J 6 z e f Тгурис ko O P E W N E J N I E D O S T R Z E Ž O N E J F U N K C J I P R Z E D R O S T K Ö W C Z A S OW N I K OWY C H W J E Z Y K U R O S Y J S K I M »Funkcje przedrostkôw czasownikowych s§ dotychczas w slawistyce dziedzina prawie zupelnie zaniedban^«, pisze Slonski we wstçpie do pracy »Funkcje prefiksöw werbalnych w jçzyku staroslowianskim (starobulgarskim), 1937, 1. Trudno temu dowi odmowic slusznošci. Zadaniem niniejszego przyczynku jest zwröcenie uwagi na pewien ciekawy szczegôl, ktôry w dotychczasowych badaniach nad slowianskim czasow- nikiem b?dž to calkowicie pomijano milczeniem, badž tež niewlasciwie interpretowano, i wypelnienie, przynajmniej w drobnej mierze, tej luki, о ktörej möwi prof. Slonski. Przedrostki czasownikowe peinig, zgodnie z dotychczasowymi poglçdami, dwie funkcje: albo modyfikuj^ znaczenie czasownika prostego, t. zw. przedrostki posta- ciowe, po francusku »les préverbes pleins« wzgl., wedlug terminologii Vaillant'a, Manuel du vieux slave, 1948, 320, »les préverbes de sens concret«, пр. пере-писать w stosunku do писать, albo tež perfektywizuj? ten czasownik, nie wplywaj^c na jego znaczenie, t. zw. przedrostki puste, po francusku »les préverbes vides«, пр. на-писать w stosunku do micârb. Podzial ten jediiak nie wyczerpuje wszystkich mozliwosci. Istnieje jeszcze jedna funkcja, polegajçca na tym, že przedrostek ani nie modyfikuje znaczenia czasownika, ani tež go nie perfektywizuje, jest w ogôle ze stanowiska semantyki najzupelniej zbyteczny, niemniej przeciež wystçpuje, a nawet bardzo czçsto, zwlaszcza w litera- turze ludowej. Postarajmy siç na razie zilustrowac to zjawisko na dwu przykladach. Так wiçc w zbiorze Великорусские народные песни. Изданы A. И. Соболевским, I, 1895, 311, czytamy: Л сама в Казань-городе ведь повыросла; podobniež w innym zbiorze, Песми русского народа собраны в губерниях Архангельской и Олонецкой в 18SC году, 1894, 4, znajdujemy: Т ы куда же, Боже наш, поезжаешь, На кого Т ы нас спокидаеш (w zbiorze Песни русского народа собраны в губерниях Вологодской, Вятской и Костромской в 1893 году, 1899, 3 : На ково Т ы нас оставляешь, На ново Т ы нас спокидааиъ). Dla každego jest jasnym, že formy повыросла, спокидаешь sg tylko odmiankami normalnych form «ыросла, покидаешь; przedrostki no- i с- sa w nich nieuzasadnione, poniewaz i znaczenie i îunkcje podanych czasownikôw pozo- staja te same, bez wzglçdu na to, czy doczepimy do nich przedrostek czy nie. Nie zmienia sie ponadto aspekt czasownikôw: zaröwno выросла jak i повыросла s j do- konane, podobnie jak покидаешь i спокидаешъ s? niedokonane. O ile pierwszy wypa- dek odpowiada normie, por. Meillet, Études I, 1902, 35: »il est superflu d'ajouter qu'un perfectif ne perd pas son caractère perfectif du fait de l'addition d'un pré- verbe«, о tyle w drugim mamy do czynienia z pewnym odchyleniem od normy, po- niewaz wszelki czasownik, z wyj^tkiern czasownikôw czçstotliwych oraz t. zw, nie- okreslonych, po doczepieniu przedrostka staje sie zvvykle dokonanym. W literaturze naukowej, poswiçconej przedrostkom czasownikowym, naprözno szukamy jakiejkolwiek wzmianki о poruszonym przez nas zagadnieniu, por. np. wielkç i podstawow? prace Agrella, Przedrostki postaciowe czasownikôw polskich, Materialy i prace Komisji Jçzykowej Akad. Umiej. w Krakowie VIII, 1918, lub nawiazujace do niej artykuly: G. Skansa, Zur Bedeutungslehre der tschechischen Verbalpräfixe, Slavia XI, 1932, 437—445 oraz Ad. Stender-Petersena, 0 функциях глагольных приставок в русском языке, ib. XII, 1933—34, 321—334, wreszcie wymienionç na wstçpie monografiç Slonskiego (artykul P. K. Kovaleva, Функции глагольных префиксов в русском литературном языке, Русский я з ы к в школе, 1940, пг 1—4, znam tylko z tytulu, nie wiçc nie mogç powiedziec o jego zawartosci). Pewne dane znajdujemy dopiero w dziele G. Ul'janova, Значения глагольных основ в литовско-славянском языке, II, 1895, oraz w monografii F. Trâvnicka, Studie о ceském vidu slovesném, 1923, z pogl^dami tych autorôw trudno jednak siç zgodzič, poniewaz nie czyniç oni žadnej rôznicy miçdzy normalnymi funkejami przedrostkôw czasownikowych a »funkcjç trzeci?«. Do pogl^dôw tych wrôcimy na wlaéciwym miejscu. Na razie nalezy rozejrzeč siç dokladnie w odnosnym materiale. S§ trzy žrodla, z ktörych možna byloby czerpaé przyklady, ilustrujçce nasze zjawisko: slowniki, teksty, wreszcie, ježeli chodzi о material rosyjski, wymieniona praca Ul'janova. Z pierwszego zrôdla nalezy jednak korzystac bardzo ostrožnie, poniewaz dane slownikowe, w tym wypadku glôwnie Dala, nie zawsze s? wystarcza- jçce do oznaczenia strony znaczeniowej odnosnych przykladôw, a material, zebrany przez Ul'janova, posiada bardzo nierôwn? wartosc. W rezultacie jedynym niezawod- nym žr6dleni s? teksty, w pierwszym rzçdzie teksty ludowe, tarn bowiein zloženia z przedrostkami »v trzeciej funkeji« s§ najliczniej reprezentowane, Zreszt? i tutaj narzuca siç koniecznošč przeprowadzenia pewnej gradacji: obchodz^ce nas przyklady rzeczywiscie liczne w utworach wierszowanych, w prozie natomiast pojawiaj? siç tylko sporadycznie. Fakt ten ma, jak p6žniej zobaczyniy, swoje glçbokie uzasadnienie. Zacznijmy nasz przeglçd danych jçzykowych od zložen z przedrostkiem no-. Jak wiadomo, jedil? z najczçstszych funkeyj tego przedrostka jest nadanie czasow- nikowi odeienia dystrybutywnosci. Z cxlcieniem tym niamy do czynienia w takich wypadkach jak Он князей бояр всех повырубил ПРН Арх 9 ( = Песни русского народа, p. wyiej), мужицьков-то всех повырублю ib. 33, Вей разбойницьки да спать поулеглись 69, Они [дети] все да вдруг повозросли Sobol. I 251 ( = Велпкор. нар. песни, p. wyzej), Как девять сынов вдруг повозросли ib. 253. dalej Меды, вина все повыпила, Вороных коней всех поп родила, Соколов ясных всех повЫ- пустила ib. 121. Specjalnie ciekawy jest wariant Что коней твоих пораспродала, Соколов твоих пораспустили, А меды твои поразвыпила ib. 119, w ktôrym znaj- dujemy ai dwa wykladniki dystrybutywnosci, mianowicie no- i раз-. Nie jest to jednak zwykly przypadek. Nalezy zwrôcic uwage na fakt, že раз- kompensuje opuszczony zaimek все wzgl. всех, czyli že w gründe rzeczy r6wniež w poprzednim zdaniu dystrybutywnosé wyraza siç až dwukrotnie: raz przez zaimek i raz przez przedrostek. 