etli modicum fufca , permifceantur , atrum confeftim coloremex-
hi-
a) Lib. J. dc placitis PhiloH c. rj.

Dissertatio Qjjarta. 445
hibent, qnem affufua vitrioli , aut nitri fpiritus a&utum de-ftruit, atque liquori pelluciditatem aquae conciliat; quam afiu-fum oleum tartari per deliquium rurfus perturbat, ac atrum illi colorem inducit. Vera eft igitur minor; nam his omnibus in cafibus haud aliud fit, quod mutare colorem queat, quam im-mutatto plexus, texturae , novaque partium combinatio ; pro-inde vera eft & ipfa affiertio, quam probamns.
Confir. Boyleus a) ex relatione D. Finch Magni He-8go truri® Ducisanatomici refert caecum quendamUltrajefti adMo-fam degentem Joan. Vermaafen in medium produftum fe-ptem diverfis coloribus tinftas taenias, oculis mantili obvelatis C ne quae fraudis fiibelfet fufpicio ob aliquem oculorum nfum ) dextro pollice, & indice prehenlas, atque teutatas ita accurate diftinxiffe, ut non nifi in albo , & nigro, itemque rubro , Sn cneruleo haefitarit, quos quidem ab oninibus aliis , non facile tamen inter fe dignofcere potuit , fed tanquam fimiles repo» fuit, dum demum accuratiore tentamine illos diffingueret. Hic caecus dicebat: afperrimam, & maxime insqualem fuper-ficiem habere colorem album, ac nigrum, nigrum. tamen albo elfe afperiorem, fenfumque taftus afficere, ut cufpides acicu. larum, aut duriores arenulae; viridem afperitate e(fe proximum albo, caefium viridi , hoc vero minus afperum effe flavum ; tum fequi rubrum, & caeruleum. Mixtos colores a fimplici-bus diffinguebat, etfi quales eifent, difcernere nequiverit. Si-mile huic, forfan de eodem , refert P. Grimaldi. ^JAComite quoque a Mansfcld cseco Bartolinus, & Keckermannus teflan-tur, colorem album a n gro conta&u dignotum fuiffe. Sed fi color, ut.is in ipfis eft corporibus, in alio, qnam quod dici-mus, fitus effet, cscicorporum coloresdignofcere non poffient; ergo. Allatis in caecis defeftum unius fenfus alterius excel-lentia natura compenfavit.
Obj. Si alfertio a vero non aberraret , corpora praedita ea-ggl dem fuperficie, & fitu , magnitudineque molectilarum forent ejusdem coloris , in quibusque hnec forent diverfa , effent co-loris diverfi; ncutrum vernm eft ; nam marmor album , ni-grum , rnbrum habet eundem fitum, magnitudinemque mole-cularum, quin etiam fuperficiem,fi bene politum fit.tamen eft diverfi coloris; lac marmor album , & pannus albus habent diverfum fitum , magnitudinemque molecularum , ac fuperfi-tiem, funt tamen coloris ejusdem ; ergo. Confir. Variata tex-turapartiumcorporis eodem variandi modo, nempe per tritum , colorin corporibus jam mutatur, ut in marmore nigro ; jam non mutatur, ut in carbone; ergo.
Mit. Pbyfic* Gcner. P.l.	Mlllffl
i) De coloiibuj P. j. c. 3. 5.2. b) Pbyfico-Mather de lum. colox. « itide.
458 Physic^e Generalis
Rr. Di/l.maj. corpora praedita eadem fuperficie, & fitu, mj. gnitudmeque moiecularum comparate ad lumen vibrandum in oculos, forent coloris ejusdem , & prnedita diverfi fuperficie_» &c comparate ad lumen vibrandum in eos , forent diverfi colo. ris, conc. maj. corpora praedita,eadem fiiperficie &c comparate ad alias affeftiones, elfent ejusdem coloris, & praedita diverfi comparate ad alias affeftiones, eifent diverfi coioris , ne%. maj. ficque difl. min. eonf. Eadem e(l refponfio ad reliqua. Ad hoc ut duo, plurave corpora fint ejusdem coioris , ita illa necertc eft elfe ejusdem texturae, ut in magnitudine , figura , fitnque particularum, a quibus fit reflexio radiorum luminis , & poro-rum diijoofitione, in quibus fit eorum refra&io , abfbrptio, con-veniant ad hoc, ut fint diverfi coioris , in his differant_» Gportet. In his polfunt plura corpora convenire , etfi in aliis affeftionibus fenfibilibus , ut duritie , fluiditate &c difconve-niant. Neque ullus afferat, plura corpora convenire in his, & tamen colore differre. Nam haec textura comparate ad co-lorem efficiendum fub fenfus noftros hebetes cadere non po-teft; cum Iuminis radii refringendi, & refle&endi adeo tenues fint, ut uni punfto fenfibili corporis miliia multa radiorum rc-fpondeant. Corpora diverfi coloris in textura quoque differre, fitis illud oftendit: quod marmor nigrum citius calefiat, quam album, etfi utrumque foli aequaliter expofitum fit ; item quod
Eannusalbus omnis coloris recipiendi capax fit.non item niger, oc enim texturam in his diverfam manifefte arguit.
88l Ad confir. difi. ant. Variata textura partium corporis aequa-liter, & eadem perfeftione, eodemque variandi modo color in corporibns jam mutatur , jam non mutatur, neg. ant. Variata textura partium corporis inaequaliter, & non eadem perfe&ione color in corporibus jam mutatur, jam non mutatur , cotic. ««'• & neg. cottf. Ad hoc ut color in corpore varietur, non folum commutari oportet texturam corporis fpeftatis ejus partibus lenfibilibus, fed etiam infenfibilibus; cum enim uni particult fenfibili multa millia radiorum luminis , fortalfis etiam millio-nes refpondeant; fi in corpore folum fecundum partes fenfibi» les fiat texturae mutatio, radios luminis particulae corporis coii-triti adhuc eodem modo in oculos remittent, quare manebit idem in iis color. Tritu autem non femper fit immutatio tex-turae etiam fecundum partes infenfibiles , quodque non feffl-per fiat, a corporis conterendi conftitutione pendet. Si t'gl" dis, & friabiiibus moleculis infenfibilibus , & fphericis , aUt lph.-eroidicis corpus conftet, facilius tritu ad infeafibiles usque particulas textura illius immutatur, ut patet in lapidibus . ge;"" mis, cryftallo. Affertiones , quas hucusque fecimus , apud Pnyficos jam videntur ind-ibiae ; verum non exig<" ei
DlSSERTATIO (^UARTA,
difficultas exponendorum colorum in particnlari , atqne fla-tueudo , in quonam illi pofiti fint. Unde fit
§■ I V.
Sententia de coloribus iu particulari.
REcentiores rejefta opinione Peripateticorum colores inqua. 883 litatibus abfolutrs conflituentium, in eo fatis conveniunt: solorem album (qui-efl unus extremorum_)ut is in objefto efl, confiftereinea partium -fuperficiei corporum difpofitione , qua iflhaec omtiis fortis radios iuminis a corpore lucido , aut aliun-de impulfos, in oculum refle&unt •, ut autem hic color in me-dio e£l, eum ajunt per horum radiorum luminis ab objeftore. flexorum in ocuium fafiam vibrationem haberi. Color niger (extremorum alter) eorundem fententia ut is eft in objefto , con-fiflit in ea corporum fuperficiei difpofitione, qua ipfa nullos , aut admodum paucoslucis radios inoculum refleflunt; ut vero is in medio eft r confiftit in nullorum , aut paucorum luminis radiorum in oculum reflexione.
