te, tT t^ VJ ^ ^ ^ ^ ^ u» trfl uft , prolibi-dine: leorugiens,, & urfus efuriens,, eft prin-ceps impius iuper populum.. Prov- 8 Oligarchiam: ubifumma poteftateabu-14' tuntur pauci, in univerforum perniciem. C um impij fampferint Principatum, gemet Populus. 9 Ochlochratiam , ubi citra jus, & rečtum per turbas furit populus, & feditione magis , quam ofllcio occupat ftatum. Pro videat do- Aaa z minus, * JRCJNO R UM STA TU S Dputj.minus, nefitpopulus, flcutoves fine re&ore. Sed fpecialilis infrk de hi s. .... io Attamenprsefataeftatusform« mifcentur fepenumerb invicem, & adhaeret Monarchiae quidpiam de Ariftocratia, & rurfus huic de Democratia. Quandoqufc planb una componi-turexomnibus tribus. Adeb, ut quadrupli-cem rurfus Imperij mixti ftatum quidam aiTcre-rent, temperatum nempe ex tribus, vel dua-bus. Primus conftare poflet exomnibus tribus 5 fecundusexMonarchia, & Ariftocratia. Ter-tius exMonarchia, &: Democratia. Quartus exAriftocratia, 8c Democratia, Commifceri ejusmodi ftatus indubitatae experienti quejudici flve prafe&o obedientiam prarfta-re, coram eo. comparere, & caufam diccre teneantur. Decimotertib, fiquis Judici fefe oppofu-erit, aut ei obedirereeusarit, vel fua obedien-tia cuiquam confcederatorum damnum caufa-tus fuerit r reliquorum confcederatorum eft ta-lem ad ofHciumreducere ,.& ad fatisfaciendum ei, qui damnum pailus eft, cogere. Decimo quartb, utfoedus hoe & capitu-latio, & omnia fuprafcripta & comprehenfa in perpetuum firma fint, &fuumvigorem re-tineat, nos Sympatriotae&concives, Uri nem-pe, Suitij&Undervaidi, figilla noftra pras-fentibus litteris appendimus. Praefcriptse fant in Uren Anno MCCGXXV. Calend.-Martij poftridie S; Nicolai &c. 3. Hic porrb tam vaftus Heluetici populi ftatus tribus Kodie partibus pracipub conftat. Primbtredecim Populiš , quos non nulli Pagos, alij Cantones vocant, perpetuo foedere in unam Democratiam, fivč Popularis Reipub-licse corpus conjunčtis. Tigurum, Berna,, Lucerna, Uria, Svitia, Untervaldia, Tugi-um, Glarona, Bafilea , Friburgum „ Solodu- Ccc 2 rum,, V 2o ARCANORUM STATUS rum, Schafhufium, & Abbatifceila. Hi populi fpeciale hoc Jus prx caeteris meruerunt, qubd deomnibus ad Helvetiorum Rempublicam fpe&rantibus in publicis conventibus foli deli-berant,& luffragiaferuntomnium totius cor-poris commodorum, incomodorumque par-ticipes. 4. Accedunt his ( quos iibi indiflolubili fcederejunxit Helvetia velut Socios, quive participantdeDemocraticohocregimine ) Ab-bas,& oppidum S.Galli,Rhaetorum populi, Epi-fcopus Sedunenfis , & totum quod a praefa-toEpifcopo utComitc & praefečto Valleiiae cum poteilate tam civili quam Ecclefiaflica obtine-tur, Vallelianorum territorium in feptem con-ventus, live Decurias divifiim. Praefečfcure funt tertia pars Helvetiae. Hae vel fponte accefTerunt, vel bello acquifitae. Turgovia Anno 1360. in poteftate Helvetiorum redačta,cui feptem vetuftiorespagiimperant. AqueniisfiveBadenlisfubjugata Annno 14:5-. illiq ueprafunt novem primi pagi. Rhegufci multb poft acquifiti, a tredecim pagis regun-tur. Sarunetum a Comite Georgio Verdem-bergenfi primis pagis VII. venditum, a quibus etiam \ LIBER III. 21 etiam regitur. Liberas quoque Provincias Anno M C D X V. captas regunt ijdem. Lu-gana, Locarnum , Me ndrefium, vallis Madia 5 prst-fecturx nimirum auatuor, donoMaximilia-ni Sfortise Ducis Infubriae Anno M.D XIII' Helvetijs dat£, ab omnibus pagis gubernan-tur 3 prater Abbatifcellam & Beliizonam, qux trium tantumprimorumpagorum agnofcunt imperium. • 6. Totum hoc Populare corpus conficitur partim urbibus, five pagis 5 partim populiš, five nationibus. Inter Urbes refero: Tigurum, Bernam, Lucernam, Tugium , Bafileam, Friburgum, Solodurum ,Shaf'hufium, S. Galli oppidum , Curiam Rhxtorum, Sedunum Vallefianorum, Rotte\rillam , Milhuiium , Bippenas. Populi autem funtreliqui, quiper longos Sc amplos diftri&us jacent, & vicatim habitant. 7. Et mirum hoc eft, quod partes five membrapiurimaliujus maximse Reipublicae , magls in extero, quam domeftico folo fituata, communi tamen Helvetiorum jure vivant. Sic ex tredecim Helvetise pagis Bafilea , Friburgum, & Schafkufium Germanoru m eft j Glarona ad Rhaetos fpečtat. Ex t 22 ARCANORUM STA T US. Ex Socijs,praeteroppidum S.Galli, atque Bippenes, omnes extra limites. antiquae Hel-vetiaeSituantur.. Ex praefečturis adRKactiam pertinentRhe-gufci, & Sarunetesf & ad Italiam Luganen-fes, Locarnenfes, Mendrifij,, & Madiae val-lis accolae., 8. Praefati populi , quibus Hocpopularelm-peTium conftatfiiisquidcmquiquemoribus, & peculiaribusilatutisreguntur. ex gentis.fuac confiietudine , locor.umque neeeflitate j ea-tenus tamen,. ut communitotius Helvetici Imperij confilio,. legibusitem &decretis pub-licis omnes teneantur.. In illis territorijs „ ubi nullic funt Urbes ,, &r oppida v uti funt Tirani j, Suitij, Unterwaldi, Glaronenfes& Abbatifcellani, mereDemo-eratico Regimine utuntur , ubi omnia ferme totius populi confilio domi adminiftrant: quod tdem apud Tugios „ licet hi oppidum habeant, obfervatur.. Alia Territoria,. quxUrbes & oppida ha-bent, videntur quidem a primoribus regi,ha-bent enim fuos Magiftratus: fed cum pote-ftas fummapenes Populum lit, a quo non fo- lum LIBER III. lum Magiftratus eliguntur, fed etiam intra certoslimites, & refervatis Populo regalibus irtveftiuntur 5 nil niii Populare regimen di-cendum. Caeterum non ego Kic difputo de particu-laricujusque pagi, vel populi regimine , fed de univerfo corpore Helvetiae, quod revera alio non, quam integerrimacDemocratise nomine iniigniri poteft. Etenim legatos omnes, qui ad publicum conventum„ ubi de fumma univerfo Reipub-licae agitur, -deftinantur, eligit tantumPopu-lus per libera fufftagia 5 neque illis conceditin materia ftatus liberam, niii ex praefcriptoPopuli ftatuendi, aut concludendi poteftatem 5 ali-quando etiam referendi tantum licentiam, ut deinceps popularibus fuffragijs domi res ven-tilentur, & difcernantur. Hincin magno illo Senatu, ubi conve-niuntablegati 13. Pagorum, communi omnium fcederatorum nomine (anciuntur leges, firman-tur fcedera, deliberaturde bello, & pace, & de negotijs illis , qux univerfum ftatum Hel-vetix concernunt. Ablegati verb, licet plu-res ex uno loco mittantur 5 uno tamen , & 24 AR C A NO R UM STA TU S folo fuffragio, nomine Populi fui gaudent. 9. Nobilitatis alia ratiohic nonhabetur, nifi populariter vivant. Habuerunt quondam Banleas magnam pracrogativam Nohiles, fed tračlu temporis piane exclufi a Magiflratibus deguntinurbe , ut pri vati. Omnis Populus inTribus fuaseftdivifusj &: ex Tribubus omnes, qui publicis conlilijs interfunt,parinumero e Iingulis deliguntur. 10. Sunt tamen praecipuae authoritatis duo publica confiliain urbibus fingulis. Majus 5 quando plures nomine totius plebis conveni-unt: & id pleramque in gravioribus tantum negotijs ,ubideJuribusMaieftatisagitur. ML nus, privatorum controverlias quotidie cog-nofcit. Uterque temporaneus eft, fuffragia dantur viritim, in quibusdam locis aperte, in alijs occulte. Omnia denique Popularem li-bertatem fapiunt. En tibiigitur Politicein Laconica epitome expreflam Helvetiam, praecipue montanam 5 qu?einviolataadliuc Soboles eft Democratiae , & primo lačte vivit popularis Imperij, dura-tura in longum, &: felix acvum, niil a prima puritate defiexprit, CA LIBEK III. 2fr cap ur iv. Authoritas , & Reputatio Status* Fbputarisi. i,. A Uthoritatem definio> eminentiam il-lam , qux ob eximias caufas tam do-mefticorum, quam externorum animis impri-mit opinionem reverentemi deilatu populari: qux fant neceflaria-eft ad res agendas. Anna] Tacitus verb dixit: magna motae rei farna nb. 4." plurimljm in confilijs valet. Bonaopinio homi-Seneca num tutior eft. thefauro. • Amplius dieo: Au- neb™°~ thoritas Rfeipublicae, quae in exiftimatione puhlica confi ftit hominum,, ipfis Regnis,.& lnr-perijs potioreft,- Ejufmodi opinibiienr olim univerfus fer--mfc Mundus de; Romana Republica habuit. Nam ipfi Reges tam vicini , quam remotifli-marum gentium, non folum ambiebant Cives fieri Romani, fedlibertati fuprem« ducebant,, Senatui, Popul<5que Romano fociari. Omnis profečtb hifloriateftatur : ingen-tes nationes,- ampiifTimalmperia, Regnafer- Ddd mt *t ARCJNOR UM STATUS mtomnia, & orbem prope univerfum aliquan-do adorafle Romam. Farna, 8c exiftimatiofemelobtenta, fivc bona five mala, femper adhaerebit magna: praefertimverb, fi £X Plutarcki confiiio illu- ftria fačta, veluti nova fomenta con-eeptae famx adjiciantur. 2. Eteget, me Caftor! fomentis authoritas Popularis, invifa aliks Regibus, intoleranda Nobilibus, & Plebi ipfi periculofa. Inter illa primum, eximiumque ajo: fi Status Popularis omnia jura Majeftatis, quae alij dicunt RegaliaImperij, & Principum, pe-nes Populum tantum recondat, non penes Magiftratum , vel alios paucos. Et in Koc fons eft, & fcaturigo totius Popularis authorita-tis: inde cactera emanant omnia. Rečtfc di-cuntur Regalia, & refervata Principum: quia revera ad illum folum pertinent, qui prin-cipatum tenet: qualis eft Populus ipfe inftatu Democratico: Majeftas integra non nifi uni foliPopulo competit,illiufqueJura, fi demittan-turadaliquosvelmultos, nihilinter hos,& im-perantem Populum intererit: quia Jus Majeftatis continet omnia illa, quibus eftentialiter diffcrt ' H -ISPlllI s : ^ v LIBRE JI t vf JifTert Majeftas a fervitute , poteftas & fub-ječHone, & Imperans &fubdito. Videri remi-nere, prsevaleredebet femper Popularis autho-ritas, cominunicata licetquibusdam. g. Alterum inter fomenta cft, ut Magiftratus a foloPopulo liberk creentur, conftituantur, ab-rogentur, mutenturjudicentur. Hoc pačto e vadetRefpublicapericulum, quod-aviris po~ tentioribus y in Magiftratu conftitutis rmetue-se poteft. Erunt datori Populo fupplices, qui tollere poteft, quem dedit honorem. Eft in-genita hominibus erga coliatores^uos venera-tio, & a judice femper metus,. 4. Expediens quoque eft, limitarc quand6-que- Magiftratuum poteftatem, ne illa abu-tantur inlicentiam. Ideb olim Romse afententia: Magiftratus fiebat provocatioexterna adPopu-lum,qui folus judicabatde capiteCivisRomani.. Plutarchi h?ec narratio eft : CivisRoma-mis, ciim vel capite plečti, vel virgis cxdi,, vel extra provinciam relegari merebatur , pa-lampotuit a fuo-Magiftratuad Populi judiciurr* provocare inecintereaMagiftratui competebat ullo modojin eu animadvertere, donecPopulus? eenturiatis comitijs de eo Mragiatulerit,, & Ddd 2 ris A R C J NOR UM STATUS ilatuerit. Vox illa civis Romanusfum, muj-tis falutem dedit, &plurimosexitio fubtraxi:t. Hoc argumento Gotta Oceronis exilium refellebat: nihil de eo aftum inquiens Jure, nihil more Majorum, nihil legibus. .Nonpo-tuifle quemquam deCivitate toliiiine judicio, nift in Populi comitijs: vim fuifleillam, flam-mamque quaflatae Reipublicae, perturbato-rumque temporum. Tertium fomentum Popularis Authori-tatiseft; fi debello,pace,inducijs, &fcederi-bus Populus refpondeat., & ftatuat. Ordo enim ille naturalis mortalium paci accomoda-tus hoc expofcit, ut fufcipiendi belli authori-tas, atque confilium in Populari Republica apud eumfit, cujus funt Jura Majeftatis: Vi-delicetapud Populum, cujus exiftimationem, quemadtmodum caetera Regalia abfoluti Imperij, ita jusilludfeciale belli, & pacis, inducia-rum, & ;foedemm prae omnibus auget, atque xommenda£. Cneum Atarilium acriter incufabant Ro-manorum Legati., qubd Gallo - Graecorum nationl, nonex:Sjenatus aužhoritate, non Populi juflu bellum intulerit j quod nemo alius de LIBER III: 19 de fuafentcntižunquam, fedex Populi Romani mandato facere aufus. Antiochi, Philippi, Hannibalis, & Poenorumacenima beila Popu-lum juHifle teftatur Livius. Accedit quartum fomentum militaris ni-mirum fortitudo, bellandique vires, bellato-rum robur, & copia. Hxc authoritatis certifll-ma ratio , hoc tutiffimum Majeftatis muni-mentum. ; Sic enim comparatum eft, ut quo-rum augefcere videmus exercitus, eorum ami-citiam, velfpefecuritatis, vel vindičbe metu aucupemur. 6. Nullum Jus, inulkipotellas plus valet quam arma , de fa&o licetnon de Jure: ut enim quisque potentiftimus.eft, ita opinione mor-taliummaximus. AuthoritasPopularis, quam non comitantur vires publicac, ferme defpe-čtuieft. Videmusidin Italise parvis illis rebus-publieis. Agendo, audend<5que Res Romana crevit, nonfegnibus confilijs , quae hebeJP cere faciuntaciem authoritatis. 7. Quantum ex hoc provečfca Helvetiorum Refpublica! Etenim frigidiffimae illae alpium regiones, ut proceriftlmas arbores, & praeftan-tiftima armenta educant; fic coeli, jfolique na- Ddd 3 tura $o ^ AR CA NO R UM STA TU S tura ferente fcomines quoque robufliffimos & fbrtiffimos progignit. Cui naturae emolumento addunt deinceps. artis militaris ftudia: omnes quafi Patri« leges, & confuetudines ad exercitiabelli accomodatse funt. Cunčtis tam UrbanaquamRufticic jplebis hominibus, Mercenarijsipfis, &capite cenfis arma conceduntur. Omnia ibi ludicra exereitia beliicum quid fpirant. Pueris areu y aduJtis bombardisenfe y vel bipenni decer-tantibus proponuntur prcemia : in altifTima pace vifuntur militum luftrationes eontinux , arma ubique refonant, roifcentur lučke, mu-tantur ftationes, pradiantur invicem, & eum feris ipiis certamina ineunt: ut re&eibi dixeris z Ccehiro /olumque efie Marcis. 8. Unde factum , quod Populus!HeIveti-cus domi, for isque frequentia bellaconfecerit: nam cumfolis Principibus Auftriacis ducentis annispro libertate fuaprofpero decertavitMar-te: 8c ex hoc authoritatem fuam altis piane ra-dScibus firmavit, ut vix uHusfit Europze Prin-ceps, qui eas cvellere poffit. Imb omnes qua-fi Reges, 8c Principes amicitiam Iiujus Populi qu&Tunt, iilius mercenario milite , vel eive potius LIBER III. potnis, tam pro cuftodi£ corporis, qu&m con-tra hoftes fuos utuntur, certi quafi detutela, & vi&oria, pro quibus Helvetiae phalanges fi-deliterdecertant. 9. Quintum autliorkatis Popularis fomen-tum opesfunt. Ab hispendent milites »arma, focij, urbes, honores, vi&oriae, pax, &to-ta imperij Majeftas, Omnia venalia nummis: auro attingimus inaccefTibilia: vix ftringitur ferrum fine fpe lucrL Denique omnia parent Horat. divitijs. Porrb Ariftoteles in ftatu Populari exigit6 PoUfc potiusopes publicas , quam privatas, magvis iirarium commune, quam civium thefauros appretiat. Ifti namque faepe magis exitio funt popularibus , quam emolumento: quia op-pugnant xqualitatem Civium, & impugnant libertatem communem, quae prirme dux bafes funt Imperij Popularis. Inflantur, cumlocu-pletantur privati 5 Stnonfacilius, qukmliba> tas venditur auro. Aftopes publiese & grarium Civitatis lup- peditat xqua lance fubfidium Civibus: & in-violatam confervat libertatem Reipublicx. 10, Ouod ipfum fatagebat vetus Roma , qux p. ARCJNOR UM STATUS quae ante tertium bellum Punicum circiter fep-tuagintaduos milliones talentorum fepofiti au-rinumerabat.. Sine nervo belli licitari vičto-rias vix. datur. Hxc res perdidit progi eftus Gallorum in Regno Neapolitano j ubi parum erat ingentibus fumptibus conquifiviue Reg-num, &moxretardatisexGalliafubiidijs, il-lud tantb turpius ami (ifTe :.qubdLautrehu s Ma-reshalus campi e Regno redux.amaris verbis ex-pofuit Regi. Opibus opus, ubi belli eft opus. 11. Poftremum tuendae autHoritatis Popularis fomentumaccedita pratragativis, & privi-legijs Popularium, quod tanto facilius afleque-tur populus v fiex.difpofitione fuafuis popula-ribus quxdamllngularia pr.ivilegiarimumtates, exemptiones conceflerit, quibus oftentant fe dominos etfe Reipublicae, quodque prac alijs , 8t praefertim prše Nobilitate emineant in patrio folo.. Univerforum exiftimatioeft Reipu-blicae decus& autlioritas. 12. Hucfaciuntconnubia popularium cum nobilibus, quxomnino promovenda, ut in-deperfamilias commixtas authoritas accedat ftatui populari, 8c non nib.il decedat Nobilitati. Lege fanciatur publica, ut in Nobilibus LIRER IIL & bus familijs mafculi, ac fseminae indiftin&fc fuo cedant in capita. Hac ratione Nobilium opes & vires in plures, fortfc etiam Populares di-vif2e, minus nocebuntReipublicac. Exofae quoque funt in ftatu populari pri--mogeniturse, majoratus, fidei commifia, lub-ftitutiones , pačla gentilitia tam Nobilium r quam popularium: quia ejusmodi aiiquos tan-tumpraeeminere faciunt contra sequafitatem r quae eft anima Reipublicaev Illuddenique in Democratia irrefragabiler tantumdetraRi Populari authoritati , quantum: accedit Optimatum eminenti^ caput v. De Libertate Populari. i. Emocratiac fundamentum, & bafiseft jt_J? libertas: non autem li centia Popula-ris. Libertatis enim extrema licentia, extre~ mx fervitutis eft prineipium. Ubi cuique fuo modo vivere liberum eftyubi nullus ordo, nul-lapoteftas, nullalex: turbaepotius, & fediti-©nes: tandemeverfioftatus, & redučtio Imperij Oinniuiibad Unum, Ece To- 34 ARCANORUM STATUS. -2. Totiesprobatum eft, poft abufumliber- tatisamultis5fequiUnius,velpauCorum Tyrannidem. Ejusmodi mutationes exhibent omnes ferme veterum respublicae, maxime Romana. Haectotibs jačtata ab eječtis Regi-bus ad Confules : a Confiilibus ad Decemvi-ros: ab his ad Tribunos plebis: tandem ex improvifo reafTumpta libertate ferox, fuique impotens, & in partes divifa , reincidit in pri-mam fervitutem, mancipandadeinceps Regi-bus , quosaliquando profligavit: Adeb im-moderata libertas in miferrima fervitute fuam cataftrophen invenit Hac rationeLacedemonas, &c Athenas % berrimas olim urbes Populares :Patrumque no-ftrorum sevo non paucas perexiguo fiexu ite-rum, & poft paululum no vimus in fervitutem redačtas. Videlicet abfolutaillalibertas in api-cem provečta licentiam generat, & exindč non tamdeclinat, quamruitin fervitutem. Non ergo popularislibertas in impetu, li-bidine, abufu, temerario aufu, vel in morum licentia confiftit: quia libertasnomen, & pars virtutis eft: & hominem liberum rečta, & ho-nefta, praeclara, & decora fequi oportet. Eu- , s LIBER III v tf Eufebius ille Philofophus cx Stoa dixit : corum, qui depravatis moribus dediti funt , nullumtuliberum ducas: hi enim, multb fx-vioribus dominis ferviunt,quam viliflima man-cipia: videlicetpaffionibus fuis, quae in homine praedominantur. g. Democraticam potius libertatem confti-tuunt prudentiores Politici in fecuritate comi-tiorum , in finceritate fuffragiorum, in incom-municabilitate Imperij, & JuriumMajeftatis, in creatione, mutatione, & jufta degradati-one Magillratuum > in aequalitate Civium, in au&oritateTribuum , in iegjbus proprijs uni-verfos fine refpečtu obligantibus. Hi Demo-craticae libertatis genuini ,.& feiices partusfunt. Libertas a natura cunčtis animalibus in* ditaeft, omnesque mortales defideriumlibertatis tangit. Cafaris aiiauando hxc mens fuit: omnes ho mineš natura libertati ftudent, & conditionem fervitutis oderunt. Unde popularis ille Sapiens animitiis exoptabat: ut mori-ens Populum Romanum liberum re- linqueret, quoaDijs immortalibus nihil ma-jus dari pofle dicebat. Eee 2 Ad- 3 Magiftratus merces popularibus conftituatur, ' Patritijs folummodo honor deferatur, Inde Populares ad Magiftratus contendent allečti mercede, Patritijs exhonore onus fentientibus. Vetus quoque in Democratia ratio ftatus cft, ut Nobilibus fumptuofa, & gravia, popularibus lucrofa, & utilia conferantur munia. Sic fuaeritlibitinea Nobilitas. 4-Rei- LIBER IIL 51 4. Reipublicxqu6queintereft, non femper unum, vel paucos 5 verfom plurimos Cives iucceflive legere, & publicis Magiftratibus pneficere. Multi exdiutnrno Imperio vel res tentantnovas, vel infolefcunt: mitioresred-duntur, ubipoft geftum Magiftratum privati . A vixere, n Sane formidolofum perquam eft privati hominis nomen fuper Rempublicam attolli. Cumfeceritis omnia, qux prxcepta funt vo-Luc?,7 bis, dicite : Serviinutilesfiimm. Breves , infaufti populi amores: unius xmulatio conci- ' tat fepeomnes eontra unum. ReČlorem teEccl.31 pofuerunt , noli extolli; Efto in illis, quafi unus ex iplis. 5. Rogatusaquopiam Ageftlaus, curSpar-tanorum Refpublica prx alijs fecundo rerum curfu proveheretur ? quoniam, inquit, Cives illius plus cseteris in hoc fe fe exercent, ut panter imperare, & parere fciant. Hoc pacem 111-ter Civesconfer vat, semulationes omnes evel-]it, ubi omnibus imperare , & obfequi alter- nis vicibus conceditur. _ In Veneta Republica omnibus familijs lal- Ggg 2 tem 52 AR CA NO R UM STATUS temper fcrtem patet accedlis ad Magiftratum. ilni omnia, velpaucis jdeferre familijs munia, calamitofiimeft videre in Republica Populari, & libera. Fabius ille in hoc maximus, clim & fequinquies, k Parentibus, & Majoribus liiis multoties geftus Confulatus, rurfus etiam fi-lio demandaretur, deprecatuseft, utvacatio-nemhonoris hujus tandemfamiliae Fabiac con-cederent, ne maximumImperium in una do-mo continuaretur. M. Gato Cives fuos incufabat, qubd fem-per ijsdem fuffragarentur. Videmini, inquit, aut vos nullum habere Magiftratum, aut pau-cos judicare efle dignos Magiftratu. Quorum alte rumeratmalefentire de Republica, alteru fedfaeviunt, qui ]ibu|dc mali funt. Mens mala male imperat, quia Civit. in fe ipfa eft perverfa. Nam quomodo fieripo-teft , ut 3 fi Magiftratus ipfe ofticium non fatiat, alios LIBER III.; v alios ad praeclara quaeque excitet: aut conti-neatalios , qui fe non continet: aut etiamli- jpJdia" ne rubore puniat, & illa flagitia condemnet, quibus fe palam obnoxium advertit ? Juftitia prafertim vindicativa, quam deftituit Judicis probitas, ludibrio magis habetur 5 quam emen-dationis Exemplo. Felix Respublica! ubi elečtionibus non in-tervenitambitio ,nec intercedunt proximorum preces , vel profufa munera : ubi virtus non opus habetaliena protečtione , autcommen-datione , fed ex fecefsu vocatur ad publica : ubiipfe Populus fuos cognofcit, & ignatos alijs ultrb evehit ad Magiftratus : ubi denique ratio puhlici praeponderat omnibus alijs emo-lumentis. capixt viii. Delegibus in Jlatu Populari. I. 13 Espublica nulla eft, ubi leges non te- Anft: IV nent imperium. H* tamen obtin- Polft'ic gunt varife: quibusdam in primo ortu, & con- cap. 4. ftitutioneReipublicae: aliquibuspoflinterval- lum T* ARCANORUM STATUS 1 um: multis cafu: alijs per Tyrannidem : plu- nmis m conferuationem vel remedium: muta- tammirumcaufa, fine, velmedijs, utilleve- PoIyb. prae/enfide videatur ; Ubi multčkres tbt cormpta Respublica. Nequeenimfana cor- pora remedijs, aut Civesprobi emendatione indigent. 2. Ufuprobatum eft: Ieges ex deličtis alio-rumgigni. Vetuftiffimi enim mortalium nul« la adhuc mala libidine, fine probro, fine fcele-re , eoque imepaen'2, & conftitutionum far-ragine vivebant. Pr^mijshaud opus erat, cum hoiiefta quaeque fudpte ingenio petebant. Ubi nmil pneter morem ambiebant, nihil per me-tum probbebatur. At poftquam pro mode-Tacir. itia > & pudore ambitio, & vis 5 pro finceri-^o- ate, & familiaritate aftus, 8c invidia incede- Germ. bat>' eveneruntleges, &Magiftratus. f ien proinde debebant leges, ut earum l leg. ™ cf°črceretur audacia, tutaoue £;Lde» foretinterimprobosinnocentia, fcinipfisim- Leg Probis reformidato fupplicio refonaretur ma-la voluntas, & nocendi facultas. Ofese. Qp multiplicavit Epfiraim Altaria ad 8. peccandum, UU funt ei Ar* in ddičhim : Seru LIBER IIL T7 Scriham ei multipiices lege s measr Adeb legum five multiplicitas five innovatio fuum prin-cipium , caufam, & finem fumitk eorruptis . Reipublicae moribus^ 3. Felicius erit ilhid Imperiirm, prsefertin® Populare, quod inipfo fiii exordio ea jecit fun-damenta ftatus , ut fe deineeps variare , aut novis legibus emendare necelfe non feabeat. Thucididesprxfentes moreš, legesquer etiam-fi deteriores fint ( cjuod notandum ) laudat ma-gls, quam novas. Lycurgus Spartam ita ab mitio legibus inflruxit, ut firpra očtingentos annos absque ullonotabilimotu confians perduraverit, Sta-Xencp. bit Populare Imperium ufque dum a primis fuis inftitutis non receflerit, vel aberraverit potius. Eo quxque, quo caepta funt modo, tuto confervantur. In Koc rurfum Spartam imitemur 5 ubi nefas erat, ullam prifcarum legum vel inno-vare, vel abrogare. VerifTimo efFato legibus convenire autboritatem in homines, non ho-minibus in leges. In petra fculpfit Omnipo-tens prinaaevam legem, & olim laminis impri-mebantur leges, ut vel inde perpetuitatem le- Hhh gum ar ca no r um status gum notaret, & eas magls revereretur pofte-fitas. Interpraceptavitae Politi cae,qux Arifto-teles, Xenephon, Ljcurgus, Dion, Caflius, Sc alij gravi authoritate tradiderunt, hoc taci-lfc primum fuit; Antiquas leges vix, temerfc riunquam mutandas , Sc potius admittebant aliqua parva incommoda condonari confvetu-dini, quam ut Relpublicse corpus, veluti ex commotis humoribus alicujus morbi pericu-lumcontralieref. 4. Quisnon, afliietus libertatianimus, ab-horreat ad innumerum illum legum numerum, Digeftorum, &Codicis, Pandečtarum, Nd-vcliarum, Decretomm, &: Canonum? obrue-re potius videntur, quam dirigere: Sc Dicafte-ria quandbqueimplerc otiofis hominibus, qui plerum musindučhis fuerat. Dair. 9 4- Oftrscifmus autem Iex quacdam erat, Lic. a.qua Gives opibus, gloria, amicis, potentia , ^"^meritfs, & capacitate fuper eoeteros confpi-čui & pneeminentes, ne pofient Populari {brtioificere, jubebantur decennium, vel peč petuum, vel ad aliud preferiptum tempus exu-larea Republica, ejusque Magiftratibus, 8c funčtionibus publicis privari. Adeb LIBER III. Adeb omnia fumma periculofa funt, ut ctiam excellentiavirtutis, &meritorum, exi-lium, poenamque pati, atque prapoftero na-tmx ordine malum pro bono referri debeat. Citrademeritum hoc plečtierat; ne v 6 oppri-mat, opprimi: dato praeventioni loco, ubi non tam ipfum pericuium, quam ilHus metus incumbebat^ 5. Arcanum hoc Populare invencrunt Athe- nienfes, dičfcum poftea a Lacedemonijs Pe-talifmus, An expediat arcanum hoc ? multis dil- p0Ht. putat Ariftoteles , & concludit in depra-Ljb. 3. vata Republica , qualis eft Oiigarchia, om-ninb expediere Petalifmum. At diftinguit quo ad regulatas Refpublicas, ubi merito, & demerito fuum pretium, & fupplicium ex xquo eft. Quantaenim infuperos hominčsque com-mitteretur injuria: fi indiftin&e punirentur potentes cives , qua potentes citra dementum 8c non habita ratione. Barbara hxc immani-tas foret, & non politica providentia. AUudeflet, ubi potentes illi Cives longa lii ami- 1 A * % 66 AR C ANO R UM STA TU S amicorum, & clientum caterua freti infolita quxdam molirentur, Sc defpe&ui haberent optimosGives, autplankpopulari vitae iiifiil-tarent, vel infidiarentur libertati: tunc fane Oftracismi culpam vix effugercnt, ejufquc pcenis fubjacerent. In cinere enim tutius fo-piuntur ignes, & in herba angues fuffbcantur. 6. Oftracifmi poenam in veterum Rebus publieis innumera Commonftrant exempla exulantis, vel potius mortificatae virtutis in Ariftide, Themistocle, Coriolano Scc. aliks optimis Civibus. Etiam Veneta Refpublica JoannemSupe-rantiumvirum maxima potentii, virtute, & geftis pollentem, ac populo charum ad Iftriac iaxa relegavit; inde poft aliquot annos revo-catusvitamprivatam modeftius egit: tandem aučtushonore Procuratoris, maximaquaequc Reipublicac negotia feliciter tračtavit. 7. Pofterioribus aevis rara ejufmodi cum profpero eventu exemplanumerantur. In Flo-rentina Republica Cofmus Medices primarius Civis, agendiperitia non minus iniignis, quam ' opibus potens , Urbe eječtus, peregrfcvitam duxit, doneč ab amicis delideratus, non folura Civi- LIBER IIL ^ Civitatem repetijt, fed etiam extin&a fcnfira libertate Dominatum obtinuit sequiparatus iiac aetate ipfis Regibus. Potentes Cives nunquam magis liberi, quam cum a Patria extorres nancifcuntur cau-fam, & occalionem fe jungendi externis, ne-out quiefcunt facile, nifi ever sa Patria, oppref-saque Republicafoli Imperiumufurpent. Re&č Bodinus Ciceronem reprehendit, qubd Catilinam Roma expulerit, cum potiiis detečla feditione in ipfa Urbe opprimere dc-buiflet. Immanisferaex caveaemmifla fero- ciusfevit. t . Siveteraattendimus? Coriolani certe,& Dionis Syracufcani exulum atrociain Patriam bellahiftoriarum monumentis liquent. Sirc-centia? palam omnibus funt Medic^orum, ut dičtum eft, & Tigurinorum optimatum 3 Principom itemBorbonij, Sc Condaeij & novifli-ml Lotharingi exulum exempla. In fuos ex indignatione major hoftilitas eft. °Tutius erit virtutem eximiam in civibus refpicere magis, qukm odilfe: potentiam ve-rb, qu3einexcefluplus aequo majori eft, fen-fim populari xqualitate attemperare, remo-— r r — lii z vendo, o-tentem magis fubmiflionis quxdam necefutas eft, qukmPoliticaStatušratio. 4. lmb Democratiac irrefragabile arcanum eft: retinere vicinos Principes in seauiiibrio. Quo 7i ARCANORUM STATUS Quoarcano felici plane fuccefluufa eft Vene-torum Patrum Refpublica in diffidijs Italiac Principum. Quia aliks, ubi unius potentia prae-ponderat, periculum eft, ne fuse fortunae ve-litacquiefcerej fedplus juftd vires fuas exten-dat cum pernicie vicinorum. Pericula a longe fufpicienda funt, proxima vix cavemus. Ad hoc impediendum libera Refpublica ebfemper confilia dirigit, ut ad tuendam bi-lancem inter fufpečtos libertatis Principes, jamhujus, jam iilius partes apprehendat, ne unus a!iquis ex fufpečtis arbitrium univerfale obtineat, fed cujufque potentia in divifas partes trahatur. Primum igitur domi fuae confulat, 8c contra ejufmodipotentias externas nancifcatur fcede-racumpopularibus fuse formae, vel quafi Rebus publicis. Cum enim utriufque eadem caufa libertatis, & periculum eft, nihil fufpe-čtum efle poterit amicitise in eadem navi ve-henti, idčmque periculum fubeunti. Tale fcedus inijt Refpublica Grifonum cum Veneta. Ubi anno 1603. Oratores in oratione ad Serenifllmum Senatum caufam foederis hujus efle dixerunt, funilitudinemnimi- rum LIBER IIL 73 rum illam, & correlationem utriufque™«; Reipublicae, quae fympathiam quamdam fol.306 naturalem ex uniformitate Regiminis caufavit in animis Civium, utdignifrimumefTe judica-verint, ibi amicitiam & fcedus quaerere, ubi ex fimilitudine Regiminis conftantiam, & fir-mitatemiibi ominabantur. Alterumeft, ut in caufis domefticis alie-naauxiliaiiveremedia nunquam induci patia-turinvifcerafuac Reipublicae. Juftinus de ever-iis Gnecorum Rebus publicis ita fatur: Mace-donum Rex libertati omnium infidiatus, dum contentiones civitatum alit, auxilium inferio-nbus ferendo vičtos pariter, & vičtores fubi-re Regiam fervitutem coegit. Auderet hoc Magnus Ludovicus contra Helvetios, nifi fapientiflima ifta Refpublica alienis periculis cautior potius Gallis fuppedi-taret, quam acciperetauxilia. Deplorat jam, fed tarde nimis Argentina fuam, cui trigemi-na turri fraenum injecit Gallus, Libertatem. Felix Rdpublica, qux fuis perfiftit viribus: neque ex vinculo fcederum fe commifcet Regi-bus 3 aut alienis facile implicat bellis. Stabitejuf-modi, futura aliquando arbitra belli & pacis. Kkk CA- 74 ARCANORUM STATUS CAPUT XI De arcanispericulis Democratice. i. Reatio Tribunorum Plebis arcanum effc V^ Status Popularis. Creabantur enim olim, utLivius memorat, Tribuni veluti Princi-pes Pebis hoc folo fine , ut Populum contra Nobiles, & Patntios, & libertatem ftatus Popularis tuerenturadverfuspaucorum3 vel uni-us Imperium. Hoc arcanum quemadmodum in emolu-mentum libertatisDemocraticac inventum fuit, ita iapfii temporis Rempublicam Romanam fenlimpertraxitinruinam: neglečto nimirum delečtu perfonarum, quibus temere confide-bat arma, vires, vel omnimodam potefiatem in Republica. 2. Hoc arcano, Monarchiae potius jaciendat, ufuseftin contrarium Auguftus adverfus De-mocratiam 5 ne enim Regis , aut Dičlatoris nomen afiumens vel novitate rei turbaretPopu-lum, vel in fe concitaret invidiam, repe-rit aliud fummi faftigij vocabulum, dum Se LIBER III. 7? Se Tribunitio Jure ad tuendam Ple- Tacit bcm COntentumdiceret. Tum fenfimin-furgens non Romac folius, fed Orbis propfc uni-verfi in valit Imperium. Adeo eodem telo ca-debat, quo furgebat Romana libertas, & ubi antidotum quaefivit, venenum fuxit. 3. Tacitus teftatur de Tiberio, qui farna moderationis parta, qubdingentes occu-fatores depreflerat, mifitliteras ad Sena-tum, queis Tribunitiam poteftatem Drufo pe-tebat. Erat enim fummum jus in Tnbunis : audebant omnia, & quibus rcfiftere religio erat. Ideo Principes (quibus alias paucilla po-teftas fuit) ftudiosb fatagebant, ut fibi defer-returmunus illud populare,*quo viribus maju s non erat, quove fub prxtextu plebis defen-dendse, fua jacere poterant fundamenta Domi-natus. Adeb Poteftas illa Tribunitia, cum apud populares fuit, proficiebat Reipublicac, quemadmodum, cum deinceps Principibus tribueretur, oiRciebat. 4. Idem periculum Ariftoteles comminatur Lifc 6 Reipublicza DudroribusPopuli, ab adulato-Polit, nbus> k Civibus fa&iofis, quorum audacia, Kkk i blau- _ j • 7 6 ar ca no r um sta tu s blanditise, petulantia, temeritas prefertim in ftatu populari frequens, & ideo perniciolifTi-maeft. Solentenim libertatis aflerendae prae-textu concitare Populum, & priefertim inferio-ris fbrtis humanes, cum tamen alium ( quod fummum eft flagitium ) p ne oculis fcopum nonhabeant, quiim privatum fux rei familia-ris commodum, live aucupando honores,&: munera in Republica, live excitando odium adversus majores, vel probiores. Quod ul-timum ipfimet Augufto obječtum fuit: ipfum privata odia publicis utilitatibus debuiile re-miiiile. Quintius Cincinatus PopulumRomanum aliquando pro concione graviter increpabat, quod Tribunitijs*clamoribus fe huc, illucra-pi pateretur. Inter muka alia dicebat: Aften-tatores illos publicos, quia in concordia ordi-num nullos fe ufquameffevident, mallepro-indfc, quam nullius , turbarum faltem , ac feditionum Duces eile. Libertas fpeciofum tantum illis nomen eft, cseterum latet in hujufmodi Civibus, veluti fub cinere, ingens dominandi libido. Argutiflimfc Scaliger: Lau- LIBER III. 77 Laudari k plebc aditum aperiet ad Se-natum. Laudare plebem , parit Imperium in plebem. Pififtratus,ciim inopum caufam adversus divites fufciperet, evertit Athenas, & Tyran-nidem induxit. Eodem modo Ephialtes Are-opagifenatus fregit Potentiam. Cromuellus ille Oiiverius Regicida infa-mis, fub libertatis fpecie affečfcabat trium Co-ronarum protečtionem imbTyrannide. Adeb: ut nihil libcrtate melius, ita nihil Reipublicac perniciolius obtingit, quam ubi illa in praptex-tum abit, & vaferrimis Civibus fervit in iimu-lacrum boni publici.. 