2e nie jest to konieczne, dowodzi przyklad Вен разбойницьки да тут росплакались ПРН Арх 69. Z wyrainym odeieniem dystrybutywnosci spotykamy siç ponadto w wypadkach Золотую вербу повыломала, Кипарис-древо повьйсушила, Все она коренье по- вывела Sobol. I 136, Я весь жемчуг пособрала ib. 242, А желтой песок весь по- розиссло ПРН Арх i l , gdzie jako przedmiot wystepujç rzeezowniki zbiorowe wzgl. materialne, može tež w И ясен сокол с добрым конем позаспорили Sobol. I 579, Ужь как стал Олексей да семилетной, Поизволили в грамоты уцити ПРН Арх 7. Strona znaczeniowa wymienionych przykladôw nie sprzeciwia siç obecnošci przedrostka no-, jednakže z drugiej strony naležy stwierdzic, že jest on w gruncie rzeczy zupelnie zbyteczny, poniewaz we wszystkich wypadkach bez wyjgtku možna rôwnie dobrze užyč form bez no-, przyczym znaczenie pozostanie to samo, a wiec Вси разбойницьки да спать улеглись, Меды, вина все выпила, Я весь жемчуг собрала i t. d. О wprowadzeniu tego no- niusialy wiçc decydowac nie czynniki zna- czeniowe lecz jakieš inné. 2e tak jest rzeczy wiscie, dowodzi przyklad Нелы паруса повырвало, Высокие мачты повыломало, Все шелковые снасточки повырвало, Младого полковничка повыбросило Sobol. I 342. О ile w pierwszych trzech czasownikach možna byloby tlumaczyé obecnošč no- wzglçdami znaczeniowymi, о tyle w czwartym nie može byé mowy o jakimš odeieniu iteratywnym, chodzi bowiem wyraznie tylko о jednorazow? czynnoâc i о jeden obiekt. Trudno przypuscic, by jeden i ten sam przedrostek w tak bliskim sgsiedztwie raz wystçpowaf jako postaciowy, raz zn6w jako pusty, »w trzeciej funkeji«. Poniewaz w formie повыбросило mamy z cal? pewnoscig do czy- nienia z przedrostkiem pustym, nie pozostaje wiçc nie innego jak tylko przyjgc, že jest on pusty r6wniež w pozostalych formach, ktôre przeciež s? tylko odmiankami form вырвало, выломало. Innymi slowy funkeja iteratywna przedrostka no- w tym oraz we wszystkich innych przytoczonych wyžej przykladach jest tylko pozorna: no- zostalo w nich užyte nie dla wyrazenia iteratywnosci, jak by siç moglo na pierwszy rzut oka wydawac, lecz w zupelnie innym celu. Por. ponadto Вы. поскуйте ему скорые ноженьки, Вьг свяжите назад белые ручушкн Sobol. 59. W obu czlonach chodzi о te sama itera- tywnosc, niemniej przeciež no- zostalo uzyte tylko raz. Z drugiej strony mamy raz Вен на весельн по расхвастались ПРН Арх 47, raz znowu Выходит то он да по- расхвастался ib. W wypadku полковничка повыбросило možna byloby od biedy vvidzieč rezultat analogii wzgl. aliteracji, možlivvošč ta w ostatnim przykladzie jest wykluczona. A oto fakty, w ktörych zupelnie wyražnie chodzi tylko о jeden podmiot wzgl. przedmiot, w ktörych przeciež no- poprzedza czasownik. Przyklady te s§ zbyt liczne, by možna bylo traktowac je jako zwykte wykolejenia. Mamy wiçc: Тут-то добрый молодец порасхвастался Sobol. 6, У В а н ю ш и головка поизломана 74, На Ва- сильюшке повырос част ракитов куст, На СалФеюшке повыросло кипарисно де- рево 141, Как со вечера мой братец Поразохался 197, Повыскочит горюшко из з а п е ч ь я 517, Пораздумался и порасплакался 520, Во лаптишечки горе пообулося, В рогознночки горе понаделося 531, Т ы умела горюшко повыгоревать 533, На добром коне сидит, сам пораздумался ПРН А р х 33, То он стал у поляници по- выспрашивать 35 (рог. ib. А й т ы когда стал у мня выспрашивать) , Я повЫехал на матушку с в я т у ю Русь 36, Раз ои играл, ю поббшрал 39, А л и чаркой тебя да поббпесли 43 (рог. ib. И чаркою меня да не обнесли), Он повскочил нз за стола дубового 45, Тут повъИскочил Кострюк на широкий двор 45, Тут повыскоцил По- танюшка Скурлатов сын 48, А я повывел изменушку из Киева 51, На нас, братцы; Господь порозгнсвался 57, Одному разбойницьку не поспалось, Молоду вдову да стал выспрашивать G9 (pojmujç to пбсиалось jako odmiankç niedokonanego спа- лось; Dal zna m. inn. не пбсиалось мне ныне, nie wspomina jednak nie о aspekcie), Молода вдова поросплакалась 69, Я повыберу видь в ноли дерепиноцьку 87, Вьссокошенько повыросло [деревцо] 133, Я един тобя высмотрю, Я един тобя выкуплю, Я повысмотрю, повыведу 134, Не послушал друг любезной, взял он поженилсе 200 (por. u Dala z wyraznç dystrybutywnosci? У пае нее парни в осень поженились) , Я повыстрою мост 212, Да не даст то с дружком посвидеться. Да не дает - то посвидсться, Ой да IHTO носвидеться, посвыкнутся 214, Ой да ты зачем рано поизволила IIPH Волог 95, Поспросил он, спросил он иных процих 224, Я не то, токо я сьежжу, попроведа ю Беломорские былины] записанные А . Марковым, 1901, 32, И ш ш е тут-то князь Владимир пообидслсс 38, Во чистб ноле послать мне, попроведати 54, Плья-то ведь Мурамець пороздумалсе 50. Prawda, przedrostek по- može posiadač nie tylko funkcjç iteratywn?, lecz r6wniež inchoatywnj (ingresywnç), duratywng, majoratywn?, preterytywn?, konse- kutywng, kursywn?, p. Agrell, Przedrostki postaciowe 105 nn., jestem przeciež zdania, že doszukiwanie siç tych odcicni w przytoczonych przykladach jest bezcelowe. Wystarczy stwierdzic, že wszedzie czasowiiiki z no- wyražaj? to samo pojçcie, со odpowiednie forniy bez no-, czyli že przedrostek no- jest w gruncie rzeczy ze sta- nowiska semantyki zupelnie zbyteczny. Mimo to przeciež jest on, jak wynika z ilošci przywiedzionych przykladöw, jednym z ulubionych srodköw slowotwôrczych w ro- syjskiej poezji ludowej, jakkolwiek nie wyraža ani rôznic znaczeniowych ani aspek- towych. Zreszt? przyktady z no- stanowi? tylko czgstke odnošnego materialu. Inna, niemniej licznj grupç, tworz? zloženia z przedrostkiem c-, Na specjalna uwagç za- sluguj? wsrôd nich wypadki doczepienia tego c- do czasownikôw niedokonanych, przyczym Charakter niedokonany pozostaje bez zmiany. Do grupy tej nalež? nastç- pujjce przyklady: Как белая лебедушка окрикнула Sobol. 