Cartefius colores medios derivat a varia combinatione motus 00« circularis particularum setherearum circa. proprium axem , & motas re£ti, quibus motibus afficiuntur particulae radium lumi-nis conftituentes, dum de colorati corporis fuperficie in ocu-lum refle£tuntur. Hujus authoris fententia coloris rubri nobis apparet corpns , fi particulae aethereae radium luminis confti-tuentes, ab eo in oculum reflexar, celerius circa proprium_« a-xem, quam fecundum re£tam lineam fua in reflexione mo-veantur; apparet coloris flavi, fi uterque motus : circularis fcilicet, & reftilineus ejusdem fit ccleritatis •, coloris viridis percipitur, fi tardius, cxrulei vero, fi multo tardius particuiae athereae circa proprium axem , quam in dire£tum fua in refle-xione ab obje£to moveantur.
Newtoniani Newtonum fecuti cenfent quemlibet radiomgSj' luminis conftare pluribus particulis , quarum ficut non eadem eft magnitudo, & figura, ita nec idem coior , fed aliae funt rubri, aliasflavi, viridis, caerulei , violacei aliae coloris; non equidem in hoc fenfu: quafi nefcio r quo colore hae particulae imbutae effent, fed quod inter fe fpecie diverfae fint, & hete-togeneae ejufmodi, ut aliae perceptionem coloris rubri, aliae fla-vi &c in nobts excitent ita, ut quae flavi coloris dicuntur, iliae perceptionem rubri coloris excitare nequeant, & quae rubri funt £?Ioris, nequeant efficere fenfationem flavi; idem eft de aliis. Diverfitatem fpecificam hujus fententis Authores probant a Prifinate vitreo trigono , per quod" juxta di£ta n. Jjyffiradius
Mmm a	lumU
460 Physic^e Generalis
luminis per foramellum in cameram obfcuram immittatur, in colores : rubeum , aurantium , flavum , viridem , cneruleum, indicum, & violaceum feparari poteft. Radiis rubris non nifi rubrum colorem, & flavis flavum&cexcitari innobis po(fe,in-de a Newtono probatur: quod fi radii rubri(/idem eft de aliis) per refraftionem in prifmate faftam a flavis, caeruleis &c fe-parentur, atque fic fepirati rurfus per prilma tranfmittantur, illi femper lolius rubri coloris fenfationem in nobis excita-re, neque amplius in recenfltos colores exhibendos determi-nari po(fint;fed efficitur Iblum per refradionem plurium prifma» tum, ut debilior fiat color ruber. ERs pofitis hunc in mo« dum Newtoniani de corporum opacorum coloribus dilferunt: corpus nobis apparet album , quod radios luminis non fepara-tos, fed ut in lllud incidunt , in oculos regent ; nigrum_», quod nullos aut nonnifi pauciffimos reflefht ; rubrum vero, quod radios rubros, flavum , quod flavos &c in oculum re-mittit ceceris abforptis. Ex quo patet: Newtonianis colorem corporum, ut is in ipfis eft, elfe fltum in corporum fuperfi-cie, & textura; ut vero in medio eft, in radiorum horum prae aliis in oculos rellexione 88^ Galfendus , P. Honoratus Fabri , plures alii clari nominis Philoffiphi quemadmodum albedinem a magna plerorumque luminis radiorum in oculum ab objecto reflexorum copia , & nigredinem ab eorum omnium, aut plerorumque defeftu deri-vant, ita colores inter album , & nigrum medios a varia mix-tione Iucis, & umbrae provenire cenfent. Cum enim inqui-unt, coloratum corpus folidis particulis inaequalis magnitudi-nis, & diverfae feurae, diverfaque ratione fimul intextis, ad-eoque plures, diffimilesque porulos intercipientibus compona-tur, fit, ut lumen, quod illius in fuperficiem cadit , plurimis umbellis inlperfum , ac veluti permixtum (quot nempe funt radii, qui vel corpus ipfum pervadunt, vel in illius anfraflibus abforbentur, eliduntur ) in oculum refiliat. Pro diverfa itaqui ratione, qua lux cum umbra tam in reflexione , quam in re-fraflione mifcetur, ficque permixta in oculum venit , diverli coloris objefta elfe in hac fententia dicuntur. Porro determi-nare, quis num°rus fit, quave temperatio umbrarum cum radiis l" fingulis coloribus , id operofius ejfe, ait Galfendus , qttam ut viaei' tur humancc mentis conjecfura percipi pojje. ^ P, Fabri attafflen, pofl hunc Funchius temperamentum umbrae cum lumine , ex quo colores emergunt, determinare funt adnifi; e quibus prior fic hos exponic: b-> fi tot fint umbrae , quot partes lucis, ha-betur color ruber, vel roleus; fi fingulis umbris duae lucis particuls adjacent, flavus ; fi fingulis partibus lucis gemina
um-
a ) Scft. i. Phyf. Lib, S. c. is, b ) Traa, Fhyf. 3. L. 1.
DrsSERTATlO QjJARTA.
ambra jungatur, caeruleus; fi tribus umbrae partibus duae par-tes lucis refpondeant, viridis color obtinetur.
Singularis hac in materia eft opinio Cel. Leonhardi Euieri: 887 exiftimat ifthic non videri a nobis corpora opaca per radios reflexos , qui in ilia a corporibus lucidis , aut etiam iiluminatis incidunt propterea , qttod boc cafu, inquit, corpora opaca non fe, fed ea objecia, unde radios acceperunt, vifui reprcefentare deberent; verum per hos in illa incidentes eorum particulas ita excitari, atque impelli, ut ipfae contremifcant, & in aethere , feu me-dio diaphano circumfufb pulfus producere valeant, atque per hos radios, quos ipfie horum corporum particulae ad motum tremulum concitatae producunt, vult a nobis corpora opaca vi-deri. Radii fcilket, inquit ille , qui itt fuperficiem borum corpo-rum incidunt, inde non refiefluntur , fed particulis corporis motum vibratorium inducunt, qui in medio peltucido circumfufo , atque agi-tato corporum per fe lucentium pulfus , ac propterea radios vifivos efformare poffit. bj His pofltis corporum opacorum colorem inde vult proficifci, quod particulae eorum miaimae certo mo-do tenfae, certaeque elafticitatis fint, vi cujus a lumine inci-dente in proprium fibi motum ofcillatorium excitentur inftar chordarum, quae ad certum tantum motum tremulUm funt di-Ipofitae, fimilesque deinceps pulfus aetheri imprimunt fe fe ambienti. Ad colorem album omnis generis tenfiones in par-ticulis corporis opaci fatis inter fe permixtas requirit ; ad ni-grum autem particulas adeo laxas, ut nullum motum vibrato-rium ad aliquem colorem repraefentandum requifitum recipere poflint, vel fi quae tenfae in eo fint , illae laxis fint interfper-fie; rubrum corpus vult effe illud, cujus particulae eum habent tenfionis gradum , ut impulfae uno minuto fecundo totidem reddant vibrationes, quot ad hmic colorem requiruntur, fimi-liter de aliis (entiendum cenfet.
§. V.
Argumenta, quibus recenfita fententia premuntur.
ADverfus Cartefii de mediis coloribus (ententiam eft : fig88 •f*- medii colores haberentur a combinatione varia motus re-& circularis, ejus caufam fore objefta colorata, a quibus 'n oculos radii luminis refletluntur ; quapropter etiam quod Pnsmate 7 difti colores lupra relati efficiantur, iftud haberi a textura prifmatis , quod diverlos radios ad diverfum motum axem circularem determinaret; fed hoc dici nequit. Nam ii lftud haberetur textura prifmatis, radii rubri per prifina unum
Mmm 3	tales
*) In nova Thcor, Lucis & tolox. b) ibidem.