5". Alterum periculum imminct Democratica cunčtatione, & mora agendorum. Agen-do, audend6que Refpublica Romana crevit, non fegnibus confilijs, qux k timidis cauta vo-cantur. Nam metus temporum obtinuit, ut, quod fegnities erat, fapientia vocaretur. Peloponnefij & eorum focij, (inquitPeri-cles) etli ad dimicandum de fumma rei, in uno praelio pares funt caeteris Graccis: attamen diu-turnum bellum gerere vix pollunt. Quia, ctim Kkk 3 non 78 arcanor um status nonfituna communis eorum deliberatio, fcd resaddiverfasCivitates longo ordinercferendx funt, non potefl fubitb perfici, quod opus eft. Nam & gentes di verfar funt, & fufFragia paremt vimhabent, & fingulae fuam utilitatem fpe-čfcant. Quae res moram, & impedimenta de-liberationis afferunt, {Icque tarde convenien-tes, exiguo fpatio de publicis negotiis delibe-rant, plus temporis tribuentes privatis con~ troverfiis 5 & quiiibet putat fua unius ntgli-gentianon impcdiri bonum publieum, & id aliis curse fore pro ipfo. Sic cumomnesfimi-lia cogitant, interea bonum publieum perit omnium culpa : agendorum enim occallo-nes nolunt tarditatem. 6. Periculumhoc effugiunt ille Refpublicar, <[ux ftabiliter ex Provinciis confcederatis quoddam veluti Confilium ftatuunt, ubi res fubitaneae, vel fortuitb obventse line mor& ventilantur, &: expediuntur. Privatae autem controverliae vel in communibus,velincujus-que loci particularibus dicafteriis tradrantur, & refoluuntur. Hac metliodo obviam itur eun&ationi, quse non leve periculum adferrc folet iiiis Kebufpublicis, ubiplura membra, liber iii 79 fc muk* confcederatse urbes unum corpus conficiunt. 7. Tertium periculum ab otio eft: Populi namque eaferme natura, libenterotio, & vo-luptatis dulcedine trahi. Etinde tantb majus Reipublicac periculum imminet, quantb toxi-cum hoc dulcius eft. Arcanum , & occultum hocmalum, quo magls fentitur, minus cre- diturnocere, Ideo Infidiatores libertatis Popularis in eo toti funt, ut bellicofum pracfertim Populum va-ria artium fuggeftione, luxu veftium, tripu-dijs, fympofijs /pe&aculis, & mimorum ludi-cris, ijsque omnibus occupent, qusePopula-remgcniuinefcant quidem, fed eneruant quo-que, & vires , robur, atque avitam fortitu-dinem imbellem reddunt. Eaarte Drufiis Germanos ( Gentcm ali-&s bello invičtam ) interRhenum, & Vifurgim avita libertate fpoliavit, & Romanis fubjecit. Quocirca dicit Florus, & judicium fuum hac de re luculenter exprimit: Germani allečti magls, qukm domiti erant: moresque noftros magls, quam arma fufpiciebant. Unde quamprimum Varrus rigori magls aftue- 8o arcanor um status aftuetus humaniiatem illam officiofam, & mollius vitae genus reftrinxit, cacfus fuit ipfe, sc totus exercitus, reftituta denub Germanis libertate, quam Romanae blanditi*, afluetum-que otium depravaverant. Auguftus certe fimilium voluptatum philtro plane dementaverat Romanam plebem, ubi militem auro, Populum annona , omnes dulcedine otij eo pellexit , ut fibi e vulgo paffim perfuaderent meliorem fore conditio-nem fub uno , quam multis 5 fub Principe, qukm in Republica. Otium peflimus eft fe-dučtor eorum pracipue, qui opes , vitam, omnia ex labore Jiabent, qualis eft populus, &plebs. NonitaHelvetij, quorum ipfa voluptu-ofa Martem fpirant: quive mimicos ludos in haftiludia, 8c ludicra quxque in feria quafi convertunt, ut mirum videatur, qubdGens Gallias vicina, & f^pius focia, non Gallica mol-litie imbuatur, fed perfiftat conftans in avito fuo robore magls pecunise, quam Gailiae mo-rum avida. 8, Atillud periculum maximum eft 3 quia in ipfis Dcmocratiae latitat vifceribus , illa ni- mirum liber iii. & mirumluxuria mmix libertatis. Libertas ejuf-modi (nifi licentiammavis dicere) adinftar generoii equi, calcar non folum admittere debethonefti, & decori, fed fracnum quoque pati jufti, & rečti. Excentrici plane libertatis Popularis funt temeritas , impetus , contemptus , audacia, prcfumptio, impudentia , inftabilitas, abu-fus,& iimilia, qux fpteam Reipublic« in confufos motus rapiunt„ & inexterminiumuf-que praecipitant, Libertatis difcipiina eft amor rečti,k>-nefti, & jufti: ad cujus trutinam Cives, & Po-pulus oflicia fua metiri debent. Contra libertatis ufurpatio licentia potibs morum eft, ex quaoritur confufio quxda, & Annarchiainter Cives, fine lege, line rečtore, fine ordine, atque confilio: turentis inftarbcllu«, quxtan-dem ultrb cadit in predam proximo ufurpatori. Divinivatiscomminatioeft: Keverfl funt, uteflentabfque jugo, & dabo vos in co rnmotionem cunčHs K egnis terras. Eiufmodi infelices exitus habuerunt omnes quafi extinčte Refpublicz. N ulia libertas ex- «2 arcanorum status Iexeft: nullum Imperium finejugo: nullaRc£ puhlica finedifciplina. CAPUT XII. De Jlatu Optimatum in fpccie. A Liarn Ipeciem Poliarcliise aggredior, nempe Ariftocraticum Regimen, five Statum Optimatum. Is autem dicitur: ubi penes optimos Cives ex univerlis elečfcos regimen Reipublicae& ratio Imperij confiftit, quodalij dixerunt paucorum Poteftate. 2. Hujus aliquod ed-ypon eft in antiqua Lege: ubianteRegum elečtionem fubfeptua-ginta Senioribus charus DEO Populus Ifrael regebatur. Et etiamnum confcederati Belgse ex omnibus ordinibus eligunt Status, id eft viros eximios , regendique peritos , qui ad clavum fedent Reipublicae cum plenitudine poteftatis. 3. An autem poft exačtos Reges , Roma olim ad ftatum Popularen*, an ad Ariftocra-ticum, iive paucorum relapfa ftierit, hserent ancipites multi ex Politicis. Gicero in fauo- rcai liber iii. 83 tem ftatus Popularis perorat pro Rabirio: Im-perium Magiftratibus, au&oritatem Senatui, poteftatem &: Majeftatem foli Populo, & in hac omnia Imperij Jura attribuens, refervata eidem Populo provocatione, creatione Magi-ftratuum &c. alijsque praeeminentijs, quae ad fupremum folumodo Impe riumpertinent. Livius ex oppofito fub Confulibus,& De-cem-viris Ariftocrantem dieit Romam& libertatis originem inde magis quia annuum Imperium Confularefačtum eft, quam qubd diminutum quidquam fit, ex Regia Poteftate numerat5 Jura, &infignia omniatenentibus eonfulibus. Ut ut eft, nobis abunde refert Roma in fuis viciftitudinibus imaginem piflime mixtam, aliquando Popularem , ali-quando Confularem, & etiam, fed rarius, Ple-beam. Quemadmodum nimirum jačfcata f uit ita etiam fuos excentricos pati debuit 5 ut fupra fepiiis memoratumeft, & ex hiftoriaconftat, & dicetur in infra innumeris mutationibus , haudfecus, quam mare ventis agitatum, rem Romanam fuifle obnoxiam. Adeb nulla forma Reipubliex immunis eft a lapfu, li declinat Cic. in kratione fui ftatus: qui tamen lapfus non de-CatU* . let, fed mutat Rempublicam. 4-Sic »4 ar c j no r um status 4. Sic Ariftocratia degenerat in Oligarchiam, quandoneglečtisoptimis permittitur jus Imperij tantiim locupletifrimis. Et funt in hac re nonfblumarcana Ariftocratica contra Oligarchiam, fed etiam Oligarchicaadversbs Arifto-craticam. Iltraque deinceps expendemus La-conicocalamo, innixi magnis viris, Ariftoteii, Tacito, Livio, Saluftio, fine quibus nihil, vel parum de Rerumpublicarum arcanis pofteris conftitiflet. Sunt & novatores quidam ( pe£ iima lues purifllmse ftatus prudentiac) qui ex prxiatis Dočtoribusprsefertim Tacito excerpta maleapplicant ; non enim omnia, quae fcripiit ille, imitanda, fed oftendenda tantiim voluit: quantum nimirum Domkiationis Jkgitia im-proborum cailiditate inRefpublicas introdučla aufint ex licentia fummae fortunx. CAPUT XIII. De numero Optimatunu I. f~\Uo magis Refpublicaeadunitatem ac-cedunt, minusperielitantur. Non femper amplitudinem ftatus componit magnus nume- liber iii. 8? tmmerus Imperantium, imb Divina quaedam Nemefis eft : M uiti Princi pes ( feptuagin-ta legunt) Pollentes peccata Teme. Status Optimatum eft Refpublica paucorum, non multorum: ut vel inde numerusOptima-tum reftringi potius, quam augeji debeat. 2. Fuit quorundam fenfus, ut Optimates in Republicapaucioresfint univerfts; qux regu-la nimium concedit, & potitis obfervata am-plitudine ftatus ad tertiam, quartam, quintam, & fextampartemuniverforumfalubriter redu-ci poteft. Sicutenimin multiloquio fepe pe-riclitatur veritas, ita in multitudine Imperantium multoties confuilo, & non rarb anceps fides intercedit. g. Multiim fioruit 1/acedcemoniorum Refpublica 5 & non plures triginta habuit Optimates : Barfalorum Viginti: Athennarum qua-tuor-decim: adeb ut ad univerfum corpus Rei-publicserefiečtendumfit, &invaftillimo,vel tenuiorilmperioplures, autpauciores deligan-tur Primores, habitaratione multitudims, con-fuetudinis, loci, & neceffitatis praefentis. 4. Duum-viratus, Trium-virat-m., paucif- Lli 3 fimorum 86 arcanor um status fcmorumeft ftatus,. fatalis faepius Reipublicae, quam utilis. Vel enim inde exfurgit Domi-liatus, ut in veteri Romi: vel feditiones in Re-publica, ut priori xvo in Trium-viratu Germa-niacFrideriei Palatini, Marchionis Ansbacen-fis, & Chriftiani Anhaltini: qui conjuratione in Cacfarem fačta, a malevolis in Trium-Viros Germaniae elečti, fiifque deque omnia turba-runt. 5". Certiffimus ille canon Ariftocratiae eft 3 ut nec paucis admodum, nec adeb multis fumma committatur Imperij. In Hollandiapenes Ordines fumma eft po-teftas,& omne JusMajeftatis fuprema?. Com-ponitur ex duodeeim fermeviris primse Nobi-litatis, & non modicae Potentiae quo ad pol!e£ fiones ditionum. His aceedunt ex očtodecim circiter Urbibus Legati, ornnes ferme Viri Con-fulares, & Civium Magiftri , aliquando etiam eft Senatu Llrbis AfTellbr quifpiam, vel legum peritus. Sententiam primo loco dicitNobilitas, deinde Urbes. Unus omnium fupremus Prae-fečlus eft, cui acceftit maxima Au&oritas ex-tinčtis Hollandise Comitibus, & exaČHs Prin-dpibus. InliocConfilio quidquidconcluditur$ fančtum, &irrefragabilehabetur^ Et L7BER III. 87 Et ifte eft verus Optimatum ftatus, qua-lem etiam olim habuit Creta , Achaia., Gar-thago, Samos, Rhodus, Theffalia: & etiam-niim Epidaurus Illirica, Luca, Genua 6. Fcedus item Belgicum feptemp!ex, nem-pe ex Frifijs , Geldris, Hollandis , Zelandis, Trajediinis, Tranfifelanis , &r Gronongara-nis, ubi Senatores fubinde atque definito nu-mero ab Ordinibus cujufque Nationis eligun-tur. Hujus Concilij Principes funt Natio-num confoederatarum Praefečfci., quorunvcon-ventus rarb diffolvitur, eique Ordinumfoedc-ratorum nomen eft. 7. In hoemagno Ordinurn Senatufalva cu-jufque Populi, vel Nationis Majeftate ea fo-fum , qux exfcedere funt communia, tračtan-tur , lanciuntur, & executioni mandantur. Veriim ejufmodifoederatus Senatus quafi im-proprie dicitur Ariftocratia : redtius Diseta, & Congreflus multorum Statuum , fuis qui-dem quique legibus, uno tamen foederis jure viventium , five Arijiocratia Ariji ocratiarum* Qualis apud veteres eratAmphičBjonicusGon-ventus, cujus nexu eolligati Graccorum populi, videlicet Joni j, Dorij, Achaei, Delphi, Pho- cenfes. 88 j rc j no rum status cenfes, Dolopes, Pithy, Melienfes, Medo-rum hoftiles conatus , omnemque externam Potentiam diuafe repulere: & nune huic non abfimilis foederatus ille Ordinum Belgij Sena-tus maximis Europae potentijs non minus f eliti ter refiftit, quam gloriose farpius de bello, 8c Pace Euro p« arbitratur. 8. Venetorum Refpublica mixta quidem vi-detur aliquibus ex omnibus Statibus. Ex Monarchia: quia Ducem habet. Ex Democratia : Confiiium enim magnum, compoft-tum exuniverfisNobilibus refert Populare Re- Janot. gjmen. Ex Ariftocratia: quia Senatum habet, Ven.11' item Decem-viros,Confiliarios, Sapientes&c. omnes veiuti arbitros totius Reipublicx. 9. Hxc tamen , 11 ad trutinam ponantur fingulatim 5 aliud non erunt , quam pura Ariftocratia, five Status Optimatum. Quid enim in effečtu ipfo Dux , quam primus & Kobiliffimus Civis? quidConcilium magnum qukmconventus Patritiorum ? quid Senatus, quam virorum eximiorum, & praecellentium r.umerus ? quid aliud Ki omnes fant, quam Status Optimatum? Dux imago Regis eft, nonRex: nill veliš liber iii. 89 lisRegem dicerefine poteftate. Pneeft confi-Jijs, fed liac fola prarogativa , qubd fit Sena- dc torperpetuus. Adjungere fepoteft omnibus Ven.' alijs Magiftratibus, fed tantum par cum lineu-lishabetfuffragium: adeb, ut Ducem rečtius nemodicat, quam*pecie Regem, poteftate Senatorem. Magnum Concilium ex ipsa conftat pura Nobilitate; id eft Patritijs nobilibus , non ci-vibus , Sc popuiaribus. Ifti nunquam , illi mox adepto vigefimo quinto actatis anno hujus ordinis capaces redduntur cum jure fuffragan-di in omnibus, qux ad Rem publicam, & crean-dos Magiftratus fpečtant. Decem-virale Collegium leptcndecim Se-natorum numerum explet. Ex Kis decem numero magni Confilij fuffragijseliguntur, & Cft0" ordinarij funt. Ex horum numero fmgulis deRcp. menfibus forte eliguntur tres Senatores, quiVexu Principes Collegij funt, & dičti vuigo Capi di dieci. His accedit Dux cum fex confiliarijs , ficque conftitutum Collegium eftfummse aučloritatis , ad inftar ( lit apud Romanos ) Dičtatoriae poteftatis. Pracipuam curam ha-bet omnium , quse ad Rempublicam perti- Mmm nenc 9o arcanorum status nent, fačtiofos, & facinorofos fingulari vigi-lantia obfervat, ac plena au&oritate, fum-marioque Judicio plettit delinquentes. Seniorum {Ive Praeconfultorum Colle-gium ex fexdecim Senatoribus ( quorum fex primarij Patritij> vulgb Savij; alij quinque ex terra continenti, dičti Savi j di terra ferma 5 de-mum quinque alij Patritij adolefcentes, dičti vulgb Savij degli Ordini) componitur. His interveniunt Dux, Sex Confiliarij, Trium-Viri quadraginta - Virorum , caufarum crimi-nalium Praefečti, ut numerum expleant cen-tum triginta fex Senatorum, qui omnes Patritij Nobiles funt, adquos pertinet oratores Prin-cipum audire, epiftolas ad Senatum referre &c. Qux rurfus congregato Senatu reaffiimuntur, tračtantur, & Praeconfultorum llve Seniorum fententi£, quibus plures quam dimidia pars Senatorum Mragati fuerint, pro decrcto ha-bentur. Senatus tandem ipfecentumviginti Senatoribus , i Ive Patriti js Nobilibus conftat. Sexagin-taordinarij lingulis creantur annis per publica Conlilij magni fuffragia, eo fervato ordine, ut fingulis Comitijs fex fiant Senatores, ufque du fexa- LI&ER lit fexagefimu attigerint numerum. Reliquifexa-ginta, vulgo della gionta dičti a lingulis primi ordinis Senatoribuscreantur, & fidimidiafalte habuerintMagni Confilij fuffragia, eo anno ad-fcriptiSenatui habcntur. Hifce accedunt sequali jurePrinceps, Confiliarij fex, Praeconfulatores, Decem-viri, quadraginta-yiri, Judices capi-tales, Pratfečti rei frumentariae, Sanitatis, Rci nauticae, Arftennalis, & demum divi Marci Procuratores , qui poft Ducem primus honos eft : licque conftituitur Senatus ifte magnus bifcentum, ac viginti Patritijs, qui totius Rei-publicae curam gerunt, de pace Šc beilo decer-nunt, tributa, & decimas imponunt, adex-teros Principes eligunt Oratores, & ablegant: cum aerario difponunt, Magiftratus primarios creant, 8c moderatores funt totius Reipublicse. Exinde quis non videat Rempublicam Venetam merumefTe ftatu Optimatum, adeb-que optimu, quippe exoptima.Nobilitate col-le&um ? Vel deinceps non calleat, quanto Optimatum numero Reipublica, & ftatus Ari-ftocraticus inftruidebeat. Mmm 2 CA- 92 ARCANOR UM STATUS CAPUT XIV. De dcledu Optimatum. j. T^VElečtus non minus fingulare donum liberi arbitri} ( quo nihil praeftantius liomo habet) quam arcanum humanae pruden-tise eft : Scire, quod eft 5 re expedita eligere. Maximum hoc in Politica arcanum! ubi enim nullus eft delečtus, ubi nulla perfonarum di-ftinčtio, ibi aliud non emergit, qukm com-mixtio quxdam abominabilis vitiorum cum virtutibus, proborum cum improbis: vel plane periculum 5 ut peflimi quique eligantur. Vitam ego , & animam dico Ariftocratiae deleči um ex omnibus optimorum.. Arift.3 2. Sed quiillioptimi? Quos fplendor com-Polit. mendat (anguinis: cum pradtantilfimi quique ex prseftantiftimis nafcantur, t7W/aitDivinus legis lator Moyfes: de ciinftu Tribubm vtjlris DeU£' viros fapientes & nobiles, & conJlituieosPrin-cipes & Tribunos. Haccautem Nobilitas non foium refplendeat in fanguine, & avorum imaginibus , fed etiam in fe ipsa , & inope-ribus fuis luceat exempio, fapientia, & virtute. Nuia LIBER III. 93 Num autem foli Nobiles optimi? etiam alij. Nam apud majores id prjemium virtutis fuit, ut cunflis Civihm licempetere Magiflratu. 3. Aft Sapientiae illa fedes, Refpublica Vene-torumnon alijs , quam Nobilitati foli aditum aperuit ad gubernacula Status fui, verita ex Populari multitudine turbationes , &: minus illu-ftriafuorumfačta$ 8c licet aliquando nonnul-li arbitrabantur, delečtum definiri debere ex cenfu, & copia rei familiaris , tamen in con-trariamfententiamitum eft, & rationem fub-jungit Contarenus: quia homines populares,,. & plebei plerumque ex fordidis artibus, rei tan-tumaugendsecausa, &r ad aemulationem No-bilium, ingentesfibicomparantopes, ubi viri Nobiles & Cives magls ftudio, & illuftribus exercitijsintentipotius jačturam rei familiaris patiuntur, quam ut indfc locupletaretur: qu3 ratione fieret, ut fordidi homines ( verbafimt Contareni) quinilaliud fapiunt, quam lucru j bonarum vero artiumexpertes funt, paulatim Rempublicamcapeftant, & Nobiles mdefen-fim ob inopiam decidant r ideo Sapientiflimi Patres hanc definitionem publicae poteftatis loage melius fieri cenfuerunt generis Nobilita- Mmm 3 tc„ 94 ar ca no r um sta tu s. te, quam magnitudine ccnsus. Quantumvis, &: alijs viris eximijs, & de RepublicS bene me-ritis, five lint domeftici, live externi, &ad-venae ( inter quos magni etiam Principes, & ViriNobiliflimi) dummodo de Republica offi-ciofi & meriti fint, pateat ad hanc egregiam Nobilitatem non infrequens aditus, fedufis ta-men primisReipublicae muneribus 5 quse Pri-morious domeiticis tantum debentur, Sc de-feruntur. Deinde pro večtos aetate voluitCicero Optimates: eo qubd maximx Refpublicse per juvenes labefa&atae, per fenes conftitutae, & reftitutsefint. Quibus bonorum propriorum non facilč datur adminiftratio, an concedetur Reipublicae ? Netamenexcludas penitiis etiam juniorem Nobilitatem, cujus annos faepe vir-tus fupplet. Sua etiam eft animi in juvenibus canities, quam vix fenes afleqvuntur. Latent fub prima lanugine quandčque maturi fpiri-tus, qui potius ad publica excitari, quam obli-vione fepeliri debent. Veneti certS etiam in confilio Seniorum, velut vulgb dicitur dei Savi j grandi, admittunt quinque Senatores adole-fcentes, id eft Savij degli Ordini, ut vel indb mature difcantea, qu«e fenes fačti aliquando docebunt aiios. Porrb LIBER III. 9? 4. Porrb verus, quem exigimus, delečtus lar-gitiones omnes excludit 3 cumnullo mercatur, nihilvendit. Augufti edičto cautumfuit, ut qui largitionibus fačtis Magiftratum ambijflet, quinquenium ab eo arceretur. Male fubliftit Refpublica, ubi virtutis praemia ambitione pof-fidentur. Qui empto capeflunt Magiftratum, inidfacileincumbunt, ut rurfusdomefticasre-pleant lacunas, non abfque detrimento Reipu-blicae. Severus Imperator luculenter dixit: ne-ceflariumeft, ut qui emit, vendat: nec fine rubore puniripoteftis, qui, quod empto ob-tinuit, iterum venum exponat. Optimates , ne fint exteri. Hi quipp£ Reipublicar negotia, & necefFitates ignorant potius, quam fapiunt: Cum tamen pernecejfa- cicero rium fit Senatori nojje Rempublkam ? auamla- 11 k- 2. tč pateat, quid militum habeat, quid valeat aera-rio , quos focios Refpublica, quos amicos, quos ftipendiarios, quaquisque lit lege , con-ditione, fcedere ? tenere confuetudinem decer-nendi, noile exemplaMajorum &c. quae om-nia licet etiam callerent exteri, non expendunt tamen ut indigenae, qui ex natura ipsa amant Patriam, & quibus ob facultates proprias, & pofTef- arcanorum status poflefliones ditionum fuarum par cum Repu-blica emcrgit fortunae periculum. 6. Quantas abhinc ciades, & Provinciarum defečtiones tulit Hifpania ! ubi enim populus Belgij fuos optimates nec gubernationi Reipu-blicae, nequePrincipis confilio adhiberi vidit, illicocrediditeos vel k Principe contemni, vel pro mancipijs haberi, vel denique pro infidis reputari. Primum generavit averfionem, 8c odurni tam in Principem ipfum , quam fuos Miniftros : fecuiadum libertatem fuggeflit: tertium planfc in rebellionem induxit, quod faciie erat Populo vix domeftico dominio un-q uam aflveto. At fimilia prsetextus erant tan-tum Orangio', ubi interea non nifi dominandi libidineflagrabat, & in turbido quaerebat do-minatum Belgij. Et obtinuiflet ferme tantis externorum fuppetijs innixus, nifi in medio curfiifoitunse ftitiflet Principem rebellem Gi-rardus Burgundus fiftula in cor Orangij ex-plofa. 7. Hocdemum irrefragabile eft: & delečtu Optimatum pendere Reipublicac gubernatio-nem juftam, velinjuftam j felicem, vel cala-mitofam. CA. LIBER III. 97 CAPUT XV- De Comitijs. i. OTatus Ariftocratici lex fundamentalis O confiftitinlibertate, &plenitudinepo-teftatis comitiorum. Ab his velut unico fon-te Imperij dependent omnia jura Reipublicac, Magiftratus, judicia, leges, arma, foedera, opes, & univerfus ordo Imperantium ; quan-tumque decedit libertati, & potcftati Comitiorum 5 tantiim damni, & periculi accedit ipfi Reipublicse. In his refident vita, anima, cor, & omnes fpiritus vitales, quiuniverfiim Reipublic* corpus vegetant, animant, eri-gunt. 2. Suntigitur Comitia publicus congreftus Optimatum , in quo de toto Reipublicse ftatu in medium confuiitur, & cum plena potcfta-te decernitur. Finis verb eft ratio confcrvandi Status , five ipfum bonum publicum , quo collimare debent omnia, quae in Comitijs fanciuntur. Ad hunc finem praccipuč conducunt li-bertas , & fecuritas fuffragandi. Libertas Puhlici rationem p fecuritas ipfosi Optimates at-tingit. Nan 3-Me- $8 arcanor um status 3. Metus nunquam fidele confilium datu-rus eft, Sc pavidis conJllia in incerto funt. In eoncilioReipublicse perniciem maximam adfer-re folet, quando inter confultores aduiandi cer-tamen vertitur. Si praconfultorum tanta an-tiquitatis authoritas habeatur j ut huic, 8c non rationiaftentiendineceftitas fequatur, nunqua dici poterunt vel libera fuffragia, vel fecuri confultores. Metus, aflentatio, relpečlus, peftilentif-Jimum virus funt rečtae coniultationis: femper male fvadebunt, ciim benb fvafifle pericu-lum fit. 4. Prima fuftragia expendidebent, 11 rečta? non quiaprima funt. Quantas curias,, & Dix-taselinguesvidemus, in quibus dicere, quod veliš, periculoium; quodnolis , miferumeft. Bona Ariftocratia tantam in Optimatibus au-tlioritatem exigit , ut haec non fit unius, fed om-nium: 8c utunum non fequantur omnes, fed liberumfitin oranem partem feqvi veritatem. Quanti inter fpem, 8c metum fufpirant, nonloqvuntur veritatem? quantos perftringit potensfupercilium unius, qui authoritate ma-gls, qukm rationis veritate , vel Patrih zelo non liber iii. s9 non tam fufFragatur, quam veluti ex cathedra decidit, & in feqvelam necefTitat aliorum li-berrima fuffragia? Qoanti, nedemereantur gratiam, vel offam, affentiendo aftentantur, utblandifTime fallant Rempublicam? Oligar-chica haec funt, non Ariftocratica: & abiintk: viris cordatis. Hanc porrb tantam Ariftocratiae perni-ciemavertetcertusin fuffragando modus, qui exclulismetu,blanditijs, refpečfcu,liberrimurn reddetanimum confultoris. 5. Taleminnuit DionCafTius, inqviens: in caufis gravioribus fententias non palam roges, fed in tabellis eas feri ptas ad te folum, ne cui ali j innotefcant, perferri, & iečfcas ftatim deleri, tibi autem notari fatagas: flc enim unius cujuf-que fententiam certiffime cognofces, fi eam illi anemine alio cognitam iri perfuafum habeant. Ejufmodi f;creta fuffragia, extra omnem me-tum offeniionis, fpčmque privati meriti polita, fi non femper attingunt, faltem contendunt in puriflimum illum finem, qui eft falus Reipu-blicae. Ariftocratici id maxime Reipublicx in-tereffe exiftiment, li libera comitia fiant: idcir-co fummam operam dent, ut fuffragia Opti- Nnn 2 maturn, joo arcanorum status matum, & eorum omnium, qui interfunt, (i libertatcm volunt comitiorum, quam oceul-tifTima lint. 6. Id verb maximfe in creandisMagiftratibus, & majoribus Reipublicae negotijs obfervan-dum, exemplo fapientiflimae Reipublicae Venet«, quaeadpuritatem, & libertatem fufFra-giorum apprimfc attendens per tot faecula, ad " semulationem ipfius Romanae Reipublicae, Status fuos in primaevo, & vix unquam interrupto flore conlervavit, nunquam toties jačtata, quamolimRoma. 7. Methodum fuffragandi in Comitijs liane Kabet. Primb locantur juxta fiiggeftum Prin-cipis, Confiliariorum , & trium Prafidium quadraginta Virorum tres urnae, in quibus aurei globuli, & argentei, certis literarum ( ne qux fraus fubeflc poffit) notis infcripti con-duntur. Hifque locatis fortes ducuntur, ac is Ordo Patritiorum, cujus fors exierit, alta prae-conis voce citatur, qui illicb fe ad praefatas uril as conferunt, ac manu impofita quifque gio-bulum unum extrahit. Si argenteus cl\, nihil proficit. At fi aureus: confeftim Confiliario, quiurnae pr«efidet,CGnlpiriendum tradit: hic • fedulb L1BER III. ^ ioi fedulb natam globuli examinat, ac elečtus lit, velutifidejuflbreiushabeatur, fi pronunciatus ab illo fuperatis alijs concompetentibus , k adepto Magiftratu, vel officio illo, xrarium publieum malfc adminiftraret, 12. Exinde primi Magiftratus candidati fe- cedunt io# arcanor um status cedunt cum fuis cognatis> neceiTarijs, ac genti-libus in conclave certu, ubi opperiuntur finem ele&ionis. Intcrea autem fecretarius iile fu-premus omnes in magno concilio commone-iacit, ut ei fuftragentur, qui omnium optimus acReipublicac utiliilimus fore videatur : dein-de primum candidatum nominat, a primo fci-licet elečtorum ordine elečtum, pro quo in fiif-fragia eundum lit. Extunc juvenes quidam exfiirgunt, qui urnas exterilis virides, interitis albas unico fornice fuperius tečtas, fub quo in-advertibiliter fuffragia dimittuntur, manibus deportant ad quemvis ex Nobilium ordine, quorum quisque fiicceflivb pilulam Iinteam (ne exfonitufufpicioprovcnirepofIit)ac pri-lis publicfc oftenfam in utram voluerit capfi-demviridem, vel albam demittit: fifuffraga-rivelit, in albam demittet, quacinterior eft: fi reftragari, in viridem , eamque exteriorem: hocqub, quodiximusmodo, deinceps in fufc fragia itur pari plane ratione cum alijs leauenti-bus candidatis: nam apud Venetos fuffragari, velreffragarifolitum eftfuccefivfc, proiingu-lis feorlim candidatis. 23. Tandemurnac deferuntur ad fuggeftum Prin- liber iii. ior Principis, ibique collečta fuffragia cffundun-turin duojvafa patiila: ea videlicet, qux fue-runt in urnis albis in vas candidum: & quae irt viridibus in viride. Confiliarij ad latus Prin-cipisdextri , numerantcandidi vafis fuffragia: &illi, quiafiniftro affident htere, difpiciunt fuffragia in vafe viridi collečta. Numerum utriusque vafis.notantfčribar, & qui majorem tulit, dummododimidium excedat, promul-gatur elečtus a fupremo fecretario : & fic, ut diximus, pračticatur cum alijs fequentibus candidatis aliorum Magiftratuum. J4. Sin verb unius Magiftratus, vel officij cancfidatorum, five competentium liullus plu-ra fuffragia , quam dimidia omnium tulerit,, prseteritihi omnes habentur,. differturque ele-čtio ad alia comitia, qux nunquam poft folis occafumhaberi folent 5 ne tam magna Nobi-lium multitudo , fi res in nočtem protrahere-tur, tenebris faventibus aliqurd contraleges at» tentaret. An major libertatis fecuritas, aa Regiminis exačliorprovidentia, an fufFragio-rum parcertitudo daripoflit? hxreo: & pra-ftantiorem expečto, non čredo. Optandum profečlo! utejufmodicautete, & occulti fuf~ O o o fi"^ 10* ARCANOR UM STATUS fragandimodiomnibus in prccio eflcnt Rebus publicis, quac optimis ex optimatibus deferre lataguntSummam Imperij. Optandum dicoin Provincijs prsefertim Auftriacis, ut fančta hxc fuftragandiratioin ufum tranfiret! quod non ita pridem fuggerebatcujufdam Provincise fta-tibus quidam Patriota $ fed irrito conatu, in-dčque prognato deinceps fačlionum & scmu-lationu continuo tumultu, eum exiguo fervitio Principis,profusa aerarij diftračtione, &:, quod miferandum eft, magna avitae libertatis infra-čtione. Divifis enim ftatibus intervenit Aula 5 cujus interventus plerumquc puifat avitamli-bertatem, ex veteri adagio: Divide, & Impera. CAPUT XVI. De le gibu s Status Arijlocratici. 1. Efpice, quidmoneant leges, quidCu-X\. ria mandet: nam in legibus lita eft Rei-publicac falus: quid enim leges, qukm agendo-ruminRepublicaregulsefunt? quid Magiftra-tus, quam viva lex ? quidlex, qukmmutus Magiftratus? 2. Leges, LIBER ITI. 107 2. Leges, qux pars funt juftitia: tam vindi-eativse, quam gubernativac, eb connečfci de-bent, ut pura femper maneat Refpublica, nun-quam alteretur, miniis convertatur, aut defi-natefle Ariftocratia. 3. Primsevis veterum moribus, ac inftitutio-nibus, quse pleriimque funt fiindamenta ftatus totius, leges conformes funto, nec rece-dant k primo fervore, fed vel augeant, vel con-firment ea, quibus olim caepit, & crevit Refpublica. Dionis Cafsij monitum eft: pofitasLlb> Sa femel leges conftanter fervate, nec ullam ca-rum immutatc: nam quae in fuo ftatu,eadčm- que femper manent, etli fint non nihil vitio-fa, utiliora funt tamen his, qux per innova-tionem, velut meliora inducuntur. Ipfamu-tatio confvetudinis, etiam qux adjuvat utilita- te, novitate perturbat. 4. Unde in rebus novis conftituendis evidens utilitas efle debet i ut recedatur ab eo, quod diu xqvum vifum eft. Contingit tamen aliquan-do, ut vel ex progreflu temporum, vel ex iner-tia Rečtorum quaedam invehantur in Rempu-blicam, qux fi noncorrigantur, vel coercean-tur renovata vilegum, efficere poiTent, ut ip- ' Ooo % » fo8 ar ca no r um statui fa mutarctur Refpublica: tali cafu oportet Ie-•ges prsefenti ftatui Reipublicae conformare. Ars praeftantiffima eft fcire Rempublicam refolverc ad prima principia ; ut vel inde velut in fpecu-lo intueri liceat, quibus inchoavit, quibufv& le confervavit legibus Refpublica. Hancr fi quidpiam vitij contraxit , revocare norfnt Optimatesadfuainftituta prima, Sc antiquaru legum novis fančtionibus corrigere profiuens in vitia iaeculum. 5. Leges Ariftocraticae univerfos compre-Jiendant abfque exceptione Optimatum, ac fine diftinčtione Civium, aut Populi totius. Lic&t JuraMajeftatis legumque fintpenesOpti-matum Collegium 5 fingulitamen nonfoltim vidirečtiva:, fed etiam coačtiva fubjiciunturle-gibus, acftatutisPatrise. Quia ut finguli con-fiderantur Cives, &fubditi Reipublicae j non Domini , & exleges. 6. Firmamentum verb legum eft ipfezelus,& rigorobfervandarum legum, maximč in ma-teriaftatus, ubibispeccare nunquam permit-tatur. Veneti tres Magiftratus cum cenforia poteftate crearunt, quos ipfi Tres Viros inda-gandis Civium mojribus appellant: pollenthi mi- liber iii. roj. maxima authoritate,inquirunt fagaciter,proce-dunt fummarič, condemnant fine refpečtu, 8c plečtunt terribiliter. Unius fxpe nocentis ab-folutio totius Reipublicie eft affličtio: 7. Legesin ftatu Ariftocratico Optimatura potcntiam moderari, & in aequalitace civili confervare debent. ;Equalitas Ariftocratic« authoritatis bafis eft 5 quafublata definet efle Ariftocratia, & exfurgetdeinceps Oligarchia: ubi non Optimi imperant, fed quibus majores vires, & potentia funt. In antiqua Roma fa-miiia Appia pler6fque httbuit viros Oligarchi-cos, unde ea familiak Livio improbifiima & fuperbifTimaappellatur. De Pompejo fcribit Velleius: Civisintoga ( nifi ubi vereretur, nc quemhaberetparem)modeftiflimus,omnium pene vitiorum expers, nifi numeraretur inter maxima, in Civitate libera,Dominaque Gentiu indignari, ciim omnes Cives jure haberet pa-res, quenquamdignitatexqualemconfpicere. 8. Prasftant in hoc Veneti, quibus femper rflagnum fliit confervandae aequalitatis , non minus, quam ipfius libertatis ftudium. Prae-potcntia etcnim libertati femper infidiatur. Ideb ncminem ex optimatibus temerfc , qui Oooi vel Iio AR c a no R um status vel infigni virtute, vel fpiritu in gerendis rebus . cacteris antecellat , nimio plbs crefcere, vel HiftUS" collečta gratia potentem , & clarum fieri pa-Lib. i. tiuntur. 9. Leges Ariftocraticse neminem ad Scna-tum admittant, qui aliqu£ fubjcčtione tene-tur Principiexterno. In quoplanfc admirabi-lis eft Venetorum vigilantia, quam etiam Gai-Thua- lorum Annalifta depraedicat inquiens : Venc-»ushb. tum Senatum , qui meritb omnis civilis pru-dentiac ofticina vocari debeat, id diligenter ca-vere, utfacris initiati nullam Reipublicac par-temattingant. Bodin' Quin etiam Hermolaum Barbaram, Pa-dcKcp. tritium meritiffimum , exilio damnarunt, Ub.3. qu5d} cbm legationem Romanam obiret, in Collegium Cardinalium fe cooptari fineret non reauifita prius luper hoc ferenifiima Republica. Adeo omnis comunicatio cum externis fuipc-čta eft liberis Rebuspublicis. jo'. Leges deinde ad ipfam formam , ac na-turac Populi accomoda, & non Populum, vel Rempublicam legi. Non optimam limpiici-ter legem voio 5 fed optimam Ariftocratiar, quam informat. Impcrfcčtus Populus, fcvitio- fus liber iii: m fus perfe&iflimam legem haud tolerabit. Ne-quc proptcrea malam ejusmodi judicabis legem , fed convenientiilimam fini, & ftatui prcfenti. Lcx Oftracifmus in ftatu Regio exor-bitatio qusedam eflet Tyrannidis, ubi in ftatu Ariftocratico & Democratico confervatio eft publicae libertatis , & aequalitatis. Non om-nibus omnia conveniunt , licet optima fint i & pretiofiflima pharmaca nccant alios, alios prcfervant. Ante morbosnecefteeftcognitos Liviut efte , quam remedia eorum: fua fingulis pro-pria funt, non univerfis. Leges fubditorum moribus non probatac, velalterantRempubli-cam , vel faltem non obligant ex prxfumptainfu^ Legis latoris mente ,ut docent Theologi. lib- i. ii. Tandem leges xtemx fint, &quas Po-tlt}* pulus inftar oraculi habeat. Primiim obtine-bitmerces, velpocna : alterumipfa honeftas, utilitas, & facilitas legis. Lycurgus , ut reverentiam fuis legibus conciliaret, non casfuis civibus tradere voluit, priufqukm Oraculi judicio, ac teftimonio com-probarentur: dim enim Delphicum Apolli-nem fcifcitaretur, anSpartafub Lycurgi legibus felixforet ? Refpondit Oraculum: Spar- tam m arcanorum status. tam tantifper fore beatam , quoad praeceptis hujus viri obediret. Hoc teftimonio armatusLycurgus majori authoritate leges condidit, easque non tantum, ut decreta hominum 5 led veluti inventa, & juflaDeorum promulgavit. Demum , ut seternitatem fuis legibus jungeret, jurejuran-do obligavit cives nihilde fuislegibus mutatu-rosinterea, doneč Delphos iret, &rediret. lile verb Cretam abijt, ibique fponte perpetuum exilium egit, abijcique in mare ofta fua mo-riens juflit, ne relatis Spartam folutos le jure-jurando cives crederent, legefque indetoliere,, aut mutare prsefumerent. 