143, С породивши дитя, стосковалися, К родной матушке собиралнся 272, Батюшка с матушкой спор сучинил 380, Ничего, поле не спородило, спородило поле част ракитов куст 447, Там не пыль-кура да сподпималася (niedok.) 571 (рог. Не пыль-то со курою иодЫмалася 572), Все ведь он бояр и спотешает (niedok.) 587, Спрогбворит пу- шкарь таковб слово ПРН А р х 47, Тебя хто на бел свет спородил 90, Спородила то м и н я мать государыня 129, У ж ь он старой муж, у ж ь он спогубил меня 141, У ж ь он пить не пьет да голубцнк мой, за мной, за мной сошлет (niedok.) 160, Ой не дала зоря спроводить дружка 109, Цвели, цвели в поле цветики, Да спивали; Любил, любил милой девушку, Да спокипул 191, Из садоцику, ветерь, спродуваст (niedok.) 194, Далечо то ево спровбдила (niedok.) 215, За три дни сердце спровс- дало 215, Ежели увижу, да я на месте вот спомру 220, Ой спусти вдовка ноцеватн (niedok.) 221, Скоро девка здогадалася ПРН Волог 110, Тут спостроена кровать 123, цвели в ноле цветики, Цвели да сповяли 198, любил парень девушку, Любил да спокипул 199, Зорюшка моя вечёрная, Рано-ли спотухала (niedok.) 219, А ой да думка д у м у ш к у , дума спобиваст (niedok.) 222, Любит да спокипст 228, Т ы меня спокипешь 229, Всех солдат он спотешает (niedok.) 244, Да за то его не сказнили, не срубили-то Белом, былины 52. W przeciwienstwie do zložen z no-, w ktörych možna bylo ewentualnie liczyc siç z odcieniem dystrybutywnym, jakiegoš specjalnego odcienia znaczeniowego w tej grupie trudno siç dopatrzeč. R6wniež tutaj wszystkie zloženia z с- s? tylko formal- nymi odmiankami odpowiednich form bez с-.- окрикнула, сучинил, сноднималася, спотухала i t. d. maj? identycznie to samo znaczenie со крикнула, учинил, нодин- малася, потухала i t. d. Trzecim przedrostkiem, ktöry tu wchodzi w grç, jest из-. Spotykamy siç z nim w naslçpujgcych przykladach: Испроговорит добрый молодец Sobol. 3, Пспрого- чорит вор Ванюша ключничек 03, И чайны чашечки да все исприбиты 125, Ее буйная головушка Испроломанная 32G, (рог. У ней головушка проломана 328) , Что головушка у молодца испроломана, Ретиво сердце у молодца испрострелено 4.45, весь испроколотый 472, А его-то тело белое Испротыкано копьем 495, Исприбчли татаров до единого Белом, былины, 52, Они бархатны суноцьки исповесили Архангельские былины и истор. песни собр. А . Д. Григорьевым II, 1939, 203, Ишша фсё было у Дюка исподелано, Ишша фсё было у Днжа испостроёио 2S1. Na osobiie wymienienie zasluguj? takie wypadki jak Василыошка гроб испоен- золотил и, Софшсшкин гроб исповыкрасили Sobol. 136, В этом кустышке соло- веюшко совьет гнездышко, Исповыведет Соловьевых малых детушек 342—3, w ktörych caly kompleks przedrostkowy испо- jest najzupelniej zbyteczny. Inné przedrostki s? znacznie rzadsze; за- wystçpuje w nastçpuj?cych wypad- lmch: У ж вы, свет мои кораблики, запропали Sobol. 414, Не подстреленный, а зароненный 4G3, Мы ее заприметили ПРН Волог 90, Запросватал меня батюшко 99; przedrostek воз-: Как воскликнет князь, возгаркнет своим громким голосом Sobol. 05, Во слезах-то словцо воспроговорит 342, Зачем, зачем, Марусенька, вспокинула меня 340, станет у тебя да воспрашивати (niedok.) 481, У ж как плацет она бедна горкяпнца, как река бежит, Возрыдает она, бедна горюшица, как порог шумит ПРН (niedok.) 218; w niektôrych z tych wypadköw možna byloby môwic o funkeji inchoatywnej (ingresywnej) przedrostka, w innych jednak, np. w ostatnim, îunkcja ta jest wykluczona; przedrostek раз-: Буйна голова в Вани распроломана Sobol. G2, На третьем [поле] стала распрощаться (niedok.) 183, Что отец - то на сЫна рас- прогневался 337, Распроговорьтла она да руським езьгком Арх. былины; II 329; röwniez tutaj sytuaeja nie jest tak jasna jak przy no- wzgl. с- ; z jednej strony možna byloby tu widziec rezultat kontaminaeji разломана X проломана, разгневался X прогневался, z drugiej strony jednak nie nalezy wykluczac mozliwosci, že przedros- tek раз- ma odeien intensywny, со jest zupelnie normalnym zjawiskiem przy przy- miotnikach, рог. Ой вы, грязи мои, грязи черные, разосенние, Ой вы, осенние грязи Sobol. 451 (przyklady s? bardzo liczne, wybralem najciekawszy i najeharak- terystyczniejszy). Przedrostek при-: Матерева жилетка кровыо призабршгана Sobol. 80, Слад- ких яблочек Призакушался, мелких пташечек Призаслушаися 191, Приуспул-то он своим распрекрепким сном 192, Как в городе люди приумолкнут, А в тереме свечки приутухнут 323, Призакрой-ш мое тело детское 404, Вот озерй, Принапол- нятся свежею да водой I1PH Арх 175. W niektôrych wypadkach narzuca siç uwadze odeieû deminutywny (приумолкнуть, призакрыть), о deminutywnosci jednak nie može bye mowy w przykladzie Приуснул-то он своим распрекрепким сном ani tym bardziej w takim jak и п ь я н ы питьица да все исприпиты Sobol. 120 (rzeez ciekawa, že przedrostek при- jest tu wsuniçty miçdzy normalnym przedrostkiem a czasow- liikiem), gdzie zarôwno zaimek все jak i przedrostek uc- wyklucza podobn? možliwošč. Przedrostek при- jest specjalnie ulubiony w bylinach, рог. Тут как думает Илья всё Мурамеч, он прироздумыват Беломор. былины! 