PhVsicve Generalis
tales effe5Vi, altero prifinate excepti rurfiis in fimiles 7 colores cxhibendos determinari, non vero rubrimaneredeberent; unum cnim prilma cum altero in textura convenit r indeque radios luminofbs fimiliter modificandi virtute prseditum eil; hoc vero efl contra experierrtiam , ergo. 2. In hac hypothefi explicari pofle non videtur, cur radii per prifma in 7 colores diftinftos refraftr, dum per lentem vitream omnes excipiuntur, in ejus foco coiorem album, ultra focum autem ejus rurfus 7 colores diverfes exhibeant. Enimvero fi prifiru ob refra£tiones,: qus in eo fiunt, radios luminis ad varium motum circukrem de. terminare poteft, cur iftud vitrea lens, inquapariter fiunt re-fraftiones eorum , non feciat, adminus aliquo debiliore gradu; vel fi iftud facit r ac propterea dicatur color albus habcri in fo-co lentrs; quomodo hi radii poft focum iterum 7 colores or-dine inverfo referunt, fic fcilicet, ut qui prius fuerant ordine fupremi, iMi fiant infimi ? j. Qlobuli materias aethereae non moventur motu translatitjnis , quin immo ex mente Cartefii jiifum habent felummodo ad motum ; qui igitur fit, ut cum politiffimi fint ii , qui objefto radios luminis refle&enti funt contigui, alios omnes ad motum circularem fuo fimilem deter-minare poffint. litud fane vix concipi poteft in globulis poli-tifiimis, etfi in fcabris facilius conciperetur.
889: Adverfus Newtoni hypothefim facit 1 : Quod haec ponat radios luminofos effe efHuvia corporum lucidorum , omnibus coloribus colorata , five quemvis radiura luminofum e(fc-» aggregatum quoddam ex radiolis minutifiimis fpecie inter le diltinctisr decorpore lucido efHuentibus, quorum alii flavum, alii rubrum &c colorem a corpore opaca reflexi, aut per pri& ma feparati efficiant in fenfibus noftris ; quaro eontra opinio-n,em fuperiore fe£tione plura non levis momenti argumenta al-lata fimt. Nee juvat dicere cum quibusdam Newtono faven-tibus : poffe hanc hypothefim fuftineri, fi dicatur luminis ra-dios non effe quidem effluvia corporis lucidi, verum compon» cos matenae aethereae globulis fpecie inter fe diftin£ti3 , quo-rum diverfa fit refringibilitas , & refexibilitas. Nam unde hanc diftin£tionem fjDecificam in materiae aetliereae globulis atfere-mus ? fola facilior quorundam phsnomenorum expofitio non videtur effe fufhciens fundamentum adftruendi hanc fpecificam diftinftionem; cumprimis fi absque hac diftinftione illa «1ue commode exponi poffmt» Deinde quia datis etiam tot fpecie-bus molecularum ithereae materiae arduum coneeptu eft, qu<>" modo omnes hae fpecies globuforum ita ubique permixtae Imt, at omnis radius luminis omnibus his fpeciebus. componatur, quod tamen fieri oporteret; q,uum omnis radius per prifma w feptem colores feparari queat. a. Haec hypothefis naturam-*
DlSSEHTATI 0 Q.UARTA. 4S3
colorum mctfiorum non explicat, fed fupponit; dicit enim mo^ leculas inminis proprio finguias coiore donari, neque odendit, per quid fiitt moieculae aliae rubrae , flavae aiiae, & fic de ce-teris.
Contra Gaffendi hypotbefim efl 1 : fi colores medii pro- 8po venirent ex foia commixtione lucis, & umbrae , eam ob -rem objefta opaca apparerent nobis diverfi coloris , quod radios lu-minolbs diverfimode umbeiiis temperatos in ocuios noflros re-fleftantquapropter etiam radii luminis per prifma refrafti di-verlbs ideo colores exhiberent, quia per refraftiones in prifmate diverfis in partibus diverfimode umbellis temperarentur, per-mifcerentur fed hoc dici nequit. Nam fi id verum foret, radii e. g. rubri per unum prifma tranfmiffi, fi per aliud fimi-le de puriffima cryftalio confeftum ( quod omnium praeftantif fimum eft ) tvansmitterentur •, rurfus deberent nobis 7 diver-fos colores efticere , ut transmifti per priraum ; quippe fi pri-mum radios cum umbeiiis fic temperaret fuis refraffionibus , «t ; diverfi colores ex iis prodirent , cur non & fecundum? boc vero non contingit. Neque dicatur^ Mariottum , & Ri-zettum radios violaceos per prifma unum eifeftos, in tranfitu per fecundum prifma divififle in rubros , & caeruleos ; cubros vero in caeruleos, & violaceos •, nam acceptis his Mariotti ex-perimentis Defaquiliiers coram Societate Londinenfi haec ex-penmenta adhibitis praeftantibus diverfis prifmatibus , & per-I nuuatis etiam objeftis, in quae radii incidebant, repetiit •, re-petiere aiii in experimentando verlati, nunquam tamen radios per unum prifma trajeftos , refteque ab aliis feparatos , altero in diverfbs coiores determinare potuerunt. Unde conclufcm eft: Mariottum, ac Rizettum aut vitiofis Italicis prifmatibus fuiffe ufos, vel certe radios permixtos prifmate altero excepilfe.
2. Alba, & nigra corpora Boyleo tefte a-> quacunque dofi niifceantur.nullus medius coior ex his oritur,fed fit folum magis, aut minus albus, magis aut minus niger, magis, minusve fu-jcus; fed fi colores medii fierent ex varia commixtione lucis & umbrae, oreretur ; nam cum corpus album totum , aut fere totum iumen, nigrum autem nihil, aut prope nihil luminis in oculum regerat, ex minutiffimis aibi, & nigri corporis parti-Cuiis fimul certa dofi permixtis polfet fieri corpus, de cujus fu-perficie iux eadem ipfa dofi mixta cum umbellis in oculum re-Hecleretur, qua ex caeruleo, flavo, aut rubro in eundem re-geritur.
Euleri ingeniofa hypothefis qaamvis multa eolorum phae- g^i nomena nitide explicet, diificile tamen eft illi concedere : ra-Qios luminis, qui in fuperficiem corporum opacorum incidunt,
inde
De coloilbus P. 1, c.j. a. 3.
4.464 Physic^e Gemeralis
inde non reflefti, fed particulis eorum (olummodo motorn vi-bratorium induci, qui in medio pellucido circumfuro t atque agitato corporum per fe lucentium pulfus, ac propterea radios vifivos efformare poiTit •, quod tamen illa fundamenti precipui loco afTumit. Etenim fi corpora opaca poliantur, radios lumi-nis refle&nnt, & non folummodo motum vibratorium a radiis luminis recipiunt, quo in medio pellucido radios vifivos efFor-ment-, igitur iilos relledent etiam non polita, quamvis non eo modo ob fcabritiem fuperftciei , ut ab iis reflexi corpus luci-dum , ex quo in opacum incidere, repraefentent, fed potius ita,ut reprnelentent corpus opacum, a quo refleftuntur. Cor-pus fiquidem elaflicum dum in obicem durum five elaflicum, five non elafticum impingit, ab eo refle£iitur; atqui lumeneit corpus infigniter elaflicum; igitur lumeu impa&um corporibus nifi forbeatur, ab iis reflefritur, forberi in iis totum non po-teft v cum permultae ejus partkulae in iblidas opacorum corpo-rum fuperficiei particuias incidant; reflefbi proinde illud copio-fe a corporum opacorum fuperficie oportet. Neque fatis con-firmat hypothefim illud: fi corpora opaca lumen in fe incidens reiieilerent, & non potius motu vibratorio fuarum partium ipfa radios vifivos efRcerent, non a nobis Hla, fed corpus lu-cidum, ex quo radii in ipfa incidere, videnda fore ; quem-admodum contingit, dum a corporibus politis Iumen inoculos reflefUtuF. Nam ad hoc ut per reflexos a corpore opaco ra-dios corpus lucidum, & non opacum videamus, non futiicit hos radios quomodocunque 3 corpore opaco reflcfli , fed pr$-terea neceffe eft, ut illi ab eo fervato fuo fito, & parallelifmo refle£iantnr; quod non accidit } dum radii luminis in coipu» opacum fcabrum incidentes ab eo refle&untur.