12. Porrb falus Populi fuprema Iex, legum-que Regina, arbitra, & moderatrix eft: un-de evenire aliquando , ut jam fupra infinuatu eft, exaccidentipotefl, ut evidens Reipubli-cx utilitas ( quod notandum ) veterum leges antiquare, vel antiquas moderari, vel no vas fiibrogareTuadeat: quse enim confervandae Rei-publicse causa lata funt, in ejusdem nečem damnumque toierari non poflunt. Definit efle legisratio, quae Reipublicxeft exitio„ Tem- pora, liber iil ^ ns pora , & cventus mutant non miniis confiiia, quam Imperia. 13. Theramencs Athenienfibus fvafit, ut muros diruerent 5 fed Clcomenes objecit fva-denti: pudere debere fliadentem muros dejice-re, quos Themiftocles invitis Spartanis exftru-xit. Ego vero ( refpondit Theramenes ob-ječtanti Cleomeni ) Themiftocli contrarium nih.il ago : quos enimille muros excitavitpro falute publica, hosegoex eadem causa demo-liendos fvadeo. Prolečtb falus Populi, prc-fensneceffitas, futurum periculum, unicaefl legum omnium ratio , agendorum norma, confiliorum cynofura, ac ftatus univeril rno-deramen. CAPUT XVII. De arcanis Regiminis Arijlocratici adversus plebem, 1. £Unt quxdam Arcana Nobilium , per O qusc plebs obliquč , & per ambages a jure Imperij, atque adminiftratione Reipubli-ese abftrahitur. Simulatur etenim agi de ple- Ppp bis ii4 AR c a ko R um status bis falute , cum interea piebs in fervitutem potius difponitur, Sc humanitatis pratextu in ofHcio continetur. Nam cum popuius fui rationem habere cupit, fubitb contentus red-ditur, quando ejus ratio habeturj fatls eftilii fumus, licetdeftituatur offa. 4. 2. Magnus ille Poiitices Profeftbr Ariftote-c,°ia s quinque innuit arcana, 11 ve fophismata, qux ab Optimatibus apudPopulum praetexun-tur. Nempe Comitia , Magiftratus , judi-cia, arma, &r armorumufus ( verbafunt Phi-iofophi) circacomitialicere omnibus, ideft, tam Primoribus , quam Piebaeis adeiTe , fed pcena dičta Patritijs tantum, fi non adfint; non Plebacis. Circa Magiftratus autem nonliccre his, qui magnum cenfum habent, renuncia-re Magiftratui., Plebi verb licere. Circa ju-dicia poenam decernerePatritijs, nilljusdicant Civibus 5 plebi verb impune. Eodem modo circa arma 5 Plebaeis non neceffe fit habere arma , Patritijs verb pcena conftkuatur nift habeant: illi , fi fe in armis non exerceant, minime plečlantur j Patritij verb puniantur: adebque hi metu poenx , arma tračlare com-pelluntur, iili impuniti ab armis abftinent. Haec ljber iii. ny Haecfunt, ait Ariftoteles, optimatum artes, five arcana eonfilia adverfus Plebem : cum enim pauperes, 8c plebxi exoii Imperium Optimatum excutere fatagunt, tunc hi, nc Refpublica turbetur, jufte ac fapienter poflimt fub pnetextu popularis boni fuperbam mul-titudinem vel fpeciofis promims , vel data Indulgentia quorundam privilegiorum pro fo-lis plebaeis incautos lačtare : ubi interea alius finis nonfubeft, qukm coercere plebem, quae femper adverfatur Ariftocratico regimini. 3. Sic olimmulčtanon levi conftituta apud Lacedoemonios ad comitia , Magiftratus, ar-ma, & prsefidia vocabantur Optimates , ubi plebseis citra pcenam licebat abefie , eratque illis liberumMagiftratui renunciare, judicandi munere non fungi, non de armis libi provi-dere , nec in prsefidijs excubare. Ejufmodi ftatuta putabant plebaei in fui favorem lata fuifle fed eo tantum tendebant, ut fub hac ipecie libertatis Plebs vel in otio , vel inpri-vatisfuisnegotijsviveret, minime intenta, aut obligata curis Reipublicae. Sicque foium Opti-matibus abfoluta maneret adminiftratio imperij. Arcanum hoc efficacifEmum eft Ari- Ppp 2 ftocratiac n & altitudinem animi ubi nune in uno inveneris, quac tunc Populi univeriifuit? eftčcithoc prudentia, &: diifi- mula- LIBER IIL igt mulatio Patritiorum, quod forte non effeciflent integri exercitus,ut fxpe apud Romanos vifum eft in collilionibus mutuis, fk inteftinis bellis. 12. Poftremb errant graviflrmšr illi optima-tes, qui aučfcoritatem fuam, & exiftimationem tueri,& ampiiare fatagunt perrigorem &fxvi-tiam,quam natura humana abhorret. No-lunt homines y belluas habere Dominos. Nemo patitur leoninam divifionem. Summurrs Jus, fumma fnjuria; & fummum Imperium eft Tyrannisr Homines regitis, O mei vos Opti-mates! non pecora campi: Cives veftri fratres funt ; & communione civiliy& naturali fubditi veftri vobifcum unum corpus faciunt, quo-rum vos caput eftis. Quisin fua membra de-linquet? auisin fua VifGeraferrum movebit ? 13. Verom fxvitix Iiujus prima pars eft, per immenfas exad:ioncs depauperatio, & quali emedullatio Civium. Juftum quidem , &c Ariftocraticum eft Cives in xqualitate conti-nere, ne uni liceat plus, quam omnibus five in luxu, live in apparatu, iive in clientelis: 8cc. iniqvum tamen foret, fi xrarium publicum plane exhauriret opes privatas, velfubvenirc nollet egeftati quand6que Civium Iniqui£ Rrr z fimumi 02 ARCANOR UM STATUS fimumautem, fi ipfi Optimates in particulari privatorum bona invaderent,plus acqvo fcene-rarentur, praedia,& domos Civium diriperent, vel alijs artibus fangvinem pauperum exfuge-rent. E jusmodi Optimates repraefentatOčfcavius Lepidus, & Antonius apud Romanos : apud Atlienienfes verb trigintaTyranni, de quibus Dion CafliU9, 14. Altera pars faevitiaeeft ipfa nimirum cru-delitas in Cives, qukm exercere folent illi Optimates, qui fibi plus timent,quam Reipublicsej & Optimos Cives, qvorum periculofam iibi autumant virtutem, promifcua fraude toliunt, accufatores inftigant, innocentes in judicium compellunt j 8c fi ejusmodi non fufficiant, plane licarios fubornant: lit deDecem-Viris fcribit Livius: & utSulla perpetuam Diktaturam affečfcans fecit apud Romanos, a quo fkfces tenente plurimiim habebat, qui plures cives Valcri' iuteremerat; neque occifi hoftis, quam Civis, Paterc.uberiusfuitpraemium, 8c quisquis fiebat mer-ces mortis fux. 15. Porrb: quantlim crudelitate Sulla, tan-tlim Appius Decem - vir in ftatu Ariftocra- tico LIBER III. ^ m tico peccavit libidine, & in juftitia $ qui ut Vir-giniavirgine ingenua potiretur, praevia fraudc cgit, ut eam probaret natam ex fervafua: & cum hoc non fuccederet, vi ipfam a patre ten-tavit abftrahere. UncLe tumultus, & feditio, Sc finisregiminis Ariftocratici, titTacitusinfinu-at inqu,iens: Non Sulice longa Dominatio, ne- 1 que Decem - viralis poiejias ultra bicnnium. Ejusmodinon benevolentiam conciliant, non au<5fcoritatem fulciunt. Omnium hoftem omnis oderit Beneficum nemo defpiciet. Turpispracda a Civibus. Diflimulatio armis fepfc potentior eft. Curritur in obfeqvium rc-čtfc Imperantibus. Virtutis farna omnium ocu-los in fe convcrtit. Solitudo horrorem , fre-aventia contemptum, mediuminter hxc, re-fpečtum confert, & revercntiam. Prarclara ge-fta comitatur aučtoritas* & viri fingulares fcm-perinpreciofunt. CAPtlT XIX. De ambitu Optimatum. 1, Uxcunque ambitus facit,ambitio facc- • VJ rc compellit; hsecenim eft, immo- Rrr 3 derat* 134 AR CA NO R UM STA T US derata gloriae, potcntiie, & honoris libido: qux in Republica viros eb incitare confvevit, ut publicoshonores,&Magiftratusvilibus & ab-ječlis artibus, iit puta blanditijs, precibus, largi-tionibus &c. contendant. Quemadmodum olim Romani y dum honores, & Alagiftratus affečlabant, finguloscircumire, dextras pren-fare,. polliceriyrogareque, ut fe fuffragijs juva-rent,fatagebant, Inde deri vavit ambitus, pe-itis illa & fiagitium maximum Ariftocratise, ex quo tot mutationcs Imperiorum, excidia Rerum publiearum, caedes,, bella, feditiones, & tanti malorum montes exorti funt, ut fufpira-reliceat: Colit Ki c Reges, calcet ut omnes y Perd£tque aiiquos, nullumctue levet : Tantum ut noceat, cupit efle potens. 2» Ejufmodi ob viare licebit occultis artibus r five arcanis poiiticis, impedienda, amonjendo r etiam tollendo. Quibus itaque incumbit elečtio, quaerant ad clavum Reipublicae illos, qui non quxrunt: quaerentes impediant, ne ad clavum offendant potius, quamillumred:čgcrant. In-vitosnon ambientcs in Senatum introducen-dos dixitLamprkiius, liber ni; m Ambientes etenim ftatim, utadhonorem promotifunt, in fuperbiam extoliuntur:; non curant prodefle, fcd glorianturpr*efTe: pr*fu~ munt femelioresyquia cernunt fe efle fuperio-res: dedignantur amicos, vultum aveitunt., cervicemerigunt, fkftum ofiendunt, fublimia meditantur, fubditis oneroil, arrogantes, gra-vcs, & importuni. 3. EtiamnumftaretRoma,{Iambitum fuo-rum Optimatum obfervafletin tcmpore. Di£ cant nune alicno periculo modem* Rcfpublic* fuis malis mederi, nec finant unquam unum ali-quem in Republica ex Optimatibus ita poten-tem fieri, ut ex arbitrio fuo omnia adminiftrarc audeat. Et multb minus toler.ent, ut aliqui expotentioribus £c conjungant, velmutuo fce-dere conftringant, ut-olim julius( Cacfar poftea dičtus ) fpc occupand* dominationis focieta-tem cum Pompejo, & Craffo iniit, neauid age-retur in Republica , quod difplicui{ret ulli ex tri-bus: ut priori xvo Orangius, qui Belgij arbi-trium affečtabat, conjunxit fecumEgmontio, 8c Hornano Dynaflis ex Belgio nobiliffimis, qui ex pr*textu confervand* Ordinum liber-tatis atrociora agebant, quam hoftes, infelici ta-men vit* epilogo. 4. Non 136 ARCANORUM STATUS 4. Non defunt fpeciofi praetextus viros pra-potentes alib ablegandi 5 ad honorifica, fed one-ro(a promovendi: quod fi dcindc fufpicio major intercedat, mox revocandi, Sc, titexpedi-re Reipublicac vifum fuerit, tra&andi. NonnfcTiberius Germanicum, ob auram militum , fibi fufpečtum revocavit cx caftris inllrbem oblatoConfulatu, qui mcrusprztcx-tuserat 5 rc ipsa abftraxit illum tantum a cur-fu (uarum vi&roriarurn, unde Gcrmanicus pracpotens reddebatur. 5. Et profečto in Optimatum regiminc rc$ maximi pericuK eft fummum Imperium uni tantum diu com mittere 5 fit illud jam politicu, vel militare. Exprobravit id Cicero Caefari: Quid impudentim i3 tenuifliprovinciam perde-temannos, non ti bi H Senatu,fi d a te ipfoper vimy &facliojič ti bi dat o s : pntterijt tempus non legis, Jealibidinktuce. Exercitumhabesdiittius, quam Fopulusjujjlt, invito Senatu. Dičtatura fiqui-de molim apud Romanos fex tantum menfibus durabat: & ad cxercitus promovebantur, & avocabantur belii Imperatores ex arbitrio Populi, velSenatus. tf.Pro- LIBER IIL 137 g. Prorogatio Magiftratuum fxp£ Rcipubli-cx fatalis fuit: liquet id exemplo Julij Csefaris, liquct ctiam Očtavij Augufti. Illius Dičtatura, 8c hujus Tribunitia Poteftas utroblque perpe-tua extinxit plane Senatus, Populique Romani ieque libertatem, acReipublicae fuftulit maje-ftatem. Arbiter uterque fačtus Patrum, & Monarcha Imperij. 7. Et quid, DEUM Immortalem! Reipu-blicse intereft prorogare uni, quod centum alijexpečtant? fi autem prorogatio ambiatur, hoc ipfb fufpe&um eft in Republica libera, ubi omnibus ad honores aditus patet. Inj uria qux-dam eft in piures, fi uni permittitur, quod pluribus deb etur. Hinc cumulatio etiam Magiftratuum, atque honorum , fi non injufta , faltem xqua non eft. Pari ratione fepiiis de-ferreuni eandem poteftatem periculofum eft, neilliafJvefcat, & ex aflvetudine pofleffionem velit. Mareus Rutilius fecundbin Cenforem elečtus graviter perftrinxit populum inquiens: id repugnare antiquo ufui, fuflicere (ibi femel, quod nondum alij habuerunt: rurfus nova lege cavit, ne cuiquam pofthac cenfuras Magi-ftratum bis ambirc liceret; cujus ipfe exem- Sff plum JRCANOR UM STATUS. plum eflevoluit. Etquiaprapotentiaunius, alteriusue .Optimatis non repente exfiirgit, fed 1 eni Imideo oblervari debent tales £ longin-quo. Si vires crefcunt, roburqub augetur.j deme, onera, divertc, femper caveto, nun-quam fidas. Hoc vir prudens abfque fraudi-bus , & dolo , ac fine injuria efficere poteft: ratio enim publica femper praevalet., & reli-ftentiahacc noniit ( ut fuppono ) ab alijs, qukm ab ijs,, quibus ex officio incumbit, & medijs ejusmodi utuntur, quje vel adiaphora funt, velpoenafa: illaneclegi necrationirepugnant, haecfine eausa non adhibentur. 8. Abftrakeremediaadmajorem potentiam, impedire periculofos conatus .attendere fo-licitb ad „dii5ta ^ & fačfca animadvertere in exceflus j uni tollere, qux alteri licitfc dari po£ funt, nullam >mcrentur Sjnderefim, Sc in om-ni ftatu licet refiftere conatibus, >queis privata aučtoritas inlurgeir,Sc publica pati po(Tet.Ide6-que tales obices jure opponi poffuntijs , qui Rcipublicsenocere aut audent, autpollunt. 9. Sic ignavia Childerici 4ti. Francorum Regis Pipinus palatij praefečhis, Caroli mag-ni pater, ex miniftro aulae in tantum crevit, ut tan- LIBER IIL - 139 tandem adthronum vocareturex privatoRex fačtus. Sic diminuta eft Romano-Germanici Imperij Majeftas, qubd nimls ., quamratio ftatus ferrct r Principibus ,- Ducibus, Lant-gravijs, Marcliionibus, ac Comitibus conni-verent Cacfares: & ( quod planfc ingentis erro-ris fuit) ejufmodi titulos , qui tantum priiis officia. temporanea,. benčque meritorum fue-rantpracmia, in fiaereditarium & territoriale jus converterint. Indfc potentes fačti Optimates illi, formidandi magis Caefarir quam in obie-qvium trahendi. Guifiorum- inGalliam, qua-lemprius nec Reges habueruntv potentiam, & invidendam planfc aučtoritatem, auxit ni-mia Regumclementia,& conniventia. Privatse potentiar vel mod is y vel: finis ftatim ponen-dus eft. 10. Verumpracter fpemr,. metumque acci-dit nonnunquam, ut quispiam ex impro-vifor Sc repentČ, vel peroccultas artes, vel per largitiones, clientelas, arma, connubia , haereditates praepotens , & Reipublicae de fedi-tione fufficienter fufpečtus reddatur, ut illa ( quod in fubitaneis & feditiofis cafibus fieri fo-let) nefciat, quofeponat , auidve incipiat? S ff 2 Taies i4o ARC A NOR UM STATUS Tales antiquitbs fuerunt Sulhe, Pompei, Seia-ni&c. Etpofterioribus feculis fermein omni-bus Rebuspublicis, Regnis , Sc Imperijs in-numeri: quibus parcit calamus. Ejufmodi ordinari&vel aflfečtant, vel plane jam poflident fupremam poteftatem. Magna Hic in fimilibus feditionis cafibus dexteritateopus eft. Abfintvehementesmo-tus , & impetus 5 potiiis ftruantur pedicae, ut fe ipfum capiat, 8c decipiat, & femita illi fter-natur in praecipitium. Silentium, & diflimulatio anima funt talium negotiorum : efca illi propinetur , ut majorem lpem concipiat, & mi ipfius proditione palkm reus fiat. Subor-nari etiam poflunt acmuli, & invidise flamina ftiggeri: nequeoberit populum, ac Plebem ctam concitare in ejusmodi odium , qui puhlicam tranquillitate feditioneturbare aftečtat. Ante omnia vero Ubi ipil reddi debetfecurus. Ejusmodi ruere facient incautum, & fois viribus tumentem precipitabunt. Sic Romani Manlij potentiam , tefte Livio , per ipfam plebem aggrefli {kis ipfum oneratum viribus ruere fecerunt. Sic Tiberius ufque ad epulas dementavit, & opprefllt Libonem $ Sic Alexan- LIBER IIL Hi der Philotan 5 Sic Meccnus Lepidum. Ars hxc eft arcaniffima, vel fuis viribus fternerc clatum , vel dementare ufque ad fupplicium incautum. 11. Conftare tamen debet de erimine, & ef~ fc caufapericulofa; quac duo fi conveniunt, ex-elTepoteftomnisforenfisproceflus, & attendi debet ,utcaufa publica liberetur a periculo, & feditiofi opprimantur in herba fine mora, aut indulto. Singulares funt in hoc Veneti: & olim Svetonius, & Tacitus viri gravifflmi ap-probaverunt iftudin fupplicio Sejani. £ Exmora non fopiuntur,fedaugentur vi-res in ambitiofis, fačtiofis, & feditiofis. Hi in jus non funt vocandi, fed bt hoftes puniendi. Lex illa prima in Codice quando licetfifinejudi-ce vindicare declarat, inquiens: melius eft oc-currere in tempore, qukm poft exitum vindicare. 12. Si Titus Czcinam non oppreffiflet ante esenam, quid fa6tum fuilTetpoft cacnam? ubi chirographumipfum conjuratae adversus fe ad fores ftantis militix apud interfečtum Cacci-nam deprehendit. Quantum Senatui, Popu- Sveto- l6que Romano imminebat periculum, fi Me-niu«. Sff| caenas 142 ARCANOR UM STATUS caena&fpeculatusnon fuiflet praecipitis confilia juvems Lepidi ? eoque mira celeritate, nuilaque Vellc- cumperturbatione rerum, & Hominum oppref-jus. so immane novi, ac rcfurrečluri belli civilis re-ftrinxit initium. An non inteftino bello jam vel confeč&t,, vel ab externis ufurpata fuiflet Gallia, fi Henricus tertius in Guifio Principe plus xquo potente, &: arbitra quafi Regni, tam feditiofis fuis fubditis, qukm externis Regni fui invaforibus caput jfperrr, &authoritatem repe-titis vulneribus non pracidiflet? V 13. MitiorinhoceftDomus Auftriaca,&:te-neriori fynderelT procedit cum fuis fačliofis Magnatibus: fcd velideb femperpatiturrepul-lulantes,nov6sque ( veluti in Lacrnaca quon-dam hydra ) feditionum authores cum maximis fuorum Regnorum, Provinciarumque incom-modis, atqae periculis. Ejusmodi extrema & prarupta, extremis etiam & prscruptis remc-dijs mederi liceat. Publicae animadverfiones aliquando periculofae funt: in carcere diu deten-tos nutrimus potius, quam tollimus feditiofos. Teftimonijs non egemus, ubi defadro conftat. Nec accufatore opus habemus, ubi reus fuis fce-leribus convičtus eft. Praefumptiones vchc- mcntes LIBER III. 145 mentes in caufis periculofis inftar veritatis funt. In crimine laefae Majeftatis, in perturbatione Reipublicae, in conjurationibus, & feditionibus ctiam voluntaspunitur, dummodo initium fa-&i,ideftfeditionis,vel conjurationis habeatur. Et fi cuiquam nimius ifterigor videatur, exifti-met illum ratione boni publici compenfari: caufaetenim publica ,ratio coniervandi ftatus, falus Populi fuprema lex, & Regina legum eft j 7 cui omnia juraprivata cedunt, & inter duo mala minus cligcre audet. Deflečlit illa quando-que a jure,nontamenajuftitia,qux:femper cau-fam publicam, vcluti pupillam naturae humana novis privilegijs profcquitur. capht xx. Varietas regiminis in antiqua Roma ojlenditur. 1. T) Omavicifntudinibus!uis©feaoxia rarb |\ in fc quicta,flud:uabatfemper,merge-batur, quandbquc etiamjam peribat. Vcrtim ex inopinatb novis conlilijs aučta., in ipsa fui mutatione,dumcadebat, fepe fepiiis felicior furgebat, 144 AR C A NO R UM STAT US furgebat, omnem regiminis formam aut pafla, aut gloriabatur in ea. Leges jam accipiebat obtemperanter, mox dičtabat arroganter, rarb totam fervitutem tulit, neque totam libertatem unquam amifit.ReafiTumplit in thronumReges, quorum etia nomen aliquando ejuravit. Ado-ravit confules, Dičtatores, Patres, quos deinde per Tribunos plebis turpiter defpexit. Mif-cuit Plebejam Patritiac poteftati, & Patritiam in tantum evexit,ut faftumTyrannorum quan-dbque ferre debuerit. Denique vivum ečty-ponfačtavarijregiminis, ficferente vel Populi genio,velalijs occultis caulis. Cospitenimverbanno creati munditer mil-lefimo,biscentefimo, decimo nono a Regibus Romae Imperium, & perlongam ducentorum quadraginta quatuor annorum feriem conti-nuavit fub Regibus, Primi fuere Romulus, & Remus aeciufc fan-gvine, ac dominandi libidine semuli, hoftesque, ut etiam primi urbis murimadere debuerint fra-terno cruore« 2. Ab exce{Tu Romuli unius anni Regno in-tervallum fuit, idque occupavit Ariflocratia, centenarius videlicet Patrum numerus, in de- ccm LIBER lil. 14^ ccm Dectirias divifus, ex quibus fingulidelečti cumpoteftate fupremalmperiu exercebantin exiguum duntaxat quinque dierum tempus. Hancque brevitatemtemporis excepit vixdiu-turna continuatio regiminis. Nam tantorum dominiumexofum multitudini redijt inter an-nifpacium adprimacvam Regni formamaflum-ptoinRegemNumaPompilio, omnis Divini, atque humani juiisviro confultiflimo. Tunc-quedependebatab uno Roma vir o. 3. NumamTullusHoftilius j huncAncusMar-tius j Ancum fequitur Tarquinius prifcus , non Romanus, fed origine Corinthus, euiapraede-cefloris progenie, nimirumMartijs fratribus in ipsa Regia Regni clavus poft triginta fermfe & očto Imperij annos fecuri intercifiis fuit. Is famiiise fuse adlegeratServium Tullium, ex matre quidem ferva natum , fed fupra nata-les moribus optimum : cui in fjx>nfam data Regia filia generum , 8č fibi veluti fbcero ad-versus fuosinterfečtores Marci Ancifiliosvin-dicem reiiquit. Hunc fatis funčto focero auc-toritas Senatus Regem voluit, fedadditumaf-fequi non potuit, nifi prius feliciter confečto Verentino bello , & quidem Populi jufsu. Ttt Regna- AR C A NO R UM STA TU S Regnavit annos quatraginta quatuor, penul-timus Romani Regni, & nimium mitis in ulti-mum, videlicetTarquinium fuperbum, quem fibi generum voluit, & affečlati Regni palkm rreum plečtere noluit, ejufdem fcelere,& iicaria manu occubuit. 4. Itaquč Lucius Tarquinius ( peripfema Regij nominis, &ultimusaRomulo Regum ) non tam obtinuit, qukm rapuit Romani Imperij liabenas. Superbi nornen illi dedit innata monbus, & fangvini arrogantia, quam Roma-nus Populus graviorem ipsa fervitute putavit, ejufque impotentia eogebatur poft Romulos conditores, Numas religiofos, Tullos bella-tores , Ancos civiles Sc populares , Prifcos beneficos, Servios legis iatores Regnum ufque ad nomen odide. Hinc omnibus exofus Tar-quinius , cum in amore civium nihil fpei repo-iieret, metu Regnum tueri geftiebat, quem ut omnibus meuteret , cognitiones capita-lium rerumfine confdijsperfeexercebat, per-que eam caufam occidere , in exilium agere, bonos, optimofqub cives mulčtare audebat «011 fufpečtos modo & invifos, fedundk nihil aliud, qukm pnedam fperare poiTet. Ad Pa- LIBER III. T47 tris fcelera acceflit filiorum libido , & Lucre-tise optimse matronie turpis violatio. Cujus emortuse cadaver inforo expofitum ebcom-movit animos univerforum , ut publicis ela-moribus unius poteftatem execrarentur , & profcripta fervitute omnes libertatem fufpira-rent, tandemque expulfis Regibus flbi reven-dicarcntUrbis lmperium. Hoc pa&o ačtum erat de Regibus, quo-rum poteftas deinceps delata fuitinduos Con-fiiles , unius anni lapfu definita. Et quia Livio tefte , nikil diminutum tunc fuitde Re-gia poteftate Confulibus , videbatur eonfula-re lmperium remanfifle Monarchicum r niii duorum numerus excluderet unitatem , qux Monarchiae, five Regij ftatus natura j &ulti-ma differentia eft. Confules dicit Polybius , non quidem nomine , fed poteftate Reges: nos dicimus, quia non unus fedplures, ide6que Ariftocratici fuere. Dualitatem excludit Mo-narehia ; pluralitatem includit Ariftocratia ; utraqueRegia poteftate fungitur. ' 6. Primum Confulatum meruit ( quiauthor fuit prafcribeadx MonarcEise ) Brutus. Collc-gam liabuit Lucium Collatinum. Hicpoft Ttt z elimi- 148 ARCANORUM STATUS eliminatuma Romanisregiu nomenfufpečhis Populo fačtus ab regium fangvinem ( erat enim ex ftirpe Tarquinia ) antequam fafces aflumeret, confulatuminnocensdeponerc fusexemplum deditin Ariftocratia non folbm regium fanguinem, fed etiam memoriam Re-gumabominabilem efle. In Ariftocratia, & ubique aliks, ubi ratio ftatus controvertitur, in xquitatem non videtur delinqui, fi etiam inno-centes, dummodo rationabiliter fuspečti, ob mala adversiisRempublicam aliquando pofli-biliter extitura, metuantur, impediantur, ac etiam removeantur. Bispeccare periculofum eft, ubi femel ratio publici perielitari poteft. Dura videtur quibusdam hxc lečtio, & bona; Juftitiac eontraria, fi admittatinnoeentiam pot fe ex fbla fufpicione premi: fed tales jufta bilance ponderent, & expendant, an non magls re-flečtendum fitad periculum Reipublicac, quam ad pri vati hominis innocentiam,veI merita,ma-ximfc ubi rationabilis eft fufpicio, & foliim jufti-tiadiftributivaintercedit,non juftitia commu-tativa, vel poenalis, aut capitalis fententia. Hoc pertranfennamadfcopum redeo. 7. Tarquinij Collatini locum fupplevit Pub- lius LIBER III; 149 lius Valerius, qui confulari poteftati, ut auram populi haberet, multum detrahens populo at-tribuit, & Optimatum ftatui popularem pote-ftatem induxit, dičtus deinceps non amplius Publius Valerius, fedPublicola, id zftjafutcm puhlicam eolens. Legem etenim tulerat illam, qukm Livius firmiflimum Populi propugna-culum dixit. Nimirum, ut fupplicio afficien-dis Romanis Gvibus provocatio permitteretur ad Populum contra Magiftratus publicos, & ip-fos Confules. Sic enim provifum erat Populo nonfolbm deau&oritate maxima, verumetia defecuritate, ne Patriciorum arbitrio Civium vitac exponeretur. 8. Infuper fanxit, ut quseftores xrario daren-tur, ne Confules ex pofleffione publicarum opuminfolefcerent, & nimias vires contrahe-rent. Tandemalia rurfus lege de interficien-do quovis, & a quovis, fi quis vel Regnu fvade-ret, vel illud affečtaret, conclufit. Adeb infe-ftabat Publicola Principatum, & favebat liber-tati populari cumprar judicio etiam optimatum, ide6que multoties in confulem elečtus. 9. Duravit praefens ftatus Confulum, in quo etiam Populi Authoritas multbm potuit, & fer- Ttt 3 mc Ifo ARCANOR UM STATUS mt fub Publicola pracvaluit, decem, ut Livius fcribit, annis. Qvibus elapfis induxit Popu-lus Monarchicam quandam poteftatem fub dičbatoris nomine, an pertsefusOptimatum Imperij , an fubornatus ab ijs, qui rurfus in Repub-lica unius Principatumfufpirabant? inineerto eft. Sane Dičtatoris poteftas plus, quam Re-gis fuit, & hoc folo diftinčta, quod femeftri fpa-tio exfpiraret. Alias indefinitam habuit poteftatem domi ac foris, in Sago 8c Toga, maximč in rebus arduis, trepidis, cxtrk ordinem difpo-nendi, imperandi, vi liberrima, folo fuo arbi-trio, aquo nec ad confules, nec ad Populum ul-terius provocabatur. Vix olim Rcges tantum potuere. 10. Reftringebatur attamen lioc di&atorum I mperium hac lege, ut dičtator nec cum Dičta-tura,neceum exercitultaliamegredi :nec(ut dičtum eft ) fupra lemeftre tempus ejufmodi fummo Imperio potiri auderet. Et hoc ideb, ut fi moliretur nova, a Senatu, Populbque Romano obfervari,&in oculis haberi poftet: nevc ampliftima poteftate in vifcera iphus Reipubli-cx abuteretur: uttračfcutemporis Sulla atten-tavit,, &: Gsefar perfecit. LIBER III. 151 Hic tamcn DičVatoris fummus Magiftratus non erat ordinarius, fed tantum, cum gra-vis, ac perplexa Reipublicac exigeret neceftitas. Eligebatur ab uno , cui facultas a Senatu ex confulibus , & ex confulum ordine j non in comitijs, necincampo, fedprivatim, nočte intempefta, & cx improvifo, quotiesprxfens rei ftatus ferebat. Quac omnia Ariftocratica efle, quis non perfpiciat ? 11. Verum exorta tračhi tcmporis tam ex-ternabella, qukm domefticae feditiones , ac Civium ex urbe feceftiones graviftimis calami-tatibus Confulum, & Optimatum ftatum af-fecerunt. Nam poft Volfcum bellum com-prelfbsquelioftesprimum cactus mifcebant oc-cultos cives , &plcbei$ nova infuper molien-tes, qubd indignfc ferrcnt obaeratos, & tenuio-res cives male tračtari a foeneratoribus & diviti-bus-, remedium quidem promittente, fed non prsftante Senatu. Igitur cum Sicinio feditio-nis autkore conjurat quafi Populus univerfus, feceditque trans flumen Amiennem in faerum rnontem circiter ab urbe triamillia pafluum. 12. Prsevidebant tunc Patres, quanta moliri audebit tantusPopulus,& verebanturReipubli- cx i** ARCANORUM STATUS ex excidium. Unicum fupererat, non vis, non arma, fed Menenij Agrippse prudens confilium, qui vir gratus Populo pollicitationibus fupra vires, Populum retinebat, Sc placabat. 13. Sopitatandem feditio,regreffique Cives, licet non nifi graviffimo pačto & conditione, qux fi non abolevit Imperium Optimatum ex toto, adminlisinfregit, & Popularem aučto-ritatem, 11 non fupra evexit, faltem commifcuit Ariftocratico regimini. 14. Et haec illa eft Tribunitia auctoritas, five plebis fupremus Magiftratus, facrofančtus, in-vičtus , & quovis alio in Republica Romana major. Sine hoc nihil potuere Patres , & fi-quse agebant, fyndicabanturkTribunis plebis, imb vetabantur, & ( quod planfc mirum eft ) unus Tribunus plebis, li contradicebat, etiam confentientibus alijs Tribunis , nihil ačtum k Patribus cenfebatur. Invičhim finguli Tri-bunorum auctoritatem habebant refragantes fibi, aut populo contradicentes in carcerem detrudendi. Ut Summatimcomprehendam cum Ta-, cito; Tribunitia Poteftas fumi faftigij vocabu-lumfuit, atque ideb Quinčlij apudCiceronem fenfum LIBER III; ifl fenfum amplečtor. Nata poteftate Tribuni-tia gravitatem optimatum cecidifle, & conva-luifle Jus multitudinis. if. Porrb , quia multitudine nihil ferociiis, nihil inftabiliiis, & inftar aequoris tot ja&atur flučlibus, quot privatae rei intentionibus, at-que ftudijs ca maximfc tempeftate, ubi nulla lex icripta , certa, aut ftabilis illum jam nimia libertate , excufT6que jugo lafcivientem, & inftar indomiti equi currentem populum con-tinere potuillet 5 vifum fuit prudentioribus f pofttrecentoskconditaRoma fermš annos,ut Anarchia ifthrcc , five confufio popularis, quae jam jam Rempublicam perdebat, legum Religione reftitui poflet. Decem-viratum, fi-vb decem virorum collegium inftituere, hoc videlicet fine, ut leges conderent fcriptas, cer-tas , univerfales 5 legumque forent arbitri, quibus inquietam multitudinem , internafque collifiones, ac prafertim Tribuniti« poteftatis abufum moderari, acinpriftinum ftatum ex-legem populum, legum Imperio reducerede-bebant. Sicque ex Democratia exfurgens Anarchia, ideft plebeiorum infolensregimen, Decem-virorum authoritate, & fagacitate fub- Uuu latum 1*4 ARCANORUM STATUS latum, & rurfus in Rempublicam Optimatum Impcrium fub fpecie fercndarum legum introdučtumeft. Decem-viratus ctenim fum-museratin Republica Romana Magiftratus, Confularem, Regiamque habens poteftatem, fufpenfis interek alijs omnibus curijs, judicijs, & officis 5 doneč pro videretur de legibus, qux veram, rečfcamqce formam Reipublicae con-ftituercnt. 16. Annuus eratifteMagiftratus, &exno-biliftimis quibusque elečtus: fed non in lon-gum duravit, aut Populi rerum no varam avidi inconftantia, aut Decem - Virorum ambitione; qui non foltim majora attentantes, qukm videretur expedire Reipublicae, verum etiam perpe-tuitatem Magiftratus ambientes, fačti exofi Po-pu!o,praccipufc propter Appij fcelus Virginiae vim intentantis, locum dedere novo regimine mutandae Reipublicac. Nam poft eječtos Decem - viros Confularis poteftas in Tribunos mi-litum collata fuit,videlicet Magiftratum Reipublicac fupremum. Evenit autemhocpačto: 17. C. CanutejusTribunus Plebis apud Pa-tres proteftabatur,ut deinceps liberum foret, feu deplebe, feudePatritijs indifterenter Confules cre- LIBER III. to creandi, quod antea nunquam fuit 5 nam nobi-lifTimis quibiasque tribuebatur Confularis ho-norcum poteflatequafiRegia. Ideb defuper exacerbati Patres, quod ini-qvum eflet,utdeplebe hominibus plerumquc infolentiflimis aperirctur aditus ad Confularc faftigium, cum jam ab cjcčlis Regibus, tot dc curfis faeculis, per libera Populi fuffragia folum-modbPatritij eveherentur adConfularem dig-nitatem. Irrifit hxc Canutejus, & plebem re-petere id dixit, quod jam olim fui Juris efle pote-rat: in populo vim, & Majeilatem Reipublicae cflc: ejus arbitriodeferri, & tolli honorcs. Tande, ut in trepidis rebus efle folet, eo con-ventum eft: utTribunos militum confulari po-teftare 3equfc čxPatritijs, acplebe creari finerentj de Confulibus verb creandis nihil mutaretur: e6que contentis Tribunisplebis contenta fuit plebs, Interea autem, dum Magiftratus Tribu-norum militum duraret j Patres nullum Con-falem creabant, ut nimirum confulatus nomen illibatum, 8c integrum Patritijs maneret, nec fe impofterlim, cum iterum mutaretur Refpubli-ca,plebeiusordo de exercitato Confulatu jac- tare ,velufucapione praetenderc poffet. Uuu 2 itf AR C ANO R UM STATUS iS. Poft očtoginta circiter annos Magiftratus ifte vi intrufus,nec legitime elatusAugurum dccreto reječtus, locum cedere debuit Confulibus, quiTribunis fufFečti Reipublicae Roma-nx gubernaculafufcepere,adjunčtis tamen fi-bi cum fumma poteftate Cenforibus, qui ho-nor maximus, & Plutarcho faftigium quoddam honorum omnium, 8c quodammodo omnium in Republica ačtionum confumatio. 19 Tandem Oligarchia invafit Rempubli-cam,ubiOptimatibusplus aequo ampliata poteftas , commiffi exercitus, datae opes publicae, prorogati Magiftratus, 8c in partes diftračti Cives. Oligarchia,qusepaucorum prapotentia eft, in Trium-viratu Crafti, Pompei, & Julij vi-gebat: licetiftiinomnibus diflidebant, in hoc lino tamen convenere, invadendse nimirum Reipublicse. Gefar occupabat Galliam, Cra£ fus Afiam, Pompejus Hifpaniam. Decem an-nis duravit Oligarchicus ifte Trium- viratus: acmulatio finem pofuit, & invidia unius in alte-rius potentiam. collidebantfe, fed magls Rem-publicam. Romajtunc fačta pomum Eridis, non trium efle potuit, fed unius. Crafliim mors pravenit apud Parthos. Pompejus fuperio- rena LIBER III. rem ferrc non potuit, nec Cxfar parem. Itum igitur in arma: quibus peflumdabant Rempub-licam, non augebant: liberrimx urbisCives fx-viebant in feipfos, ut unus vinceret, daturus hoc unum illis vičtorix prxmium, quo omnes rediget aliquando in miferrimam fervitutem. Itafačhim. Vicit JuliusPompejum. Cecidit ifte, & cum ifto libertas Romana. Perpctuus enim exinde fačtus Di£tatorRomxJulius, Cxfar plane dičfcus, & nihil a Principe, nihii a Monarcha differebat: hoc folo nomine ufurpavit omnia jura Romanx Reipublicx, cuitandem dičtavit legem perpetux fervitutis. Hxc poena eft mag-nx libertatis. Hic inter Optimates xmulationis finis. Hoc diftidentium Civium remedium, ut uni pareant omnes, qui llnguli malfc impera-runt. En tibiPoliticeRoma tam varie dilacerata, & per omnes Imperiorum formas probatami crit illa in omne xvum ečty pon vari j regi minis, & vel ideb admiranda, qubdtam diu fteterit fcmperinftabilis. Magnum Jiquor magnos flu-ttus, magna Imperia magnos motus habent. Uuu 2 CA 158 AR C J NOR UMf STATUS CAPUT XXI. Caufce mutati Status Ari/iocraticu NOn expcndo caufem univerfalem viciffi-tudinum", quse DEUS ipfe eft, quivfc ut fingulis hominibus, ita Regnis, ita Arifto-craticis , ita Democraticis ftatibus certos po£ Dan. c. fiiit limites, certa conftituit tempora, ad tem-7- pus, & temput fcripturse divinae effato. Propio-res, 8c caufas particulares rimabor,- quaevel perident ab uni verfis, vel k multis, vel ab Im-perantibus, vel obfeqventibus: hicmorbusla-tebit: huic medela parabitur. i. Egoacapite incipio (quia non major eft morbus, quam k capite ) ab Optimatum nem-pe injuftitia, avaritia,crudelitate,intcmperan-tia, 8c multis difcordijs. Juftitia firmat folium: Prov. & Regnum de gente in gentem transfertur pro-16. pter injuftitia«?, &injurias. Re/publica illadili ftarenonpoteft, ubi Superiores pervertunt ju-Senec. dicia. Ubi non eft pudor, nec cura juris, in-ftabile Regnum eft. In libero ftatu, plurium-que Imperio vis, & anima, & robur Imperij in LIBER III. if9 in legibus eft: quibus folutis necefle eft, ut totus ftatus diftolvatur. Quid enim Corpus eft fine anima, nifi cadaver? quid poteftas fine vi, nifi fabula? Quamprimbm videbis in Republica folvi legum vincula, tempus eft, ut de fine iibertatis, 8c converfione ftatus cogites $ etiamfi nullaarmorum vipetatur.. Exemplum eft Roma vetus, de qua ita Hiftoricus: aemu-latio ordinum, & par in multis, nec unquam D on diu bonafidetemperata, autconcors poteftas Ca 1US legum rogationem& adminiftrationem corru-pit. Dum modo hicordo, modbillefuiftudio-fos, quafi in alterius invidiam adverstis leges tuebatur , ufaue tandem Oligarchia fuccellit, 8c exinde Cacfarum dominatus. 