32, Этот дом стоить ведь убран, прироскрашон весь 32, Припасыпывал пшеницы белояровой 33, Да ведь тут они прирозъехались 34, И сама она тому да приросплакалась 38, Приоткрылась мне дорожка токо к Киеву 43, Ишше тут-то Илья Мурамець приужйхнулся, При- у жахнулся, со страху прироздумался 54, Приупали у Добрынюшки руцьки белые, Приудрогло у Добрынюшки ретиво серцо 55 i t. d. Jak widzimy, o przyklady na przedrostki »w trzeciej funkcji« jest w ogöle bardzo latwo, jednakže tylko w poezji ludowej. Ješli chodzi o utwory prozaiczne, to ilošč ich jest minimalna. Ze zbioru Сборник великорусских сказок II, издал А. M. Смирнов, 1917, s. 507—597, wynotowalem zaledwie cztery wypadki, mianowicie спобедиу богатыря 512, позалечили [рану] 527, Все позаснули 586, Дай иоисиьг- татъ, сколько я получив с папы! денег 592. W dalszym ciagu przytocze jeszcze garšč przykladöw z pracy Ul'janova. Z tego stanu rzeczy možna byloby wyci?gngč wniosek, že frekwencja przedrost- köw »w trzeciej funkcji« jest uzaležniona od charakteru tekstöw. Wniosek ten jest oczywiscie sluszny, choč z drugiej strony trudno go, przynajmniej na razie, dowiesé. Gdyby chodzilo о poezjç, w ktôrej decydujac? role odgrywa ilošč zglosek, jak np. w polskim lub serbochorwackim, to možna byloby przypuscic, že obecnošč lub brak przedrostka zaležy po prostu od wzglçdôw rytmicznych. Przypuszczenie to jednak nie da siç zastosowac do twörczosci ludowej rosyjskiej, gdzie, jak wiadomo, ilošč zglosek w wierszu nie odgrywa žadnej roli. Prawda, w rosyjskich pismach ludowych, zwlaszcza w utworach o charakterze epickirn, istnieje tendencja do przestrzegania kadencji proparoksytonicznej, por. Ava- nesov, Очерки русской диалектологии I, 1949, 241, s?dzç jednak, že röwniez ten czynnik nie ma w naszym wypadku nie do powiedzenia. Nie oznacza to jednak, by nieröwny rozklad przedrostköw w tych dwu dzialach twörczosci ludowej polegal na zwyklym przypadku lub na niedostatecznym wyczer- paniu tekstôw prozaicznych. Ma on na pewno swoje uzasadnienie. Do punktu tego jeszcze powröcimy. Zreszt? obchodz§ce nas przedrostki nie s? wyl^czn? wlasnosci? jçzyka ludo- wego. Spotykamy siç z nimi sporadycznie rôwniez w literaturze piçknej. Byloby wprawdzie pož?danym podač dokladniejszç charakterystykç každej poszczegölnej sytuaeji, w ktörej podobne užycie dochodzi do skutku, wzgl. osöb, užywajgcych po- dobnych form, innymi slowy przeci§gn§é granicç miçdzy tym, со w tej literaturze jest éwiadomym nasladownictwem jçzyka ludowego, a со naležy do wlašciwego jezyka literackiego, jednakže tego rodzaju dane za bardzo by rozszerzyly ramy tego Studium, a istotna korzysc z nich bylaby niewielka. Ograniczç siç wiçc tylko do podania przykladöw. Tak wiçc mamy (w porzçdku chronologicznym) : буде кто из сильных лиц изобидит кого убогово (Посошков, 1724) Obnorskij-Barchudarov, Хрестоматия 22 Slav. revija 3V5 по истории русского языка II: 2, 1048, 15, которые . . . тщатся приумножить науки и ученых людей (Кантемир) 119, Они ухи уж понаелись (Крылов) , cytuje za Vino- gradovem, Русский язык, 1947, 537, Повыкинь издор из головы (Грибоедов) ib., у всех повыспрошу Griboedov, Горе от ума III, явл. 16, Я увижу и спознаю ему цену Mel'nikov-Pecerskij, Поли. собр. сочин.2 III, 1909, 58, поразговорите ее 59, спознается на супрядках либо в хороводе с молодым парнем 65, пожить надо, внучек выростить, замуж их повидать 82 (gdyby chodzilo о podkrešlenie iteratyw- nošci, to bysmy oczekiwali röwniez повыростить) , правду его Иван Григорьич на себе спознал 104, оттого и не спознала я горя сиротского i l l , Тамо множество пещер тайных, в них странники привитою? 135 (dalsze przyktady u Dala, ktôry tlumaczy привитать jako 'пребывать, обитать, проживать, жить ' , а внтать jako 'обитать, пребывать где-либо, постоянно или временно; находить приют, про- живать, жить , держать опочив, ночлег' ; s? to wiçc w rzeczywistosci dwa rôwno- znaczne czasowniki), боятся те опоицы, чтоб на Руси про них не спознали 136, Я , говорит, тебя туда заместо послушания п о ш л ю спроведать, правду-ль мне отписывали 141, кажется-б вот взяла я да гласа ей в сердцах повыцарапала Leskov, Поли. собр. сочни.3 XIII, 1903, 37, и тотчас, как дорогой гость ее немножно у нес обгостился, она начала его понемножку повыспраишвать XVI 34, препожа- ловала в Петербург и препожаловала с немалою свитою 00, когда княгиня поу- строится с дочерыо' XVII 138, что здесь в ето время весь хаос понятий уже поосел и поулегся XXIII 144, Павел Николаевич в этом немножко поусомнился ib. (w ostatnich dwu przykladach možna byloby widziec odcien deminutywny), Я тебя знаю и, отдавая тебе портфель, хотел нарочно еще pax поиспытать тебя XXIV 108, в ы сядьте и поотдохните немножко XXV 45, бровки-то с губками видно уже наприторели 114, и Евангел, принагнув к себе слегка голову майора, прошептал ему на ухо 153, а вот вчерашнего барина в ы у меня не заприметили ли? XXVI 11, а в ы тем временем позакрепитесь, позаручитесъ капитальцем на свою и на м.ча- депцеву долю 20, непосдержавшись 83, Глафира Васильевна все это повыспросила 14S, М ы ребенку кудри ч е ш е м . . . Будет маленьким царем, Царь повырастет потом Blok, Ноли. собр. стихотв. I, 1946, 239, Горлодеры малость прнохрипли (Шолохов) Vinogradov 537, закиньте, бояре, лицемеровать, самим вам будет горше моего Capygin, Разин Степан, 1948, 178, рог. dalej takie twory jak позабыть, покон- чить i t. d. Jest to oczywiécie tylko cz^stka tego, со možna byloby zebrač przy pilniejszych poszukiwaniach, niemniej przeciež pozostaje faktem, že twory tego typu w jçzyku literackim, z paru može wyjçtkami, nalež? do bardzo rzadkich wypadköw. Može nie wszystkie przywiedzione przyklady maj? röwn? wartosc dowodowg, bo пр. w ио- отдохните lub принагнув dostrzega siç wyražny odcien deminutywny, podkreslony dodatkowo obecnošci? przyslöwka немножно wzgl. слегка, trudno przeciež zaprze- czyc, že normalnym dla žywego jçzyka rosyjskiego jest отдохнуть иенножно i že no- jest tu dementem dodanym wtörnie. A oto, dla poröwnania, garšč analogicznych przykladôw z jçzyka polskiego: b r'uby ze Sabala Jašek tag ino na spas svyzonza Nitsch, Wybör polskich tekstöw gwa- rowych, 1929, 36, a teg^o malučkego bydaka to go na gnatki zaveznemy na tey štyry drugi 41, ale še duož gžecne zaopxozyPi s nami 53, ale sf'ëty peter prošel péna iezusa, zeby io [matkcj ml!