§. v I,
Qitiil fenshndttm de coforibus corporum opacorum hs particulari?
UT in plurimis aliis phyficis qujefiionibus , fic in praefenf! quam ditficile fit pronunciare fententiam, quae ad examen accuratum revocata veri fpeciem non amittat , fatis docent a fummis ingeniis profeciae fententiae, quas retulimus. Unde fapientiflime P. Honoratus Fabri in ingrefTu ad fiium de colo-ribus traciatum: amanus efl eofor, fed dum oculum pafcit, intelk» ftum excacat: purpureus, vel accenfus color leonem , if tauruffl rabtsm agit, Pbilofopbum tamen omnis fere coior in defperationem
adducit. *) Quid tamen fentiendum prsefente in quoeftione vt-deatur, fequentibus propofitionibus aperio.
Prop.
a ) L. I. Tiaft. 3.
A-
Dissertatio Qjjarta. 445
Prop. r. Radii luminis a corporibus lucidis in opaca inci- «>g2 dentcs coioris diverfi rationem in fe ipfis continent. Patet propofitio ex plvaenomeno oftavo §pbo primo relato. Novi» mus enim quemvis radium luminoftm majorem (eu fafciculum Juminis multis tenuiffimis radiorum (laminibus conftantem_» per prrsma in 7 colorum diverlorum radios ita feparari' poiTb, nt feparati ampiias per nuiias refrafiiones feparari queant_t, 2. Novimus feparatos radios e»g. rubros, in cujuscunq.uc colo-lis objeflum,, rubrum, aut flavum viride* , aut nigrum inci-dant, iilud non nifi rubrum exhibere. Hoc fieri non deberet, fi radii iuminis a corporibus lucidis in opaca incidentes coioris diverfi rationem in feipfis non continerent; ergo^
Prop. 2. Ratio diverfi coloris radiorum pofita videtur in di-verforum ftaminum luminis diverfa vibration« fafta a corpori-bus lucidis , videiicet quod alia intra idem breve tcmpus e.g. minutum fecundum plures, alia pauciores vibrationes,. feu pul-fus faciant. Prob. Hi plures, paucioresve pulfiis radiolorumin, tra id<mi breve tempus' polfunt efficere : ut diverfae (eniationesi quas in perceptione diverforum- colorum habemus , in nobis exiftantigitur in his divarfis pulfibus ratio diverfi eoioris ra. diornm poCita eife dicenda eft. Ant. proh, Plures, paucioresve vibrationes radiorum fbnororum intra idem tempus breve in particuMs aereis faflae poffiint efficere ,. ut diverfie' ferafationes, fjuas in perceptione diverforum Ibnorum habemus , in nobis exiftant; ergo etiam. Unde flcut ffinum acutum illum dici-mns, qni breviore tempore multnm crebras , & gravem ,. qui eodem bravi tempore paucas vibrationes fiiis in- radiis lonosis campkflitur, & inter hos medios ibnos fimplices dicimus eos, qui ad hunc,. aut iilum propius frequentia fuarum vibrationura acceduntv fic radii luminis rubri i!li dicendi funt,. qui intra temipus breve creberrimas, & violacei , qui eodem temporis fpatia vibrationes pauciffimas faciunr, inter hos vsro raedii r aurantius videlicet , flavus, viridis , caeruleus ,• indicus- , qui ad hunc aut iilum frequenfia-vibrationum accedunt ordine eo r quo hi prifmat3fspa.ratiapparent.Cujus ratiofit.; quodfieut inter xbno& fimplices acuto maxime , gravi minime fenforium audi-tus , ita inter colores fimplices rubro maxinie , violaceo mini»-nie fenforium vifus afficiatur, & fatigetur.
Cor. Ex propofitione hac fequitur radios- luminis fecundum1 fc fpe£latos non elfe hcterugeneos, at totam illorum diverfita-sem fitam effe in frequentia vibrationum j fi enim eadem fta-minai luminis , quae nunc rubrum colorem efficiunt, vibrationi-bus minus frcquentibus impellerentur , fenfationem non rubri,. fed flavi, cxrulei, aut etiam violacei coloris in nobis effice-rent.
laftit.phtfnGintr. p. ji	N nn'	Prop.
PHrsfc^; Gexeralis
Prop. j. Radii rubrum colorem efficienres flmt fortiores ra-diis aurantii, ifti llavi, hi viridis coloris lenfationem elBcien-tibus;radii vero viridem efHcientes colorem rurfus fortiares fiint radtis cneruleum, hi indicum, ifti violaceum colorem caufanti-bus. Nam quemadmodum chorda eadem magis tenfa acutio-rem, fbrtioremque fonum edit, qtiam minus tenfa, fi nequali-ter flylo percutiatur non abfimili rrodo ccrporis ejusdem_» lucidi particulae, qnne celeriores vibrationes faciunt i» lumeu fibi contiguum, illud etiam fortius impellunt. Accedit: quod dum celeriores vibrationes in radio fiunt , una vibratio alte-ram promoveat non fecus, ac una undulatio aquae impellit al-teram, fi huic poft unumlapidem immittatur alter. Quod fi vero una ex vibrationihus crebrioribus alteram promovet, cre-briores vibrationes etiam fortiores effe oportet. SufFragatur huic quoque fenfus vifus, quo obfervamus objecta rubri coloris diu confj>e61a maxime fatigare oculum, minus coloris auran-tii, his minus flavi, ac fic porro. Ex hoc autem videtur pok fe reddi ratio: cur transmiffo radio per prifma radioli rubrura minime, magis aurantium, maxime violaceum colorem refe-rentes reftingantur-, item cur rubri minime, & violacei maxi-me reflexibiles fint. Illi enim ut creberriinarura vibrationum, ita & fortiflimi , hi ut minime frequentium vibrationumJ ita & debiliflimi fimt; fortiores autem radii ut diificilius & re-fleftantur & refringantur obice fui progrelfus reperto, nece.fa-rium eft.
Prop. 4. Colores medii corporum opacorum inde habeit-tur, qgod ipfa ejusmodi fuperficie , & textura fint praedita, qua radios certoe fortis refleflant aliis potiore parte abforptis; color vero alhus corporum opacorum habetur, quod illa omnis ftrtis radios a fua fuperficie refle&ant; niger demum quod ni-gra ea fuperficie, & textura conftent, quae nonnifi pauciffinaos radios in fe incidentes in oculum remittit. Prob. Ex prop0' fitione prima radii luminis a corporibus lucidis in opacaiaciden-tes coloris diverfi rationem in fe ipfis continent; igitur qu°3 nobis certo fub colore appareant, vel inde erit, quod radu » corporibus lucidis in opaca incidentes horum minimas particu-las certae elafticitatis, & tenfionis in talem motum vibratorium concitent, qui rurfus in medio pellucido vibrationes , & Pu * fus determinatum colorem etlicientes excitent; vel inde, quoa corpora opaca ob fuam fuperficiem , & texturam fibi propriaj11 reliquos omnes prope abforbeant, & certae fortis tantummodo in oculos noftros refleilant; illud dicendum non videtur ob di-fta n. 891 igitur hoc alterum.