2. Avaritiam optimatum, expilationem fub-ditorum ajo, & pauperum oppreffionem. Vx, Jfaiae auifpolias, nonne & ipfe fpoliaberis? quamc-1-iecuritatemfibipollicereporfunt Optimates, fi illos opprimunt, quorum aučtoritate ftant, 8c prafunt ? Quis exteris illis Provincijs odium Romani Senatus incuffit? Refpondetjuftinus: rapac/tas Pro-Confulum , fetiio publicanorum , lib 38. ialumnia litium. 3. Crudclitas Optimatum metum in populo exci- i6o ARCANORUM STATUS. excitat, metusodium, exodio infurgitrerum novarum defiderium, & ex hoc fpes melioris Reipublicae. Quantum exinde Optimatum ftatuidecederepoflit, & inveteri Roma dece£ fit,liquetexTacito,Dione, & Livio. 4. Vitae intcmperantia, libidines, 8c raptus proximo Optimatibus funt exitio. Haec Re-gcs expulerunt Roma in Farquinio, & finijt Decem-viratus live Ariftocratia in Appij fcc-lere. Haec caufa fuit, ut Hifpaniam occuparent Mauri, Siciiiaeque poiTellione defraudarentur Galii. Imperio indignos exiftimant fubditi, qui llbi imperare nefciunt. Odit alia vitia in Primoribus fais populus: at raptus, Sc libidines implacabiliter perfequitur. 5. Difcordiae demum inter Optimates gra-viffimum malumReipublicae inducunt, & Ci-vilem illam membrorum harmoniam, ac capi-tis cum cseteris membris confonantiam confun-dunt j ut inde non aliud fperare, vel metuere potiti* liceat, quam lapfum Ariftocratiae, & muta-tionem ftatus. Nam vaticinio divino Regnum in fe divifum dejolabitur. Tenentconjunčta, foiutafolvunt. llbife collidunt paftores,ar-mentis appropiant lupi. Et regulariter jam, - ) & v LIBER III. 1*1 k. olim in Rebuspublicis ( maxime in nationi-bus illis, ut Botcrus advertit, quae caeteris in-genio praeftant, qualcs fucrc Athenienfes, Mcgarenfes, Syracufani, Florcntini, Genuen-fes &c. ) fuccedebant divifis vel fublatis Pri-moribus Imperia Tyrannorum , aliquando plurium, aliquando paucorum. Quid egit Pififtratus, quid Pericles, quid Sylla, quid Cae-far ? quid ali j exOptimatibus fačti Invafores Pa-triac? pafTim liquet ex veterum monumentis. Quid paflae prioribus aevis modernse Refpubli-cx, quid Gcnua, quid Florentia ? De Kac argu-tl ex parnaflo Boccalinus: Florentinos Prin-cipes ex prima Taciti pagina tam excellentes Medicos evaftfTe, ut gangrarnam difcordiae Flo-rentinac fanare potuerint. Tertius gaudet, ubi duo difcrepant,populus & Primores. Et hacfer-me funt in Optimatibus mutationum caufac. 6. Variac, nec miniis certae funt in populo: fed praecipufc duae: autnimialibertas, autturpis fervitus: rarb viaplebs media graditur. Exor-bitat femper in excentricos 5 aut infolefcit, aut dcfperatj autinfultat, autadulatur. Utrum-que extremum confequitur ordinaiib mutatio Reipublica:. ' Xxx Nimia i6 2 ar ca no r um status Nimialibertas in populo temcritatem par-turit & inconftanriam,ut rerum novarum cu-piditate perpetua agitetur, indčque facilfc ju-gum optimatum excutiat, & rapiatur in effre-nes motus. 7. Athenae Solonis legibus quam optimfc inftitutac,fedquaeplusnimio libertatifaverent, intra quadraginta annos, ut Boterusteftatur, mutationem ftatus , & Pififtrati tyrannidem perpeffie funt. Nec enim eft aliud plebeios primoribus libertate pares efKcere , quam in ruinam Rempublicam praecipitare. Quanti! quamque optimi viri, tunc populari infolen-tia oppreftl, relegati, mulčtati, extinčti! ut vel hoc unicum fufHciat malorum maximum Rempublicam optimorum praclidijs nudari > ac nobilium decore privari. Cecidere deinceps Athenae fub jugum tri-gintatjrannorum plebei ordinis. Verbm his poftaliqua tempora femotis eb tandem in licen-tiam abijt nobiliffima Respublica, ut expilato publico aerario tota fefe ignavi*, otio , & vo-luptatibus dederet, quoufquedum pribs in-vičta, totque Perfarum cladibus clara Mace-donum armis, quorum planfc nomen obfcu- ..r .. ." rum LIBER III. i utre-vera multi cum Plinio exiiliment, Sc palam dicant,ano 176 JRCJNORUM STATUS dicant: Unum fe ille ex omnibus putat, &ide» magis excellit, quta fe unumex nobis putat. Quod de Tiberio refert Suetonius: Is fe civi-lem admodum inter initia , & paulb minus, qukm pri vatum egit: inde progreffus paulatim Principem exercuit. Solenttalesfubindequx-dam populo , quaedam Magiftratibuspermit-tere, velut {imuladiraantiquaelibertatis. Auguftus id callidfc praftitit: Populo quafdam creationes Magiftratuum finebat j e.i tamen ratione, utfolus interveniret, nequid indig-num ad Magiftratus admitteretur. Callidi-tasKaecfuitdementandipopulum, & eludendi Senatum. ^Huncelufit, quia populo tribuit, quod Senatuicompetebat: populum demen-tavit, quia ipfe arbiter intercelFit: Utrobiquc raro fimulationis arcano, ibi demendo, hlc ar-bitrando, fuam firmavit poteftatem. 14. Secundum arcanum oneris eftpr<čtextns9 ubiquidam defiderium ferendionus Reipubli-cx prxfeferunt j vertim fub hoc praetextu ea (olummodb aucupantur, quae ad fpeciem one-rofa , re autem ipsa, vellucrofa fint, vel fta-tuendae Monarchiae plurimtim conferant. Exemplo res magls clarefceC Augu. LIBER III. 177 Auguftus principio fui clam ftabiliti Prin-cipatus provincias in duas divilit clalles. Par-tem sarum dixit provincias pacis, quia nullus ibihoftis , nullus k vicino metus , nuil6quc milite egebat. Hujus fortis provincias, ut quafi Senatum Populumque k labore releva-ret, per Pro-Confules adminiftrandas reliquit Senatui, Popul6que Romano 5 appellavitaue cas provincias Populi , quibus in pace frui poflet absquc armorum ftrepitu , aut alio labore. Alias autem,quas Validas appellat Svc-tonius , eb qubd hoftibus circumdatse con-tinuo armorum fragore refonarent, ibiquc exercitus&: robur Reipublic* eflet, fibi arro-gavit Auguftus 3 & per legatos k fe defigna-tosrexit,acCaefarisprovinciasappellavit. Hac ctenim ratione Senatum inermem, imbel-lčmque efficiebat, & ad fe folum arma , mi-litefque , pracipuam nimirum vim Reipubli-cx,cum armatis Provincijs transferebat. Obij-ciebat fe hoc pačto ad fpeciem periculis & la-boribus ,ut inde fibi robur compararet, Patri« autem viresadimeret. jj. Tertium arcannm DeclimtioJpcao/a in Zlz ep vfi ARCANORUM STATUS eo fermc conjiftit: quando ufurpatorcs illi, poftquam prsecipua munia Reipublicaeinfuos ufus convertifTent, larvam induunt modeftiae, &illos per vim vel artem occupatos Magiftra-tus non tam deponere fatagunt, qukmijpecio-sadeclinatione , quod alias violentum erat,/(f-gitimum fibi reddere geftiunt Imperium. Quantus in hoc Auguftus Caefar fuit, referunt Tacitus, Sc Svetonius, fed Dionem Lib. 53 CafTium audiamus. Inftituit, inquit ille, Au-guftus & alia ratione magnitudinem animi fui declarare ( ut nimirum & hinc dignitas ejus crefcerct ) atque Monarchiam flbi confenfu volentium, Sc Iponte id cupientium hominum confirmare; neviderentur impofterum invi-ti, & coačti lub Imperium unius conceffifle. Egregium hoc arcanum fuit! Nam hac ratione: profequitur Author ejječtum eft > ut Imperium ipfi (l Senatu, Populčque confirmaretur. Quod toties deinceps fačtum , doneč in Im-perio confenefceret , Sc emoreretur, reličto pofteris dubio, an legitimum, vel violentum dicideberet. 16. Praefatum arcanum eget fermfc auxilio alterius, quod fequitur, nempe Jubornatione. Arca- >». * —— — —* LIBER III. 179 Arcanum iftud Tyrannis eft familiare. Hi enim non folum mercantur fidem improbiffi-morum in Republica , qui per omnes vicos, & urbis angulos indefefli curfitantcentoculati fpeculatores , & temerius rimantur , quam verius indagantfačta, confilia , verba,imb cogitatus aliorum $ fed etiam in publicis Ma-giftratibus fubornatos fuftentant viros, ut Se-natus arcana referant 5 ut voluntates conful-tantium difponant 5 utfuffragia, vel largitio-nibus emendicent, velminis extorqueant$ ut denique, quam cuiqne viro cordato cordi flt, fidem, mentemqiie fedulb explorent. Prx-mijs tales emuntur, ait Tacitus , nam etiam Nobilium multiadferviendum imbui poftunt per honores&opes, Et hoc arcanum univerfim utile eft Im-perantibusr Neque latebat Auguftum ( ca-put plenum illud Rationum ftatus) qui refig-nationes fuorum, quibus tenebat clavum Imperij , nunquam fubmifit alex, neque peri-culo expofuit$ fed ante deliberationem Senatu* jam fecurus vivebat non tam defuftragio, quam omnium oblequio, Rationem fubjun?it D10 ex natura hujus Zzzi z ipllus i8o ARCANORUM STATUS ipfius arcani: quia Csefar idoneos in Senatu homines fubornaverat, qui vcluti Duces cen-fendi, omnia ex voto Principis efficiebant. 17. Quintum arcanum eft fuccejjio certa. De hac 11 conftat, quietiiis omnia agi in Repub-lica certum eft; quia decedit ipes mutandi Imperij , licet mutetur imperans. Verum qui-dem eft, non tam facilč extirpari libertatem ftatus, quin reliquiae maneant, &defiderium rerum novarum in quorundam Civium ani-mis. Diftimulant, angunturinterea, &ex-pečtant tantum viciftitudinem j quam ab ad-verfb certitudofuccellionisirritam facit. Llnde vere arcanum eft in occupato im-perio , nefucceffor Jit inincerto: fi de hocincer-tum eft, incertum erit de continuatione Imperij. Alexander triumphator Orbis de hoc amare conqucrebatur : Orbhasmea, dicebat ilie , quod fine liberis fim , fpernitur. Aliud ludibrij exemplum vidit Europa in Calimi-ro Polonia: Rege, & Ex-Rcge. Orbatos fa-bole vix expečtant fubditi mori Reges. Non Titos. legiones, non claftesperinde firma Imperij mu-nimenta flint, qukm numerus liberorum. Ideb invafores Reipublicac praeomnibus con- LIBER III. 181 contcnduntjut fuccelTorem habeant: quibus, fi naturalis, & legitimus deeft, quaerunt in do-mo fua, non in Republica : ratio enim Imperij non admittit regreflfum. Adoptantnepotes, pronepotes, & privignos,& fi quos alios Regna-trix domus complečtitur : vis enim hujus ar-cani eft, utineadem permaneat Imperium Domo. Huc faciunt praegnantes caufar. Praevi-dent enim illi ludibrio fbre memoriam illorum, qai per tot reru viciflitudines, & fortunae peri-cula vix nafti I mperium, mox cedere deberent alteri. Nec Reipublicae expediret, fi conten-tionibus de Principatu, & multorum cupidita-tibus portaaperiretur. Hujus arcani primus Monarcha ečtipon eft Auguftus : cum enim ille confilio Maecenatis monarchiam animo fta-bilijflet, & arcanum novi ftatus imaginem antiqui feciflet, profunditate fimulationis fuc-Tacit». ceftive dc illius fubfidijs cogitavit. Utigitur Imperium fuum adversiis fa&io« nes muniret, &inter infidias anhelantium pri-msevam libertatem, quam illemetuebat, con-fervaret, & adpofteros quoque transmitteret, utveperhanc transmiflionemquafi aflvefieret Zzz 3 iibcr i8z ARCANORUM STATUS liber Populus praefenti ncceflltati, Marcellum, Caju,&Luciumnepote~: ijsq5 d^f unčbis Agrip-pam pofthumum,&:Tiberium infamiliam Cae-farum induxit, aut adoptavit. Plura hac ad-optatione munimenta oppofuit illis, qui vel mutatione refque novas defiderabant, vellm-perium ipfum affečfcabantj quam fi integros exercitus eduxi{Iet. Et ut adoptati laboribus aflvefierent, ad-Iiue teneros,ait S vetcnius, ad curamReipublicae admovk, &Confuies defignatos circum Provincias , exercitusque e mili t. Ultimo tandem poft mortem Marcelli, Caij,Lucij 8c Agrippx,utfucceflorem haberet Sveto- certum,defignavit Tiberium. Nihilproinde iiius4rex eo tempore pratermiflum eft ad Majcfta-temTiberij augendam j cui fpes fucceffionis in-cumbebat: quod tantb facilius a Senatu acce-ptatum, quia nemo fermkfupererat, qui Rempublicam^ ftatum Iibertatis vididet. 18. Hujus veritatem comprobatfequens ar-canum, quo etiamCaefar utebatur, nimirum: Quid quid objiat Dorninatui ,jrangere, autflcc-Ure. Sane M. Agrippa alias Caefari gratus, & $ fecre- LIBER IIL 18) fccr etiori confilio: ciim CaefarMonarchiam mc-ditaretur, hunc valde periculofum objecerat fcopulum. Verum quidem efle in prioribus belliscivilibusimiumerosoccubuifle Čives, Sc Patritios, qui refiftere potuiflent CaefarisDo-mi natui, nec quafi ullum amplius exiftere elap-fis jam (nimirum ab Ačtiaca Romanoru clade, obtentaque adversus omnes Optimatum fačti-ones Augufti vidroria ) quadraginta, Sc aliquot annis, qui reminifceretur antiqu3clibertatis,& tam inAriftocratico,qukm Democraticoftatu florentis toti orbi Dominantis Reipublicae. Nihilominiis ait Agrippa in oratione illa ad Au-guftum: efle tamen adhuc in Civitate viros illu-ftres, qui genere, divitijs, aliave re elati, caete-rumboni,animo autem3 Sc voluntate Imperi-umfingulareaverfentur. Non enim fieri pot fe,utmagni viri fine magno animo nafcanturj cam porrb animi magnitudinem nihil fervile fpe&are, aut fervilibus ftudijs occupari: ergo confequens efle ,ut libertatis cupidine ducatur, Dominitimque gravetur in fe, quemcunque al-tus,elatusqueanimus,&: generoli fpiritus im-plent. Ejusmodi obječla perpiexum reddebant Augufti animumj fed Mcecenas illum erige- iS4 ARCANOR UM STATUS bat, qui primus Caefari fvafor Monarchiae fuit. Objea:um fccroulu Auguftus, cui jam nihil dif-iicile fuit,velflexit, velfregit,vel blandiendo, velperfequendo rcmovit. Vulpem & leonem cgit: caliiditatem crudelitati mifcuit: virtutis fpeciem fcelere contaminare non erubuit. Tacitus teftatur ferocijfimosperacies, aut "i-^-profcriptione cccidijje j cacteros Nobiiium opi-«P- ^ ^ jj^noribus delinivifle: hosin vota lua fiedrabat, illos frangebat. Sufpefli, depreffi, Tadtus covfufi, fubverfi> potentcs ac Illuftrcs viri > qui BaLc.13 periculolmperantis crefcere nonpoteranti; ergo cum fiagitio iplius opprimi, deprimique debebant. Arcanum hoc Ariftotelesinnuit, fed non 5-Polit.approbavit , praftantes nimirum viros dimi-lI' nuere 5 magno autem generofoque animo prcditos planč č medio tollere. Adducit ibi-aemaliam, nimirum blandimenti artem, vel caliiditatem potius j cum ufurpatorcs Imperij, indučtae injuriasServitutis,infidiosa munihcen-tia veluti redimuntapud fubječtos. Tncitus Tiberius Germanicuma fidis fuis Iegioni-2-Alal-bus abftrahebat, novisaueProvincijs impone-C 5' bat, doiofimul, 8c canbus obječUbat. Cri-. ~ men LIBER III. i8f men Majeftatis fub hoc Principe eft primb inventum 3 quo faciliori pratextu viros Opti-mates tollebat e medio viventium , qui vi-Vere poterant invifl fiio Dominatui. Biceps hoc Idolum, five arcanum in ex-tremis quidem extremaarripere docet, fedhu-mamiis erit flečtere, quam frangere , ne ad-verfantes novo Dominatui vinci mereantur, aut plečti. 19. Ultimum arcanum ( quod vix hoc no-men meretur , quia occujtas caufas nullo prae-textuvelat, fed aperto Marte liberum ftatum invadit) eft infuas partčs trahere, & corrum-pere mi litem, inquorobur, &vis eft Imperij: Non hoc arcanum eft, fed mercatura, & aper-ta vis pojje ab exercitu Principem fieri. Ja£ia' Multis id faluti vifum , fed magnis quo-*'4' ' que deinceps periculis abnoxium fuit. Clim enim milites inteliigant, fentiantque in fua ma-nu fitum eiTe Imperium , reddetur hoc ipfo venale , & nundinatione , ac quxftu magls, quam arte , vel fa&orum claritate quxretur. Caioementes tandem perdent, plus pollicen-te alio. Liberalitas in exitium vertetur 5 & fides, qux unicamiliti fidet in fenatu, & armata graditur juftitia 5 ubi fimultatibus Cives fe ipfos evifcerant, & vido-Tacit?.riam čedunt Tyranno 5 ubi denique omnia ac-cufationibus pervia, fufpicionibus obnoxia & vix fecreta domorum fine formidine. _ it. Quid plura ?■ in epitome comple&itur Tyrannoru egregia facinora Tacitus: Auferre, truudare, rapere falfis nominibus Imperium : atque ubijolitudinemfecmnt, pacem appellanu Egregiam pacem, ruinamfcilicet Patri*, extinčtos optimosGivium, oppreifam liberta-i tem , 8c fuper omnes arbitratum unius ? Ta-lem pacem Romae dedit Julius Cxfdr, talem Auguftus :ille inPharfalicis campis,ifte inAčtia-co praelio j ambo poft enervatas vires Reipublicae , poft caefos Primates Urbis, poft fub-ačtam plebem, poftufurpata Senatus munia : ut, cum caeteri nihil, illi omnia poflent; foli praeeflent. O turpis pax! CA CAPUT XXV. Quot modi s in 7yrannidem deflečlitur. 1, Uemadmodum omnia fublunaria in Vj| defe&um , & corruptionem incli* nant, ita etiam moraiia fenfim k virtute ad vi-tia prolabi, & kb aufpicatiffimis initijs in peffi-mos exitus definere videmus. Optima nam-quc initia deterrimos aliquando fortiuntur fi-nes. Quidenim effe potuit melius, aitBodi-nus, quinquenio Neronis? quid Salamonis ado-lefcentia Divinius ? quid Caligulac initijs gra-tius? econtraquid fine turpius? cbmenimta-les ad extremum vitiorum pervenerint, indfc iurfiim revocari fine maxima vi non poflfunt. Qub fit, ut opulentiffima Regna in meras foli-tudines, Optimatum imperia in tanta latroci-nia, popularis ordo in ipfiffimam confufio-nem imperantium vitio degenerent. Vix aliquam Monarchiam reperies , quac Tyran-nidisfacviATrma imperia aiiquando non fenferit: raram Rempublicam quae,nonper Oligarehia, fačliones , & feditiones Optimatum everfa ccc fucritf §01 JRCJNORUM STJTUS fuerit: nullam Democratiam , quae non vel populari furore convulfa , vel k potcntioribus diftračta, vel mutuisca-dibus fračta extraneis tandeminprsedam ceflerit. 2. A Monarchia five Principatu unius aber-rant Principes in Tyrannidem , quando abu-tunturjuribusMajeftatis, fivepoteftate Regia quoad leges, Magiftratus , munia , arma, foedera, pacem, aerarium, 8c fi qux talia funt 5 pervertentes omnia in commitncm perniciem Jubditorum , & alib non collimant, qukm in defpoticum dominatum, fpe&antes foliim fiia, &Regnatrieis domus commoda, & incrementa femota ratione, juftitia, Sc lege illa, qux legum eft fuprema, nimirum falus univerforum. 9. Notanter fuperibs dixi: in commune perni-ciefubditoru; quia privata Principum vitia Ty-rannumnonfaciunt: nifi vergant in perniciem publicam, Sc fundamenta five vincula Regni (quales funt leges fundamentalcs, in quse ipd jurant Principcs ) convellant; multum equidem intereft, inquit Ribadeneira , inter Principem vitae flagitiofse, veluthomicidam , adulterum vel alio modo fccleratum; atque illum, qui neglečlalegitima gubernandicausa,fola impe- randi randi libidine exagitatur, & fubverfis Reipub-licse imunitatibus eam peffumdatam, atque everfam cupit. Si in Principe privata funt vi-tia, & tamen juftum, prudčnsquc regimen; tunc dici poterit borna Vrinceps, licet malta Chri-parna. Utrumque refpe&ive: primum rati-one adminiftrationis j alterum rationc fui indi-vidui, livb vitae privatse. Tyrannus eft perfona publica, &an tališ fit ? cx pubiico officio pro-bari, & cenferi debet. Privata, & interna non fubjaccnt cenfurac puhlic*. 4. Ariftoteles quidem alicubi dixit: Regem evadere Tyrannum, fi imperat contra populi voluntatem 5 quod nimis latfc patet, & ideb non rede concludit: nam ifta ratione; inquit Bo-dinus, nulli fintReges: necvera ullainorbc Monarchia. Moyfesipfe, Divinus ille legis-lator,&ingentis populi Princeps & Dux, ma-ximus foret Tyrannus, quia rarb jubebat ad fa-livam populi, & fermfc femper contra voluntate iplius. Grande vitiumTyrannis eft, nec con-trahitur modico excefsu. Principes Idara funt q usedam Divinitatis in terra: nefas erit ad quas-cunque maculas advertere fubditis, quibus ob-fequi, illis imperare defuper datum eft. Mitius ecc 2 intcr- ____ _ _ 1 •- 204 ARCJNO R UM STATUS. intcrpretemur excc(Tus Principum, quorum confilia, & fines nobis plerumque in occulto funt. *). lmperium quoqu£ paucoram five Ari-ftocratia declinat in Oligarchiam, ubi fumma rei eft penes paucos quidem, qui tamen vel per malas artes, per prapotentiam, terrorem, vel armaimperium fibicompararunt, reliquis, pe-nbsquos vel Jure, vel parirationeerat,{eclufis Thucy ab adminiftratione publica. Hoc pačto trigin-lib.8. taTyranniolimincumbebant Athenienfibus, cbm hi claflem ^Egos, Potamos amififlent. Pariratione,quando Optimates, id eft pauco-Befold?rum ftatus (utnotatBefoldus) cacterisdeipoti-hb.^3. 5 ut ^ervis' & mancipijs 5 non Civibus, aut li-difl 9- beris hominibus imperant, ficri confvevit, ut velpopulus ipfe ad le reducat jura Majeftatis ( quod in Romana Republica eječtis Decem-vi-riscontigifle fcribit Livius; & nos fuperibs re-tulimus ) vel unius alicujus poteftati libentibs , Uiim ejufmodi fačtioni Optimatum fe ultrb edat: quod idem Romanis ufitatum, quando Dičtatorem ad feditiones, aliavfc incommoda fedanda, vel avertenda creabant. Defačtiofoillo Optimatum Imperio gra« cum LIBER IIL 2o* cum illud intcllige: muki Duces Cariam perdi-derunt. Vel quod infallibilis ille in proverbijs cdixit, cum impijfumpferint Principatum ,gemet Populit*. Septuaginta leguntLyrano interprc-te: turbabiturPopulus. Plebs fiquidem tamet-fiex ipsa natura atTveta fit malorum, infurgit attamen tanto infolentitis, quantb fupra vires gravaturmagis. lnde fit, qubd Ariftocratia ut plurimiim in Democratiam mutari foleat, eo prsefertim tempore, quando Plebs impcrium pertaefa fceleratorum Tyrannos occidit, aut profcribit. A cxde Tyrannorum exultabun-dus currit ad ftatum Democraticum populus : quia recuperata libertate facilfc perfvaderi fe pa-titur hominum Plebejorumprecibus, & per-(Vafionibus, ut poft paucorum profligatam po-teftatemfolus adepta fruatur libertate: cum £ natura infitum fit, ut nemo libenter pareat, fed aut fpontfc duci, aut imperare viciffim, & ob-temperarevelit. 6. Demumregimen populare, fivc Demo-cratia tunc deficit in Ochlocratiam,ctim infimx plebi Reipublicae gubernacula permittuntur. Maxima hxc labes fuit Romanae Reipublicae in-fimam plebeculam elevare in contemptum avi- ccc 3 tx 2o/0regimine ( ait Suarez, viraequi-T ^. parandusprimisEcclcfiacdočtoribus)f/?wmde'fid;i fuperior & pajlor: non Iket autem fubditis occi- d^fen. dere vcrum fupcriorem , nec ovibus pajlorem j CL 4 * fed illi obedientia & reverentia prs , num. 7. fe- Demokrati* altcrum pcn- cunda fpecies laudatur, cap. culum acunčtacione,cap cou^ eod. num. 8- 5: eKcmp o Pela^cl ^ Democratiz fundamentum rum ibidem. hujus rctitcdmm cap. eod. num. xo. cap.5. num. num.6. t: ejusdem fcopulus, cap. 2. Dcmocarat« tcr«u & quar- num. 11. tempcramcntum num. turapenculumab ono, num. 7. 12. in Democratia ouanttim animia libertate num. . 1 . . ___s, r„.,,-> iiiino rVmncratiae alia pe 1 ^ • 411 -- 1 valeat Authoritas & farna illius cap. 4. num. 1. jura Majeftatis ad illam fpeiant ibid. num. 2. item MagiSraruum creatio- n. 3. etiam jus belli & pacis n. 5. Democratia abhorret omne quod Regium eft cap.^.nu n.5. praelertim in nova Republici ibidcm. Democratia femper habeatr uiaiia »»v-" ■ ------ v Democratis alia pericula ibi & hmc inde DifF.renm inter Tyrannum & Regent, cap. 24. n. 5 7. &c. Diffidcntia ln ftatu Pohar-chico eft arcanum ftatiis, cap. 23. num. 7- Difiidia civium invehunt tandem Dominatum Unius, c. 22. num. uOrangij & Crom- Democratia iempcr iiaucat , ; Praefidem popularem cap. 7.. ve!H cxemplo, ibid.num. 2. 2 V Diftindio cultus extern;, & ^Democratia:fatalis eff unitas finguiaris multum confert ad fivč paucitas notabilis impe- authoritatem,cap. i8,num.6* rantiumcap.7. num. 6. . . ln Democratia cujus eft con- F-eni an ;uPa? cap. 6.num 5. dere iegem ? cap.8.num.7. E1 dor.s ouomodo confti- Dennrati Regis effatum de tuanturapudVenetosmcrean- LegiSus. cap. 8- num. 5. dis vlagtftratibus,cap. > 5. n. 7. Democrati 1 ab o.am, quod El;g,-ndiibidemmoaus,cap. cxternum eft, abhorreat cap. 8. num. 8-cap. 10. num. 1. Democratia pericula cap. 11. num. 1. & feqq. praelertim a Dučioribus & con itatoribus populi, cap. eod. num. 4«quo-rum exeiupla ibidem, eod. num.8- Ekčtorum numerus , cap. eod. num. 10. Emedullatio Civium, cap. 18-num. 13. Emere fuffragia c. 6. num. 6- fff 2 Etni- *z8 Eminentiores Tyranni,cap. 24. num. 9. Enfe cingantur Optimates, non plcbaei, cap. 18- num. 6. Error circa occidendum Ty-rannumcap. 26 num.7. aCou-cilio Conltantienfi damnatus, ibidcm. quafi lolae cogitatio-ties de occidendo Principe puniuntur, cap. 26. num. 8- Expilatores populi Lepidus, &Antonius, cap. iB- num. 13. F. Fabius, cap, 7. num. Familia Appia,<^ip, 16. n.7. Familijsad inopum redsČtis fubveniendum, cap. 18 num7. Romanorum exemplo ibidem. FaftusOptimatum moderan-dusj cap. 17. num. 19. Foedus cjuale, & quotnodo populares Refpublicse inire de- t eantr cap. 10. num. 3 Fcedera cum potentibus pe-riculofa, ibidem. in foederibus tranfigendis ad duo advertant, cap. 10. num. 4 Florentina Refpublica cur cecidit ? cap.7. num.6. Florentinoru Anarchia. cap. 27. num. 1. & per totum, tres ibi erant Ordines, grandium mediorum, & infimorum, ibid. num. 2. eorundera coliifioncs ibidem, &leq. INDEX. adoriuntur Florentini RegemSicilia in Principem accipiunt. cap. eod. num. 4. rejiciunt, num. re-affumuntcivile bellum, ibidem. Florentini rurfus Ducem Athenarum eligunt, ibidem : fedmoxUrbepellunt num 6. Florentini poft mutationes Regiminis riirfus Ariftocratia inftituunt, fed valde popularem, cap. eod num. 7. Per leditionem quorundam Optimatum in exilsum agunt Cofmum Medices. num. 8- is rcdux inPatriam, fu'tusabex-ternis potentiis defjlatam pa-triam cornponit, A'archiam plebis feditiofe corrigit; & mox populare Regimcn, fen-fim A nftocraticum ex toto tol-lit, luperinve&o Principatu, num. 9 ufque in finem. Fomenta Authoritttis popularis, cap 4. num. 2. &c. Formas Regiminis frequcn-ter commifcentur invicem, cap. i. num. 10. quod patet in no-ftra Europa paflim, num. 11. fed una femper prajpond.-rat, aqua ei nomen, ibid. num, 12. Fridericus Rex bisfcxtillis cap. 17. num. 13. G. Gallos quid perdidit in Regno gno Neapolitano, cap.4.num. fundamentum Reipublicae Hel- jQ vetics,cap. cod.num.2. Gcnuenfis Refpublica cap. Helvet:a tribus conftat paraš. nnm. i.&pertotum. Hxc tibus,num. j. viciffitudinibus obnoxia ibid. Hclverici po;-u!i fi čCan-ab Andrea Aurialiberata. ibid. toneš tredecim&qui ? i idem. numofa, potens, pulchra, libe- Helvetis focij five 'oederati, ra, cap. eod. num. 2. cap. eod. num. 4. Prsfeflura; Gcnua eft ftatusOptimatum, num. num. 3. exviginti o&o famihjs, Heluctiae membra p'ur:ma ibidem. in extcro fo'o>cap. eod num.7. Gcnua habet duplex Confi- quomodo reguntur,num. 8-liummagnum, & minus, ibi.n. Heluenjs dupex publicum 4. DuxReiDubl. unus, led tem- Confilium , cap. ccd. rum. to. poraneus, non. 5. odo GuNer- Heluetiorum n llitaris forti- natores, num. 6 kd cu Duce tudo cap. 4. num. 7. apud ex- fcienales, num. 7. iunt quoque teros aeftimata, num. 8-ibi nnnores M?giftra:us num. Hclveiiorum mos circa htes 8. item fiimmus Praefe&us ar- cap.8.num.8- morum cum 40. centurionibus Heluctij quomodo exten- & quater mille militibus, num. derunt pomaeria cap. 10. n. 3. 9. omnium autem maximus Henrici IV. infehx cxitus Magiftratus, quinque fupre- Authore Raviliaco, cap. 26. morum, num. jo. num. 7. Germani quomodo a Ro- Holandia: Refpubhca, cap. manis vičti. cap. 11. num. 7. 13-num- 5"- GradusTvrannidis cap. 25." num. 9, Ignavia Childerici, anorum- Graecorum Urbes alienis que, cap. 19. num. 9. auxiliisevcrfae, cap. 10. num 4. Impcrium Romano-Germa- H. nicueft Monarchicu,c. l.n.13. Helvetiorum Refpublica, c. Imperium non prorogandu 3. per totu. Plureshabet popu- Optimatibus, cap. 19. n. 5. b. los, Urbes paucas, unum totius 7. ut Cicero exprobavit gentis concilium, c. eod.n.i- fariibidem, num. 5. ^ lJSlL Impediendi potcntium co-natus cap. 19. num. 8» Initiumlegis Kcgiae cap. ?2. num. 12. Invaforcs libertatis Publicaj fe ad fpeciem modcftč gerunt cap. 22. num.6- Iuftitij; negleGus, mutatio-nu:u ftatus certa caula, cap. 21.. num. 1. Intemperantia etiam. vitae cap. eod. num. 4. luvcnes etiam ad Magiftra-tum vocandi, cap. 14. num 3.. K. L. Laced^monioru ftatus mix-tus cap. t. num. 15 Largitiones in ufurpandis Magiftrati,bus,cap. j 4. num. 4. Leges in Repu.bl.ca, cap. 8. num. 1. multae corruptam in-diicant. ibidem. Legum caufa, cap. 8* num. 2-Leges antiquae optima:,cap. 8. num. 3. Legum multitudo, cap. cod..num. 4. Leges funto univerfales, & fupra omnem M«igiftratum,n.c. Leges populares circaquid? num. 6. Leges quales elfe debeant ia ftatu populari, num.9. Leges Anflocraticac cap,i6. per totum. InhisP>.eipublicae faiusibid.nunj. i. Leges in Ariftocratia quo refpicere debeant, cap. eod. n. 2. utiliores antiqua2, quam novae, num. 3. corrigi tamen interdnm debent, num.4. Uni-verfos comprehendant,num.5. Legum firmamentum, n.6. Leges Ariftocraticae mode-rari debent poteftate Optimatum num. 7. quales in hoc Veneti, num. 8- Leges Ariftocraticae exclu-dere debent apubliciseos,qui ab externis potentijs depen-dent, num. 9. quales in hoc Veneti, ibidem. Leges rebus, non res legibus accomodari debent. num. 10. Leges funto asternas, num.. TI- Licurgi exemplo ibidem. Lex de provocatione ad po-pulum, c. 22. num- 7 Authore Publicola ib.dem, alia ejusdS lex, c. eod. num. 8 Legislator fpnrtas Lycurgus, cap. 8- nam. f. Lenteprocedenduminufur-patione, cap. 22. num. 10. ut fecit Auguftus, ibide Libectas popularis cap: 5. pertotum. Libertatis abufus c. eod. n.2. Libertas Libertas vera in quo confi- Auguftum monitum ftar,cap. it. num.8- cap. 5. Libertas popularis quibus fulcitur? cap. 5. num. 9. Libertas nimia populi extm-quit ftatum Optimatum, cap. 21. num. 6- cxcmplo Athenaru. ibid. cap. 7. Limitare poteftatem Magi-ftratuum, c. 4. num. 4. Luxusfingularis Akibiadem perdidit & multosalios, cap. 9, num. 3. M. Majoratus in Statu populari exofi,cap.4.num. 12. Magiftratuum creatio in Democratia adpopulum fpe&at, ■cap. 7. num. tertia pars deferri auidem poteft nobilitati, fed fub praende populari, cap. 7. num. 1. Magiftratus>ne fint diuturni, num. 4. Magiftratuum alternatio, ibi. num. 5. excellit in hocVeneta Refpublica, num. 5. Magiftratum prorogatis n. Magiftratus conferantur gradatun num. 7. dignis, ibi-dem. Macenatis arcanum de lm-ponenda feruitute Optimati-bus cap. 21. num. 8« ejusdem ad 2jl , cap., 2 z. num. 10. 11. Mixta Imperia ex pluribu? formis facile corrumpuntur, cap. 1. num. 16. Modus fufFragandi certus, cap. 15. num. 5. i2.fexrequirit fuffragia per Candidato apud Venetos, num 9 pro elefto fupradimidium,num. 13. Monarchia quihus paratur, cap. 22. num. 13.14.15-16.17-18-19. N. Nobilitatis nulla ratioapud populares Refpublicas, cap. 8-num. 9- Nobilitati qux opponuntur in ftatu populari,cap. 5. num.8« pateat 1II1 al.quis ad Magiftratus adaus, cap. 7. num. i. Nocendi voluntatem,eripi-t Tyrannus, cap 24. num. 10. Non ob quamcunque cau-fam Reges dicendi Tyranni, cap. 25. num. 4. Notoria proceflii opus non habent, praelertim in materia ftatus,c. 19. n. 1 . Exemplo Titi aliorumque ibidem.nu.r. iz. O. Oligarchia quid ? cap. i n.S. Ochlocratia qu.d ? cap. eod. num. 9. Optimatum ftatus eftpauco- rum t p INDEX. rum lmperium, cap. 12. per Phalaris refponfum ad Po totum. Hujus E&ypon in anti- pharcum, cap. eod. num. 6, quo teftamento,num. 2 Optimatum numerus cap. 13. num. 1. efto nec nimismagnus, nec nimis parvus, ibidem. nuin. 2. circa hunc notandum, cap. eod. num. 3.5. Optimatum verus ftatus ibid. num. 5. Optimi qui ? cap. 14. num. 1, Optimatum promptitudo, cap. 18. num. 2. Optimates ut fe gerant, cap. eod. num. 4. Optimatum defe&us refar-cicndus ex popularibus. cap. eod. num. OrigoDecem-viratusRomae, cap. 20. num. 15. extin&us, ibid. num. 18. OrgioAthenienfisReipubli-cai, cap. 3. num. 2. Oftracifmus quid ? cap. 9. num. 4. fuit ille arcanum po-pulare,cap. 9. num. 5. an expe-diat ibidem. Oftracifini poenam muki-olim luebant,ib!dem. num. 6. fed nune & olim rard felici exitu, num. 7. P. Pax Tyrannorum turpis3c. 24. num. ir. Phalaris Tyranni confeffio cap. eod. num 3. Ptriculofum omnes Cives in confultationem vocarecap.2. num. 3.5. Pififtratus, cap. 11. num. 4. Pifandri Reipublicae inftitu-tio,cap. 2. num. 2. Pifonis fuperbia ex connu-bio Plancinae,cap. 17. num. 11. Plebis naturale odium in Pa-tritios,cap. 25. num 6. Pompeiusjcap. 16. num. 7. Pompeij in ^gyptum pro-fugi dittum ad Uxorem &: Ii-beros,cap. 24 num.4. Populi in Optimates Reli. giofa obfervatio, c.i8-n. 5. nc-gotiorum in illum communica-tio, cap. eod. num. 9. mitius quoque Regimen, num. 10. fummopere conciliatpopulum ad quod valet exemplum Livi-anum,num. 1 r. Praerogativae populares, cap. 4, num. 11. Pra2textus /peciofi, ambitu in Republica impediendi, cap. 19. num. 10. Pyrrhus Rex, cap. 5. num. 4. Quanta poteftas virelq.ue concedendae Optimatibus, c. 22- num. 5. Ouaeftio: an Roma fuerit Ah- INDEZ. 2fT Ariftocratica > vel Dcmocrati- num. 10. provocatio r.d popu-. car cap. 12.num.3. cap. Quintius Cincinatus, 11, num. 4. Quot modisinTyrannidem defle&itur, cap. 2f. num. 1. & per totum. Quomodo ex Monarchia in ipecie inTyrannidem,ibid. num. 2. Quomodo Ariftocratia Oligarchiam, num. Quomodo Democratia Ochlocratiam, num. 6. Quomodo Ochlocratia Anarchiam, num. 7. R. Regibus invifa popularis li-bertas,cap. num.4. Regum memoria abomina-bilis in ftatu Optimatum, cap. ao- num. 6. Romae qui erant autArifto-cratici, autDemocratici magis ? cap. 7. num. 2. Roma unde in fervitutem prolapfe, cap. 7. num. 6. in in in lum, cap. eod. num. 4. Romanae Reipublicae viciffi-tudines, cap. 20.num. i.