ög vyzbavié 111, tag ze šf'čty peter m"ög bel vyz- ba\t calé peklo ib., to d'iobel ni ml>ök tëgo zvyčšymač 113, wiele ich przez to samo wioski zutracili Badecki, Polska fraszka mieszczanska, 1948, 85, i na te niewdziçcz- niki w sercu gniew sprawiedliwy ponosič Gôrnicki, Dzieje w koronie polskiej, 1950, 10 (wydawca ttumaczy ponosic jako nosié), Wprzod nii to skupiono Naprzeciwko domostwo Korczynski, Zlocista przyjažni§ zdrada, 1949, 37, tia lat wiele na wygnanie wskazal Wybicki, Zycie moje, 1927, 3 (zreszt? može tu chodzič o pomieszanie przed- rostka s- z wz-; faktem jest, že wz- bylo w drugiej polowie XVIII-ego wieku nie- zwykle popularne, por. np. Krasickiego Pan Podstoli), ktôry paraližem naruszony po krôtkiej chorobie umarl ib. 11, i tej duszycce z grzesznego ciala wyjšč dospomogg Konopnicka, Banasiowa, 1948, 6. Tu tež z cal? pevnošci? nalež? takie czasowniki zložone jak pozbawic w znacze- niu »privare« (zbawic jest bardzo stare, wystçpuje juž w Psalterzu Florianskim, pozbawic pojawia siç, ješli wierzic Slownikowi Warszawskiemu, po raz pierwszy u Szymonowica), sprzedaé (w Slown. Warsz. przyklady dopiero z XIX w.) wobec starszego przeduc, spotkac (w Slown. Warsz. najstarszy przyklad z Paska) wobec potkaé, dalej znalezé, spostrzec, porzucié, poprzysiçc, pozostac, powrôcié, može tež zajqkac sic, identycznych znaczeniowo z naleic, postrzec, rzucic, przysiçic, zostac, wrôcié, jgkaâ si{. Przedrostkiem pustym jest wreszcie u- w usigšč i npašč, oznacza- j?cych wlasciwie to samo со sigšč, pašč. Podobne wypadki wystçpuj? röwniez w jçzyku czeskim, zébrai je w znacznej ïlosci Trâvnièek, Studie 198 nil., 230 im. Por. do tego Kniiba šel pomalu ke dverim a pootevfel Rais, Spisy I" , 1929, 53. Wreszcie možna byloby wymienié tu stcsl. po- kyvajgšte glavami svoimi Zogr. (Mat. 27, 39), poxod(štu jemu noštijg jednomu po sridudvorii Supr. 282, 25—6, poči ta jç knigy božič ib. 227, 13, por. Ul'janov II 122, z r6žiiych jednak wzglçdôw wolç nie korzystac ze swiadectwa jçzyka martwego. Specjalnie ciekawie przedstawia siç obecnošč przedrostköw pustych w kon- strukcjach asyndetycznych. Jak wiadomo, dla podkrešlenia intensywnosci uzywa siç czçsto powtörzenia tego samego wyrazu, рог. Я говорила-говорила, да и устала Leskov XXVI 137. Jest to zjawisko niezwykle rozpowszechnione we wszystkich je- zykacli indoeuroi)ejskich, zwlaszcza ludowych, por. Bruginann, KVGr 638 nn. oraz Kellner, Das Asyndeton, 1922. Ot6ž, rzecz szczegölna, röwniez w tych polaczeniach pojawia siç czçsto przedrostek, w gründe rzeczy zbyteczny, bo Charakter intensywny w dostateczny sposöb wyraza sie przez samo postawieiiie obok siebie dwu czasow- nikow, рог. Он играл, сыграл да ее обыграл Sobol. 31, И вешайте, посещайте две петли шелковые 73, Она села -посела на дверну лавочку 137 (to samo 133), тетушка думала-модулаля, да и послала живописцу вино с самой Катечкой Leskov XIX 24. Možna byloby wprawdzie watpic czy сыграл i подумала rzeczy- wiscie s? niedokonane, watpliwosé ta jednak znika przy повешайте i посела; funkcja przedrostka jest tu wyt?cznie stylistyczna : znaczenie i Charakter czasownika po- zostaj? nie zmienione, zwiçksza siç tylko (a wlasciwie odnawia siç) stopien inten- sywnosci. Z tego wzglçdu nie widze powodu przypisywac przedrostkom w сыграл i подумала roli perfektywizujacej. Jest on rôwnie pusty i rôwnie zbyteczny, со пр. w То ou стал y поляницн повыспрашивать wzgl. w Там не пыль-кура сподни- малася. Istnieje zresztg jeszcze jedna možlivvošč zwiçkszenia (odnowienia) stopnia in- tensywnosci, poIegaj?ca na tym, že czasownik nie tylko otrzymuje przedrostek roz- szerzaj?cy, lecz jednoczešnie formalnie iteratywizuje siç. Z takim procesem mamy do czynienia w nastçpuj?cych wypadkach: Живет -поживает Батюшка Волхонский князь Sobol. 68, У ж я видел, повидал, видел диво дивное 449, Где т ы был-побы- вал, куда пана подевал (r6wniež w ostatnim wyrazie mamy do czynienia z pustym no- 480, wzgl., z podwöjnym przedrostkiem, Где ж ь ты, мой миленькой, был спо- бывал IIPH Арх 118. Nie ulega chyba w?tpliwošci, že поживает, повидал, побывал wzgl. спобывал maj? zupelnie to samo znaczenie со живет, видел, был. Dalsze przyklady na konstrukcje asyndetyczne znajdujemy u Ul'janova 123, ktôry notabene traktuje czlon drugi rozszerzony jako zwykle zloženie z przedrost- kiem postaciowym, рог. как звали-позывали, рвать-норывать, сыплет-посыпает, тут и ездил, тут поездил удалой добрый молодец, плавали-поплавали, dalej (str. 124) как но морю, морю синему бегут, побегут тридцать кораблей; у ж ь я думаю, старый, подумаю; при том пиру при беседушке, тут сидел, да посидел. Na uwagç zasluguje fakt, že podobne zjawisko obserwujeniy r6wniež przy przyslöwkach, por. жалко-жалко плакала красна девица д у ш а Rybnikov III 14, наказав строго-настрого ничем себя не утруждать Leskov XVI 45, блиско-нб- блиско, просто - зйпросто, бельгм-бело, красным - напрасно, долгим - долгошенько, много-премного, сперва-нДнерво. Paralela jest uderzaj?ca i dlatego tež wolno s?dzič, že r6wniež przyczyny, ktöre doprowadzily do pojawienia siç przedrostka, musialy byé w obu wypadkach identyczne. Rzecz jasna, že opisane wyzej zjawisko musi pozostawac w jakimš zwi?zku z istinieniem w slowianskich jçzykach wielkiej ilošci czasowniköw o przedrostkach zložonych typu предположить, нопрнносить, po. pozabijač, cz. vypfedbihati se i t. d. W wiçkszoâci wypadköw pocz?tkowy przedrostek tych zložen modyfikuje znaczenie czasownika, jest wiçc postaciowy. Tak jest dzisiaj, tak tež bylo juž w jçzyku staro- cerkiewnoslowianskim, por. prèvbschoditi (Supr.), oprovrešti i t. d. Z drugiej strony niektôre czasowniki proste dokonane ustapity miejsca zloženiom przedrostkowym badž to juž w epoce ogôlnoslowianskiej, np. č(ti, badž tež w starszej epoce rozwo- jowej poszczegôlnych jçzykôw, np. ros. -ять. Možna wiçc byloby przyj?