Prob. pars altera. Radii luminis per prifma in feptem c°-lores fimplices feparati, fi lente majore convexa excipiantur-J
DrssERTAxro Qoarta. 457
in foco dant colorem albnm, qnod fi vero ftylo , aut virgula interpofita quidam ex his coloribus incercipiantur, iux alba in fbco non amplius cxiftit, ied folum ex refiduis coloribug per-mixta; fed hocmanifefte oftendit, colorem album haberi inde, quod aiba omnrs fortis radios in oculos remittant; cgo. FirT rr.at rem iiiud: quod corpora lucida , quo lucidiora funt , eo eandrdiora appareant, ut iiquet in flamma oiei defaecati, cerae albae, (o.is puro ccelo afprai. Gur enim haec corpora candi-da? nifi quia omnis fortis radios in ocuium vibrant, qui refra-flione invicem ieparari poffunt.
Prob. tertia pars. Radii luminis pauci , ant ntilli a corpori-bus opacis reflexi polfunt efficere , ut ea nobis nigra appareant, nt patet ex pluribus obfervationibus. Nam Iinteum album fo-ramellis pertufnm eminus pendens videtur nobis nigris macu-lis diflinaum •, os angufti putei eminus afpeftum nigricat, ni-gricat & umbra eminus infpefta, nocie alta abfente omni cor. pore lucido nigra nobis apparent omnia; igitur niger color cor-porum non inalio, quam in eo fitus effe cenfendus efl: quocf corpora nigra paucos radios in fe incidentes in oculum remit-tant, t2ntoque pauciores y quanto iiia nigriora.
Di£Ium eflxolores medios inde haberi: quod corpora ejus-modi fuperfieie, & textura prxdita fint, qua radios certae for. tis refleflunt , alirs potiore parte abforptii, non vero omnibus abforpth, Nullum fiquidem ex omnibus notis corporibus effe videtur, quod non etiam ex omni alia forte radiorum aliquoa refleftat; quemadmodum inde fatis colligitur , quod corpora cujuscunque coloris fint, refleftunt tamen radios quosvis prit mate feparatos in fe irscidentes, etfi minus vivide, quam alba, aut ejusdem- coloris cum mediis in fe incidentibus. Unde quod corpora alta mbra., aiia flava &c fint, non ex eo funt talia, quod folos rubros , aut flavos radios apta fint refleftere, fed quod rubros potiffrmum, aut flavos refle£lant.
Conf. Pofita prop.4ta commode exponuntur colorumphaeno- S97 mena. Nam r. plarimum diaphana, ut aq.ua limpida, ac aer nobis circumfiafus nullius coloris apparent; cam enim admo-dum diaphana fint, lumen majorem in modum transmittunt, neque tantum ex eo in oculos regerant, ut ipfa potius, quam objefta trans iila pofita videri poffmt. Quod fi vero magna horum fit quantitas, aiiquo fub colore apparent: fic aer atmo-'phaerae ferenae apparet caeruleus ; quia magna qoantitas, ac jnoles aeris tot demum radios refleftit , quot ad fenfationem hnjus coloris fufficiunt, 2. Aqua quantumvis limpida fit, fi m fpumam concitetur , ejus fpuma album colorem refert , ut etiam fpuma atramenti. Nam fpuma horum multis exilibus bullulis glaberrimis, veluti totidem fpeeillis convexis conflat,
Nnn z	«ju«
Phvsic^ Gemeralis
cjuk radios omnis fortis in fe oblique incidentes , non fecus, ac cujtisvis aquae 'limpidae frperficies , refleftunt: ad quam re-flexionem in ntfbis albi coloris ■fenfa.tionem exiftere neceife eft, Eadem ex caufa oieofa aqune permixta laftis colorem iudaunt, ut apparet in laSe amygdalino. 9. Vitrum , crvftallus, vi-triolum, (rnaragdus, ipfum marmor nigrum , aliaque friabilia i-n pulverem contrita mutato priore colore alba apparent. Si. tus enim & textura particularum in his tritu ita iminutatur, ut quse prius unius potiffimum, aut admodum paucos , ut ni-
frum marmor, nunc jam omnis fortis., & copiofbs radios rc-eflant.
4. Aqua ligno nephritico tin£la rubri coloris apparet, fi vitreumvas, quo illa continetur, inter oculum , & feneftram medium locum teneat, Fortaffis non aliam ob caufam iftud evenit, quam quod radios rtibros , utpote ceteris fortiores, Fninimeque refrtngibiles, ac refiexibilet transmittat: apparet ea-dem aqua caerulei coloris, ft oculus inter vitrum haoc aqiaam continens, & feneftram ftatuatur. Nam ob molecuias a iigno nephriticG obtentas eum fitum, & combinationern aqux parti-culae obtinent, ut caeruleos radios potiflimum in oculum re-mittant. y. Si trans vitra colorata objecia afpiciamus alba, aiiorumve colorum , illa nobis ejus coioris apparent , cujus fcnt vitra ejusmodi. Nam a vitro reflexi radii praedominan-tur. Rubra tamen etiam trans vitrum coloratum infpe£ia ru-bra, & nigra corpora nigra apparent. Quod autem ex data caufa corpora per vitrum coloratum vifa ejus coloris, cujus vi-trum eft, appareant, oftendit illud ; quod quo magis vitrum coloratum objefto admovetur c. g. albo , eo magis illud fub vitri colore apparet, eo vcro minus fub eG apparet, quo magis vitrum oculo admovetur.
85)8 6- Corpora candida maxime vifum fatigant, nimiumque-* candida diu confpefta fenforium vifiis laedunt. Cum enim omnis fortis radios in oculum remittant, ab iis magnam quo-que copiam radiorum in oculos remitti fequitur. Magna au« tem copia radiorum omriis fortis diu organum vifus feriens, mirum non eft, fi illud iaedat. 7. Corpora nigra faciHioie, alba difficillime per colle£ios radios folares accenduritur. H-ec fiquidem fua illos a fuperficie regerunt; dilficuker proinde ab iis ita exagitari fuis in moleculis polfunt , quemadmodum ad accenfionem requiritur. Illa vero radios luminis in fe ''k£ie immittunt, per eos igitur ilia perquam cito convclli, & 'on'rl oportet. 8. Nigra corpora facilius incalefcunt , & humedata facilius exficcantur, quam alba, ex eadem ratione; cujus veri-tas inde quoque colligitur: quod fpeculum caufticum non ani-plius ita radios colligat, ut in foco obje£la accendat, autetia
DlSSHRTATtO ^CASTA. 469
ejlefacht, fi fumo infalcetur ; deinde quod Boyleus "jpeculo concavo e nigro rmrmore fa£lo fatis amplo , vel longo tempo-ris intervallo ligni fruftulum accendere non potuerit, quamvis multo minus fpeculum ejusdem fbrmae, & minns rcfleftente materia conftans coloris aiterius ire iftu oculi illud accendcrit. Sed fi iftud ita fe habet, cur P. Franc. Efchinardi, ut ipfe ad Redium fcribit, affumptis duribus thermornetris aequalibus , uno-que eoram atramento, altero vino demerlb expertus efl, li-quorem thermometri unius, & alterius pariter afcendiffe, cum vinum ac atramentum foli expofuiffet ? 13I. Iftud cffeftum fuiffe inde: quod quantum atramenturn ub colorem magis calefieri debuiffet , tantum ob vitriolum, aliaque fibi permixta tardius ealefaflum fit, quam v.inum.