&per totum. Romae centum Patreš poft Romuli exceflum, ibid. num. 2. redijt rurfus ad unius Regimen. ibidem. continuavit ufque ad Tarquinium, num. Tarqui-nius eje&us & fublatum cum ipfo Regnum, num. ^.fuccefle-runt Confules, num. 5. Romae Di&atoris poteftas cap. 20. num. 9. brevis & tem-poraneanum. 10. Romaš gravis feditio Authorc Sicinio.c.eod.n. 11. a Vfcnenio' Topita, n. 12. qua conditione? num. 1 Romae quanta Tribunorum poteftas,cap. eodem. num; 14. naec evexit ftatum popularem ibidem. Decemviratus oppofi-tusTribunis num. 15. Romae Oligarchia, cap. efod. num. 19. & cum hac finisRei- Romae neglc&us Optimatu publicae,ibide. quomodo mu-ambitus, cap. 19. num. i- remo- tata? cap. iz. num. 3. vendt potentiorcs, ibidem n. 7. S. Romae quae fomaRegiminis? c. 2. num. 9. cap. 20. per totuin. quibus floruit legibus? cap. 8. nu:n.4.ejus fepofitum aurum ante bellum Punicum, cap. 4. Status definitio, cap. 1. n. I. divifio, cap. eod. num. 2. StatusRegius quid?ibid.n.j. Stat .s Poliarchicus quid ? ibid. num .4. quotuplex ? num^. ggg Sta- 434 INDEX. Status popularis defčribitur Tfaemiftocles, ibidem. cap. 2 num. i. Tiberij ja&anria , cap. 6. Status Spartanorum mixtu$, num. i. cap. i. num. 15. Tiberius perfequitur Afinifi Status popularis Opesexigit Gallum cap. 17. num. 9. idem publicas magis, quam privatas, perfequitur Syllanum Crcti- cap, 4 num. 9. cum, lbid. nuni. 10. Sajvitia Optimatum parum Tiberij refponfum ad Seia« proficit cap. /8- num. 11.14. num,cap. 17.num. 12. Servinij Farlamentarij Gal- Tiberij artes, cap. iz. nura. lia? Judicis odiofa quaeftio,cap. 26. num.7. Tribunorum plebis creatio Signum mutationis ftatus, arcanum ftatus popularis, cap. cap. 10. num. z. 11. num.-i.fed tandemRoma- Societas Optimatum pericu- nis infeliciter ceflic, num. 2. lofa,cap. 19. num. 3. Tribunitia poteftas quaw Societas in ftatu populari magnanum. 3. cautecum externis ineunda,c. Tribunitia poteftas Romam 10, num. 2. invcčta plurnna mala excitavit, SulltE crudclitas > cap. 18. cap. 2. num. 4. num. 14. Tribuni militum Confulari Suprema lex & legum nor- poteftate donati,cap.ao. num, tfia eft falus publica, cap. .16. 17. num. 12. Tribunitia poteftas, maxi- Sufpečfci ftatui populari, cap. ma Augufti fccuritas, cap. 22. f. num. 4.5»6. num. 7. Caefarum filijs & nepo- T. tibus ordinaria poft Augufti Taciturnitas,cap. 6 num. 9. ufurpationem, num. 8- ejus defe&us Rem Romanam Turbulenta ingenia pericu- tandem perdidit, ibidem. lofa funt, praefertim rebus non Taciturnitatis Religio apud dum integris, cap. j. nnm.8- Venetos, cap. 6. num. 10. Tyrannis quid. cap. 1. num. Theramenes, cap. 16. num. 7. cap. 24. num. 1. duobus milj. titur fuleris, cap. eod. num. a. Tyran- Tyranipefliraacondi£io,n.3. »T*,,. Tvrannorum conatus, n. 4. Veneta Refpubhca omnes Tvranni fe omnia pofle pu- form as ftatus fivž Regimims tant, num. 6. compleftitur, cap. 1. num. .4. Tvranni ASiones, num. veneta RefPubIlcf mixta> ia ^ cap. n. num. 8- ponus tamen Tvranni varii apud varias Optimatum dicenda,ibid.n. 9. centcs recenfentur. cap. 25. Venetorum arcanum circa num 8. Vicinosjcap. 10. num. 4. Tvrannidis remedia , cap. Venet« Reipublic« modus 26. per totum. fuffiagandi m Conut.js, cap. Tvrannus eft duplex, cap. i^num.7. eod num. titulo & regimi- Vitia oppofita fpeciebus fivč ne ibidem. quidunus&alter? formisKerumpubh.arum, cap ibidem & nuin. j. diftindio i.num.6. circa hos S.Auguftini ibidem. Vitia privataPrincipum noa num ^ ° faciunt Tyrannum, cap. 25. Tvrannidis duplcx remediu num. j. ibid num- f• Vrbes Helvetiomm nume- Tvrannum an liceat interfi- rantur, cap. j. num. 6- cere & aualem ? ibidem. Vrn* fuffragiorum apud Ve- Tvrannus regimine non de- netos qua!es,quot, & cur? cap. finit effc Rex, ibid. num. 8. if num.7.12.13. exemplo Davidis comproba. Vfurpatores fibi rem, alijs tur, ibidem. atmbuunt, c. zz.n-11. MERCUR1US PRINCIPUM Sive ARCANORUM STATUS LIBER IV. De LEGATIONIBUS aliisque L E G A T O , fcitu neceflariis. )o( fj*- ARCANORUM STATUS LIBER IV. MERCUR1US PRINCIPUM, Sive DE JURE LEGATIONUM. Caput I. Definitio Legati, Poteft as ejus mittendi> differentia, qualitates & Cauf 141 LIBER V. I RIS POLlTIC A, Sive '' DE JURE CO N FOEDERATION UM. Caput I. De Fcedere in genere. 196 Caput II. Diuerfitas Fcederum. 201 Caput ill. Fcederum Daril fines. 207 /Caput IV. Cujas eft inire Foedera. s.16 Caput V. Cum quibus ineundum FceduS. 221 Caput VI. De Confcederatione cum Infidelibus& Apoftatis, 25 2 Caput VII. CauteU circa foedera cum Inftdeiibm & Ecctefu hojiibus contrabenda. 2 3 f Caput VIII. Qtf£ Principi cum Vicinis fccderd. ■ 243 Caput IX. De Firmitate Fcederum. 249 Caput X. Obferwanda in pacifcendis Fcederibus, 2 Caput XI. De Neutralitate ejusque Caufis. 26i (b) 5 Ca- Capuc XTI. Commoda Neutralitatis, pag. 2^7 Capuc XIII. Incommoda Neutralitatis. 271 .Capuc XIV. obfervmdum Principi, m/f/ iao/ alios Principe s Je ntutralem futurum declarat. pag. 277 Capuc XV. De Neutralitate in Bello civiii /Mg.28 3 Capuc XVi. Motiv* adpartialitatem ineundam. 187 Capuc XVII. De,necej[aria partiditate. 292 Capuc XVIII. De commodis & Incommodispartialitatis. 294 Capuc XIX Quid expendendum Principi, cum is inter duos belli-gerantes, in Belli Jociet^tem requifitus, deliberat, 299 Capuc XX. Cui afliftendum. 305- Čapuc XXI. DeFcedereClientelari. 312 Capuc XXII. Politic£ Prote&ionis ratio. 318 Capuc XXIII. De Fcsdere Hanfeatico. 324 LIBER VI. DE ^RARIO E r OPIBUS PUBLICIS. Capuc I. Deinftaurando & rejlaurando Airario Re Num-maria Alonita (s5 Arcana. 329 Capuc II. De mat is stErarii Afmijtris & Peculatu. 35? Capuc III. De cumulando tbtfauro. 33^ Capuc IV. Coloni* augent *rarium & opef publicas. 34T Capuc V.De Commerciis. 34-3 Capuc VI. De Tributis. 3S3 Capuc VII. De diverfis aliis mediis particularibus, bonis &ma-lis,augendi opes publicas. 3^9 Capuc VIII. De extremis remediis juvandi Airarium. 378 Capuc IX. De Augmentatione Status. 384 Capuc X. De (iabiliendo Statu. 393 Capuc XI. Quid obarato Principi agenduml 410 Capuc XII. Exemplo Hifpani*, Galli*, AnglU oftenduntur modi conficiendi Airadum publicum■ 418 Capuc XIII. Coniinuatio Materin in Gallorum Regno. 421 Capuc XIV. Coniinuatio materi* in Hifpania. 439 mm - (o): mm i CAPUT L Dejinitio Legati, Potejlas ejus mittendi, ^ differentia, qualitates & cduf* Legdtionum. i. Reviore methodo, qu£m rei ferc Majeftas, maximum poft Imperances munus exhibeo. Mercurium inquam, Deorum nuntium, in fcenam produco, uc vel indč incelligas, fer-monemmihinon efle,de obvijs quibusque Nuntiis, Agentibus, Procuracoribus &c. fed deLegatis in fenfu eminenci, qui prototypa func Principum, Regum, Imperatorum : qui facro-fanctapol-lentimmunicate, qui dicunc aguncque omnia,quafi ipfi fummi eflenr.DixicDeus in fcripturis adPrincipes:Dy vos ejlis in terrd: &a\ft>'\Synagogam Deorum appellavic ccetum Imperancium; quidni horum Legacos Mercurios ego dicam , munusque eorum de diviniracequidpiam participare afleverem ? Icaeft: non me in longum diftraho: ubi S.Thomas, in opufcul® de Re-gimine Principum, eos Angelis, Origenes Prophetis, Tertul-lianus Apoftolis comparavic. Primi e Coelo fuere Angeli, coeleftis nimirum iras tam poft lapfum primi hominis,quam ad reparandum Mundum perVerbum Patris, gratiie Nuntii. Poft Angelos Deus ufus eft Prophecis vel ad illuftrandum, vel ad cohibendum mundum. Tandem Apoftolos mific in omnem terram, ut pro Chrifto Legatione fungerentur. Primum itaque antiquisfimumque poft conditum Orbem Officium Legationis eft: tant Senatui relinquebas>quod nemo unquam ademit, utnon Legati ex ejus Ordinis autboritate legarentur. Tunc enim Majeftas & Summalmperii, quamfibiarrogabacprivatushomo,fed pra-potens virVatinius,refidebat in Senatu ; atqueided ab hoc folo , & non ab ullo privato creari debebant Legati. Jura quippe Majeftatis ei competunt, cui Majeftas. Hax autem non folum Imperatori & Regibus, fed etiam cuicunque fuperio-remnon agnofcenti,ut funt Prineipes abfoluti, Refpublicali-bcriE, populi quoque fuo Jure utences. Licec dignitas , atc Ar ni- Arnifeus, & praeeminentia comitentur Majeftatem , tamen eflentiam hujus non conftituunt, fed Juraillius,qua: illam fe-quuntur, ut umbra. Unde cuicunque Principi, vel per fuc-ceflionemagnata fic Majeftas, vel perEledionem tradita, non dantur ei haecjura quafiin proemium, ut quidam male opn nancur,laborum; fed profluunt ex ipsa Majeftatis natura,per quam redditur Princeps caput Reipublica;,quod gubernat omnia, adeoque fecum habeat opor tet ea Jura, fine quibus Im-perium rede adminiftrari non valeret. Inter ha:c autem Jura, Principibus non minus neceflarium, ac utiliflimumeft JusLegatOSmittendi , five alienisoculisvidendi, alienis auribus audiendi, & quod maximum eft, aliena fapientia fubducendi fe ingentibus periculis. Hinc, ut tranfitus fiac fen-fim ad particularia rede confido & dico. 2. AbfolutusPrinceps adabfolutum Principem jure de-ftinatLegatos. Qui a Principe inferioris conditionis,id eft, aliqua Vafallagii lege obnoxio ad majorem mittitur, non tam Legati quam Agentis, aut Procuratoris nomen meretur. Sic Anno 1604. a Legato Regis Hifpaniarum apudRegem Mag-nx Brittannia: proteftatum fuit, ne is Hollandis Oratorem, Legati nomine dignaretur. Qui a Principe ad fubditos, vel a iubditis ad Principem ablegantur > illi Commiftarii, hi Depu-tati dicuntur, Adeo, ut ficut Jus legationis inter Principum Regalia & refervata numeratur, atque ad Majeftatem fpedare diximus, ita munus ipfum Legati a nemine conferri poteft, nifi qui Princeps fic abfolutus, & Jura Majeftatis habeat. Co-lonis Circejenfibus olim SenatusRomanus refpondit: Facei-ferent propere exUrbe, ex Ore, atque oculis populi Romani, ne nihileos pra:tenfum Jus Legationis, externo, non civi, comparatum, tegeret. Lii).L6. Sunt tamen aliquando admilli 6c auditi Rebellium Legati, fedperperam ; cum rebellibus nulla fit Majeftas nec Poteftas. Interim multum hic pendec a voluntate ejus, ad quem mittuntur Legati, five ipfi expc-diatfubditorum defedioni ftudere, five non videatur cfle ci- (A) 3 titt 6 ARCANORUM STATUS ' vilibellofe immifcere. Ita Battavi Anno 1642.Legatum Parlamenti Anglicani de Regicidio rei Sc convičti admiferunc, Legato Regis Caroli fruftra contranitente. Porro Legationes ficut ali« funt ordinaria, alise extra-ordinaria: ita alii funt Legati ordinarii, alii extraordinarii, pro qualitate videlicetagendorum negotiorum, & voluntate mittentis : adeo uc temporis five contra&io five protračlio pendeat a dilpofitione Legantis. Ordinarii communiter lon-gius refident, neque unum tantum, fed plura negotia expe-dienda habent, fape nulla ; nifi quod honoris causa in alienis Aulis refideant. Sic Roma, Europoea Regna fuos Ablega-toshabent, qui continuo ibi refident: Sic etiam inAulaCa* faris, fic apud alios Europa Reges. Extraordinarii Legati, qui etiam legationis Jure plane gaudent, non minus ac ordinarii, ad certum duntaxac negotium emittuntur j quo expleto finitur non folum Legationis munus, verum etiam refidentia tempus. Verum ficut, tefteLivio, differebantapudRoma-nos Legati, & quibusdam illorum lautia data, Sc a Senatu do-nadecreta, aliisautem nihil, fed fape triftia uerba, ut Livius & Tacitus ferunt: ita etiam moderno avo Sc jure, magnum dif-crimen eft inter Legatos primi, & fecundi Ordinis, majores & minores. Charačter Legatorum primi Ordinis eft quali-tas, undepromanatjusfruendihonoribus fui Domini. Hac autem qualitas pendet a voluntate Domini fui, penes quem poteftas omnis eft, Legatum fuum ejusmodi chara&ere pe-culiari condecorandi, Sc providendi. Unde Cardinalis Bar-berinusaffe&avit aliquando inHifpania,utPontificius Legatus a latere, Jus Uranifci : fimiliter Cardinalis Cajetanus, qui di-rečlor loco Pontificis fuit Liga Catholica in Gallia; praten-dit locumRegium in Senatu Juftitia ; verum quia non exten-ditur prafatuschara&erreprafentativusadhonores plane per-fonales Dominis folis competentes, fi prafentes forent; utri-que Oardinalium, licet eorum Domino, fcilicet Pontifici, fi prafens adfuiflec , ejusmodi Jura campeterepotuiflent, tam in Hifpania quam in Gallia negata fuerunc. Modificantur etenim talia Jure genrium , irt quantum nimirum fert ratio &confvetudo, hoc illovemodo, honorandi & tračlandi Legatos. Verum quidem eft , quod prarogativa, qua: eft in Principali, eademetiam efledebeat inLegato; fed eum diftin-aione : fi inter a:quales, id eft, Legatos & Legatos, & non in-jequales Legatos &Principes a&uales exfurgat contentio. Nam inter Legatos & Legatos »cuilibet locus & gradus ex perfona fui Domini affignatur; ubi vero exparteuniusPrincipis inter-veniretLegatus, &ex alia par te Princeps alius in perfona fua propria, tali cafu precedit ifte illum. Unde licet alicujus Legati Dominus, fi prafens foret, praelationis locum haberet pra? uno velalio, vel omnibus Principibus; cedere tamen deberec illius Legatus, & poft Principes, quiqui prafentes eflent, locum capere. Quis prudens , reprcefentacivam tantum , & figuralem , reali & prafenti Majeftati *quiparabit ? aut quis effigiem Ca:faris tantum, quantum ipfum Casfarem praefen-tem colet ? Nemo profedto; nifiqui umbras prx corporibus capit, aut sftimat. In praefente Principe vera Majeftas eft, in Legatoaliena, in illo rei veritas, in hoc adumbrata. Hinc LimnasusfuperRegulamillam : LegatUS eundem loj cum occupat, quem occupafet ille , fi prae-fens eftet, cujus eft Legatus, duas <*ceprione» ponit Prima, nifiLexcontrarium praecipiat. Secunda, ni-fi ejusdem cum eo, qui Legatum mifit, dignitatis Princeps ipfe adfit, tunc enim prazfens abfentis praeccdicLegatum, ut liauec exSpirenfi hiftoriaLehenmanni/o/. 682. Uri etiam ab Ordinibgs Imperii conclufum fuit" Anrio 1 j 66. Ideo Caroli V. Legati Ferdinando Fratri poftpoftti fuerunt , licet ille Cctiar > hicRexRomaiiorumeftec. Ethocquidem jam palam eft,in Elečlorum praferrim coftgreftibuš, ut jam in legem tranfiifte Videatur, poft controverfiam videlicet inter Bavaria Legatum, &Ele&orem Palatinum non ita pridem transačlam, cui ille p 8 AR C A NO RUM STATUS ille,ex fencencialaca, locum cedere debuic. Ec rado fane con-vincic, uc qua: aliiš func onerofa & gravia, licec noftris perfonis compecanc, in perfonam cercii eonferre haud valeamus. Per-fonaliaperfonsdebencur, non omnia ejus locum tenenci, quia charačter Legaci reprasfencacivus ad ea cantum refercur, qua: dignicaci communi miccencis acque recipiencis conferunc. Aliam quoque adftruic divifionem Legatorum Juftinus Anonymus deJureLegacionum§. i4i.inprimarios &fecun-darios : Icem in geminos Primum & Secundum : incer quos tancam ponic difFerenciam, quancaeft incer coelum & cerram: & revera icafe habec,uc,eorumfunftiones in curiis confide-ranci, facilepacebic; aic enim ille : incer primum &fecundum nulla eflrdifFerencia, niii Ordinis numeri, incer illos vero & eharačteris. Hinc Legacus primarius folusDominum repra:-fencac, quando ambo func prafences, folusque ferc in Comi-ciis fuffragium ex Legacorum fubfelliis. Secundarius vero duncaxac pro adjunčto habetur prioris, uc eum confiiiis & opera adjuvec , cum vi fubfticucionis locum abfencis impleac. Auftria aliquando cres habec in Senacu Principum Legacos, unumPrincipalem, &duos dire&ores, fed non eodem chara-ftere,adeo ucin proprio curru honoraciorem locum occupec Primarius.Primus vero & fecundus ucerque pari gradu,pari qua-licace func, & Jura Legacionis pro indivifo habenc.Quareambo repraefencanc Dominum,ambo a^qualibus honoribusfruuncur, & denique cum occafioeft dicendae Sencencia?,fecundus ver-bafacic, cacente primo, & infpečtance. Id, quod inprimis inCollegio Eledorali ufu venic, ubi feparaca eil menfa, <7/0-tantium dida, primis Legacis incerea illa loca occupancibus, quibus confiderencDomini,fi adelTenc. (aquoalia plane ra-tio in Principum collegio Hic enim Legaci primarii, quiDc-minorum fuorum loca in ucroque fcamno cenenc, loquuncur ipfi &c fufFragia ferunc. Secundarii vero ,remotoloco con-fidenc, nullo fufFragii usu. Lfec diftindio Jullini incer Lega-tosprimos&: fecundos, icem incer primarios & fecundarios, dedu- 4cduxic eum ad illam duplicacam qu«ftio»em : NumStati-bus Imperii faculcas fit coc numero Legatos mittere, quot roluerinc ? Quod affirraari quidem, fed fvaderi non debet. Ad quid enim illa pluralitas ? Ordinarie confufionis, smu-lationis magnarumque expenfarum caufam prabet. Icem : Si omnes illi Legati aequali charaftere, an eosdem a;quali etiam Jure Schonore haberioporteat? Quod controverfum eft. Sane Corona Francih, teftatur citatus Juftinus, non nifi pri-mum Legatum haftenus jufto loco admittere voluit, exclu-fis Collegis, quamvis eodem nomine & charačtere vefticis. Id quod Elečtoribus Neomagi & Hagae Comitum aliquando accidic: Iniqua prarfus, fi jus ipfum & rationem refpicimus, ačtionc j cum ipfi Galli in pari causa aliud plane fibi Jus di-cant, a qua tamen nullis argumentis, nec officiis, & exem-plis aliarum gentium pafli funt fe dimoveri. Aliud exem-plum adfert idem Juftinus hifce verbis : lu conventu Ele-forum Collegiali Augufta? Vindelicorum ceiebrato, tres Legati Saxonici, & duo Brandeburgici aderant; hoscum au-direCafar deberet. difputatum eft, an fi integra Legatio fi-mul venirec, Legati libertatem & Jus habituri eflent, legendi caput \ Sed negabat Caefar alium praeter primum, hunc honorem fibi inAulafua vindicare pofie, cujus etiam vo-luntati Saxonici acquievcre; at inftabant Brandeburgici, jequalitatem charafteris & Jus Legationis pro indivifo ob-tendentes. Cum nihil impctrarent»perfiftente in fencenna Oefare, maluit fecundus abftinere alloquio, quam intedus audiri. Atque ha:c exempla, ait citatus Anonymus, docent nos, quanquam verum fit, quod communiter dicunt i eum, qui Legationis Jusbabet, habere etiam mittendi unum.vel unoplures, & poffe omnes eodem charaftere infignire, tamen non nihil etiam arbitrii circa hanc rem apud adrtritten-tes efle. Sicuti enimille omnino Legationem recufare po-tuiflet, ita admifl« conditionem dicere poteft, apud fe non nifi primum ea habicurum efle, qua; Legatis primi Ordims (B) con- IO ARCANOKUM STATUS fioncedi folcc: non enim dcbec mitcens gravare admkten-tem. Prafatam 'divifionem adduxic Juftinus eo času, ubi plures Legati in una Legatione mittuntur, & qu« tunc eo-rum ratio habcnda ? Legati autem particulares, & minores, quales funt Ab-jegati, Refidentes , Plenipotentiarii, Commilfarii, Deputati, Procuratores, fruuntur omnes hi immunitatibus Juris gentium, ut Viquefortius//i>. i.c. i. autumat,fed non honoribus-acque titulis majorum Legatorum. Ablegatus particularis aequiparatur alias Refidentibus; hi vero funt Miniftri quidem publici, fed fecundi Ordinis, poteft tamen micti Ablegatus par-cicularis, cum charačlere peculiari, & tunc a:quiparari veris tcgaris & Ambaftiatoribus : Ut aliquando vofuit Gramovif-lusin Aula Cafaris, fed repulfam paffus,neque pro tali agni-tus fuic, quia Hifpanniae Legato , qui in poffefTione crac praelationis , cederenoluit, ideoque&ipfe a chara&ere defti-tit>& deinde nomineRefidentis inAula commoratus eft,fed eo fplendore, qui ferme maj ores Legatos excederec. Summa-rim concludo : Omnes Procuratores, CommifTarii, Depu-»ati, & qui alias minores five fccundse claffis nuntii haberi volunt, debent tamen ob publicum aliquod negotium dcfti-nari, cum charačlere faltem aliquomodo repradentariro , Sc litteriscredentialibus, (non pr«ecisecommendatitiis, ut Agen-tibus folenr dari ) ckre provideri 5 alias vix frui potcrunc fecuritate Juris gentium, neque hoc in illis violabicur,quan-rumvis per eorum latus, ut Author Triga: loquitur , Domi-nis fuis injuria fieri, & poftulari poterit, ut de contumelia fatisfiat: Quemadmodum Veneti ob Confulem fuum ab Anconitano Gubernatore male tra&atum contra Urbanurr> VIII. graviterproteftati funtjutparum a bello abfuerit. 3. Rurfiis Legationum eaufe funt alice ecclefiaftica^aliat poliricae, & f&culares, alia; mixtie, ex qaibus ipfas Legatio-nes & Legati inter fe diftinčli funt, licet parum referat, an 3aiixcas Sacularis vel Ecclefiafticus agat. Incerim prscipua v 0 divifio. dlvifio legati eft in S&cularem & Ecclefiafticum. Ille vero ordinarius, vel extraordinarius : ut diximus. Ifte vel natus, vel a latere, vel fimplicicer ablegacus, quales Nuncii func. 4. Legati nati funt, qui ex prarogaciva fuaz Ecclefia:, cui prasficiencur ; hoc ipfo , quod in illius Pra-fiilem creati, nancifcuncur munus Legati; &exinde didi Legati nati. Le-gatus natus in Sacro Imperio eft Eledor Colonienfis, olim Archiepifcopus Magdeburgenfis , nune Salisburgenfis. In Hilpania Toletanus : in Gallia Rhemenfis : in HungariaSrri-gonienfis: In Polonia Gnefiienfis, in Bohemia Pragenfis. -f. Legati a latere func ordinarie Cardinales, quos Pa-, pa exurbe velad cercam Provinciam obeundam uc Lega-tum Bononienfem: Vel ad negocia incer Summos Principes, vel Principum cum Ecclefia, tradanda, expedienda, concluden-da, cum plenicudine poceftacis , quafi a latere, id eft, qua-fi ab arcaniflimo confidenciae loco ablegatos, plerumque ex fine concilianda: Pacis inter Principes Chriftianos, vel alte-rius magnee caufe emietit. Rem eleganti fimilitudine ex-primic Cardinalis Mazarinus : Soliš vis pocior eft in.Elemen-Eorum adverficacibus temperandis, ut & ipfa fubfiftant, &c confervacionem Univerfi juvent: cum ex raente Phyfico-rum Mundus elemencaris, proptec perpetuum iliud disfi-dium in primumChaos, nihilumquefine folis temperamento reciderec. Eodem modo Pontificum moderatio (fi Eccle-fiam cum Ccelo, Papam cum 6ole conferas } inter Principum Chriftianorum disfidia, ac Bella primi efle debent, qui ejusmodi turbida Elementa contemperent in pacem Univcr-forum. Verum quemadmodum Soli qualitates elementa-res reducere non liceret, fi aliquam illarum induercc: Ita Pontificum Legati fidem apud feculares perdunc, quoties-cunque particulari commodo ad partes defeendunt. Unde ficut in aliorum Principum Legatis laudabile eft fuorum Principalium partes mordicus tueri, nec quidpiam intermitr t,en;, quod in partis fua* commodum cederc polili ; Ita ter- (B) 2 me mc in Pontificiis JLegacis vicuperoliim efl, um auc al-ceri parci invincibilicer adhazrere, ficque communibono ad-» verfari. Uni fine amnibus, ut omnes fianc Uni. 6. Legati non a latere, regularicerNuncii dieti, Cardina-les quidem non efle folent, func accamen Anciitices Ecclefi,£, quos Pontifex ad Principes cum poceftace deftinac; tum, uc aganc negocia Poncificia, cum uc Judices fine eorum , qui ad Nunciacuram provocanc, vel provocancur. Sune ecenim in provincia Judices Ecclefiaftici, eciam fuper Archi - & Epi;-icopos in iis, qu» non exprefse refervancur Poncifici. 7. Ac de his in praefenci, nulla qu«ftio , id folum Ca-nonis loco verum manec: Nunquam inutiles Principibus fuifTc a Cathedra Petri Legationes, five emiflas five poftulatas. Id omne svtim docuic & prolixum forec referre omnia. Flagrabac incer Auftriacos Principes, & Solio vacance incer Poloniae .Opcimaces ingens bcllum ; & ferme Auftriacis in-fauftum, decenco a Polonis in cuftodia iMaximiIiano. Hae-rebac coca Europa ad rem infolicam, & excrema mecueban-tur undequaque. Cum, ?cce, Sixcus quincus pr^cer hx-rencis Europa; expedationem, infperacam pacem procurat, & parcium daco jure-jurando confirmat. Quam acrocia Anno 1f, incer RegesCaroIum Galliae & Navarrae; incer Richardum Anglije , & Philippum Auguftum arsere bella fine fpe excinguendas flamraae , doneč in arbicrium Poncifi-cis delaca causa, infefti fibi Reges rurlus in priftinam ami« ciciam rediere ? Denique comperci incer Chriftianos moriš eft, ur Sacrorum Supremus Princeps,incer hoftilia, mucua-que arma fluftuanci Chriftianicaci, veluc columba Noecica, Pacis olivam deferac,fequemediacorem prasbeac componen-d® hofiilicatis. 8» Dubicant & fcrucancur aliqui: An rcčte Ecclefiaftici &Re- & Religiofi ad prečcs Principum in negociis fecularibus Legati munus fufcipiant, obeantque l Id cautum fuit in Con-cilio Romano Cap. 16. fub S. Sylveftro Papa Clericis, Dia-conis & Presbyceris fub Anathemace. Id religiones pracipuae men&icances & alia: in Confticutionibus fuis luculencer in-hibuerunc. Uc Ordo S. Dominici Anno i 2(58- & Tub Julio Secundo (id Scacucum approbantc) Fracres minores ucrius-qu£ obfervanciaj: pariter Chamalduenfes & Monachi de Monce Carmelo &c. Ec exaggerace fcribic Cap. 30. Pecrus Dominicanus in Apologia inquiens: Nolice,quasfo, Monachi fub Ecclefiafticse conpaffionis fpecie Regum Aulas irrumpe-re : Nolice aures Principum , veluri falucaria fuggerendo fa-ftidiosa importunicace pulfare. Credice experco, credice in hujus gracia? ftudiis non levicer facigaco. Ica ifte, ex Mona-cho quondam purpurarus Ecclefia; , voluic nimirum, ur, quam longe poffinc, diftenc faera profanis. Ufus ramen concrarium obcinuic , necefllcas fepe alicer cxegic; & exempla pracfto func. Ab uno quippe faspius fe-culari negotio pendec mukorum falus. Qui curat caufam puhlicam, omnem privacam ex£equac. A DEO dicatis Viris faciiius abeft curpis lucri avidicas, refpečius humanus, me-tus offenfae, & omne, quod minus fincerum eft ; quam in iis, quos ipfum legationis munus aliquando corrumpic, pri-vaca: rei ftudio. S. Bernardus a Florenrinis. ad Senenfes, a Pifanis ad Luccenfes hinc illinc fepe miffus, remiflus, nihil divina: concemplacibni fubtraxit, cum unionem & pacem il-lorum populorum curaifet. S. Odo Cluniacenfis, ut Italias pacem compararec, Ca-duceacorem egic incer Hugonem Longobardorum Regem & Albericum Romana? Urbis Principem , tancumque ef-fecit, uc paftis fubfcriberenc femoca omni ab Icafia- hofti-licace, Anno 1^82. Gregorius XIII. per Patrem Poflevinum Jefuicam in Mofchccviam ablegacum, celebrem illam pacem (B) 5 incer incer Poloniac Regem, & Magnum Mofcheovia: Principem non minori zelo , quam felicicace conclufic. Pius Quincus Poncifex cum Cardinalem Alexandrinum a Legacione Hifpanica revercencem, in Galliam ad Regem Carolum IX. de/tinarec, Legationis comicem Sc confiliorum parcicipem addidic Francifcum Borgiam ex Duce Gandiae Virum Religiofum Sc cunc Jefuicarum Generalem. Rex Gallia Ludovicus ablegavic Patrem Berufum ad Ponrificem pro difpenfatione ob diverfa facra nubencium incer Henrieccam Gallia Virginem, Sc Carolum Principem Wallias poftea Regem Bricanniae. Ex Aula Calarea priori Saeculo P. Georgius de Eberfteiu Ordinis Prsedicacorum Provincialis in Gallias ad Cardinalem Richelium raillus, uc pra-paracoria ad Pacem Univerfalem Europs, qu3£ deinde Monafterienfis difta , PrimoCoronce Miniftro vel fuggererec, vel exquirerec. Imperacores Auftri-aci Plenipocenciarios fuos ad Comida Imperialia plerum-que ableganc Viros purpuracos vel Infulacos , eaam Abba-res innumera funt hujus exempla,fed non eoa nobis produ-ita , uc inde Ecclefiaftici & Religiofi maxime , evanefcanc, vel ejusmodi captenc, vel affeftenc pericula potius, quam Munia. Qui ejusmodi amac periculum anima,facileperibic (n illo. Invici ad hasc crahi debenc, non, qui fe ipfos turpi-ter propinanc, aut talia ambitiose quarunt cum fcandalo Saxuli. ,9. Incerim ab hoc problemate pra;fcindunt prudences Statift«, Sc hujus loco ftatuunc: In Legationibus param facere, Quis lit Legatus , fed quam aptus. Cum aliquando incer Florencinam Rempublicam Sc Regena Neapolitanum Alphonfum Bello controverterecur, ac non-dum exinccgro difcufsaBelli causa arquum exiftimarentprius Virum aliquem ablegandum, qui Regem cdocerec de toča con- eontroverfia? eausa quam dubium eventumBelii cxpe&aridum, Miflus igitur non ex Primoribus unus,fedaptifllmus,isque, afce fua, Pharnoaeopola, Matthaus Palmcrius. Ibi ea Pru-dentia , circurofpe&ione lingvae facundia , foliditate argu-mentorum, & pracipue agcndi dexccricacc fe g.eflit, ut Al-phonfus, Rex alias pcrfpicadilimus. & fapientiflimus fui aevi Prineeps, admiraretur Legati exquifitas & abfblutas partes, fcifcitans: Quis itle ; quove munere fungeretur apud fuos ž Ubi vero inteilexiflet civem efle, ac arte fua Pharmacopo-lam : magis adhue admiratus privati Viri habilitacerrr ad tantum munus; unde ad fuos converfus dixit: Si tališ Phar-macopola, qualis ibi Medicus ? lntellexit Medicaeam Farni-liam, qus tunc Florentise prima habebatur. Occaflone pra> fati Plwrmaceut£E, Legati Florentini, qua;ret hic aliquis> incidenter : Cum cbara&er Legationis magnam dignitarem f quam alias non habuit, conferat ih Legatum ; num etiam dc-mat eam, quam prius majorem in condirionc fua obtinuic ? Prima qua:ftionis Pars conftat ex dičtis , nimirum pa-' rum interefle, qualis fit Legatus, fed quam aptus. Secunda melius patebit induČlione. V. G. fi Imperator Principi Viro, cui alias Serenitaris titulus dcbecur,deferat LegatiOnem, eam-que ifle fufcipiatquceritur, num per hanc avicžt fua: con-dkionis honores , titulos & prasrogativas deperdac durantc cfficio Legati. Paucis hanc qna;ftionem expcdivit Culpi-fius c. 14. inquieis , Regulam e tem in dele&u fludiose admittebanc,ne ambitioni aut inimi-citice inter asmulos locus eflec. Et tandem, referente Taci-to, vicic illa pars, qux fortiri Legatos malebat Patribus an-nitentibus, & fplendidisfimusquisqueeoinclinabat, metu in-vidia, fi ipfi eligerentur. 12. At ejusmodi concertationibus non fubjacet Regalis Poteflas; quze abfolute & immediate defignat fuum proto-typon, five Legatum , ut fuam Perfonam fuftineat, Regem-que ferat ad exteras gentes.Quantum in hoc periculum! quan-tum munus,quanta Principi cautela opus,ne famam fuam, ne Rei communis fortunam periclitatum eat! Proftituunt fe fuaque negotia Imperantes, fi fuam perfonam,fuumquefta-tum indignis committant. Elečti vitia culpa funt eligentis. Eligendi itaque duntaxac illi ad Legationum munus, ubi HifpaniGallicumfubierejugum. In Tridentina generali Patrum Synodo praripuerat Lanfachius Gallia Legatus primarn poft Ponnficem fedem , quam fibi deberi Men-doza, ut Hifpania Legato, jačlabat. Abfcedendum erat huic,. aut loco cedendum cum aterna ignominia. Aftus rem compofuit. Hifpanus quippe arrepto proximo fedili, collo-catoque in medio theasri five Confiftorii, obversa in Ponti-ficem facie confedit, omnium fententia , loco poft Ponrifi-eem digniftimo , adeo, ut fi Rex quispiam Concilio adfuiA fet, digniore loco honorari haud valuiflet. Pravidere ta- me© ■fnenhaec, & caverc tutius efle credimus, quam fortuna: pc-riculo fefe committere. Proteftari inutile eft, filoco cedas; fed abfcedere &: proteftari; honori aliquacenus facisfa&um, fed impoftura- relicta victoria. Quid igitur : abftinendum a congreflu fub quocunque prsecextu , nifi vel ufurpacam revindicare honoris pollefllonem valeas , vel non ufut-_pandž£ fecuricacem habeas. Ne fis ibi, ubi efle non potes, ^uod es. Magnorurn Regum Principumque Legati, multoties compecunc cum Principibus minorum genrium , licet poteftate abfolucis; an jure, an arrogantia, incertum relinquimus, licet nobis indignum efle videacur,uc fimulachrum Principi« contendat cum a&uali; excipe tamen Principes vafallos, quo-rum chara&er , quia privarus, cedit publico. Principes Cadeti, five fecundo-geniti & Appannagiati, ex fereniflimis iamen familiis prognati fubterfugiunc Legatorum Pontifi-ciorum & Regiorum congreflus, ne jfimukatibus locum jpraebeanc. Remedium autem fepe a fagacitate Admittentis, vel a Legatorum ipforum prudentia & moderatione , ejusmodi contentionibus ponitur. Incerdum ita in rotam ordinantur fedilia, uc primi nulla appareat fpecies: vel forci committun-Eur & ale® : vel cuique Legato diftinčta hora indicitur,libe-ra ab admiflione semulorum , vel alternantur vices hono-rum : vel per binas portas eodem inftanti, & ad idem pun-čtum introducuntur, ut fuit obfervatum in congreflu Philip-pi IV. ScLudovici XIV. in Infula Phafanorum. In ejusmodi autem honorum controverfiis eorumque remediis non aliaLe-gatis ftet fententia, quam Principis fui merico vel mandato: przefertim vero fi exoticos honores ipfe admittens exigat, quos fane non exhibere , fed aditu potius abftinere oportec Legatum , nifi forte ifte vanum aucupatorem aftu aucupari & eludere fciat , quemadmodum Ifmenias Thebanus Per-farum Regem j qui flcxo genu, a quoYis Principe adorari. (E) z Yole* volebas. Ismenias ad thronum appropinquans ftudiose in terram dejecic annulum, sicque flexo popiiceucrumque pra:-fticic, Perfam nimirum adoravic ad fpeciem , re ipsa annulum levavic. Exempla hsc funt, quibus, ne temerarii vide-amur, parce ucendum, quia non femper fuccedunc. 