č, že przedrostki • czasownikowe »w trzeciej funkcji« pojawily siç przez analogiç do wypadkôw, gdzie te przyrostki s? znaczeniowo umo- tywowane. Na tym stanowisku stoi, jak zaraz zobaczymy, Trâvnîcek. Jestem prze- ciež zdania, že takie ttumaczenie byloby zbyt wielkim uproszczeniem problemu. Zreszt? powolanie siç na analogiç wyjasnia tylko žrodlo, ale nie jeszcze nie môwi о przyczynach. Trudno mi tutaj wchodzic we wszystkie szczegôly tego niezwykle skomplikowa- nego problemu, jakim jest pojawienie siç czasownikôw o kilku przedrostkach, wy- starczy zwrôcic uwagç tylko na jeden fakt. Slownik Dala (3-ie wydanie) poswiçca zloženiom z komplekse przedrostkowym новы- 9 'A szpalt, со swiadezy о wielkiej popularnošci tych zložen. Zajrzyjmy tymczasem do slownika Srezniewskiego lub Miklosicha. I otož okazuje siç, že nie ma tam ani jednego podobnie zbudowanego czasownika. Z tego stanu rzeczy wynika prosty wniosek, že zloženia z повы- rozwi- nçly siç i rozpowszechnily w jçzyku rosyjskim stosunkovo pôzno, innymi slowy, že w starszej epoce tego jçzyka wcale nie odezuwano potrzeby tworzenia ich. I jeszcze jedno wažne dla naszego zagadnienia spostrzenie. W wiçkszosci cza- sownikôw z повы- (p. Dal), zwlaszcza dokonanych, jest no- wlasciwie zupelnie zby- teczne, gdyž czasownik wyraža tç sam? rnyâl rowniež bez niego, рог. повыбились из сил гребучи; она все повыболтает, ей не говори; лучшее повыбрали, а дрянь осталась i t. d. Ze stanowiska semantyki s? to twory wlasciwie zbyteczne. Odcien iteratywnosci, ktôry od biedy možna byloby w nich dostrzec, nie byl tak wažny, by go trzeba bylo až specjalnie uwydatniac przy pomocy osobnego przedrostka; w повыбились из сил sama liczba mnoga dostatecznie go oddaje, podobnie jak w все повыболтает wyrazicielem iteratywnosci jest przyimek ere. W kazdym razie ta sama iteratywnosc w rownym stopniu mogla siç narzucac swiadomosci möwi?cego takže w starszym okresie jçzyka rosyjskiego, a przeciež nie zachodzila jeszcze wtedy ko- niecznošč uwydatnienia jej przy pomocy osobnego wykladnika formalnego. To samo dotyczy zrest? zložen z czasownikami niedokonanymi. Так np. po. pozabijano wszystkich znaczy wlasciwie to samo со zabito wszystkich. Widzimy wiçc, že glöwnym motorem powstawania czasownikôw z kilku prze- drostkami byla nie tyle d?žnošč do wyraženia pewnych r6žnic znaczeniovych, ile raczej momenty pozagramatyczne, a viçc stylistyczne. Nie negujç oczywiscie pierwszej mozliwoéci, stwierdzam tylko, že dochodzila ona do glosu tylko wtenezas, gdy rzeczy- wiécie trzeba bylo stworzyc nowy wyraz dla oddania nowego realnego pojçcia. Za tym w pierwszym rzçdzie przemawiaj? stosunki w jçzyku starocerkiewnoslowianskim. Ježeli wyljczymy takie hapax legomena jak sbpoboret (Supr.), shprëbyvaat (ib.), Sbvbzdvigni (Euch.), swbsxyéteni (Supr.), s%v%skrtsbša (ib.), Sbpomagajgštu (ib.), зыъргаёа]д$(ета sg (ib.), swbstavilb (ib.), sbpoživb (ib.), w ktörych sb- jest nie- wolniczym tlumaczeniem greckiego avv-, p. Vaillant, Le vieux slave 320, pominawszy wreszcie zloženia z ргейъ wzgl. predi o wyražnej iunkcji lokalnej, otrzymamy w suniie 36 czasownikôw z przedrostkami ztozonymi (zestawienie sporzadzilem na podstawie monografii Sloiiskiego), z czego jednak wiekszosc da siç wytlumaczyc czy to brakiem wzgl. rzadkošci? — oszywiscie w stcsl. — form bezprzedrostkowych, czy tež zatarciem siç w swiadomosci möwi^cego granicy miçdzy przedrostkiem a cza- sownikiem (t. zw. »pseudo-verbes simples«, p. Mazon, Morphologie du verbe russe, 1908, 77, por. do tego Travniček, Studie 203). S? to: Sbvbkupiti (dementem do- danym jest tu v%, može pod wplywem przyslôwka vbkupe; simplex kupiti w znacze- niu »adunare« w stcsl. nie przekazany), z czego raz nawet w Supr. prisbvbkupiti, sùzvëstovati, izobrësti, vbspomçnçti, vbspominaii, ra(z)s%motriti, rasprostrëti, prëiznuriti, prëvbzvwéti, povbprašati (Supr., raz), vbrazumiti. W innych znowu wypadkach rožnica znaczeniowa miçdzy czasownikiem prostym a zlozonym byla tak wielka, že zloženie odczuwano jako jedn? psychicznie niepod- zieln§ calošč; tak mamy w sbsçmbnëii (Supr., tylko raz, zreszt? niezupelnie jasne), usçmbnëti, purazumëti, ispovëdëti, propovëdëti, Shpovëdëti, zapovedëti, prouvëdëti, vb(z)zavidëii, pozavidëli, može wreszcie oi'bumyli (Supr.), zreszt? niejasne zna- czeniowo. W rezultacie pozostanie nam tylko 11 niewçtpliwych zložen z podwôjnym prze- drostkiem, mianowicie Sbnabbdëti, Sboblëéti (Euch., raz), isprovrèèti, oprovrëèti (Jan 2, 15), prëvbziti, prëv%sxoditi (Supr., raz), prëvbznesti s(, prëprovoditi (röw- niez -voždali), prëoblëèti s( (Supr., raz), provbstrçbiti (Supr., raz), v'bsprij(ti (rôw- niež -imati), z czego 5, jak widzimy, stanowi? hapax legomena. Cyfry te dowodz? že zloženia z podwôjnym przedrostkiem nie odgrywaly w starocerkiewnym systemie czasownikowym žadnej powažniejszej roli, i že tworzono je tylko wtenczas, gdy zachodzila po temu istotna potrzeba. Widzimy wiçc že rowniež czasowniki о dwu lub wiçcej przedrostkach s? w jçzykach slowianskich tworami stosunkowo p<5žnymi i dlatego tež naleža!oby naj- pierw odpowiedzieé w jakiš zudawalajgcy sposöb na pytanie, na czym polega ich wielka popularnošč w nowszych czasach, a potem dopiero powolywac siç na nie jako na ewentualny wzör dla czasownikôw »w trzeciej funkcjic. Z faktu p0žnego powstania tych czasownikôw zdawal sobie sprawç Doroszewski, tlumaczenie jego jest jednak bardzo mgliste i — šmiem s§dzič — malo przekonujçce, por. PF X, 1926, 305—06: »Fakt wzrastania ilošci zložeii przedrostkowych stoi w bezpošrednim zwiçzku z ten- dencj? do j ç z y k o w e g o r 6 ž n i c o w a n i a stosunköw, mog^cych zachodzič miçdzy wyobraženiem czynnosci a innymi wyobraženiami, wchodz§cymi každorazowo w sklad wyobrazen ia zbiorowego, znajdujacego wyraz w zdaniu. Inaczej môwiçc, fakt ten jest jednym z bezpošrednich objawöw rozwoju myslenia jezykowego, jako funkcji myslenia poza jezykowego.