9. Radii rubri, aut flavi ( idem efl de altis ) prifcnate alv aliis feparati in alios dividi nequeant; quia fibi proprias vibra-tiones habent r quas refraftio per prifmata non immutat_9. 10. Radii prifmate feparati certi coloris in corpus opacum cu« juscunque coloris incidant, iilud fub fu-a e. g. ruhro colorc ex-hibent, minus tarnen rubro, quam exhiberent. fi in •rubrum inciderent. Nam illi haud ad aliam feafationem faciendam aptifunt, quam coioris rnbri. Idcirco autem minus ruhrum exhibent objeflum, fi forte ia flavam , crruleuin &c iactdunt, quam fi in rubrum*, qpia in cerpore 'opaco flavo, cae-ruleo &c particul® aptae ad refleftendos radios rubros paucae funt , fi nse cum particulis corporis rubri conferantur. n. Alba cor-pora radios prifmate feparatos omnis generis vividos rcddunt, in illis enim textura , & fuperficies ita eft comparata, ut_* omnis fortis radios »que poffint rcflefterc. 12. Viridis color oculos recreat ob vibrationes moderatas; ejus etenim vibratio-nes inter rubri, qune frequentifrimae, & vividiffjmK funt, & violacei coloris, quae minime frequentes, medium tenent.
Ncrno autem quaerat, qui fe habeat, qualisque fit illa tex- j tura partium in corporibus opacis, vi cujus iila ita funt com-parata, ut hujus potius, quam illius, aut omnis lbrtis radios refleftant. Quis emm iftud explicet , quis divinet ? Alborum quidam corporum fuperficiem fphaericis , aut poliedricis parti-culis politifiimis condratam volunt, nigrorum vero meris co-nulis, pyramidulis, aut cylindrulis teftam. Sed hae conje&urae funt. Nigra multis tortuofis particulis elfe praedita fuadet 1. quod omnia corpora uftione nigrefcanf, quid vero in his uftio, nifi multarum particularum abfcefum, quapropter multos poros efrciet? 2. fuadet illud, quod nigra ieviora fmt albis , ut mar-mor nigrum albo. Quod nigri panni facilius fcindantur , Riinus durent, quam aibi.
Nnn 1
Pof-
PHYSI CJE G EHERALr»
Poffant vero moleculx, exilifTimne fuperficies rubris, flavis &c radiis refleflendis idoneae in aliquo corpore parmil fceri; quare fit: ut corpora quaedam , nec rubri , nec flavi, aut alterius ex feptcm fimplictbns flnt coloris, fed ex hiscoml pofiti , nunc ad unum , rninc ad alterum magis accedentis. Hinc qnia quodammodo idem fit conjunflione vitrorum diverfi coloris, cum haec diaphana fint r quod fieret , fi in corpore opaco moleculae, & exiliffimae fuperficies permifcerentur; ac. cidit , ut fi vitrum flavum caeruleo jungamus, haec nobis colo-rem quendam medium ad viridem accedentem cxhibeant_s; ejusmodi quoque colorem pcrcipimus eademde caufa, fi pan» num caeruleum per vitrum flavum , vel pannum flavum per vitrum caeruleum intueamur. Eoden? ex capite, fi vitrumra. brum cuna flavo jungamus r croceumfi rubrum cum caeruleo purpureum colorem percipimusv JJOO Denique duo advertenda: unum, non omnes radios a fola luperficie opacorum reflefh; fed quemadmodum diaphanorurrf interiores quoque partes radios himinis m oculos remittunt, fic & opaca partim ex fuperficie, partim ex interioribus furs par-tibus radios fa£la eorum refraflione refleftunt; cum ilLa quoque aliquam pelluciditatem obtineant , ut patet ex iis in tenuifli-mas lamellas redaflis. Iftud vero ad colorum varictatem noa parum in opacis conducit. Alterum : iifdem radiis ab iifdem eorporibus reflexis pro varia difpolitione organi vifus variam coloris perceptionem in fpeftatore effici eum in modum pof fe, ut eam- unus habeat perceptionem vifo corpore viridi, quam alter vtfo caeruleo habet. Sic Rohaultius 3 J de fe fcri-bit: quod quum duorum- milliarium intervallo tubo optico duos exercitus manus conferentes fupra duodecim horas- acriter ia-tuendo ocufum dextrum laefilfet, efteftum fit: ut poftea obje-fla flava oculum dexterum aliter, atque ante , quin poft-modum etiam finiftrum affecennt , viridiaque objeita dextro •culo intucnti ad caeruleum coforem accefferint,
Haee de toloribus, & qualitatibus. Superat adhuc, utfidem' exfblvam; rn Metaphyficis enim n. 28} promifi , fidei do» gmate exiftentiam qualitatum abfolurarum probari non polfe. fa' tcor, pcenitet promiffi. Nam ir ipfi , qui falva religione—* non exiftimabarrt polfe fe negare exiftentiam qualhatum abfoltr tarum, fua hac ab opinionc fenfim plerique ablcelfere. Neque mirum. Nam in facris literis qualitatis abfoluta iwilla mentio. Patrum communis confenfus qualitatet abfoktas exiftere non-» docuit. Illis cnim utpote Philofophis plerisque Platonicis hoc quaiitatum genus erat ignotum. Nec Goncilium Oecumem* cum ullum qualitatum abfolutartm meminit, aot ullus fummo-
rum
1) IhyC Jait, 1. c, 27. f.f.
Dissertatio Qjjarta. 445
tum Pontifkum pro harum exiftentia quidquam pronunciavit. E quibus tamen fontibus innoteicere deberet , fi exiftere ali-quas qualitates aifolutas fidei dogma foret. In Concilio Triden-tino ex Oecumenicis ultimo, quo poiiftimum Scholaftici fuam fententiam ftabiliebant, definitum quidem eft in S.San&o Eu-thariftiae Sacramento 'fieri mirabilem illtm, & (iugularem conver-fionem tttius fubflanttce patris in cerpus, & totius fubflantice vini iti fangvinetn manentibus duntaxat fpeciebus panis , vini. At quis fine cofidentia afterat, faiva hac definitione negari non potfe exiftere qualitatis, aut accidentia abfoluta. Navimus Latini , quid vox fpecies notet. Yeriftimum eft in hoc ineffabili Sacra-mento remanere fpecies panis, & vini, fi panis, & vini con-verfione fa£la in corpus , & fanguinem Chrifti , Chriftus eas impreftiones in organis noftris virtute fuafaciat ., quas prius pa-nis, & vinum faciebant. H«c igitur definitio pro qualitatibus abfolutis pondus nullum adfert; quemadmodum iftud Theolo-gi, & Philofophi Recentiores, ac inter hos pcculiari differta-tione P. Fortunatus a Brixia Ord. Min. ubertim demonftrant.
Quamobrem his ultra non immoror, verum Phyficae Ge-nerali ad Particularem properans finem impono^
E R-
E R R A T A.
ITag» Lin.
7.	1. propugnatisque.
16.	24. fi
40.	23. appellare
53.	5. mercuriusefliceietur,.
16. copiofura
56.	2J. vfni
6g.	40. fic dift.
6y-	12. i»™.
79.	33- Asr etenim, aquai-
94.	20. copiofa.
f 17.	37., cuniculorunx
11-9.	11. oalore
i.2J.	I. Nam his
131-	3- clentrites
r+3.	11. in potentia
tjfi.	2. fi oftiUauo.
3®' Kombcrgeii
1,99.	7. ant.
35. fluiars
234.	3T. vis O
f- oppofitkad motusa»
38 7,.-	11. litum..
288.-	16. fimili
3<>a".	10. tamen*
384.	2Ci natam
389.	22. fluidum e;;
425.	16. Kontanonie
C O R R I G E.
propagatrsque. fio-
appellaiT.
mercurius fempei sfficcrctm,
«opiofam.-nitri. concefTa ma..