3. Veruntamen fedulo obfervandi. Ec primo quidem, an fine revr a Legati ? An auchen-tiče mifli ? quod prsecipue comprobanc liceras credentiales, five publica; fidei. Hce Legato apud eum, ad quem micci-tur, aded neceffarias funt, uc fine illis nec pro Legato. agno-fci, nec ad audientiam admicci poflic: Ideo omnino inlpi-ciendce, examinandae : absque his nulla illi auchoricas, nulla fides : neque fufcipiendus facile, nifi ja&uram forcuicam fe-ceric fimilium licerarum J Tolerandus tunc eousque, doneč conftec de vericacc Legacionis. Gravicer in hoc aliquan-do decepcus fuic Scipio Africanus, cum onuftam mulcis & illuftribus Carchaginenfium Viris navem fuae poceftacis fecif-fec, inviolacam dimific, cum fc Legatos ad eum miffos pro-ficerencur, quod tamen nihil minus erac, quam uc Legati fuif-fent, fed ad prcefens evicandum periculum falfam Legacionis nomen affumpsere, uc Romani Imperacoris pocius de-cepca fides, quam fruftra imploraca judicarecur. In cračta-tionePacis Monafterienfis aderac eciam Bardius quidam, Mi-nifter Franci«, quemRex LcgatumcumcharačlereadSuize-ros deftinaverac. Is volebac cum Legacis Gallicis iisdem ho-• noribus eračlari, fecundancibus incencionem ejus Gallis omili prope conacu- Ac non folum repugnarunc Legaci Csfa-rei, fed ipfe Nuncius Apoftolicus & Legacus Venecus ex causa folidilTima, quod nimirum non haberec liceras fiducia-rias Bardius ad convencum Monafterienfem, fed cancum ad Suizeros; quod illorum nihil incereflec. Sicque excIufo a Jure Legacorum Bardio , palam fa&um eft , liceras fiduciarias adalios populos, vel generales ad omnes fidem non facerc ad admilfionem. - 4.0b« 4. Obfervatio haec nunquam omitti debet: Non de-func ecenim impoftores, qui fub cali pr£ctextu, & forte emif-fi. ab alio aliquo Principe (etiam plane inimico) periculofa . tentare audent, vel, qui ipfas literas, figillum , & fimilia confingunt, & publice mentiuntur. Qua: omnia cum im-pofiibilia non fint, pr^videnda & praecavenda erunt fe-duld. 5. Pudet ferme referre egregiam impofturam ante pau--cos annos Vienna: faftam. Venerat eo Juvenis ingentis fpe-ciei, ut incognitus ad Cjefarem a Sabaudo miflus , seque mentiebatur Marchionem C.arera,ac nec unum nec aliud erat. Exceptus tamen a Miniftris honorifice , gracus nobi-lifiimis foeminis, admiflus plane ad*Cjefarem, fcepam egic plus aut quia a potentibus Principi- (F) 2 bil« bus ad minus počentes, auc a Vičtoribus ad debellatos mif-fi, in plus «quo majorem a'(lum verborum abripiantur. iVlifliis aliquando fuic a dominatore Orbis populo Romano Pompilius Legatus, ad Antiochum Magnum, Afix Regem, abuti vifus tam fecuritate Legationis , quam potenria mandands populi, dum virga locum , in quo Rex ftabat, circumrcripfic, audadler inquiens : Priusquam hoc circulo excedas , da refponfum coram Senatu. ObftupefačUis eft Rex tam violenta Legatione. Ne tamen Romanum po-pulum,cujus antea potentiam fenfit, ofFenderet; Faciam, dixit, quod cenfet Senatus. Imperiofe funt ejusmodi legationes, quarum mandata funt tantum Imperia,& Legati in-fultatores magis, quam cuduceatores & amicitiae Nuntii. Dicunt quidem qu« debent, led non ut debent. Loquen-di libertas cum prudentia & moderatione conjuntta, Privi-legium fecuritatis Legato confirmat, quemadmodum petu-lanti« licentia diffolvic. Majore, quam par fuit, expoftula-tione interrogavit quondam Legatus Romanus Philippum Regem Macedonum : Num Abjdeni tibi intulerunt arma ? Rex orationistum curtas ferocia percul{us,pariaudacia com-pellavit Legatum , nec ad interrogata refpondit : Altas , & forma >§5 Romanorum notnen te ferociorem facit-, utquis-que faftu & fiducia qu«rit, ita faftu & contemptu repelii-tur. Legationis caufam agat Legatus non ambidonis. Lon-ge fit ab eo omne calumniandi & convidandi ftudSum, pr»-ferdm coram fančtiillmo Chrifti Vicario,aliisque magnisPo-tentibusque Principibus, quorum longa; , gravesque manus funt: Comitatem pro debito volunt, audaciam pro injuria ^ftimanc. Nemo imitetur Ximenium, Perezium, Carillam Legatum Alphonfi Arragonias Regis, qui Calixto III. Pontifici ob prolongatam inveftituram Regni Neapolitani objiciebat igno-bilitatem generis, nafcendique humilem fortunam, & alia qua?-que convida in facratum caput profundebat, oblitus, fe cum eo loqui, qui Chriftianitads totius Pater & Paftor eiTe glo- - . j riatur. riatur. Mulci intrepidi videri volunc temerariis aufis (uc Lavardinus Roma;) fed fibi, ac fuo Principali plurimum no-cent, prsefertim fi ifte minor eft eo,apud quem degitLega-tus. Si mandata Domini offendanc Principem ,facis eft : ne igicur hzec tumide enunciando, offenfam multiplicet Le-gatus. Denique & breviter : Timide aut trepide loqui ad viles fpe&at , & qui diffidunt vel caufa;, vel Aučloritati Principis fui : fuperbe & arroganter , ferocicer , & con-tumeliose enunciare mandaca , Barbaris attribue, vel in-prudencibus & raniflimis hominibus. Quid igicur ? pau-cis dico : ad condicionem temporum refpiciendum , nego-tiorum tra&andorum natura expendenda , fui Domini five Potentia five Debilitas prae oculis habenda, genius & tempe-ries admittentis penetranda , & lucranda ; dignitatis quoque fux ratio habenda : Ad hasc fi reflexa mente fe converteric Legacus, nullus dubico : quin prudenter , virilicer &c mo-derate cnunciabit mandata, omnesque numeros explebitper-fetti Legati. Tertium fecuritatis puhlica: caput & prafidium eft, immunitas fori tam civilis, quam criminalis. De Criminali alibi: Hoc fane fndubitatum eft, Legatos, peregrp nullis vel Legibus, vel confučtudinibus, vel ritibus municipalibus ob-noxios fubjici jlicec fe incerdum hisaccommodare,quantum dignitatis & Religionis ratio patitur, confultum efle , cunčli perhibent. E contra autem Legato com^ecic omnis Juris-dičtio in fuos : lile ipfe fecum fert peregre Judicem & tri-bunal; non tamen in alieno folo carcerem, vincula autCar-nificem. Ejus Domicillares sdes non fatellici, non juftitia: miniftro pervise funt, nifi forte facinoris atrocicas, auc Jarfal Majeftas Principis , apud quem degic, ultro Legato in id condefcendendum fuadeat, vel anciquo more alicer recep-tum, vel inter Principes mittentem & admittentem conven-tum fic. Plurimum quietis habebit Legatus, fi facinorofo- (F) j rum rum tutelam non fufcipiat, nec in odiofa, ubi degic, fe in-gerac. De contra&ibus Legationis tempore initis, ubi fe per con-tračtum obnoxium fecit Legatus, conveniendus eft coram Judice : fecus enim commercio omni cum hominibus fru-ftraretur; & beneficium Privilegii cederec illi in maleficium. Id enim, aic Marfalaer, Jus gentium & naturalis aquitas di-čtat, ne cui indulgentia indulgeatur res non fuas, alieno dam-no, fecum auferre. Ubi nemo eft,qui pro eo fidem inter -ponat, docet Juftinus, aliud remedium non efle, quam ob-fidum 6c pignorum capionem. Neque hoc repugnat dignica^ ti Principis mkcenris, quia non folum prafumitur, Principem, fuum Legatum opibus & neceflariis inpenfis inftruxifle, ne propter rei fua in folutum data jačturam quidpiam incom-modi Legacioni metuendum habeac: fed etiam, quia per li-teras fiduciarias, Miniftri fui publici, velut fponfor eft fa-čtus : Neque repugnat Securitati ipfius Legati, quia bona fi-des in omni privilegio excipitur, cum hac in Jure natura fun-detur, fecuritas vero in Jure gentium. Grotius ipfe fatetur & Viquefortius,alias acerrimus Legatorum vindex admittit, contradus privatos Legatorum , utpote ad Legationem non fpedantes haud frui Privilegio & libertate fori. II. Gito dimittendi, id eft, nec Principes fi-nant protrahi negotia aLegatis, nec ipfi protrahant, fed quam pelerrime, fi e Republica eft, expediant. Dfinde quanto-pyus dimjttendos perfuadet folidaRatio : Enimvero licec Legati fint ab amico etiam Principe ; attamen credanr illi, ad quos mifli funt, quod omnes Legati habeantur exploratores occuLti, 8t femper majori Status, ubi morantur, fintpericu-io, quam emolumento. Nemo prudens in domo etiam privadi tolerat infpečtores, cenfores fuarum ačtionum, minus convenit in Regno aliquo, ubi multa ambigue exponi, plu-rima carp.i pofiiinr. Sape olim mifli fub fpecie pacis fan-fienda, arma magis & oaajorem aftum Belli parabant. Quan- Quanti legationis nomine emifli exploratores caftrorum, virium, opum, quce nofle ficut multum intereft mirtenti* bus, tantum nocet exploratis. Sin vero Legati ab hoftibus Venere, tanto citius dimittendi , quanto magis fufpedi. Cer-tum fiquidem habeant Principes ex Xenophontis fententia, hoftium Legatos in id conniti,ut quacunque ratione valent, noceant iis, ad quos mifli funt. Simulatione, fraude, fallaciis circumvenient incautos, inefcabunt blanditiis , oblatiš affi-nitatibus allicient, Largitionibus Miniftros corrumpent, in-duciis dementabunt, pčomiffis placabunt, mendaciis & reftri-čHonibus eludent, feditionibus divident, infidiis occupabunt. Quis din* fecurus in tanta perturbatione rerum ? aut quis periculum evadst talium hominum verfipelli contuberaio im-morans? verum quidem eft,ad honeftatem perdnere, exci-pere pro decore etiam hoftium Legatos , fed providi quo-que Principis efle, eos non folum obfervare diligenter, uc paulo anse diximus, fed etiam apprimeconferre, li .illis ad-jungantur homines fideles-, fagaces, qui expIorantes expIo~ rent: Illis vero, qui natura leves, prsecipites, improvidi, ve! afFe&u- feditiofi funt, ad eos omnino aditus omnis prasclu-datur. In omnibus denique Principum familiis, ait Comi-jikus, femper aliqui exiftunt-, qui res novas cupiunt, & nafta occafione moliuntur. Cum vero periculum fit, doml ihx alere vel fovere hoftem; quis aliud Principi fuadendum ducet, quam ut primo quoque tempore ejusmodi Legatog dimittati ea tamen ratione, ne oc-cafionem habeant de ho-fpitalitate conquerendi. Hlud autem certum exiftimato : fr~ čuti mittenti imperare nemo poteft,ut, quem revocare do-mum vult, ultro quispiam illum detineat j Ita alteri liberunv eft, quem diutius tolerare fibi non videtur , rursus domunv remittere. 12. Aftu tamen aliquando diftincndi.. Ubi videlicet necefle eft faluti puhlica? prolpicere , vel ex protelacione negocii, magnum quid & conducibile fperatur,- Šasfas* 48 arcanorum status Ca;far olim Helvetiorum Legatos tranficum petentes pro ex -ercitu diftulic, ad pr«flitutam diem redire juffos. Interim Caetar aditus omnes validis pr«fidiis firmavit: reverfis deinde Leči lHib". Sa"s tranficum negavit. Philippus RexHifpanus Cardinalem i*. ' Riarium a Papa ad fe miiTum , in icinere per Gubernatores fuos, hinc inde raagnifice excipiens, ludis 8c fpečtaculis tam diu decinuic, doneč Albanus Dux Luficani« Regnum (decu-jus concroversa inter multos Europ« Principes fucceflione, ipfe Pontifex arbiter elle volebat) fubegiffec. Sic diftento aliis ludicris Legato, concroverfiam Regni deciderunt inte-rim arma Vičtoris. Cofmus Medicaeus veritus Cardinales Legatos Solviatum & Ridolphum, ne noviter jada Imperii Medicasi fundamenta revellerenc , diu eos extra urbem per Amicos detinuic, doneč fe melius firmaflec in novo folio. i?.Coecerumdeli£laLegatoruminprivacos commifTa par-tim diflimulari, partim apud mitcencem accufari, qu« vero pr«cexcu fecuricacis aliquid fevum in Principem loci moli-uncur, puniri poflunc : uc Theodacus Jufliniani Legacis di-Proco- xic : Sančlum apud homines Legacorum nomen : fed hoc pius Jus tam diu fervant, quamdiu fua modeftia »Legationis dig-^ltit4llC'nitatem tuentur ; hinc aliqui exiftimanc, fas efle , Legacos incerficere, fi ifti in Principem, ad quem miccuncur,fincgra-vicer injurii; alii aucem pucanc, eos honeftius ad fuos Principes cum querimonia de eaLegacorum injuria remitci, 14. Dolofa olim fuic Rom« Tarquiniorum Legacio : clam enim Regni recuperandi fuggerebac confilia, maxime nobilium Adolefcencum animis , qui vel pauperiem non ferre poceranc, vel quibus in luxum vix muk« opes fuffi-ciebanc. Confpiracione aucem dece&a Confules ad depre-hendendos Legacos conjuracosque profečh, opprefsere con-juracos fine magno cumulcu ; Prodicoribus extemplo in vincula conječtis. De Legacis aucem dubicacum fuic Sc quanquam vifi func commifilTe, uc hoftium loco efTenc; Jus tamen tamen gentium pravaluit, quod publica fide venientes dam-nari non patitur ut teftatur Livius. Verium res haec altio-ris eft indaginis, & majore illuftratione indiget. Exempla ex antiquitate petita, funt pro & contra : Recentioribus in-fiftendum eft veftigiis, 5c quod ratio fuadet,tenendum. Vi-quefbrtius , acerrimus Legatorum Zelotes, libro i.fect. 2?. expreflis verbis loquitur : Tout Ambafladeur, qui prend parti, perd le privilege de fon charačtere. Id eft, omnis Legatus, qui fačlionem fovet (fubintelligitur contra Princi-pem , ubi degic) perdit privilegium {ui charačteris : At fi perdat privilegium fui chara&eris, non amplius meretur fe-curitatem puhlicam, cum hac illi propter charačterem data fit, confequenter valebit plečli ut feditiolus, juxta deličtum fuum. Citatus fupra Theodatus cathegorice conquerenti-bus in fimili, cafu Legatis Juftiniani Imperatoris refpondit: Ita exiftimant homines,fas efle, jnterficere Legatum, fi is in Principem , ad quem mittitur , fit injuriofus. Ly exijii' mant homines idem eft , ac, hoc eft de Jure gentium. Jus enim gentium profluit a communi confensu hominum, in his, qua ad communionem humanam conducunt. Deinde quis refragabitur huic aflerto ? Qui prius Jus genrium vio-lat, perdit proteftionem ejus, quia nullum Jus protegit fui violatorem. Nonne autem prius violat Jus gentium Legatus ille, qui ut caduceator Pacis, & amicus admiffus; & a nullo Iafus , in nečem tamen excipientis conjurat, aut conjuratos fovet , immemor fui charafteris , ex-persque omnis Juris divini & humani. Sane nemo re&a: mentis negabit, Legatum Authorem defe&ionis, aut infidia-rum inPrincipis vitam, Jus gentium violare, cum hoc Jure tantum erimen nemini liceat, neque impertita Legato fecu-ritas publica, fraudi efle debet admittenti. Execrandam, me caftor, injuriam committeret in fančlimoniam Juris gentium ille, quitara nefanda, ejus praetextu , committi pofle crederec. Quid igitur ? tu conclude , vel fic ultro difcurre: (G) Omnis Omnis Legatus amittens tutela m Juris gentium five feveri-tatem puhlicam , redditur privatus , & forum deličti fačio fuo fortitur : atqui Legatus feditiofus & in Principis admit-tentis Majeftatem reus, amittit prote&ionem Juris gentium „ quia huic Juri, per ejusmodi e diametro adverfatur : quid igitur ? tu rurfus conclude, vel CumAuthore T riga; parum-per, fi videbitur, attempera : fuadet ille , ubi erimen felo-niae in Legato manifeftum, licet non confummatum, compa-ruit, illudquevelipleconfelTus,aut de ipfo per fufficientes & legitimas probationes convi&us fuit , tunc quarendum ex Domino Legati, an tale quid fačtum, jubente fe & fciente ? Nam fi inficietur , & improbet Legati facinus , retinet qui-dem ea, qua a mittente habet Legatus y fed jura & immu-nitates, qua per admiflionem adeptus eft, omnino amififfe videtur. Pačtis enim , cjua cum admittente admiftionis tempore iniit (faltem tacite,nempe fe geftururnut Legatum &c caduceatorem, non ut proditorem , vel proditorum fau-torem)non ftetit, & conditio, fub qua Legatus plenaric ča&us, defecit, atque ita caufa ad Jus commune recidit, & locum Regula occupat, qua delinquens in loco, in quo de-liquit, fi reperiatur,ibi punitur. Approbante autem Domino Legati fcelus, tunc non folum punire ipfum maleficii convičlum Princeps lafus poteft, qui fub tegmine Legationis proditor & hoftis fuit (nemo enim ad patrandum tantum nefas etiam a proprio Principe fe compelli finat) fed etiam contra Dominum approbantem , fi velit, bello quo-que vindicare. Addit huic temperamento Juftinus Ano-nymus §. ?8- inquiens : quam ob rem non eft, cur Legatus in erimine hoc immani deprehenfus, quod fere pro indičlo bello eft , majorem fibi fecuritatem ipondeat , quam ipfe fuus Dominus inveniret. Nam ubique id juris fft, ut hoftilia molientem , hoftilia maneant. Princeps ali-quis fit, nec ne ; in hofte nemo quafierit. Philippus feeundus nec filium refpexit in Carolo Majeftas Principi in belilo contra ho/les nullam {ecuritatem Iargitur : minus igi-tur Legato , licec ipfius perfonam induat, fi hoftilia molia-tur. Si Legatus (profequitur idem ) fuopte cx ingenio fine mandato aggrefius eft Ičelus, temeritatis poenam folus luet: fin vero Domini mandata in id habuit, charačter ille prafen-tans,tanto magis eum poena fubjicit,ut Domini vice puniatur, cujus fecretorum flagitiorum Miniftercxtitit.Reliquamultio-nispartem bellum fibi deftinabit, ni fatisfa&um in tempore,vel begati facinus honorifica excufatione improbatum fuerir. Breviter hanc Sententiam Jtfri & rationi, ipfique natura ift-nixam conficio, & dico: DEUM BonUm ! quomodo Legatus, qui in Principem aut Rempublicam, ubi degit, crimen commifit lafa Majeftatis & perduellionis, in violabilitatem, a tali Principe, vel Republica, pratendere poteft, cum inta-ii cafu eam admittens ftipulari non prafumacur , neque ea-dem cenferi poftlt tacite indulta. Quis obfecro cum tanta libertate & iecuritate admittet hoftem , aut angves fufcipiec in finum, aut tacite indulgebit, qua in fuam nečem funt. Nemo fan£, nifi menris plus quam fatua. Denique Legatus omnis a pacifico oratore in hoftem manifeftum tranfiens, indignum fe reddit Juris gentium prafidio , quod idem Jus genrium concedit ejusmodi Legatum mul&are , non qui-dem ut Legatum, fed ut hoftem fačium , ut infidiatorem, ut proditorem, ut turbatorem pačiš publica. Cum Legatorum lecuritatem nemo reftč extendat ad cafus , quos Jus gentium noluit čt)mprehendere,velut iniquos, turpes , quos & natura, & rečta ratio, &. hominum communio averfatur, ne dicam,exfecrarur. i f. Immunitate quoque afylari haud gaudent Legati, fi proditores Patria & reos lafa Majeftatis, recipiant,faveant, defendant. Veneti Patres cum in cognitionem veniftent ali-quorum, qui fecreta Reipubltca ad Portam Ottomannicam Sagredo proditorie deferrent, iique proditores, fe in Gallia Legatiin Scly* ades recepiflept, neque inde precibus,ed quod Legatusim- IUJ"i'w' (G 2) muni- munkatem Regisque protettionem, pecentibus Venecis ob-jicerec, haberi potuiffent j Triremem illico appulerunc, unde ;ex tormentis domus quati debuiflet, celTic candem Legatus vi illatže ; ubi prius precibus noluic , emiflis prodkoribus, qui ad fupplicium ducerentur. Ob hanc caufam indigna-tus Rex Venerium Legatum Parifiis nomine Reipublicas commorantem acciri jubet: objurgat: quid fi ego,inquiens, icdibus Veftris tantam inferrem injuriam ? Relpondit, uci-nam fub manu mea Majeftatis tu« perduelles ftarent, ego ipfe apprehenderem, obtorto collo ad te traherem, & fi ali-_ter agerem, dolum vel injuriam mea Refpublica non finerec in me impunitam; Acquievit Rex veritatiImmunitas enim & fecuritas jedium a Principibus , ultro citroque commo-rantibus Legatis,non data eft in proftitutionem Juftitiae, in deli&orum knpunitatem, autpatrocinium publicc fcelerato-rum & criminoforum hominum, fed ad manutenendum re-fpečtum ipfius Principis Legantis, fuique Legati, ac comiti-Vžb hujus. Probrofum magis foret, quam boneftum Legati munus, fi illud Virtuti in opprobrium , vicio in patroct-iiium ccderec. Paucis comprehendo totum caput: Legati ita tra&andi, ut eos non recufes, honorifice excipias , fedulo tamen ob-ferves; cito dimictas, aliquando diftineas: privatim crimi-jjofos di/Timulcs :publice proditores pupias, clam conjurato-res vel fufpečtos rernittas pocius, quam violes: ac demura eos, quiproficui tibi poflunt efle, in partem tuam trabas. Prudentes enim Principes operam dane, ut etiam apud adverfarios quosdam habeanc a fe non alienos. CAPUT •m (o) j<&- r? CAPUT III. Monita ad ipfum Legatum. i. QEx praecipue antiqua hiftoria celebrac Legacos. Poli-i^cracem, Fabricium, Carneadem, Popilium, Anaxime-ncm, Geminium. Horum referre, qua; in Legacionibus rae-ruere encomia pro!ixum forec. Nihil ominus eorum qui- • que laudancur, a cerca Vircuce magis , in qua infignicer ex-celluerunt; quam ab aliis, quas tamen concomicancer ex,-ercuerunt. Sic Policratem a prudenria , a fide Fabricium,a libertate Geminium, a facundia Carneadem, Popilium aMa-gnanimitate, Anaximenem ab agendi dexteritate. Unum ex liis omnibus formare, eflet revera , prototypon abfolurifli-mi Legati, Mundo exhibere. Hoc licec fupra oranem cona-tum fit noflrum, monebimus tamen , caVebimus quadam. Primum icaqueeft,ut Legatus litem fiduciariis five creden-tialibus, fecundo literis fidei publicae, five Iiberi commea-tus, terrio Inftru&ione provifus fic. De fiduciariis literis diximus : de libero commeacu five falvo condučlu aliud dicendum non occurrit, quam quod hoc avo fit ufitatiffi-mus, prafertim quando Legati diverfarum nationum irrcer-10 loco conveniunc , uc convenere Monaflerii, Neomagi, & nuperrime in Riswtigk. In quibus omnibus locrs multum concrovercebatur de falvo condučlu hinc illinc dando. Re* fiduum eft, ut de Inftru&ione dicamus. 2. Inftru&io Legati * k Principis peti-det arbitrio , eitque unum ex Arcanis Status; & fundamentum Legationis. Mens etenim Principis abfoluti, & voluntas in Inftructione decla- (G j) fata} 54 arcanorum status raca, eft cynofura 6c ftella polaris, ad cujus veluti unicum lumen Legatus rcfpicere, Fundiones dirigere, refponfa exa-minare, & jufla exequi debec. Minifter ifte eft, non Afbi-ter,obfequi oportet mandato fui Principalis, non arbitrari. Tranfilire Mandati limites nefarium fcelus ducat. Satis eft Principem velle , tuum eft obfequi , &c credere licice vo- . luiile. 3. In obfcuris & ambiguis nihil refolvendum,nifi prius conftet de vero fenfu Principis, quia periculofum eft arbitrari. Sapiens autem Princeps nunquam defit, quin exade inftruat fuum Ablegatum citra amphibologiam , aut minus finceras exprefllones. Satius eflet plane non confidere,quam ambiguitate periclitari negotia. 4. Solent attamen Publica & OCCulta mandari, quee quidem Legato occulta non funt,fed ei, ad quem mic-titur. Publica tuto patere polTunt; hoc enim fine dantur, & exigi folent ab externo Principe, cujus intereft fcire cau-fam Legationis, & fummam negotiorum: Unde caveat extra Legationis feriem alia vel aliena tradare negotia : Quia ex-ternus Princeps aliena & diftinda a Legatione audire non tenetur, neque Legatus proponere audet, nifi forfan finita Legatione. Occulta vero mandata profundo taciturniratis tumulo recondat : ha;c nec ab externo Principe exigi, nec a Legato cuipiam concredi valent. Pariter fecreta Legationis jam finit« , nemini, nifi Principi fuo Leganti , exponac immediate. Secretum fuum fibi fit, 6c ejus, quem repra?-fentat. Legatus licec publica lingua habeatur , opere tamen nihil magnum fuftinebic, fi illam continere non queat. Si vis filere alios , tu prior file : filebunt, fi filueris. Nemo exiftimet alibi magis fecreta tegi, quam fub proprio pedo-re. Germanorum diverbium eft : comburendam eflb interu-lam, fi in fecreti communionem veniat. At vero non fatis eft , mandata Principis exade exe-qui, & filentio obcegere, niii etiam ea ipfa agantur ex pura fide, fide, Se traftentur rara prudentia, Illud ex debito; hoc ex. officio. Rem Status & negotia fui Principis eVertit,qui eorum curam fufcipitjdeflitutus prudentiae dono. Nam quicunque negotia publica Kine prudentia negotiatur, operarium artis expertem agit, OpifeXj qui ufum inftrumencorum ignorat, neceife eft, uc materiam corrumpat, cui nefcit debitam inducere formam. ^thie. Ariftoteles Prudentiam retiam rationem agibilium dixit : ut '-^c-innueret, omnia agibilia ex reda ratione profluere debere : 01* ea vero maxime,qua privats rei fines excedun& 6. Prudentia fedatam in Legato mentem exigit, qiue pra-cipitium quodvis caveat. Plus phlegmatis habeat, quam ^ij^-. ignis,uc cohibere queat, immoderatum illum impetum ad n^g.O, finem pa&orum decurrentem temere. Oppofitum enim 49. Prudentia vitium eft Temeritas. Coeteris permittat eonten-tionum fervorem , nihil motus de fuo fine, nec latius, nec callidius, quamres fert, refpondeat ad obječta,aut apropo-fitionibus tundamentalibus abftrahatur , quarum determina-tionem ante omnia quaret. Vera fiquidem prudentia prius-quam incipit, confulit: ubi eonfuluerit; mature infiftit con- filio. Ancipitem quoque effe in negotiando, periculum tra- ibidejH«. hit non mediocre , non tantum, quod compendia inde tra-hantur adverfa parti, fed quod fervor fenfim remittat in a-gendo, quem omnibus a&ionibus circumdabic, ad per ur-gendum, quaecunque Principis fui commodo cedere valent. 1S c Igitur nec pracocem , nec ancipitem efle patitur Legatum vera prudentia : fed Virum conftantem.folidum, & invi&a diflimulatione coeterorum aflultum ferentem. Hoc vere proprium prudentis eft , examinare objefta, & non citofal-laci credulitate ad diverfa prolabi cum periculo. Infiftendum potius fuis, quam de dubiis definiendum. 7. In negotiis attamen, qua moram non finunt,ex arena quidem confiUum capiendum eft,fed imbuta prius men- t« s6 'arcanorum status tc prudenuaj iila Lege: Qui de malis minimum eligit ,is Prudenshabetur : ubi verd tempus da-tur, nihil incortfulta ratione agendum , & non modo fines ipfi,fed etiam principia rerum diligenti fedulitate expenden-da. Omnia, ait apud Livium Fabius ( Vir ipfe Confularis) non properanti clara certaque fiunt. 8. Nolebat deindi Cardinalis Richelius, Prudentiam Legati nimia fubtilitate pallere , ut jam fupra didum eft : nifi dotibus ornetur omnibus , praeferrim Virtutis omnigena?, qua hominem ex cenfu communi tollunt. Cum experien-tia eompertum dederit, fubtilesillos,& occukos plerumque in cognitionibus fuis aberrare, doneč rationem chimaricam Minil*. ampledantur majori fpecie, quam ufu. Negorium perver-rbidem, cunc qUinca- eflentia extrahendx intenti , quemadmodum Alchymiftis, metallorum illis excodoribus, ufu venit, qui atra fuligine longos labores teftantur, & prater fumum nihil referunt. Unde, ut fummatim dicam, in vera prudentia duo vitia vitanda. Unum, ne ineognita pra:cognitis fequa-Cie.i.de mur, illiscjue temere aflentiamur. Quod vitium effugere , qui volet(omnes autem velle debent) adhibebit ad confide-randas res, & tempus, & diligenriam. Alterum eft vitium,quo quidam nimis magnum ftudium, multamque operam in res obfcuras atque difficiles confe-runt, easdemque non neceflarias. Primo vitio impingetLe-gatus in temeritatem & pracipitantiam, &pcenitebit re jam confeda, non amplius reparanda. Altero in vanitatem , in inconftantiam, & negledum optimarum occafionum. 9. Porro munus prudentia: in perfona Legati hoc pra> cipuum efle debet, omnia, quae fuo Principi five utilia, five damnola, in honore, opibus,limitibus,armis, induciis, lub-ditis &c. efle poflint, fagaci oculo inquirere, a:qua trudna utilia pra damnofis difcernere ; hxc avertere, illa omni nifu profequi. Vaftiflimum profedo hoc munus eft , quia ex- tenderc tendere fe debet in praterita, prafentia , & futura tempora. Trismegiftum ergo quendam volumus Legatum aucGeryo-nem, qui nimirum tripliciobtutu tria videt difficillima. Praj-terita exempla, prafentes opportunitates,6c futuros eventus. Intellige, qui ex reminifcentia prsteritorum pr&fentibus ca-vet, & ex prafentium cauta ordinatione futuris tuto pro-Ipicit. ^ 10. Neque enim prudentem dicimus eum,qui cumex praeteritorum infcitia ignoret prafentia , futura tamen libi comperta efle profitetur. Ut fcias ea, quae futura dixi; accipe ea, quae atlte hac evafifti, ait^fchi!us.Quapropterpru-dentis Legati proprium erit,ex prateritis exemplis, eventibus & negotiis fagaciter adoriri inftantia, ac de iis vere judicare, ex illis ipfis,prateritis, additis prafentibus, futura, quamvis e longinquo, callide conječiare. Sed quam arduum hoc, & exfuperans vires ordinarias,nemo non videt!Sed DEUS,ait' lib.g, Philippus Cominaus, interpellandus eft, atque rogandus, ut, quod optimumeft, nobis fuggerat. Prudentiam quip-pe, qua mortali tantum cerebro continetur,fibique nimium confidit & arrogat, confundet tandem Sapientia divina, qua non minus humanorum quam divinorum , & quorumcun-que agendorum eft norma & regula. it. Hac de prudentia, qua ad Legati pertinet officium, ne is in Majeftatem vel Intereffe fui Principis offendat. Alte-ram autem plane ex debito Fidem , videlicet , qua ani-ma eft Legationum, neceflariam Legato efle , ac pra ipsS prudentia vehementius urgere, ratio, ac iyfa Legationum na-tura,edocet. 12. Prudentia quidem Legationis finem ac fcopum afle-quitur; fed fides inPrincipem fuum , prapoftera defideria privatarumintentionum, qua peftis funt Legationum, corri-git vel moderatur. lila media oftendit confequendi manda- (H) torum torum finem; hac cavet, ne inparticularem aliqUem fcopu* lum dilabancur. Illa impofluras detegic, & revelat damno-fa confilia $ hac a privaci commodi pratextu abftrahit. Fide igitur opus eft Legatis. Ačlum de Legationis fru&u, fi hac deficit. Sine omnia ornamenta Legato prudentia, farna, ha-bilitas animi & corporis , facundia, memoria, fagacitas , Sc quid non ? Si tamen ex fide non agat; fi Legantem fallac, q«id illa omnia ? Hac fine non telluspacefti, non £quora norunt, JuflitU confors, tacitumque in peftore Numen. I j. Hoc Numen fi abfit, fruftra eft Pantheon omnium Numinum. Gloriabatur aliquando Cicero, fibi plus fidei efle, quam eloquentia. Si alia non valeant; fola in fuum Principem fidei theflera gloriari audent Legati; non autem quibuscunque aliis, fine hac. Thefaurus felicitatis publica veluti in arcam fecuriflimam deponitur in pe&us Legatorum fide publica. Non igitur exiftiment, quid po/Fint cum hoc thefauro apud exteras gentes, fedquid debeanc. Non arbi-trium fuum , fed juratam fidem confiderent. Emolumen-tum fui Principalis tanquam faerum depofitum cum reve-rentia confervent: Nihil Ambitioni, nihil privato ufui, nihil blanditiis,nihil fibi, nihil fuis deferant;acintelle&umipfum, & proprias opiniones aut aliorum fuggeftiones cceca fide convincant. Quia nihil in mundo eft , quod perfidiam in fuum Principem imperare poftit. Arbitrationi hic Iocus nul-lus, obfequi neceflum eft. Legati mandatorum non funt judices, fed executores. Fallit omnis (ynderefis, qua abin-tegritate fidei anirfrum abducit. Non examinare Jufta, fed fupponere debent Legati, corda fuorum Principum efle iu manu DEI : omnia ab illis conferri in bonum publicum: Illis elfe Imperium,nobis obfequium. 14. Tria impugnant finceritatem fidei : Aut munera eorum, eorum, aut blandiria;, ad quos mitttimur, aut privati noftri fines. Primum inhibet Lexipfa DEI : Non accipies munera, quae excoecant prudentes, 6c fubvertunt verba juftorum. Cu-piditas habendi cum vita nobis inditaeft, hancquidquid ocr cupat, totum hominem occupare cenfetur. Pabulum cupi-ditatis illius funt munera, largitiones, occulta fubfidia, pro-mifla eorum, qui fidem noftram corrumpere gefliunt. Pho-cioni offerebat Alexander per Legatos duo talenta a-uri. Ec-cur iftud ? & mihi ? & uni ? Scifcitabatur ille : Refponde-runt Legati j quia te unum fcit Alexander virum bonum ef-fe. At dimiilis talentis replicuit Phocion : finat igitur me efle bonum. Utinam omnes Principes ftatuerent cum Lege Attica, & omnes Refpublica; cum Veneta capitalem poenam in Legatos, munerum acceptatores. Alterum, quodfidem Legati impugnar, eflprivatum Legati interefle. llbi hoc in-tervenit, rard eveniet ex voto Legantis, legationis efFectus. lllud corrumpit totam negotii maflam ; a publico privatum modificat: in fuum aiveum derivat fcaturigines j & nihil minus ,quam ad fui Principalis caufam attendit. 15. Erat inter Pontificem & Eftenfes Principes contro-verfia de Ducatu Ferrarienfi, &c inter arbitros hujus litis, Gal-lix Regis nomine Legatus exprelse inftruČtus, ut, quoquo modo poflet, Eftenfi remaneretDucatus : at quia Legatus ille mediam partem Comitatus Carpenfis fub illo Ducatu poflidc-ret, ac alteram magis fub Pontifice fperaret \ proprii com-modi ratio corrupit Legati fidem , prolata in Pontificis fa-vorem fententia. Re&itudo fidei nihil magis averfatur, quam privatos fines. 16. Quod fi vero Prineeps Legati fidem exigit in erimi-nofis & turpibus, aut inferendae necis , rapiendse virginis, incendenda urbis, inducenda? hsrefis, acfimilium, qua ex fe mala funt, tunc fane confličlatur fides divina cum humana. In hanc potius peccandum , quam in illam, Major ac 2) faaftior fan&ior fic, oportet,divinaj, quam terrenje Majeftatis vene? ratio. In ambiguis vero meliora credat de fuo Principe, & obfequatur. In notorie malis faniora fuggerat, & fi nollec Legatus ad amuflim ( quemadmodum etiam nolJe debec) exequi fcelus, fed fimulate vel eludere vel vertere , non am-ple&i officium pulchrius arbitretur. Qui enim contraDEUM 6c oonfcientiam mandata fufcipit, nec ea tamen exequitur; bifariam fe fceleri implicat, & delinquit: In DEUM, quia ac+ ceptando fceleris commi/IIonem , non obftante quacunque reftridione mentis, confentit in fcelus. In Principem, quod mandati femel fufcepti fidem fallat. Legati munus licetam-pliftimum , non tamen tanti eft , ut inde Viri Boni nomen amittat. 17. Arcanum eft , in Legationibus: Noffe i II re-bus ambiguis, ubi non fufficit inftru&io, vel deficit plenitudo poteftatis , vel Legatus fari non audet : Simulatione & dilTi-mulatione fe obtegere. Hoc velamine fupplebit mulca. Ambiguos reddec adverfarios, lucrabitur tempus 6c plurima alia inde emolumenta. Vel ad minus , non oberit fuo Principi, rebusque tra&andis, fi non proderit. Finget, ubi opus, fe non intelligere, vel non intelligi. Videbit, & alio obliquabit oculos. Audiet,fed furdis auribus. Nollet, & tamen connivebit. Promittet, & effe&um excufabit. Non tamen fallet, nifi fefallentem; & veracitatis famam conferva-bit pree omnibus. Prudentes fiquidem Legati, quia aliunde fufpe&i, omnia verofimillima dicere, & agere fatagunt. Fal-fum non adftruet, licet verum celare poiTit. Recedere lice-Lib. i. bk»aic Marfalaer*1, non difcedere a vero. Nuda fope noce-deLega rent, nifi colore aliquo appropriaco exornarentur. Solde-tc* licium univerfi eft, če tamen ejus radii, lux & vis nobis fie-pe officiunt. Umbras quarimus & obfcura, ne petamur a lumine, Iumine, fic ferente imbecillitate, & exinde neceflitate humana. Adeo Mundus in perverfo pofitus eft ; uc, licet ratio nos nolic perverfbs, neceflitas camen adftringat perverfita-cem veffagacitate prsevertere, vel deflexionibus eludere. 18. Invifus Legatus parum operatur. Eventus faepe docuic, uc accepcus Principi Legatus pluscon-feceric uno aliove congreflu, quam alius forte invifus,integri annifpatio, quancumvis caufa eadem, eadem fundamenta, iidemque Principes, inter quos pacifcebacur, fuiflent. Dexte-ritas & gratia, magna adminicula funt rei agenda?, Hinc apprime intereft Legato, ut fe genio, moribus, omnibusque, qua? citra gentis fu« decus , vel Religionis contemptum rie-ri poflunt, accommodet. Ut videlicet gratus exiftac, & ne-quaquam invifus illi, ad quem milfus eft. Sinat fuum cui-que efle pulchrum, non inquirat,non carpat, & defipiat potius cum aliis, quam fupra illos fapiat. Moreš & confuetu-dines exteras imitetur potius, quam fugillet: deponat Patrias aliquando, fi ill« meliores funt. In Aula fobria ficut hel-luari turpe eft , ita in lauta abftemium agere vile. Externas Aula; ceremonias obfervet j nec gravetur ticuloS confvetos Magnacibus, cum quibus agendum,dare: Denique univer-fim non ditpliceac, & in omnem parcem fe verfec,ne invifus fic Principi: non tamen plus «quo familiaris ex causa maxi-me facetiarum, ridicula aut turpi, qu« perfonam Legati de-decenr. Ibic tališ in contcmptum, ficut invifus in odium. Ex utroque nihil operabitur dignum. At rebus odiofis, &c quas Principi ingrata funt, nunquam afliftac. Qu« vero illi felicicer,8c ex voto fuccedunc, gratuletur animitus. Autho-ricacem fuam nunquam incerponac, ubi vi&oria; auc impe-trationis incerritudo eft. Nunquam eorum, qui Principi in-vifi func, proce&ionem fufcipiat, nifi ex mandato exprclIo fui Principis. Neque patiatur fuum Palatium efle reccptacu-lum fceleftorum hominum. Nam tamdill JllS llOll ( H 3 ) vi o- 6i arcanorum status violandorum Legatorum fervandum eft, quamdiu ipii Jus honeftatis publicae fer-Vaverint. Nolunc Principes fuos Legatos ofFendi, nec hi offendere debent. Reciprpcum ( ut jam fupra dičtum eft ) inter Principes mictentem , & ad quem mittitur, intercedit officium , ut nec Legatus Jus patrice, quo miftus, violet \ nec ille abullo violetur. Unde fi Legatus in aliquo privato crimine exceflerit, cutius remittetur fuo Principi puniendus, quam ut apud exteros puniatur,uti fupra expo(uimus; & ante aliquot paucos annos cum Legato Lu-fitanice, qui ex turpiflima lucri causa, Nobilifllnnum Virum fnbdole, & ex infidiis, vita privavit, Viennse obfervatum eft. Quantumvis enim ille publico munere abutens , hujus pra-rogativaindignum fe reddidit & absque hoc Legatos Jus Gentium, non hujus violatores tuetur ; attamen manfuetudo Auftriaca non exegit poenam a ficario , fed cuftoditum re-mifit fuo Regi mulčlandum. 