« O ile sie nie mylç, pierwszym, ktôry w swych rozwazaniach nad budowa slo- wianskiego czasownika uwzglednit röwniez twory z przedrostkiem »w trzeciej funkcji«, byl Ul'janov, choč dla niego przedrostki te s? oczywistymi przedrostkami znaczeniowotwôrczymi, posiadajacymi badž to odcien »дистрибутивно-суммарный« (II 160), b?dž to »суммарный« (ib.), b?dž wreszcie ingresywny (168). Pierwszy od- cien dostrzega on m. inn. w takich wypadkach jak он те то-де речи повыслушал ; всю они белую-рыбицу посыловили, шуки, караси, повыловили же, и мелкую рыбицу повыдавили; весь сад по выгуляли, никого не нашли в зеленом саду, drugi odcien w faktach с палат верхи посмстало; в боченках порох перезолил; а столы беседы... исподернуты бархатом; буйна голова испроломана, могучи плечи испрострелены, trzeci odcien w przykladach спроговорит; воспроговорит; сповейтс ветры буйные. Wreszcie »смешение ингрессивнаго значения с начина- тельным« (s. 169—170) widzi autor w takich wypadkach jak тут и старой ворон зпоблётывпл, старой ворон запокыркивал; запохаживал, руками заразваживал, кудрями запотрЯхивал; заобыскивали-, засряжйлся в путь. Со wiçcej, z faktu, že niektöre czasowniki niedokonane zachowuj? swöj niedo- konany aspekt röwniez w zloženiach (oto parç ciekawszych wypadkôw: бедным добро сотворит, а служилым людям жалованье выдавает; воспевают-то... и у ла- скают; и слезно плачут-то оны да возрыдают; над собою невзгоды' не начаючч, por. u Ul'janova s. 145—6), wyci?ga on wniosek, že »в древнейшие эпохи вообще во всех славянских языках основы непроизводные и производные с аффиксами -а- и -i- (но скольку эти аффиксы! не вносили собой кратного значения) и -é- : -i-, вступая в сложение с приставками, сохранявшими в сложении свои реальные значения, ne изменяли необходимо имперфективного значения в перфективное (podkrešlenie autora), s. 147. Wniosek ten jest oczywiscie zupelnie blçdny, a bl?d tkwi w tym, že autor nie dostrzegl »trzeciej funkcji« przedrostkôw czasownikowych, ktôra, jak widzielismy, nie polega ani na modyfikacji znaczenia czasownika podstawowego, ani tež na per- fektywizacji lego czasownika. Blçdne jest rowniež uzaležnienie braku perfektywizacji od tematu czasownikowego, ktôry w danym wypadku nie ma nie do powiedzenia. Z innyni temateni mamy do czynienia np. w стал повыспрашивать, спотемает, снокидаешь, ужь он пить не пьет.. . , за мной сошлет, спотухала i t. d., nie mniej przeciež czasownik pozostaje niedokonany. Wniosek Ul'janova spotkal siç z ostr? krytyk? ze strony Fortunatova, Сборник LXIV, 1899, 112 nn., por. ponadto Jagič, Beiträge zur slav. Syntax I, 1899, 76 nn. oraz Meillet, Etudes I, 1902, 42. Nowe elementy, zreszta о dosé ograniczonyrn zasiegu, wniôsl w dyskusjç dopiero Mazon. W pracy Morphologie du verbe russe, 1908, 77, pisze on, »Si le pseudo-verbe simple est perfectif, l'apposition d'un second préverbe ne modifie ni ne renforce son aspect; elle satisfait seulement la tendance de la langue à employer plutôt un per- fectif composé qu'un perfectif simple: по-забуду est donc à забуду (за + буду) ce que по-кбнчу... à кончу.« Mysl Mazona podj^l i rozwinçl, choc bez powolania siç na swoje zrôdlo, Trâv- niček, Studie, 1923, 198 nn., por. »Tyto složky svëdcî o snaze, zretelnë označiti dokonavost vidovou predponou. A pončvadž prvni vidovâ predpona uplnë splynula ve vëdomi jazykovém se slovesem, nebyla zretelnâ, sâhl jazyk k predpone dalši« (199), podobniž na str. 200. Mazon ograniczyl siç do rzeczywistych »pseudo-verbes simples«, Trâvnîcek rozciagnçl jego tezç röwniez na oczywiste zloženia: »Pončvadž však podvihnûti nabylo povahy slovesa nesloieného, začalo se rikati také vzpodvihnuti nač, jako se k lûiiti ot ceho vyskytalo otlûiiti ot leho« (201). Nie trzeba chyba dowodzic, že takie tlumaczenie rezerwuje zbyt wiele miejsca dla pierwiastka subiek- tywnego, ktöry, jak wiadomo, nie zawsze prowadzi do wlaéciwego celu. Zreszt^ tlumaczenie to nie zadowala, jak siç zdaje, nawet samego autora, skoro uwaža za potrzebne rozejrzeč siç dodatkowo za innymi možliwošciami, por. str. 235: »Ale je docela dobre mozné, že nëkteré sloiky typu zpodeprieti vznikly prostë na- podobenim hotovych složek jinych tohoto typu, nikoli vlivem etymologicky pribuznych složek hromadnych. V jednotlivych prîpadech je nëkdy težko rozhodovati, jakym pochodem ta neb ona složka vznikla.« Jestem zdania, že Mazon i Trdvniček dostrzegli tylko jedn^ przyczynç, w do- datku nie najistotniejsz^. Tendencja, о ktörej möwi Mazon, istnieje wedlug wszelkiego prawdopodobienstwa rzeczywiscie, ujawnienie jej jednak jeszcze nie daje odpowiedzi na pytanie, со j? wywolalo i na czym polega jej tak wielka žywotnošč. Przede wszystkim naležy podkrešlič, že przedrostki, o jakie nam chodzi, nie ograniczaj? siç bynajmniej tylko do czasownikôw. Spotykamy siç z ninii, jakkolwiek stosunkowo rzadko, r6wniež przy rzeczownikach, por. я скажу тебе великое спо- диоовищс Sobol. 