Aerem' etenim, aquani,. sopia.
cuneolorum oolore-Nam e» his dendritea impotentia. cum oftiliatio Hamber^eri, eonf.
ftigfdTs.
vis B.
oppofitis inaiqiialifaus iil mttufc
fixum,
fimile.
enirn.
totara
fluidum igneum ex Moutanario
E L E N-
ELENCH US
Eorum, quce in hislnftitutionibus contincntur.
PROLEGOMENA.
In hiflitutkms Phyficas,
§. i. ve natnra, objefto, & panibtts Phyficse, Pag. 4 2. I I De vicirfitndiiubus Phyfics.	<j
3..	De via ad fcientiam natnrae confequenJam. v*
4. De phrenomenis obfervandis, ac expeiimentis inftituen-
dis.	n
§. y,- De ratione naturam inveftigandi Newtoniana,.	rg
6. De hypothelium ufu.	ao
FHYSIC^: GE N E RALI S-DISSERTATIO PRIMA.
De natura , & principiis corporis phyfici,
S E C T I O P R I M A,
De natura corporis,-
1.	nomine corpovis phyfici veiiiat, «jirasqne finf
attributa cilivis corpori phyfico communia?'
it a3:
2.	Sententiae Pbilofopliorxim de efTentia corporis.	27
3.	Quid de eflentia corporjs phyfici fif fenticnduni ? tfjp 5- 4- Refpondetur ad obieftiones.	33
s E C T I O S E C II N D A.
prtncipiis internis cofporum phyjicorwn:
^Uid nomine principiornm iiitemortim corpofis phyfiei ve«iat, & qnotuplicia ha:c a Philofophi? .	in illo confiderata, ac admiffa ?
2. Scilfentis ftatitentes corporum principia metaphyfics. 3 8 5- Sententis ftatuentes corporum principia mechanica. 41 y. 4. Sentenriat Elomentarioruffl.	45
H''!. Phrfc* Cener. P.i,	O o O>	&
1 Q
Elenchus.
f. Sententis Chemicorum.	PAG- ^
6.	Quae fint co.rporutn phyficbvutn principja fcnfibilia ? y2
7.	Refpondetur ad obieclioncs.
f 8. Qiud fentiendum de primis corporum phyiicorum priu-
cipiis infenfibilibus?	62
§. 9. Rcfpondetur ad objeftiones.	67
SECTIO TERTIA.
De igtte elememari.
\
S■ r.	fit ignis elemcmaris? '	7+
%. 2. V^J, Rclpondetur ad ea, quie hic objici poflunt.	87
§. Explicautur phsnomena ignis elementaris,	97
SECTIO QUARTA.
De Aere.
1.	/~\Uid aeris nomine veniat, & an ille a vaporum, &
exhalatiouum eongei-ie fit diftin£his ?	l°!
2.	Qnid effe dicendus fit aer?	10J %. 3. Quantae compreflibilitatis fit aer, qualibusque particu-
lis conftet?
SECTIO QUINTA.
De aqua , terra.
1. /~\Ualibus particulis conftare cenfenda fit aqna? 11J §. 2. V^ Explieantur quxdani aquse phznomcna. 5. Qualibus particulis conftare cenfenda fit terra ?
DI S SE RTATIO ALTE RA SECTIO PRIMA.
De quantitace, figura , & divifibilitate corporum phyficorum.
1. f lUis fenfus Philofbphorum de corporum quanti-
V3£ tate 3 & quid de ea tenendum ?	3Jl
Elenchus.
j. 2. Quid fit figura ,*& quanta ejus in corpoiibus diverfi-
tas?	P^g. i24
j. Corpora phyfica quanta cxiiitatis in particulas dividi
poifint ?	126
SECTIO SECUNDA.
De compojitione , porofttate , tknjttate , & raritate corportm ?
j. i. T^VE compofitione corpornm.	13 j
f. 2. Qiiid pori corporum , &: num hac omnia po-
rofa ?	.	1 j 4
§. 3. An corpora ;tqualiter porofa fint', & unde quantitas
pororum in iis cognofci pofTIt?	139
§. 4. Quid nomine denfi, quid rari corporis veniat ?	141
SECTIO TERTIA.
De vi itiertia, & attrattrice.
1.	/~\Uid nomine vis inertix corporum veniat, & quis V^.	de illa Philofophorum fenfus?	143
2.	An vis inertine fit peculiare corporum attributum? 14J §. 3. Qiiid attraclionis nomiae veniat?	148
4. Num detur attraftio corporum, visque attraftrix intev
attributa corporis reponi poffit ?	ijo
SECTIO QUARTA.
De gravitate corporutn.
§■ 1. /~\Uid nomine gravitatis corporum veniat, & num h.tc ab eornm pondere feeernenda?
3.	An omnia corpora fint gravia?
3. An etiam ignis elementaris fit gravis ?	If9
4- An gravia in obftacula motus fui verfus centrum con-
tinuo gravitenr ?	163
Phsenomena prxcipua gravitatis.	16S
§■ 6. Hypothefes de origine gravitatis.	167
v 7. Argnmenta relatas hypothefes prementia.	170
8. Prsmittuntur propofitioues qusdam fententix de gra-
vitate.	J77
O 0 0 *	f • 5.
Elenchus.
f. 9. Quld de gvavitare fentlendum videatur?	Pag. 179
f. 10. Refpondetur ad objeftiones.	igi
SECTIO QUINTA.
De cohajiane corporunt.
1. /^Uis Philofophornm fenfus de cohsefiouc corporum
firmorum?	187
§. i. Quid fentiendum de cohsefione corporum firmoruin? 189
3.	Re{pondctur aJ obieftiones.	192 jj. 4. Ntun etiain 111 fluidis aliqua cohafio detnr , & unde illa
in iis ptoficifcatur?	loi
S E C T I O S E X T A.
De eUfiicitate, & tranfipirationc corporum.
1.	/"\ULd nomine elafticitaris covporum veniat, quaque >C corpora pro eiafticis fint habenda?
2.	Phaenomena elafticiratis.	207 §. j. Qax opiniones Philofophovuin de caufa clafticitatis?	2og
4.	Quid fentiendum de ri elaftica covponim ?	209 f. Exponuntuv phsnomena elaftickatis.	211
§. 6. Quid fit tvanfpii atio, & an onmibus covpovibus com-
munis?	21 &
§> 7- Qu£E caufa tvanfpivationis in covpovibus, & num effln-
yia covpovum fiut iplis homogenea?	2l9
DISSERT ATIO T ER TIA
De motu corporum.
SECTIO PRIMA.
D» natura, iJf origine motus.
§. 1.	fitiwotus, qnid il'i oppofita qnies covpovis? 2j2
2.	I Quotnplex fit motus ?	22*
3.	Qua fit canfa motus inchoati in covpovibus? 12 §. 4. Quis fenfus Philofophovum dc caufa motus continuati
in corpovibus pvoicftis ?	. 21'
§■ f. Quid fentienduin de caufa matus continuati in pvoje-
ftis?	2'
SE-
£ I. E nch u s.
SECTIO SECUNDA,
De affeciionibus, £7" impedimentis motus localis.
i.	fit direftio motns, quotaplex, & tmde habea-
tnr in corpore?	Pag. aji
§. 2. Quid fit velocitas motu», quotuplex , & uudc deter-
minanda?	336
f. 3. Quid fit quantitas motus, quotuplex, iSc unde illa in
corpore seftimanda?	--	23 g
§. 4. Quid fit motus compofitus , quaquc ratione perficia-
tur?	24t
§. j. Quid fit refraftio motus , quando, ac quomodo fiat,
qusqne ejus caufa?	247
§. 6. Qtiid fit reflexio motns, qtia lege fiat , qtt-sque ejus
caufa?	ajo
4.	7. Quid fit coinmunicatio motus , qus cjus caufa , & qni-
b«s legibus pcragatur ?	2jy
Leges communicationis motuumin cQliifione corporum
non clafticorum.	257
Leges communkationis raotunm in collifiouc corporum
elafticornm.	261
8. An motus corporis quiefcentis partibus coinmunicetur
fimul, vcl fucceffive ?	264
f. 9. Q_u-2 fint impedimeuta motus ?	265
•
SECTIO TERTIA.