19. PromifTa a Legato ita inftitui debent, ut Principi fuo facile pateat, fi opus fit , evafio. Hoc vero intelligendumante conclufumLe-gationis negotium, Deinceps enim non datur regreffus. In-cerim omnem impendet operam , ut Legatus in pacifcendo adverfarium tenaciftime ftringatj Principi vero fuo quadam five intačla, five omiffa, five libera maneant, ut, ubi opus fuerit, refpirare, feque excufare valeat ipfo inftrumento pa-čtorum, Magnum hoc Arcanum eft, fi quispiam norit fuo Principi fuccurrere in re jufta citra notam mala; fidei. At fi Princeps ipfe, apud quem moratur Legatus, confilium a Legato expetat, maxime in ipfo negorio,quod ifte agit: quid tunc Legato faciend um ? Raro quidem id evenire credide-rim , cum aliunde Legati undequaque iint fufpečli, neque Princeps e^ceris fidencius credere polile, quam fuis, qui ean- LIBEk.IV. dem fortem cum Principe habenr. Interim five htec centa-cio fuboriatur , five rečla mens Legati, adverfanti Principi fiduciam fuadeat : id Legato incumbet, ut vel declinet tan-tam fiduciam , qua utrobique, & fui, & alieni Principis fu-fpiciones excitare poflet, vel fi obfequi vidcatur, ea fe lanee ferat; ur nec a fui Principis commodis , nec a rečlitudine mentis fua defledat. Ubi autem abfentes Principes per Legationes fe mutuo confulunt, confilium dabit & accipiee ex utriusque dantis & accipientis Principis mandato. 20, Occafionern Hunquam negligat Legatus, opportunitatem ubiqub qu£erat9 Ha: dua forores funt fortis propitia, & in rebus agendis ma-ximi momenti. Occafio neglečta feram poenitendam infcrc, nunquam remedium. Praterita non redeunt. Importu-nus Oracor agre auditur, nunquam exauditur. Omnes adio-nes fiias opporcunicace circumdare debct Legatus, fi fines fuos attingere cupit. Fucuram occafionern non meretur, qui praefentem neglexit. Ut plurimum anxietas animi optimas occafiones elabi finitj torpor autem & fegnities opportuni-tacem haud unquam quaerit. Exporrečlus animus , liberafis vukus , promtum ingenium , ad quosvis eventus flexibile confihum,non autem aniles curas,anxietates & fcrupuli Lega-tum decent. Nihil plane hxc ad refte agendum conferunt -imo agenda confundunc, & raro concludunc. Confilia aptan-da rebus, ut occafio, uttempus , ut commodum Principis fcjrc; non cervicofae Legati opiniones. Sspim quod neoui-vere longa & protrafta confilia , occafio & commoditas tin lu , exasquant hae omnes fpeculationes & chimeras morta-hum. Interdum Principes qu£Bdam in Mandatis pnetereunc Et vix poflibile eft.ita inftruere Legatum , ut nihil ex. fe ve-rum ex praefcripco omnia agere debeat : qUis enim fumra expendet ? aut quis determinabit ea ? Confilia Uc6ereda fint, aon func ex hoc femper oppcrtuna. Quoties res ipfo di- Oans 64 ARCANORUM STATUS £tant Legem adtionibus humanis, non ačtiones rebus ? Ne- ceflitas confilia quavis probac. 21. Ideo Inftru&ionibus Legatorum plerumque & fa-lubricer infericur: Ccetera tu£ providenti.? finimus &c. Hac providencia duo habec media, Sc unicum finem. Media Tunc occafio , opporcunicas : finis vero utilitas &: commodum Principis nulla occafione negligendum , Sc omni opportuni-tate quarendum. Agere contra tenorem mandatorum, in-digni : excra Sc cum utilitate fui Principis, prudencis Legati eft, Caute Sc anxie agere , duo funt, Sc difterunt tcrra cceloque: Sat caute agunt, qui ubique Sc fcmper majorem utilitatem fui Principis quarunt. Anxie, qui inanibus fe oc-cupant, ambigui, meticulofi, Sc ad literam magis,quamad utilitatem Principis attenti. Occafioni- Sc opportunitati ad-harent felices, ut plurimum fuccefliis. Tantum autem ab-eft,ut culpam contrahat, fi quispiam utaturoccafione Sc op-portunitate prafenti, in fui Principis felicitatem , ut potius contravenifle cenferetur, fi illa ufus non fuiflet. 22. Interim cautus Legatus femper plus timeat de bono exitu,,quam fperet, ne incaudus commifla tra&et fiducia felicis exitus. Ubi pravidet transa&iones efle cum fui Principis, aut Reipublicse periculo conjun&as, femper protrahat: pracipitet autem, Sc ftringat ad conclufionem , ubi fas erit aflequi Legationis optatum finem. Occafio enim Sc oppor-tunitas avolant cum tempore. 23. Legato rimanda , exploranda,pe- netranda omnia. Legati, qui mittuntur ad Principes invadendos, ut confilia horum penetrent, Sc rationem Belli gerendi defumant, ut (fecit Tiberius , Sc Cyrus , qui nihil unquam ignorabant, quod apud hoftes fieret, quemad-modum Tacitus Sc Xenophon referunt) atque diligenter ad fequentia advertant: Primo repulsa non terreantur : folenc etenim talesaverfari Principes,quia fupponuntillos,ut re ipsa funt, efle(peculatores. Infiflant potius opportunž , importu-ne 5 etiam conquerendo de fuo contemptu (ut fapius fecit Rc-lidens Gallia; Gramouillus, apud Casfarem Leopoldum) vel ailegando fui Principis indignationem & alia , qua; fagacitas & fldes dičtabit, doneč acceflus pateat. Ita egic Guronus cum Duce Lotharingo : ille ad hunc a Francia miflus , aver-iabatur Lotharingus Guronum,&conlpečlum hujus fubter-fugiebat;nequehunc pati voluit Nancai , qu«e Gallis fpina crat oculi. Metim fcquebatur Guronus Ducem ; verum & hic pr&cludebacur acceflus , candem Lunavilla prasvenit,ubi a Duce absque bona voluncate admifliis. Secundo pramic-cant generalia illa Civilitatis proamia ; fenfim delčendanc ad particularia, qua Principis animum in aliquem afFečtum cxcitare poflunt; neque vereantur fugillare aliquantulum, & / dextre caufas diffidentiaz in ipfum Principem fuosque Mini-ftros refundere, etiam pungere: tunc Princeps, vix fui potens, erumpet in fimilia, unde Legatus intima ejus animi fenfa far cile cognofcere valebit. Tertio ad epiiogum congrelsus op-ponant malagma aliquod , fpemque reconciliandorum Prin-eipum faciant ad hoc , ut iterato defuper audiri nec plane rejici poterint. Quartd accedant Proceres, illos vero magis, qui loquaces funt (non autem addi&os fuo Principi , ne fu-fpicandi umbram moveat) reaflumant ačla, de Principe,con-querantur, metum incutiant,fpem tamen exhibeant, ficque muka elicient, quibus edoceantur de rerum ftatu. Ita praj-fatus Guronus ex Duce didicerat, a Gallia rebus non folum alienum, fed etiam Regis infultantem animum Lotharingi. Kova munimenta Nancei ipfe viderat : ex condučtitiis ibt Aulicis, qui quotidiana Ducis referebant, perceperat: pede-ftres 8c equeftres copias confcribi , ab Imperatore expečtari militem, ab Hifpano iubfidia ; decretumque primum Julji diem, quo Galliam invaderent , qua orania novifle Gallo Regi magnum diferimen avertebat. (I) 24. NihU 24. Nihil vero -rebatur Richelius, ad indaganda fecreta convenientius foeminis,qua fibi fecere benevolentialocum: cxqua ratione Auguftus olim folitus fuit ambire amores ea-rum maxime , qua maritos haberent fuis conatibus adver-fantes. - 25*. Neque parcat fumptibus, nec donariis , qua cor-ruptela funt animorum.Claviaureanullaobfiftuntpenetralia, nec animi,necthalami,nec fidei, nec fortitudinis.Referunt de Confalvo Belli Duce eximio, qui Regna integra CoronaHi-fjjanica addixit, inter Belli arcana primum habuiffe , nofle, quacunque hoftis ageret, aut concluderet: Profudit autem in hunc finem ingentes thefauros, ut folum in Neapolitano Bello,& obtento inde Regno,& rationibus , poftea Camerar datis conftiterit, ad ejusmodi explorationes infumpfiffe bis centies mille, nongentos o&oginta fiorenos. Ita videlicet auri Sc argenti pretium tria in vita mortali pretiofilTima,con-feientiam, fidem,ac nomen Viri boni corrumpit. 26. Non verbis 3 fed agendo procedunt IiegOtia. Demofthenes perfedlionem artis Oratoria non folum in lingua facundia , fed etiam in ipfo geftu 8c motu repofuit. Natura ipfa corpori humano unicam linguam, bi-nas autem manus , articulis fuis, mobiles, Sc ad agendum, movendumque paratas attribuk ; ut innueret, negotia humana lingua exprimi, agendo perfici. Legati, quamvis facundia excellant; nomen tamen, re ipsa comprobent. Ora-tio eorum fit nuda coloribus , ac oratorio fuco; fervorem, ac concionatorum clamores omittat, neque fcholafticum pul-verem fapiat: fententiarum ac rationum pondere magis,quam elaborata dičtione illuftrem fe prabeat: nec tardiloquium , nec celeritatem, nec incitationem oftendat: Compofitum ani-mum. Modeftiam corporis, Sc exačtam negotii capacitatem prafeferat. Hac enim dicendi ratioPrincipibus convenit, quorum munus Sc perfonam Legati reprafentant. Intereai v agen- agendo, & verfando negotium, pravidendo pericula, offe-rendo commoda, combinando cempora, fa&is faciendo pa-ria; infiftendo, objiciendo, refucando,denique explanando & attemperando ea omnia, quae ad cranfigendum veniunc, fe e*c Legationis munere callere, eoque rede fungi palam exhi-bebunc. Judicium, ajebac CardinaJis Mazarinus, arguic ma-turum, frigide coepiiTe, fed fervide inftitifle, ubi res ad mo-mencum execucionis proceftic. 27* Imparatus nunquam fit Legatus. Sed ea ingenii vivacicace prcedicus, uc arguce proponac, & in-opinacis qua;ftionibus excemplo , veluc ad eas paracus, re-Ipondeac. Dicac , agacque folerci judicio ance quafi cognica quam cogicaca. Occurrunc enim aliquando, quas cempus ad confulcandum non pr giam rerum agendarum elTe Principium : Unde primus & pocior honor ex illis Regi debecur. Injuftus autem forecReXs, (I) 3 qi» 70 arcanorum status qui in parcem gloriae non admicterec, quem ille adlegic in parcem laborum. Innumera alia reftant, de quibus Legatum monere ex-pedirer. Remicco eum ad ea , quas vel de Confiliariis , Mi-niftris ac de ipfo Regnante dičta func. Horum enim omnium ferc Perfonam & munus Legacus; iisdemque eum monicum volo, quibus illos. CAPUT IV. Obfervationes particulares magis repe-tit£ non repetit£. A D qu«dam parcicularia defcendo : ideoque familiarius Legaco loquar : Loquar , inquam,ex fapienciflimorum virorum inftrudionibus , ex praxi jam mulcis legationibus comprobaca, ex mechodo denique prudenri«, quas omnium civilium ačtionum anima eft. Exemplfs erudirem quidem monica, nifi prolixicacem mecuerem J pocius laconice dif-feram. i. Meminerinc igicur Legaci prše omnibus, uc quaefin-gulis Regnis, Imperiis ScProvinciis, quo ablegancur, graca, accepca , & honorifica func, excollanc laudencque; cicra camen adulacionis vel facyr« nocam. Prsecipue vero eorum gefta recenciora, vi&orias, expugnaciones, policiam Scacus, ordinem decoremque Aulas magnifice commemorenc, Mul-ti force adhuc vivunc , & circa Principem verfancur, qui ejusmodi gloriolbrum facinorum parcicipes, uci libencer ea audienc, ica in commendacionem Legaci mulca loquencur apud Principem. 2. Adla- 2. Adlaborabic Legatus, ut oranem afuo Principe mit-tente avellat fufpicionem malevolentize, ac finiftros conceptus. Exaggeret e contra propenfiontm maximam fui Principis in Regionem, ejusque Priiicipem, Miniftros, Sc indigenos, qub milfus eft. Excufet dextre, fi quid olim accidit; nuJlum tamen in particulari infimuiet alicujus inepti fadi,fed in gene-ralibus maneat, ne recrudefcant cicatrices ,_qua jam forte obliterata fuerunt. 3. Si quidnomine fui Principalis, quod offendat, di-cendum; ea fe animi moderatione ferat Legatus ; ut perci-piant, eum cogi exmandatoad ejusmodidicenda velpraten-denda. Interim rem ipfam agat pro viribus, juftificet cau-fam; perfuadeat fpe aliarum rerum , unde emolumenta re-fultare queunt. Denique ita fe verfet, ut nec fibi aut in fuum Principalcm fufpicionem contrahat; nec fibi infenlos reddat adverfarios, neque caufa agenda prajudicet. 4. Aliorum Principum Legatis,ficut expedietjhonorem exhibeat ,uteft adventus denuntiatio, gratulatio, vifitatio,re-vifitatio,&Excellentia titulus. Infuper confidentiam fimu-Iet, nihil tamen confidat in fpecie.Alliciat inreciprocam confidentiam, & exinde expifcari fatagat tam fenfa animi, quam agendorum feriem Sc normam. Oftentationem eviiabit: Res tamen fui Principalis extollet femper. Decorem amabit faftum fugiet infolitum aut ineptum. 6. Magnates loci authoritate, qua pollent in aula,di-ftingvet, & Principalium Officiales fibi devinciet; Multa ex his cognofcet, Sc inde negotiorum fuorum compendia tra-het;ea tamen arte fe verfet, ne exquirere ftudiose videatur. 7. In privatis cum Principe colloquiis nunquam a feriis incipiat; fed pramittat quadam jucunda Sc adiaphora , Sc hinc defcendat ad feria: Expreflo fermone nunquam verum negabit, neque tamen dicet, quod dici non debeat. Difli-mulatione hic opus, Sc quandoque difcursus deflexioi]e,fa- pe etiam coarčlatione lingua, ea tamen ratione , ut fe non aliis motibus, acgeftibus externis prodat. 8. Oecafiones aucupabitur & quaret, ubi fe non ipfe offerunt, fed prudenter & certo obfervato modo : Coa&a enim 5c emendicata , nec felices funt, nec commoda. Ut occafionibus bene infiftamus, fatius eft eas expečtare, quatn pravenire : Mora impatientes , vel temporis percafi, fape numero pracipitant negocia publica. 9. Occafioni jam oblata, vel reperca,fi tuis finibusap-propriatam judicaveris ([ judicium enim pramitti debec, quia multa occafiones velut ignes facui feducunt icinerances) illi— eo & absque mora infifte,arripe, age , ut fulgur enim illa praterit. 10. Arrepta autem occafionevelox,&impercerricus fic Legatus in exequendo. Qui enim cimec, parum efficic, Sc qui nimis circumfpečte agic, plus facic, quam par eft : ucrinque oriuncur pericula. Imperfečte occafione ucicur, qui eam ad finem non perducic :imprudenter,qui ejus compendia omnia non ampledticur. Solenc quandoque ex una plures occafiones profluere, quarum nullam negligere par eric. 11. Si de Principe, cum quo negociacur Legacus, ipfum pravideac aliquid pecicurum, fumma dexcericace facagec, uc fcripco vel alio de pecicione modo cercificecur. 12. Quando Princeps in negociorum cradacione frivo-la adferc argumenca, unde vix folida conclufio expečtari poi-fic, non provehac craftacionem Legacus , fed modefte re-Ipondeac, fe ex hoc argumencandi modo facis percipere; eam non efTe Principis feriam mentem. 13-. Ubi res non procedunc ex voco, ne criftecur Legacus, fed eadem ferenicace froncis procedac; neque lamencecur, ne-que conpafliones fufcipiac, qua quidem excerna func , fed etiam nec interne animo delpondeat , tempus enim mutat confilia. 14. Hiiic fi prafens tra&andi medium > fcopum ex eo acqn- attingendi vix fufficiens, auc ineptum efle videatur, fuperr fedeac negotio, tempus lucrecur, nec tamen inutiliter per-dat. Rimetur alia media; expe&et & cun&etur: qu£erat etiam patrocinia apud Principis Miniftros, conteftetur affe&um, tali tamen indifFerentia, quar Principi fuonullam induCatob-ligationem. i s;. Quidquid vero aflecutus negotiando fuerit, infiftat: nullam moram in ter j ici fina t inter conclufum&executionem. Modeftiae tamen meminerit, quia fubito dari non poflunc, qua in tempus promifla funt ; interim procuret,ut fcripto habeat aflecurationem. 16. Prudentes viri nihil curant five nomen lenti & cun^ dlabundi.five importuni&ferventis, dummodo finem fuum aflequantur , & negotiata ex voto fui Principis perficiant : Exitus equidem felix famam & gloriam parit. Vehementia ingenii, & anguftia pe&oris duo extrema funt; mediamgra-diatur viam prudens Legatus : ab utroque extremo; prout nimirum ipfa negotiata exigunt, aliquid participet , fed tem-perate. Quaedam in frangenci & collu&atione temporis ; vel in occafione aut opportunitate patula, plus exigunt vehe-mentiae, quam nimis lentas deliberationis , cum qua multa compendia rei evanefcunt. Qua;dam autem, ubi praviden-tur tantum imminere pericula,nec illa prafto funt,vel negotia intricantur novis emergentiis & repullulatione dubiorum, ar-dore & vehementia vix componuntur: deliberari debentlon-gius, & fenfim removeri obftacula. Adeo inter extrema vitii,medio loco confiftit prudentia. 17. Negotia minus principalia, qua proprie commiflio-nes dicuntur , five interlocutoria; & difpofitiones ad princi-pale negotium , qua a fuo Principe Legato imperantur, vel funt limitatze vel libera?. Quando in limitatis aliquid con-cluditur, non femper neceflarium eft , ut Legatus fuo Prin-cipali referat caufam conclufi, quia ex voluntate & arbitrio egit illius. In liberis autem neceflario expedit, ut rationes (K) referan- refefantur clard,& diftinčle, cur fic potius, quam alitercon-" clufum. Rationem enimverd Legati, non minus ac oecono-mi, vel rei alienae adminiftratores, Villicationis fu® reddere tenentur Domino, vel Patrono fuo. 1g. Ouamprimum alio transveftus fuerit Legatus, id eft: ad locum fua: Legationis,- mox referibet fuo Principi, Se cOntirtuabit omni oblata occafione tam per nuntios ordina-rios , quam curfores extraordinarios. Secus aut otiofi, aut minus ad res fui Principis vigilantis nomen merebitur. 19. Caveat autem ,neunquam dubia pro certis feribat, ncque obvia, qus audit, nifi fufficientibus innixa teftimoniis, aut feripto aflecurata. Creduli plus aquofalluncur aliena cul-pž , & fallunc propria. 20. In re dubia nunquam majorem fpem auc eventus certitudinem polliceatur , quam prudentia; convenit, cujus arcanum eft,non multum credere, acita feribere vel loqui, fie necefle lit verbi, vel feripti revocatione, vel poenitentia credulitatis incaut«. 21. Cum negotiandum fit, revideat femper prius inftru-čtiones /ibidatas,ficut & alias fepe. Poft negotiationem im-mediate ada annotabit, & infuacapita feoriim rediget, ne-que omittat dubia, eorumque refolutiones, declarationes, oppofitiones & minutiftima qua;que, ut exa<5Hffimi inde Mi-niftri nomen fibi compararc valeat, 22. Quemadmodum etiam utililfimum erit, prster in-ftru&iones in feripto datas, etiam omnia alia, quae vel ore-tenus Princeps, vel ejus Minifter commifit, feripto annotare, tam fubftantiam , quam circumftantias rei commendatae: Valebit hoc ad ufum memoria; & fecuritatem rationis ali-quando reddend«. J 23. Non folum copiam literarum fuarum ad Principem & feriptorum a Principe exemplaria diligenter fervabit, Ve-rum etiam, antequam feribat, notam omnium , qu« feribi oportec, prae oculis habebit, ne quidpiam incermiEtatj un- dp Hcfcriptas iterato relegat, & cum inftručtione fua, rebusque eegotiatis combinabit. 24. Legatus in congreflu cum Principe illo , quo mif-fus eft,caveat,neadeundo importunus fit,aut, fi aditumha-beat, ne autmelancholicus, aut meditabundus, minus tur-fcatus animo compareat. Omnium enim oculi figunturii* Legatum,omniumque judicio fubeft. Ejusmodi abftračtio-nes offendunt Principes, ac contemptum fui exiftimant, fi eorpore quispiam coram illis compareat, animo autem ab-ftrahatur. Eodem modo , fi Principem adiverit exacerba-tum, vel negotiis obrutum, vel alio intentum; minime fibi polliceatur Legatus , adaequatum aut plačidum refponr fum. Quaecunque Prineeps ei dixerit, omnia animo re-condat ,'.&fi,ab aliis ea repeti audiet, veluti nova,&.inau-dita fibi, fimulet, acpoftremus de illis loquatur: ,'Abfit autem in iis gloriari, quae fibi corifiduntur a Principe. 16. Ubi Legati patrocinium apud Principem ab aliis im* ploratur ( quod quidcm raro fufeipiendum ) fi tamen fufci-' piatur, caveat inprimis,ut caufa fit jufta; facilis, tempori ac foae perfonas conveniens ; non infolita , non odiofa , nequd perfona odiofae, nequein competentia alicujus Magnatis, aut Principi grats perfonas, & ubi quod maximum eft, non me-tus fit repulfe ,fed fpes obtinendas gratiae. 27. Hsc autem omnia, quia raro concurcunt, ne fit igi-tur ullo modo facilis Legatus, fed dextre declinet, & excu-fct officia fua privatis, qua Principi, apud quem degit, tafti-dio magis, quam fervitio efle pofliint. Multi etiam Legan-tes fuis Ablegatis exprefse interdicunt ejusmodi intercef-(iones. -j 28- Male contentos de Principis gratia, vel juftitia, non ultra femei audiat,condoleat tamen, confoletur , injuriam, quam exaggerant,minuat, Principem excufet, atque ut male contentus cum forte fua fe conponat,ex neceflkate virtu- (K) 2 tis tis fuadeac. Cautus autem fit in offerenda illis opera, "auc dando confilio : Tales enim fepe funt exploratores, qui nons tdm petunc confilium, quam nofle voluntatem Legati, ut cir-eumveniant, vel divulgent exploratum. 29. Non folum in Principis prafentia Ioquatur pauca, grata,feria, led etiam apud omnes alios caveat fummopere, neimpingat in lingua. Taceremagnum putaturvirtutis opus, & ab infinitis erroribus ac periculis fervat immunem. Ita tamen taceat, ut non ignorantih , verum prudentia: tribua-tur. Interrogationes fint opportuna & modefta:: Refpon-fiones breves; &, ut rei necefiitas exigit, aliquando adaqua-tae,aliquando dubia, aliquando obtečte , nunquam menda-ces, qua virum honeftum dedecent. Aliquando etiam Principes Legatis per figna relpondent, ut ille , qui detruncabac in. horto papavera, nihil dicebat, fed docebat, infeftos Al a-gnates tohendosut Henricus Imperator , qui Poloma Legato magnam auri copiam , loco refponfi , exhiberi juilit» oftentans , hunc ejfe nervum Belli, quo Poloniam fubjuga-bic. Ad ejusmodi etiam fedulo advertat Legatus, & fi arcanum latens .penetraverit, refpondeat verbisj fecus, fe intel-lexifle fingat. Arcanum autem artis eft , fi Legatus pras-videat,aut prafeiat, quid di&urus aut fa&urus fit Princeps: quod itidem Principi fatagendum de Legato , ne utrimque apprbpriato refponfo occurratur. 30. Coecerum dilTimulatio maxime Legato neceflaria eft, ut jam alibi dixi, fed eapracipue , qua in taciturnitater eonfiftic , & fequentibus caufis innititur : Videlicet, ne id publicetur , quod noftra ab aliis commilTum eft fidei. Ne in apertum aliquod producatur fačtum, ex cujus notitia fcan-dalum oriri pollet. Ne aliis manifeftetur intentio , qua manifeftata non fuum confequeretur finem. Ne alii videanc nos alicujus cognofcere defe&um aut malum ejus facinus. Solent enim odide defe&uofi & culpabiles, quos fe nofle in-telligunt. Ne videamur aliorum cognofcere cogitationes, auc LIBER IV. 77 aut malTum»quem contra nos gerunt, animum , aut contra eos etiam, quos amamus. Ne videamur offenfas fentire, aut pro ofFenfis habere , aut etiam eas magni facere. Ne nobis ipfis aliquam imponamus periculi neceflitatem , aut contendendo, aut refpondendo, cum tamen neque res,neque perfona , neque locus , neque tempus tanti fint momenti : & demum, ne vel nobis ipfis vel aliis damnum infera-mus. 31. Propter has omnes caufas diffimulatio illa, qua re ipsa taciturnitas eft, patientia conjunfta, nullo modo repre-hendi pote/l, nec ad prudentia folum partes , fed ad chri-ftiana virtutis egregia documenta refertur. 32. In negotiis difficilioribus fumma efl in fcribendore-quifita alacritas : Singulis enim non tantum diebus, verum etiam hor-is novi expeciantur nuntii, de iis , qua aguntur: & quamvis nihil fit, quod fcribas , id ipfum fcribere fuffi-ciat- Cum coeteris etiam fui Principis alibi refidentibus Le-gatis litterarum officio communicet. Externorum Princi-pum originalia fervet; fui autem Principis arcanas Epiftolas & forte graves, qua fervari non pofliint, nifi cum periculo, Vulcano cremandas ofFerat. In literis fuis ea pracipue comprehendat, qua Principem fuum nofle velle fciat: non folum de prafentibus, ac iis, qua aguntur, fed etiam confilia, qua capiuntur, & quod primo in deliberationem cadere debeat. 34. Cum metus aut fufpicio eft , ne litera intercipian-tur, cum nimirum per regiones ferenda funt hoftiles , auc cum longior eft via, aut tabellarius incertus, velfufpečtus» tunc duplicata mittantur, maxime fi diverfis viis commode expediri polTunt. 3f. Summa adhibeatur diligentia, ut ipfa formaliaperfo-narum,cum quibus negotium eft, verba in literis referaii-tur. 3 6. In magnis momenti negotiis & refolutionibus, vel (K) 3* minima minima res rnagnum aliquando adfert pondus: Unde etiam vel vulgi dičla, Sc opiniones referendae funt. 37. Expleta demum Legatione incumbit Legato ple-nam negotiorum omnium, ut illa nimirum vel transačla vel fufpenfa, vel remorata, vel impedita , vel ex voto conclufa fint, non folum rationem adjun&is omnibus fcripturis,inftru-mentis Sc attis integerrime reddere, verum etiam ore, aut fcripto, Relationem de omnibus ejus Regionis & Aulae Principis ac fubditorum neceflltudinibus, qualitatibus Sc circum-ftantiis, nimirum, qui gubernandi ibi modus, quis Politiže iilius fcopus, quis Aulae ordo, qui Principis moreš , qualis in Principem fubditorum animus, qux ibi confilia, qua in alias ditiones, pratenfiones, qua?vires, opes.Bella interna Sc ex-cerna;qua? confoederationescum aliis,inducia: Scc. quiMini-ftri Principi grad, qui invifi, Sc quare , Sc de ejusmodi aliis fuo Domino Sc Principali exhibere. Multihocore, alii fcripto, plurimi utroque modo fe-cere. Interea fi ore renuntiandum, non folum nimium lo-quendi fucum, hyperbolem , jačtanriam evitabit , verum etiam nihil infra fidem, nihil fupra veritatem loquetur. Du-bia defuper,qu«e Princeps opponet,candide refolvat;obfcu-sa elucidet: ad interrogata,integre relpondeat: confilia,fi ex-petierit, ex fide fuggerat. Sxcque finem Legationis fux coro-taabit, Principique anfam dabit, ut is fua merita condigna mer-ccde recognofcat. Quod fane aequiflimum eft: Sc fciant Principes fibi tantum accedere, quantumbenemeritis tribuunt. Nec turpius quidpiam videri , quam fi virigraves,laboribus proRepublica confedli, honoribuspublicis aflVeti, apud ex-teros confpicui, cum domum redierint, ignavi lateant, fine d-tulo, fine mercede, fine Minifterio publico. Grave elt,ex pras-ftito Principi obfequio jačturam pati.Quis amplius ftrenue la-borabit pro Republica, fi inde magis damnum expedat,quam proemium. Liberalitas Principis calcar addit bene agendi. CAPUT -mm- caput v. An Status Imperii Jus Legationis ha-beant de eorum competentia. i. TTOc, quis non affirmet? auc fi negec? parum fe reslm-| J[perii eallere exiftimabicur. Enimvero quis ncfciac, Miniftros Scacuum coco Comiciorum Imperialium temporc fe gerere pro Legacis inCuria, &excra Curiam: ac Cafarem etiam cum eis fub ea qualicate agere, neque amulari ideo, aut agre ferre publicum charačterem , acque Legati nomen a Dominis fuis, quorum perfonam agunc, ipfis communica-tum. Res icaque ex utraque parte tam mittencium & defti-nancium Scacuum fuos Legatos, quam eorum admifllone & accepcacione Cacfaris , plusquam liquido conftat. Quod in Neomagenfi Convencu recencer vifum, quo Legaci Scacuum cum fummo charačtere milli ,parešcum aliis coronarum Legacis honores habuere. Ec Anno 1648- Monafterii Weftpha-lorum quoque,Scatuus Imperii fuos tenuere Legacos , extac-que fcripcum, quo Duci Bavarias , non folum depace con-fe&a, aggraculati funt , verum etiam gracias rependerunc quammaximas , ob navacam ab ilk> , ejus promovenda?, operam, Denique in Receffibus Imperii mulcoties claufulam hanc legimus, mit @l)urffo:ften / flud; fccren ftbrittfcnben «Hflt()en unD ©efant>tcn. t 2. Arumaus quidem arbicrabaCur, Legatum non poffc micci,nifi ad fui fimilem, hoc eft, nec fupenorem , nec infe^ riorem,acque ideo caute in Receffuum Imperii fubfcriptio-1 nibus,non Legatorum, ideft, ©CfflJll)tCn/fed AbJegatorum^ id eft, 5U>$Cfant)tCri/ Vel Nuntiorum , id eft, JBottfdjaffteit toentionem fieri. Quod fane fupervacaneum fuit Ar um a; o, de Nomine qucerere,vel ibi fufpicari, ubi conftat inRecelTi-bus prsedičta nomina pro fynonymis haberi,unumque pro alio vel omnia fimul incerdum accipi. Nam etiam Nuntij & Oratores cum chara&ere peculiari, &repraefencacivo infigni-ti, habentur pro Legatis veris, five Ambafliatoribus ; uc in Aula Cafaris Nuntii Apoftolici & Oratores Veneri , qui fub hifce nominibus eo mitcuncur, & honoribus camen fruunrur Legacorum. Pr«facum Arumseum alias folide refucacLina-nseus in Capiculacione Csfarea fol.578. inquiens: Cerce, uc olim, ica eciam hodie, Legaci dicuncur quoque illi, qui ad Superiorem vel Inferiorem mittuncur. Imperator non iolum per Jura clara fercur Mundi Dominus,&c aChriftianitace uni-versa habecur pro fupremoPmcipe',ade6quc indubicaca feque-la, alii omnes eo inferiores func, & nihilominus camen, Legacos cumfummo chara&ere,jam & olim deftinavicad Princi-pes inferiores, & horumquoqueadfemiifos accepic,cum ho-nore Legacis debico,conftacquemille aliis exemplis eciam a Regibus maximis millbs Legacos ad Principes minores,dummo-do abfoluca poceftace eminences. Majeftas quippe non cam probacur potentia & amplitudine Scacuum , quam poceftace Regalium,uc Baldus aic : Nihil facere , uerum quis vocecur Rex vel Dux, nec faciendam vim in nomine, fed in qualicace regiminis, & magnicudine poceftacis. g-. Argumencum quoque defumunc Scacus pocencilTi-mum ex Capiculacione Casfarea, ubi Imperacor fe juraco ob-ftringic, Legacos Ele&orum in fua Aula, proximo , poft Re-gum Legacos, ordine, ance omnium Rerumpublicarum Legacos habicurum. Cujus Aroiculi caufam olim dcdilfe a nonnullis credicur, Carolus V. propcer quorundam Proce-ftancium Principum Legacos, ex Hifpania rediens fibi obvios, & Placenci« in Icalia decencos, nec audicos. 4. Unicum eft,quod, inre, licec comperta, racionem dubicandi adftruac: nimirum, quod Jus miccendorum Lega-torum incer Jura Alajeftatis, quam Scacus Imperii» eo quod Impera- LIBER I V. 81 Imperatori fide & obfequio obxaoxii fine,non habere videan-tur, computetur. Quam tamen dubitandi rationem enervac Primo Regula in contrarium,ab omnibus Publiciftiscelebrata, nimirum: Tantam fi feorfim accipiantur, competere Principibus Imperii Poteftatem in fuis propriis Statibus,quantam Imperatori in toto Imperio. Secundd: Exaequatio illa Poteftatis ,qua dimidium fibi vindicat Majeftatis, Imperator, alterum dimidium, StatUS Imperii. Tertid Argumentum ex Aurea BuIt la, communeque aflertum : quod Imperator Status Imperii in fua Jurisdičtione turbare non poffit , nec cum iisdem in eorum territorio concurrentem Jurisdi&ionem habeat, fed eis privarive Jurisdiftionem territorialem concefferit , qua: tria oppido fundant Jura Statuum & poteftatem territorialem. Deinde Inftrumentum Pacificationis Osnabrugenfls difertis verbis refert c.g. §.gaudeant : Inter fe & cum exte-ris foedera pacijci pro fua cujusque conferuatione ac fecuri-tate fingulis Statibus perpetuo liberum eJje.Si foedera cum ex-teris pacifci liberum , cur non Legationes deftinare ad extc* ros ? Conftat de foedere Svevico , de Saxonico , Haffiaco, Bavarico,de quibus Sleidanus ad Annum i ^^.lib.i^. Item de Smalcaldico, Lipficnfi, Heilbronnenfi , & aliis, Conftat iquoque de Legationibus variis tam inter ipfos Principes & Status, quam ad exteros decretos, ut eas, velut foederibus connexas, referre non fit neceffe. Et ne quidpiam de hoc ambigere liceat an Jushoc mittendi Legatos Statibus fpecialiter ab Imperatore, velut fonte omnium Jurisdičtionum, communicari potuerit ? nos revera comrriunicatum allerimus, ut conftat ex multis Capi-tulationibus Cafarum, prafertim Matthia? & Leopoldi. Sane Jus hoc mittendorum Legaeorum, quod perCapitulationem (L) Eleftor Ele&oresab Impcracore ftipulancur,& juracam confirmacio-nem illius exigunc, magis perfuadec, quam fupra allaca du-bicandi ratio, qu« per fidem, Imperatori pollicitam , inferre nequic, privationem ftiperioficacis, quam abantiquo Imperii Status in fuis territoriis obtinuerunt, eamque omnimode cum omnibus Juribuspoflidencadraciones conlilii ačtionum-que reddendas nemini adftri&i, quamdiu non Incereft Impe-rii, ac ccrmmunis omnium caufa perielitatur. 6. Omnes igicur Status Sacri Imperii gaudent absque eoncroverfia Jure mittendorum Legatorum. Verum non omnes eorum Legati fruuntur «qualibus ticulis & honoribus, quia ejusmodi multum dependere ab arbitrio admietenris, jam fupra diximus. Legatis Ele&oralibus pares cum Re-giis honores debentur ; non tamen omnibus , (licet- illi in primis gentium congreiTibus honoremhunchucusquehabue-rint) dedit Corona Franci«. Ideo intermittunt potius,pri-m« dignitatis Legato« eo mittere , quam debiti fibi honoris periculum facere. Hinc non femper expedit illis , qui Jus mittendi habenc Legatos prim« claifis, ut id tamen faciant: quia plura fepe occurrunc, qu« diflvadenc mietenti, & an-iam pra:benc fe excufandi,admittenti. 