124, Споребятшика молодые ПРН Арх 145 (na specjaln? uwagç zasluguje tu podwöjny przedrostek), нет сладу со псами, тьфу Capygin 232 (о ile tu nie chodzi о wtömy derywat od czasownika сладить; Dal tego wyrazu nie zna), po. dial. {/' ргШеџ taki strašny po v ixe r Nitsch, Wybôr 9 (wedlug Karlowicza »wicher silny, gwaltowny wiatr«, jednakže przedrostek po- nie ma w polskim zna- czenia intensywnego, naležy wiçc przyjçc, že podany przez Karlowicza odcien zna- czeniowy polega na wtörnym rozwoju w obrçbie gotowego wyrazu, por. zreszt? ib. že pršiže yelko vixnra), ros. зйметель »выота, метель« Dal, r0wniež Живая ста- рина XII 395 (о ile to nie jest rezultat kontaminacji заметь X метель), dalej przy przymiotnikach, np. ros. Ты, батюшка король политовский Sobol 23, Зима вью- жливая, за мет с листая, закудслистая 89 (przymiotnikôw tych Dal nie zna), Как вечёр тоска н а п а д а л а . . . На мою победну головку IIPH 144—5, У ж ь он думу с памы думать заединию 47, ро. poprôiny »prözny«, poblçdny, »btedny, obtçdny, balamutny« Slown. Warsz . , czasem z wyspecjalizowanym znaczeniem, jak to obser- wujemy np. w ros. Павлуха у нас замилой человек Живая старина XII 395 (že odcieft ten rozwin?! siç wtôrnie, wynika z faktu, že за- w rosyjskim normalnie nie posiada znaczenia »очень«) , wreszcie, tym razem niezwykle czçsto, w przyslöwkach i przyimkach, por. starsze polskie prožno, dzis naprôino, ros. напрасно :запапрасно: взанапрасно, pol. ponad, popod, poprzez, pomiçdzy, ros. повдогон(ку) — вдогон(ку), понйпусту = попусту, cz. naponâhle = па nâhle = nâhle i t. d. Nie ulega w?tpliwošci, že we wszystkich opisanych wypadkach, a wiec przy czasownikach, rzeczownikach, przymiotnikach i przyslöwkach (przyslöwkom mam zamiar poswiçcic w najbližszej przyszlosci osobne Studium), mamy do czynienia z tym samym zjawiskiem, ktôre ze wzglçdu na swöj zakres nie može pozostawac w žadnym zwi?zku z rozwojem slowiaiïskiego systemu postaciowo-aspektowego. Jak naležy to zjawisko tlumaczyc i jaki czynnik zadecydowal o jego pojawieniu sie? Odpowiedz na to pytanie jest calkiem prosta: przedrostki w czasownikach typu повЫрасти, спокидитъ, повыболтать, позабыть, po. porzucic, nawet pozabijaé, s ? w y k l a d n i k a m i e k s p r e s y w n o s c i . Že tak jest rzeczywiscie, dowodzi m. inn. ich fakultatywnosc: raz siç pojawiaj?, raz znöw, czasem na jednej i tej samej stronie, šwiec? swoj? nieobecznošci?. Nie bez znaczenia jest röwniez fakt, že for- macje z przedrostkami o charakterze ekspresywnym sa specjalnie ulubione w poezji, podczas gdy w utworach prozaicznych wystçpuj? tylko sporadycznie. Poezja jest, jak wiadomo, w znacznie wiçkszym stopniu naladowana pierwiastkiem uczuciowym, niž proza, i dla tego pierwiastka trzeba znaležč jakiš wykladnik formalny. Zwröcmy uwagç na fakt, že czasowniki nie posiadaj? tej nieograniczonej swo- body tworzenia deminutywôw i hipokorystyköw, jak? obserwujemy przy imionach, a nawet przyslöwkach. Takie wypadki jak po. dial, spatki, spateriki ,spač' lub bialor. je&ciki ,jesé' s? stosunkowo rzadkie, w dodatku možliwe wlaéciwie tylko w bezoko- liczniku. Tymczasem nie ulega najmniejszej w?tpliwošci, že r6wniež czasowniki posiadaj? swöj ladunek uczuciowy, to znaczy, že r6wniež przy nich zachodzi czçsto koniecznošč uzewnçtrznienia t. zw. subiektywnego wartosciowania (ros. »субъектив- ная оценка«, por. о niej пр. u Vinogradova, Русский язик 112). Przy imionach šrodkiem fornialnym, wyražaj?cym subiektywny stosunek osoby möwi?ccj do wypo- wiadanej trešči s? przyrostki. Przy czasownikach, gdzie sufiksacja jest bardzo slabo rozwiniçta i ma w dodatku inné zadanie do pelnienia, z koniecznošci trzeba siç uciekaé do innego érodka. T y m šrodkiem jest wlašnie p r e f i k s a c j a . Na temat sufiksalnych derywatöw imiennych pisal w swoim czasie Šachmatov, Синтаксис II, 1927, 30 : »Суффиксальные образования, относящиеся сюда, не видоизменяют реального значения основного слова: домик, домище, домишко обозначают тоже представление, что дом; следовательно, эти суффиксы имеют другое значение, чем другие словообразовательные суффиксы, при помощи которых выражаются представления, совершенно отличные от представления, выраженного соответ- ствующим основным словом, представления самостоятельные от него.« Sad ten slowo w slowo da siç zastosowac röwniez do czasownikôw typu повырасти, cno- кидать, trzeba tylko zmienič przyklady rzeczownikowe na czasownikowe i zastapič termin »sufiks« terminem »prefiks«. Nie przeczç oczywiscie, že w wielu wypadkach, može nawet w wiçkszosci, prze- drostki rzeczywiscie sç wykladnikami rožnic znaczeniowych, czyli sa przedrostkami postaciowymi. Nie wyklucza to jednak istnienia obok nich röwniez przedrostkôw о charakterze ekspresywnym. Jak wiadomo, jeden i ten sam element czesto pelni w jçzyku kilka r6žnych funkcyj, рог. np. przedrostek -ek w pol. wujek (funkcja hipo- korystyczna), domek ( f . deminutywna), wtorek ( f . strukturalna). Machek, Z S 1 Ph X X , 34 , pisze na temat cz. dial, nazwy ptaka kotrla: »Ich fasse -trla als Rest von drl-icè, ko- als affektives Präfix.« S?dzç, že nazwa »affekti- ves Präfix« , przedrostek emocjonalny czy tež ekspresywny, oddaje calkiem dobrze istotç zjawiska, о ktöre nam chodzilo w niniejszym przyczynku. W rezultacie wiçc naležy stwierdzic, že obok przedrostkôw postaciowych i perfektywizujçcych istnieja jeszcze w slowianskich jçzykach p r z e d r o s t k i e k s p r e s y w n e ( e m o c j o - n a l n e ) , ktöre nie wplywaj^ ani na znaczenie czasownika podstawowego (može nim byc röwnie dobrze czasownik prosty jak i z !ožony) ani na jego aspekt, lecz m a j § wylçcznie za zadanie z w i ç k s z y c p o t e n c j a l u c z u c i o w y tego cza- sownika. Uppsala, we wrzesniu 1950 . P o v z e t e k Avtor ob bogatem gradivu predvsem iz ruskih narodnih pesmi preiskuje funk- cijo glagolskih prefiksov, ki nimajo ne pomenske ne aspektfie moči in glagolov v ničemer ne spreminjajo. T o so prefiksi »tretje funkcije«. Najpogostnejša sta po- in s - ( r a z d u m a t s j a — porazdumatsja, vysprašivatb — povysprašivatb, provoditb — sprovoditb itd.) poleg manj pogostnih iz-, za-, voz-, roz-, pri-. Srečuje jih predvsem v ljudski pesmi, manj v prozi, redko v umetni pesmi in prozi. T i prefiksi so čustveni stilizem, s katerim si jezik pomaga pri glagolu, kjer nima na izbiro imenskega sufiksalnega bogastva. Nekaj podobnih tvorb navaja tudi iz poljščine in češčine.