De motu a gravitate ejfecto, viribus centralibus.
§. 1. OUid nomine centri gravitatis veniat , qnomodo hoc in corporc invenienduin , quid de eo pecu-liariter notanduin ?	272
2. Quoe corpora aliis fpecifice graviora ?	273
labella exhibens diverforum corporutn pondns fecun-dum libras Parifinas , quas appendit corum pescubicus.	275
}. Qttatn rationem gravia fuo in Iapfu teneant?	277
4- A11 gravia in lapfu deorfnm tnotum accelerent, quomo-
do , & citr hunc accelerent?	2gi
5.	5. Quid penduli nomine veniat, unde ejus ofcillationes,
,	ac quomode peragantur?	287
9. 6. Qnid nomine viriuin ceutralium veniat , & unde ha-
beantur ?	2po
Ooo 3
Elenchus.
S E C T I O Q U A R T A.3
De motu corporum per macbtnas.
1.	T~^\rfinitiones Statics, acMechanicse fervientes. Pag. 29;
2.	Propofitiones principia Staticx , ac Mechanics
comple£lentes.	Ibid,
j. Qiiid libra, quando jufta?	2j>g
j. 4. Quid fir fcatera , quomodo ems ope pondus innotefcit? 299 5. 5- Qyiitl veftis, quotuplex; cur virtutem poteqtise augeat? 300
6.	Quid axis in peritrochio , trochlca, glofTocomum ? }oj
7.	Quid planum inclinatum , cnneus , & cochlea?	30j
SECTIO QIIINTA.
De ctquilibrio fluiderum cutn itttcr fe, tum cum folidis.
i. 1. A N partes fluidorum fuperiores in fubjeclas fibi infe-
riores pt cflionem excrccant?	308
2.	Qiiibus legibus peragatur preffio a fluidis ponderofis ? 31:
I.eges prdfionis fluidorum homogencorum.	Ibiil.
Lcgc* preflionis flnidornm heterogeneorum.
3.	An fluida homogcnca fc componant ad sequilibrium , &
quanc lo?	Ibid.
§. 4. Qux opiniones de caufa afcenfus fluidorum homogenco-rnm fupra libellam in tubulis capillaribus, <St unde illa repetenda?	3'9
§. 5. Num fluida heterogenea in tubis communicantibns fc
ad sqnilibrinm componant ?	3J<*
§. 6. Unde fufpenfio merciirii in bnromctro ?	327
7. An folida immerfa fltiidis fe componant cum iis ad aequi-
libriuin, <Sc quando ?	337
SECTIO SEXTA.
De motibus intejlitiis corporum.
$ 1. /^>Uid rarefa£iionis, & condenfationis nomine vcniat;
^^ in qno una , & -altera pofita fit, & a qua caufa habeatur?
§. 1. Quid fit putrefaclio , Si quod ejus a fermentatione di-
fcrimen ?	347
3. Quid fit fermentario ; qux fermentabilia; & quis pro-
greflus fermentationis?	349
J. 4. Quid fit efFervefcentia , qnotuplex, & quce corpora , cum quibus effervefcentiam faciant?
353
§. f. Quid fit folutio , & qufe fint prxcipua corpora fofvcntia? 3 58
6. Qiiid fit prscipitatio cheinica , & qus cjus caufa? 3
§• 7-
Elenchus.
7.	Q_uid fit fufio , coaio, inflaiTimatio, incineratio , calcina-
tio ?	Pag. 364
8.	Qiiid fit coagulatio, chryftallifatio ,& vegetatio chctnica? 366
DISSERTATIO QUARTA.
De qualitatibus corporum.
SECTIO PRIMA.
De qmlitatibus pertinetttibut ad feufum tadus.
§. 1. TN quonam fit pofitus calor corpomm ?	361
§. 2. I I11 quonamfrigus , ut eft in objefto , fit pofitum ? 379 j. j. An congelntio fluicioinm a fola quiete refpeftiva pat-tinm iiifeufibilium , vel ingreffu fubtilium quo-l-undam falium habeatuv?	}7i
4, Quodnam fi cvitevium calovis, & frigovis, qtifeque £pe-cies thevmometri ? In quo fita efle ccnfenda fit fluiditas covpovum? 388 6. In quo fit» fit humiditas ; in quo ficcitas covpovum? 390
SEC TIO S E C II N D A.
De fapore, odore.
1.	TN quo fitus fit fapov covpovum?	391
2.	QniE fpecies fapovum?	3P4 §. 3. In quo fittis (u odov covpovum, quasque ejus divifio? 396
4. Exponuntuv quatdam odovum phinomena.	397
SECTIO TERTIA.
De fono.
1.	m®dis fiomis a nobis fpeftavi poffit. quid eius
nominc veniat, & qtise ipfius phxnomena ? 39?
2.	In quo cft poiitus fonus, ut eft in covpove fonovo ? 401
3.	Iii quofit pofitus fonus , ut ille cftin medio . pev qtiod pvopagatuv?	4° 4
4.	Qua vatione pvopagetuv fonus pev medium ?	, 4x0
5.	Unde habeatur magnitudo , & pavvitas foni, ut hic eft in medio ?	41 5
6.	Unde habeatur fonus acutus, & gvavis, & quid fit con-fonantia?	4itf
7.	Quid, & quotuplcx fit echo, qtixque ad ejus exiften-
,	ti3tn neceflaria?	419
5 8, Quae peculiavia augmenta foni?
V
Elenchus. SECTIO Q 11 A R T A.
De luce, & lumrnew
1.	/~\Uidlucis , & Juminis noininc intelligarur, qiutqiic
luminis phaenomena ?.	Pag. 42S
2.	Quae fint opiniones de ltice & lumine, & in quo lus
corpotnm reponenda ?'	427
§. 3.. In quo fitnm iit lumen corporum ?	429
4. Unde nam corpora habeant, quod alia- diaphana, alia
opaca fint ?	4} 4
<;. Qivx ratio propagatianis himihis ?	436
§. 6. Unde habeatur intenfio luminis?'	439
§. 7. Num 1'umen ab ipfa fiiperficie politorum per impaclum,
& quibns legibtis reflecVatur ?	440
8, Num lumen a fui rcfraftione legem ab aliis corponbtis diftinftam tencat, & cnr, quibtisqne legibns per lentes vitreas refringattir ?'	444
J. 9. Quid fit diffi-actio luminis , & qus ejus caufa ?	45*
SECTIO Q U X. N' T A.
De colore,,
f. r. /™\Uid cofor , qtiGS ejns divifib ■, qnsqne phsnome-
V^	na?	IM.-
§. 2. In quo firas fit color corpornm , tit iile in medio eft? 4-54'
3.	In qno confiftat color corpor*im , ut ifthic in ipfis cor-
poribns reperirur ?	45 ^
§. 4. Sententis de coloribus ih particufaii.	4?9
Argumenta, quibus recenlirjs feiitentiat prcmtintur. 461' $ 6, Qtiid feinicndtim de coloribus corponim opacoium in particnlari?
F I • N I S.
Php. Gcexi r±ab. Ima- j
Phys.GenTab 'ida-
Tkys.Gtiu Tab sfcfc 50. I

JPPufy. Gen. Tal. 7ma