7. De Legatis qualiumcunque Imperii Principum, con-troverfum eft, quia ifii ipfi inter fe hoc Jus mittendorum Legatorum indubium erahunt, invicem colludlantes ; ut Neo-burgicus tot obices movit Brunfvicenfi , qui ad Neomagen-fem conventum deftinabac Legatum prim« cla/Iis, non ob-ftante C«faris indulto. Uc omnibus concedatur hoc Jus, obftat mulcicudo Principum, viribus & mediis cuendi condi-gne taneam dignitacem, defticucorum. Uc vero Pocencibus tantum concedatur, non fufficic racio Potenci« , qu« fola h«c non Jus ctibuic. Interim Legatorum Statuum difparitas in Comiciis ipfis fatis pulfacur , cum Legaci Principum & Scacuum potenciorum,exiganc a Comicum Legatis prim« vi-fiucionis honorem & Exeeilenti« tituium , nulio reciproco olKcio. LIBER I V, v 8 j officio. Legati quoque Comitum & Baronum , licet hi ha~ beant faculcatem mittendi Legatos,non tamen valebuntifti majores honores & titulos affe&are, quam eorum Domini, fi prafentes adeflent. Civitatum vero Imperialium Miniftros vix in ipfis Comitiis dignantur quidam Legatorum nomine; facis illis,fi Deputati appellentur. Equeftris autemOrdo, quia Statum Imperii non facit, hoc Jure plane deftituitur. g. Coeterum Capitulatio Cafaris, exprefse cavet,ne ex-teri, five clam.live palam, rebus Imperii fe immifceant,ided vetitum cenfecur Statibus, in Legatos aflumere externarum gentium & Principum Miniftros , ut fapius fe obtrudebanc Galli & alii explorandis magis rebus , turbandique ftudio, quam fincero animo, profequendi communem Imperii fa- iutem. . Haud leves etiam controverfia inter lplos Legatos Statuum, quorum Domini invicem amulantur &c concinuo competunt , irrepsere. Singulis ferme Comitiis novarum litium clamoribus, atria & fubfellia perfonant, ait Goldaftus. Sane nec Saxo cum Bavaro , nec Brunfvicenfis cum Brande-burgico, necHaflus cum Pomerano.nec Sabaudus cum Me-diolanenfi (ne dicam de minoribusPrincipibus, Epifcopis & Abbatibus) conveniunt: Ideo eorum Legaci continuo inter fe collu&antur. Nec certum quid inter eos ftatui pofle, ait idem Goldaftus lib.1x.24.ob temporum & reipublica infta-bilitatem. Alias autem Civilis pracedentia femel acquifita, quamdiu fubftantia ipfa durat, perpetua & immutabilis mj-oet, non attenta potentia accelTione vel deceffione fačla,dum-modo hac Jus Provincia non innovat, ut habetur can. legi-inus.24-dijl-^. alias omnium Principum honor periclitare-tur, fi fortuna ludibrio fubjaceret. Novimus etenimRegno-rum & Principatuum potentiam in perpetuofluxu &refluxu eiTe,eamque jam crefčere, mox decrefcere, Honor autem vetu s inharet ipfi fubftantia poteftatis, non accidentali potentia , qua in divitiis fundacur. Aliud dicemus, fi fubftan- (L; 2 «« tia; dignitas immutabitur, fi Regna vel Princip ar us , fiRexvel Prineeps capicis diminutionem patiecur, vel fublimabicur, vel Rex olim Burgundionum in Ducem delapfus, vel uc Brande-burgicus ex Marchione Rexfadus Pruflia. Jus,tali cafu,pne-eedentke alcerabitur, diminuecur , vel augebicur. Sic olim Bohemus ultimus Eie&orum fuerat, qui nune Primus eft,in Regem eveftus. Sic,uc fcribic Sablonettus de dignitat. Duc. Ital. Caroli V. decreto Florentia Duci pracedencia adjudica-ta fuit, ance Ducem Ferrarienfem exfamilia Efle, Jicec mulci Juris perici pro hoc ^Principe adftruerenc concra Florenci-num, quod ifte antiquas Reipublicae Horentinas prarogati-vas fibi apropriare nequirec, quia defiic efle Refpublica, Flo-rentina , & nune ipfi ex novo tantum Principacu acceffic omnis honos & dignitas, utique, quia recens, longe inferior antiquae Eftenfium Familia. Stringit hoc argumencum val-de, quia Florentina Refpublica videcur in fubftantia mucata fuifle, cum in Principatum defieric,adeoque formam confti-tutivam Reipublicae deperdiderit. Nihilominus gens Medicama palmam retulit five favore Cafaris, five Juris pacrocinio, eoforce refpiciencis, quod furrogacum fapiacnacuram furro-gaci, cum qualicatibus &privilegiis fiais , Iicec furrogacum ali^m aflumpferic naturam. Quod argumencum vix convin-cit,quiaalias omnes Principatus,qui olim erant Regna, pof-fent prascendere Regios honores, & privilegia, qua olimha-bebant. Quidquid naturam mutat, mucat fubftanciam, & ex una forma decedic in aliam: htec vel deterior, vel melior eft ? fi melior? augencur prarogaciva: fi decerior? minuun-tur, Imo Unio diverforum Regnorum Provinciarumque Jus ratione pracedentia; non mucat, nifi accedat major an-riquicas vel fublimicas alicujus Regni , quod ancea unicum non erat. Nam Unio per fe novum vel anciquius,auc fubli-mius Regnum non confticuic > fed eadem perfiftic fubftancia, eadem poceftas : major quidem potencia ; fed qua Majefta-lem majorem non faeit, licec faciat conlpicuam, In Conci- liis LIBER IV. 8y liis generalibus egcni Epifcopi pracedum opimos, quia non tam amplitudo & divitiae fpe&antur, quam vetuftas & poteftas in dignitate. i o. Poloni ( ut fertur, fed nos ferme fabulam arbitra-mur)Legis municipalis remedio, Legatorum contentiones omnes,non tam dirimunt, quam,ne exfurgant,pr£eveniunc. Fertur enim apud illos lege eautum: Eos Legatos, qui prius inRegnum admifli, aut ipfi eo appulerunt, ficut praroga-tiva ancineitatis, ita prarcedentia? frui. AdeoquePrioritas tem-poris, privilegium confcifceret honoris, & loci. Mos, me Ca-ftor, ifte , minus humanus , minus juftus, praventionibus, amulationibus , maximisque prajudiciis obnoxius eft. Sic enim longius diflkae nationes , femper periculum fubirenc meriti fui. Hifteron proteron eveniret, fi Legati Principum fummi chara&eris, quales funtlmperatorum Regumque; Le-gatis minorum gentium locum cedere, finiftre fublčnbere, poftrema ofRcia accipere cogerentur. Aut ifte Polonis ufus non eft, aut male excogitatus. Remedium contentionum non debet efle offendicuium meritorum. Nulla confvetudi-nis,nulla legis habenda ratio , qu£e rem declarat in deterius. Semper & conftanter infiftat Legatus merito & conditioni fui Principis, neque alio quocunque, fibi perfvaderi contra-rium, motivofinat, nifi ejus folius, cujus mandato emif-fus eft. i r. Redeo ad Legatos Statuum Imperii, eorumque de loco & honore confli<5tationes & quaeftionem, quam Publi-cifta? movent, quis nimirum Judex fit fimiliumlitium,cuiquc eas componere ineumbit ? expendo & difeutio. Sane 1.1. C. ut dign. ord.fervet. lib. 12. Nov. i.§. inordinat. can.ad boc. difl. 9.8. Ad Imperatorem pertinere dicitur, certumSef-fionum dignitatumque ordinem definire: ut Befoldus in difJert.Pol.de praced, oftendit apud Con ventum Ratisbonen-fem,eo tempore , quo Bavaria Dux de Ele&orgli dignitate inveftiebatur, exortam fuifle , circa Dapiferatum S.Imperii, (L) 3 con- controverfiam, inter Comites WaIpurgicos, lineaSeerenfis," &Wolffeggiana,cui nimirum adminiftratio haredicaria dignitatis competeret? & decreto Caefaris decifam fuifle, ut unus in ingreflu , alter in egreflu geftatione fungeretur Imperialis pomi. Si Jura contendentium obfcura funt , fi uterque aque, aut neuter probat, fi usque nune neuter eft in poftef-fione,in cafu ejusmodi dubio, qui facile refolvi haud poifit, poteft Imperator ejusmodi Status, five eorum Legatos invi-cem collučtances, de plenitudine poteftatis , vel ad alternan-dum interim, vel ad amicabilem compofitionem compelle-re , vel ultimatim, auditis partibus controverfiam definirc. Cum enim dignitates omnes & prarogativa ab Imperatori-bus fcaturiant,aquum eft,uc Imperator velut fonsomnium privilegiorum de illis interpretetur,judicet&difponat.Quem-admodum in Comitiis Auguftanis Anno 15-20. conclulum fuit, ut Status Imperii Cafaris arbitrio circa feftionum con-troverfias fe ultrd dederent. Imo omnes Principes, qui ad-mittunt Legacos , Jus habent ponendi modum contentioni-bus Legatorum, dummodo eorum Domini non inde digni-tate minuantur, fed utrinque Jura falva habeantur. Ita Anno 1471. in Comitiis Ratisbonenfibus Caroli Audacis Burgun-dia Ducis Legatos, qui Ele&ores pracedere geftiebanc, Ca-far inter Oratores Regios collocavit : Inde Ele&oribus nul-lum prajudicium creatum , Burgundo tamen fausfa&um, quod fe Regibus aquiparari exiftimaret. Similiter Ferdinan-dus primus Legatis Hifpanorum & Gallorum mvicem de feilione contendentibus conventum utrique interdixit, & illos feorfim, ut lubebat Cafari, audivit. Legati Poncificis in concilio Tridentino, ubi inter Hungaria & Portugallia Legatos diu difceptatum fuit , utrius mandata prius legerentur, refponderunt: Mandata Legatorum eo ordine legenda, quo exhibita ellent, non fecundum dignitatem Principum man-dantium: ficque praecife concentiones plurima. CAPUT CAPUT VI. Qu& fcire Legat um opor te t. x"TUllum magis poft Imperantes publicum munus eft, quam Legati: omnium oculis expofitum , ab omnium fagacitate obfervatum, eunftorum judicio & cenfura fubje-dum. Nihil autem magis, quam notofia rerum imperitia proftituit publice agentem ; aPublicis miniftris oraculaexpe-dant privati, prafertim Exteri, & cedunt illi in ludibrium his, fi expedationefua fruftrantur.Ut vere cum Charone di-xerim, ignorantiam pritnam maculam ejfe magiftratus; Et hoc ipfum eft, quod in Legato non folum exada cautela, aliave dotes, de quibus diximus, fed etiam ingensperitia, maxime rerum earum, qua inter Principes inferceduntEuropa, qua-les funt pracedentia, pratenfiones, differenria, pacifkatio-nes, ulurpationes, ac in Regnorum , ditionum , juriumque momenris fimultates ; qua ferme omnia ad du6 prima ca-pita, pracedentiarum nimirum , & pratenfionum referri va-lent, exigatur. Hacquidem callere & integre experiri vi* setas hominis fufficit & exfpiraret vita prius, quam Legati munus inciperet 5 nifi fuppeditaret Hiftoria praterita, Legati fagacitas conciperet prafentia, ejusqiie prudentia pravide- r" Aliqua,non omnia, fuppeditabit prafens capitulum. Re-fpiciemus in praterita, ut profpiciamus prafentibus & futu- ris.' A Pracedentiis autem ordimur. 2. Lex falutis publica eft lex fuprema, & Reginalegum. Huic proximam cenfemus illam de confervando refpedu , authoritate, & reputacione Principis, quoad honores, titulos, locum, aliasque externas prarogativas. Hanc legem , dixi;: Livius* Livius, immutabilem & immorcalem, ubi Valerius declara-vic Oppiam, quod enim femel Majeftaci pugnancis compecic, nefas eric amplius in dubium vocare. Necunquam Princeps decremencum honoris pad debec, nifi incremencum non meruifle, audire velic. Si privatum , omnia honori poft-pofuiffec, audire pulchrum eft, quidni Imperancem , cujus proprium eft de honore & gloria cercare ? Coeceris enim mortalibus in eo ftanc confilia , quid fibi conducere putenc, Principum diverfa fors eft, quibus pracipua jura rerum , ad famamdirigenda,ucTacicus meminic Annal. 4. quid Principe altius, fublimius aut majus ? an igicur humi repec ? vel tencabic pocius omnem viam, uc fe humo tollac ? Omnibus hominibus nacura inficum eft honorem & gloriam appecere; ac opcimi (quales Principes fine) alciftima cupiunc, aic rurfus Tacicus.43. Annal. Sac eft Principibus ad prafcripcionem, pojjidere (ajunc Scacifta) reliqua armis commiccunc. Vecus Roma auchoricace fua induxerac, & pofleflTione prafcripferac, uc Cives fuos Regibus aquipararec,aliena Regna Čivka cedo-naret, Regesque exceros in Cives fuos coopcarec. Tiridaces, Rex Armenia , prius equo defiliens falucavic Corbulonem » quamifte illum. Et Oppius reprehendic dexcre Scipionem, quod purpuram ceiferic Regi Juba. Ica olim zelabanc Ve-teres pro gloria,quia aliam immortalicacem non credebanc, quam gloria parca longam memoriam. Hinc MachiavelluS obefte Principibus Chriftianam Religionem dixit , quia pro-ficecur illa humilicacem,& gloria famaque vix incendic. Im-pium hoc dičtum ! Humilicas omnino obeft ambitioni,non aucem vera gloria. An gloriofiim Principem , hoc ipfo, dixeris ambitiofum ? an gloriam cum vireute confiftere ne-gaveris ? an fcclus Principacui neceflario innexum volueris ? minime hoc gencium : Imo , ne dicas Principacum , fcelere comparacum,fed Tyrannidem. 3. Cujus caufa ajo^ Homini Policico & Chriftiano,ac proinde muko magis Principi, & in facie ngundi conftkuco I ' dc de fefllonis, honoris auc gradus praerogaciva concercare vi Religionis Chriftiana:, nequaquam prohibicum , fed licicum efle. Quem enim Ordinem DEUS incer Hierarchias Coelo-rum ftacuic, illum eciam in cerris adamac, vulc & exigic;un-nicacumque prarogaciva;: & humilicas, nifi ordinaca fue-ric, vilicas eric & abječfio, quae vircucis nomen non meren-tur.Increpac Paulus ad Pbilipp-2/7*3. Chriftianum,&quem-cunque hominem, indebite fibi locum vindicancem, eum-que graviter errare prenunciat: licebic igicur errancem corri-gere, licebic loco pellere. Sane, qui de Ordinis prarogativa ad confervandum fux familis decus non concendic, qui locum, qui manum in publicis funčtionibus fibi eripifinic, fciac fe,fibi,fuo eciam munio , poftericacique fua injurium efle cum omni Jure (ucPeregriflus Juris - Confulcus celeberrimus confilio 84- affirmac) Divino, Nacurali, Pontificio & Cafareo cautum efle videacur,uc dignicacum & ordinum gradus ex-actiflime obfervencur. Ubi ordo, ibi coelum eft, ibi infer-nus, ubi confufio. 4. Id mulcos induxic non contemnenda auchoricacis Viros, Menochium,confil. 902. Azevedum conf 29. Panzirol-lum.Riccium & alios, uc, Principes feflionem, honoresque fibi debicos, armis cueri & vindicare pofle , docuerinc. Tur-bant quippe Rempublicam, qui alienos honores aucupancur & involanc, a paricace nimirum eorum, qui aliena bona u-furpanc: cum eadem , & major ferme racio fic honorum, - quam bonorum. Cum Maximilianus II. Imp. Caroli IX.Gal-liarum Regis Legacis pracedenciam prše Hifpaniarum dene-taflec, hanc infignem injuriam ad bellura Hifpano moven- (M) dun* dum fufficiencem efle rebatur Gallia; Admiralius Coliguius, idve Regi fuo operose perfuadere conacum fuifle ceftacur Thuanus lib.35. hift. In Comitiis Auguftanis fub Fridcrico III. GeorgiusDux Bavari«,e6 quod Marefehallus Pappenhaimius Alberco Saxoni« Duci fuperiorem locum aflignallec; adduel-lum provocavic,quos dcinde Maximilianus primus, cum cem- five injurias, acie giadii experiri : nifi forfan amore Pacis publi-c« opcandum veniac, uc incer coc innumeras funeftorum bel-lorum emergencium quocidie caufas , haec rorec vel levifli-raa ( fi honoris momencum maximum non eft) vel plane nulla j fopicis vel amicabilicer concroverfiis, vel indifFeren-tium fencencia arbicrandis, vel Juribus hinc illinc alcernandis. Elige, uc Reipublic« incereft,eamque'vocorum primam Cy-nofuram,ucbonus,uc juftus (licec magnus) Princeps dicaris, refpice. 6- Verumh«c ejusmodi momenci non efle cenfemus apud Scacus Sacri Romani Imperii, quorum facraciflimus Monarcha femper praeflo eft, acque ex auguftiftimo fuomu-nere quibuscunque Ordinibus prolpicic,uc in gradu , digni-tace,honore & loco vel a Lege pra-feripto, vel Jure,ufu, auc pofleflione obcenco, manuceneancur. Via enim fačti ceflare debec, ubi ordinarium remedium fupereft. Habec Imperator tor in his, ut judicet, jam diximus; Sc judicavit mukoties, uc ex hiftoria liquet. Nunquam tamen finis controverfiarum, tam inter Principes , quam corum Legatos obtigit: muka etiamnum indecifa funt, muka ambigua, incerta, muka al-cernatione Jurium fufpenfa, muka pneventionibus fiibječla, muka pofleffione ufurpata,plurima ex Aurea Bulla male in-terpretata, ut parva fpes afFulgere videatur, omnia ex integro aut eequo componendi. Neque niirum hoc : Quis enim in tanta magnorum mediorumque Principum, Comitum, Ba-ronum , Urbiumque,ac horum omnium Legatorum muki-tudine, perfečlam expe6Vabit quietem ? ubi in parvo Chrifti Collegio controverfia mota fuit: Quis illorum major crit iii RegnoCoelorum,notumque Pifcatoribus jam tunc fuit;quid fit federe ad dextram vel finiftram ? Si in utero Matris Ge-melli, Jacob Sc Efau, difputabant de pracedentia ?Non aliis profečto pun&is, non lineis , quam principio Sc fine Alundi circumferibitur Ambitio. Hanc enim fuggerente illo, qui fimilis efle voluit AltilHmo, coepit Mundus; Sc rurfus definet cum eo ; qui fe ja&abit Chriftum Sc Mefliam , Sc erit abor-tus fuperbia. Porro hanc ipfam paffim occurrentium pra-cedentiarum confufionem callere Legatum oportet; quem hifce lineis, brevi calle, per Mundum ducam,eommoraturus tamen maxime apud Status Imperii, & Aurea: Bulla? Ordina-tiones expenfurus. 7. Dignitate prima, quiafecra ; fed deteftatione nulla dignior, quia impia; pratenfio eft Patriarcha; Conftantino-politani adverfus Romanum Pontificem de Primatu Sediš. Ille Authorem fedis fua; jačlat S. Andream , qui primus ante omnes Apoftolos vocatus fuit ad Apoftolatum , audivitque vocantem Chriftum primus. Ille D. Peti um , quem fuccef-forem fibi dixit Chriftus , Sc Difpenfatorem conftituit cla-vium Coeli Sc terra?, feditque Roma;, ut Apoftolorum Princeps, ut Vicarius Chrifti, ut Paftor ovium, fibi a Salvatore commifTarum j ibfque fufo pro fide fanguine , confirmavic (M) z veri- 92 rARCANORUM STATUS vericatem fuz Sediš. Huc facic Lex inter Cleros. C. de fumma, Trinit. & Novella quas quidem intonat Ecclefiam Conftantinopolitanam CapUt C fed difertis Verbis) Poft Romam. 8. Alia Pontificum controverfia fuic curn Imperatori-bus,quis nimirum eorum in titulo praeferendus? Erupic autem hasc Anno 11 $g. inter Fridericum I. Imperatorem St Ad-rianum Pontificem. Pracefterant fimultates inter utrumque & indignationum caufe : Igitur Imperator, ut iram fuam lo-laretur, quemadmodum fcribit Radevicus Jib. 2.c. 10, jubec Notario, ut in fcribendis literis ad Pontificem non folum no-men fuum illi praferret, fed etiam di&ionibus fingularis nu-meri alloqueretur. Qui mos fcribendi cum antiquitus eflec in ufu communi, a modernis (profequitur idem) ob quan-dam perfonarum reverentiam & honorem,putatur immuta-tus. Ajebat fiquidem Imperator, aut Papam debere fervare fuorum Antecefforum ad perfonam Imperialem fcribendi čonfvetudinem : aut feipfum AntecefTorum morem in fuis cpiftolis oportere obfervare. Verum adhuc majorem inter cos fimultatis fomitem miniftravit, quodquadam lictera de-prehenfe dicerentur a Pontifice direčte, quas Mediolanenfes & quasdam alias Civitates Icalias rurfus ad defe&ionem horca-rentur,Rumor ad initium erat, fed ferme veritas patuit,cum fe paukj poft,Mediolanenfes, Imperatori oppofuifTent, infu-per expoftulantes, ut citatus Radevicus fcribit: JurAffe qui-dem fe in Verba Coefaris , non tamen addidijfe, fe babituros Juramenti rationem. Idem Pontifex negavic Imperatori ho-rnagium a perfonis Ecclefiafticis Italice Epifcoporum &Prae-latorum faciendum. Qui autem repofuit illi : Epifcoporum Icalise ego quidem non affečto dominium, fi tamen & cos de noftris Regalibus nihil habere deleclac. Qui fi gratan-ter audierinc a Romano Prafule: Quid tibi & Regi ? confe-quenccr quoque eos ab Imperatore non pigeat audire, quid tibi tibi & poffijfioni? Chriftus pro fe & Petro cenfum peffblvit Cafari. Aut igitur Regalia noftra nobis dimittant, aut fi hac fibiutilia judicaverint,qua DEI, DEO,quae Cafaris Cafariper-folvant. Ita Fridericus in Epiftola ad Adrianum Ponti- 9. Tertia controverfia fuit circapracedentiamSeifionis,. fed quam Fridericus male tuitus eft Venetiis : ubi Anno 1177. purpurea ( ut JuftinianuS fcribit) humeris chlamide depofita , Imperiali amoto faftu, humi proeumbens, Pontifi-cis Alexandri pedes deprecabundus exofcu!atus eft. Ponti-fex autem Friderici collo planta fuperpofita Davidicum il-lud protuliffe dicitur: Super afpidem Bafiliscum ambula-bis , conculcabis Leonem & Draconem. tum quidem Fri-dericus repofuit: Non tibi, fed Petro. Aft Pontifex fortius impreffit plantam , dixitque : Et mihi Petro. Ut fcribit Palatius in Aquila Romana. Contreverfia ha inter Sacer-dotium & Imperium , inter Papam & Cafarem, univerfum Chriftianum Orbem fchismate in fe diviferant , Bellis com-moverant, cenfuris afflixerant, & innumeris prope cladibus vix non opprefterant. Et quid inde ? plus deceflit, quam aceeftk Imperio; Adum agimus cum Petra. Nune Capitolii Saxum immobile eft. Nec portae inferi in adverfum quid-piam audent. Rede Lacon dixit : Nemini efto dubium, poteftatem fpiritualem praeminere temporali: attamennon titulo Dominationis, fed dignitatis: non fecundum Ordinem fubjedionis, fed diredionis. Duo funt Luminaria in Mun-do,ut inCoelo Sol 5č Luna: ita in terris Poteftas faera & pro-fana: quaqUe fuam feparatam habet fpharam , 6c luas fin-gulares fundiones: nec una alteram impedire,fed fibi invi-cem Opitulari debent. Omnis deinde honor , dignitas, & exiftimatio, ( merus reipsa fumus) qua conceditur Ecclefia, nihil per hoc demitur Regibus & Principibus , quia ifla horum Mater eft , eosque per faerum Baptisma genuit. Rex, Prineeps, miles, fubditus, fine diferimine , oves funtChrifti, (M) 3 * is illas pafcendas dcdic Petro & fuccefforibus ejus ; Pedura refpicite, Paftorem non defpicite. i o. Romanorum Imperator ( ut omnium Scriptorum fert confenfus) feftionis Jure, omnibus Orbis Regibus & Principibus potior eft , quod Conftantinopolitano Sultano , . non folum quod non fit legitimus Imperii Succellor, verum etiam, quod non tam dicendus fit Imperator, quam Tyran-nus, neque ejus Status & Regna, Imperium, fed magisDo-minatus vocanda, Jurecompetere nequit. Oiim quidem com-petebant Imperatores Orientis, cum Occidentalibus , aflen-tiente plane Adriano Pontifice , cui autem Fridericus I. tam calamo quam ferro contradhdt. Pra Imperatore Romano pratendit etiam Rex Gallia, non quidem fimpliciter prace-dentiam , fed. in času tantum , quando eft EleČtus, & non-dum Roma coronatus , ut Anno 15-21. contigifle tradunt illius temporis Scriptores inter Regem Gallia Francifcum &c Carolum V. ele&urn, fed nondum un&um & coronatum a Papa Imperatorem. Ubi enim ad portum Caleti (five for-tuito, five ex propofito ) conveniflenr Legati Cafaris 5c Re-gisFrancia, difceptatum fuit mox de pracedentia, opponen-te Antonio de Prato Regis Francia Cancellario & Legato, Le-gatis Cafaris: non pofte, nec debere Regemun&um, qual:'s erat Rex Francia, Cafari ele&o , nondum unčto nec coro-nato, cedere. 11. Inde exfurgit quaftio- generalis: An requira tur ad ImperatorU ejjentiam , Papalis unciio d5 coronatio, & quam ep injlitutione Jud nofcitur retinere. Hoc enim nomen, ex Bono & fačto, eft edicum, & dicicurBeneficium apud nos.non Feu-dum fid Bo«um fadum. ln quA fignificationt in univerfoSacr qui pacem Regni & Eeclefi* nullatenus diligunt}boc egerunt. Per hoc enim njocabulum Cotltu-limus nil aliud intelligimus ,nifi quod Juperius diftum eji» lmpofuimus. Ita Ponrifex apudPalatium cicacum.&c. Hzec exfinceratio Poncificis e diamecro oppofita eft quaftioni primae, nimirum, an Imperator beneficio Poncificis poftideac Imperium ? eamque ipfe Tole clarius refolvit negative. 14. Altera qu£jlio ejt, utrum Imperator fit Vafallus Pap£. Hujus quaftionis refolutio dependec a priore: Si enim Papa: beneficio non poflidet Imperium ; igicur qua tale, non poflidec uc Vafallus. Tercullianu« in Apolog. cont. Gentil. di-fercis Verbis pronunciac: Imperacor a DEO lecundus eft, fu-per omnes homines, foli DEO fubjedus, folo DEO minor , id eft, in temporalibus : quod ipfum pradicacur de Papa in fpiritualibus. Ergo ficuc ifte in his , ica ille in illis nullius Vafallus eft. 1?. Tertia qudJlio , an Pontificis confenfu* adEleUo-rum convocationem de eligendo Imperatore fit necejfarius ? Aurea Bulla eft Imperii Romani Lex fundamencalis & regia, & nusauam hsc illud ftacuic, fed fimplicicer Archiepifcopo (N) Mo- Moguntino hoc Jus, quod jam ante auream Bullam poflcde-rat, plene attribuit. Nec obeft, quod ance auream Bullam Gregorius V. nacione Germanus hanc eligendi Imperatoris poteftatem Eledoribus dedifle credatur. Si enim dedit.de-dit profedo hoc Jus illis abfolute , & non cum perpetua de-pendentia a facra fede. Hoc enim nusquam legitur, nec id ullus Hiftoricus, qui hujus rei meminit, teftatum reliquic. ldeo Eledor Moguntinus Dietherus de Ifenberg obtempera-renequaquam voluic Pio II. Pontifici, qui abfolute voluit, ne ille Eledores ad eligendum novum Imperatorem aut de aliis rebus in Imperio conftituendis, fe infeio, & absque vo-luntate fua congregaret. Illud vel inde etiam coliigitur, quod Imperatoris ETedi publicatio non fiat a Pontifice, nec ejus nomine,nec per ejus Nuntium, nec femper prafente hoc propter competentiam Principum.' 16. Quarta qu non magis confert, quam accidens fubftantia. Ada Principu m ex carentia fo-iemnitatis non eorruunt. 17. Ec licec olim triplex Coronacio in ufu erac, prima Aquisgrani in Germania , fecunda Mediolani inLombardia, certia Roma in vifceribus Italia per Pontificem : atcamen dua pofteriores ad libitum manenc Elečli, certia ordinarie celebratur in Germania & quidem Aquisgrani, usque ad cempora Ferdinandi Primi: fecuturis vero temporibus nec fecunda 8c certia ufirata, & prima diverfis inlocis habita, uc non pridem Jofephi Regis Romanorum Augufta Vindelico-rum. Prima, id eftGermanica, licet ad poteftatem Impera-toriam nihil facit, neque neceflariafit: Atcamen utEledio-nis fun&io adaquatam aflequatur perfečtionem, neceflitatis efle videtur, nec ab Imperatore intermitci debet, ut tradiG Limnaus in Jurepublico lib.2. c. 2. «80. Dua, Romana & Lombardica,jam prafcriptione fublata funt, licet pratendi poflint ab Imperacoribus. Intermiflas autem aliqui exifti-mant,non folum ob ingentes expenfas, itinerum incommo-da,locorum,per qua icinerandum erac Militi, Aula &c.per-pefla damna, incommodicaces Principum , aliorumque Sta-cuum Imperii, qui Cafarem comicari cenebantur ; Verum etiam quia Imperatores(ut abunde habecur ex prateritorum hiftoria} raro felices exicus inde aulpicabancur , & fimulca-cum incer Sacerdocium & Imperium non dabacur rinis. Sa-ne bono Imperii intermifliim efle, nemo prudens non credic. Inde longa hucusque refulcavic Pax incer Cafares & Ponciiv ccs. Rudolphus primus , primus incermific coronam Romanam & Lombardicam, quem fecuci, pracer paucos,omnes Cafares Auftriaci qui licet Roma Capicolium non viderint, nec Apoftolorum falucaverinc limina, falucaci camen,&ado-raci fuere uc Imperacores Romani ab Orbe univerfo. 18. Ex dičtis facile refolves quaftionem fupradičiam ge-neralem , per confequences quaftiones & refolutiones negative: nimirum, nequaquam efle neceflariam coronationem (N) 2 ' Ponci- Ponrifieis ad Imperatoris eflentiam. Quia Imperium ejus be-neficio nonpoflideti nec ejus Vafailus cft,neque Pontifexad Gafaris eledionem coneurricyut vidimus. Quid deindeju-ris aut Poteftatis tribuet Cafari coronatio Romana, fi jam toties fufficiebat Germana ? Aft audimus oppoftentes : Papa poteft Imperatorem deponere, ergo etiam ad eledionem ejus debet concurrere. Antecedens, nifi jam perdepofitio-nem Adolphi, Wenceslai &c. usu venillet , contradicere-mus ipfis etiam Eledoribus, qui foli alias Jus habent deponen-di,ficut eligendi Imperatorem: Eledo quippe Cafare fundi funt officio fuojnec ifte Judicem habet alium, quamDEUM, a quo omnem poteftacem habet: Sed mulco magis contra-dicimus Papa, quia neminem, nifi ipfius fit Vafalius, Jure poteft throno & pofleffione fua pellere fimpliciter, fed con-fequenter tantiim; id eft, poftquam ex communicavit eum, ex causa fpirituali, vel harefeos introduda, vel in Schisma prolapfi: tunc Vafallagii vinculo exfblvere poterit fubdicos; sicque indirede Imperio privare. Ided fupra dida confequen-tia, videlicet : Ergo debet Papa ad Cafaris Eledionem con-currere, non rede concludit, quia poteft Papa alios etiam Reges excommunicare ex causa fpirituali & gravi, Sc confe-quenter indirede deponere ; & tamen non concurrit ad eorum Eledionem, in Regnis eledivis, nec fuccelTionem con-firmac in fucceffivis. Rurfus opponis: Ejusmodi doceriab Hareticis. Negamus, hac. ita doceri ab hareticis : alia eorum principia, alius finis; nofter eft Veritas, citra inju-riam,citra contumeliam , citra denigrationem Sacra Sediš , qua femper Una, Sanda & infallibilis eft. Imo nos audader dicimus: Hanc Dodrinam fuifle communem omnium fer-me Jurisperitorum &Politicorum , antequam vel Lutherus Germanicam , vel Calvinus Gallicam haufiflec auram. Pro Pontifice funt Romani, funt Itali, nec hi omnes : Reliqua pro Cafare ftat Europa. Nec materia eft hac fidei, nec de-cifa a Conciliis. Parerga funt potius & problemata, vel, ii mavis, mavis,indignitatemSacra Sediš extrinfecam adinventa. Sed inftabis: Hareticifefundant in iftis. Nonne fundanc feeciam in facris litteris J Ergo ifta cremanda ? minime gentium. Veritas non debet palliari propter abufum,imo fiatufus, tolla-tur abufus. Qua omnia ed di&afunt, ut enervemus Galli-cana pratenfionem pracedentia; adverfus Iroperatorem,non-dum a Papa coronatum & confirmatum. Corruente enim neceffitate coronationis Romana , corruit pratenfio Pracedentia Gallicana. 19. Anno 1^33. in Comitiis ventilatum fuit, anRexRo-manorum vivente Imperatore elečtus, Jus pracedentia ha-beat ante Regem Gallia, aliosqueEuropa Reges? Ratio dubitandi , imo apud non paucos negandi fuit: quia Rex Romanorum vivente Imperatore creatus, Maje-ftatem non obtinet, cujus eflentia efl , ut fuperiorem fuum neminem cognofcat nifi DEUM. Majeftati deindeada-mantino nexu jungitur Poteftatis fupremae & ab- folutae plenitudo : Suprema, inquam , & abfoluta, qua non eft poft aliam, & ante quam nulla eft. Quod fe-cundum Ordine eft , primum non eft : quod adječtionem fufcipit, fiipremum non habetur : Quod ab alio liberecom-municatur,abfolutum non dicitur. Rex autem Romanorum, non folum Imperatorem fuperiorem recognofcit, illumque in ReceiTibus, ut de Anno 1548- fuum Dominum appellat; ve-rum etiam ejus poteftate non potitur , nifi quam illi libere comm-unicat, aut permitdt. Jura quippe omnia Imperato-ria, eousque tantum exercet, doneč Imperator aut ablens^aut aliis negotiis prapeditus fit, aut exercendi concedat potefta-tem. Cujus bina extant indubitata argumenta: Primum ex CapitulationeRudolphi II. Regis Romanorum ele&i, qui hil-ce reverfalibusergaMaximiIianum II. fe declaravit: 2BtV [bi' len unb »dleti un*auc& fetner SRegicrung / noc& admini- (N) 3 ftratiOtt ftrarion tm £ei'ligen ŠK&mtfc&en CKeid^ roeitet antevč um terjteben/ Dann fo fcief un$ Deffen £ai)ferlic&et 9Jiaje> tfdt ms&nnet/ unt> sugelaftm »trt / Dag rcttaudjSbrcr tfagferL Me gcit 3fjre* Sebenč an 3fj m £ocfet)ett unD SBurten t>c$ 5\atifertf)umbg feine 3mtng oDec (Srn* tvag t^un foUen «nl) ttJOUM.iC. cui autem abfoluta Poteftas, ad tempus tantum, veladcertas res gerendas committitur, nonRex abfolutus, fed Magiftratus abfolutus & Curator alie-ni Juris dicitur. Alterum ex Kteris Imperatoris Caroli V. de Anno ad S.ImperiiStatusperfcriptis, hifce rurfus for-malibus: Volumus,ut ( Ferdinandus) tanquam Rex Roma-norum , per fe abfolutam, citra noftram retradionem babeac poteftatem faciendi &c. Ex quibus patere videtur, in Rege Romanorum, nec Majeftatem fupremam, nec poteftatem abfolutam inveniri, nifi precariam, quafuprematui, qualis in Rege Galliae, aliisque abfolutisRegibus eft,repugnat. 20. In contrarium autem concluferunt plurimi DD. 6c rerum politicarum peritiiTimi viri. Et licet quaeftio dida Anno IS33' a- Gallia fautoribus ex improvifo in Comitiis mota, aliqubs prima fronte perplexos reddideric , expenla autem deinceps melius, Sc aftirmativa; veritas per Viros cor-datos,quales erant Goldaftus, Befoldus , Antonius Queta, Limnaeus, Crufius , &c. qui Majeftatem llegi Romanorum omnino attribuerunt, propugnata \ omnem dubitandi ratio-nerriTuftulit, Regique Romanorum preecedentiam ante Re-gem Galliarum, omnino afteruit. Fundatur autem aflertum hoc in c.innomine Domini i.dift.23, ubi Nicolaus II. Ponri-fex dicip: Filius nofter Henricus , qui in prsefcntiarum Rex habetur, & futurus Imperator, DEO concedente , fperatur, quin mortuo Imperatore, fine ulla eledione Rex Romanorum Imperator promovetur : ipfoque Jure lmperii Poteftas , ac titulus ad ipfum tranfit* Unde deducitur inter Imperatorem & Regem Romanorum (^uoad quoad honores & dignicatem nullam vel modicam efle dif-ferentiam, videlicet propter certitudinem a Jure approba-cam de fuccedendo in Imperio. Quoties autem duo fic fe habent,ut de uno ad aliud perveniatur, depoficum de uno, cenfecur etiam depofitum in alio. Ex tali quippe coharen-tia alter alterius aflumit naturam, ut habet glajfa. in c quan-do. X. dejudic. Profecto in vita Calaris Regem Romano-rum eligere, nihil aliud eft, quam Imperialem digniEatem Sc adminiftrationem prorogare , ut dixit Rumelinus-citatus ad Aur.Bullam. Prorogatio autem efl: ejusdem qualitatisadje&io. i fed fi manente. iff.deprtcar. & intelligitur ejusdem forma; & natura. c. bi, qui.12.deprabend. lib.6. proinde (profequiturRu-melinus) ficut Imperator, ita quoque Rex Romanorum,re-liquis Regibus omnibus praponendus efle videtur. Nec enim poteft dignitas Imperialis prorogata ejusdem efle quali-tatis &c natura , nifi Regalis talem habeat praeminentiam, qualem habet Imperialis , qua extendi debet cum fua natura & qualitate, & confequenter cum fua praeminentia & honore. 21. Nihilominus haC fpeciofa tantum efle dicit Rumelinus, qu« Negativam non ita , ac defečtus Majeftads, qui in Rege Romanorum reperitur, affir mati vam enervant. Quid nobis ? Problema efto : nifi per hoc affirmativa verior eva-dat: 1. quod Rex omnem, quam Imperator habet, ed quod ele&us Rex fit, habeat dignitatem & eminentiam, ut conftat ex dičtis, ergo etiam Majeftatem. Secundo quod fit Rex cle&us , undus , coronatus , adeoque aqualis omnibus Regibus; praferendus autem, ut Romanus,omnibus; ficuti Romana Ecclefia omnibus Ecclefiis, Urbs Romana omnibus Ur-bibus, Romanum Imperium omnibus Imperiis. Tertio,ab Exemplo Franci« : Ubi Delphinus proximus Regni SucceP for, omnibus prafertur Principibus etiam Sangvinis, & com-petit cum omnibus externis, licet nec Majeftatem,nec poteftatem ille habeat: Cur igitur proximus Lmperatori, nempe Rex Rcx Romanorum, praferri non debcrcc omnibus aliis Regi-bus, non folum ex identitate caufe, fed & quidem muloo magis , ob przeemirrentiam Undionis &c coronacionis, qu» in Delphino non eft;omnium aucem maxime, obaduale exer-eitium Majeftatis, quod illi concedit Aurea Bulla.ftatim poft eledionem> confirmandi videlicet, omnia Jura &c privilegia Statuum S. Imperii. Nemo, nifi cemere negat Regi Romanorum Majeftatem,qua illum alias compellant omnesRecefliis Imperii, omnes ejusdem Status & Principes, omnes denique externae coronae: & honorandum ut Imperatorem innuit ci-tatus Canon in nomine Domini Clem. i. de Jure J. ipfique Eledores in folennitatibus publicis pares honores Regi ex-hibent, ac Imperatori. Unde Regul«, & Arcani loco fic: Sola certitudo capeflTetidae Majeftatis, Rc-gni vel dignitatis, praecedentiam inter pare S tribuit. Verurn Potentia debet efleproxima, qua: in adum deducipoteftarbitrio noftro, sicquedepr#fenti radica-ta ; non fecus. Hinc Succefllo in quocunque Principatu vel Statu fasculari ante impetratam inveftituram Cžefaream, praecedenti«, &. feflionis Jus obtinet, ut decifum fuit Ratis-bona: in Comitiis Anno 1608. pro Duce \Ynrtenbergico. 22. Alios adhuc prscedenti« obices ex ipsa S. Imperii Lege Regia , nimirum fic dida Aurea Bulla refolve-mus. Hanc vero CaroluS gUartUS Imperator in fo-lenni Curia Norimbergenfi , afiidentibus ipfi omnibus Prin-cipibus Eledoribus, Ecclefiafticis & Sascularibus, acaliorum Principum, Comitum, Baronum , Procerum, Nobilium & civicatum multitudine numerosa, in folio Majeftatis Carfarear, Imperialibus infulis, infigniis & diademate coronatus , prac-via matura deliberatione, de Imperialis poteftatis plenitudi-necondidit, &promulgandam publice duxit; eo pra:fertim fine indudus,quemadmodum ex.procemio iUi,us conjicere Ii- ceat, ceat, uc deledanda divifloni varii'squepericulisexea fequen-tibus adicum pracluderec, unicacemque incer membra Sacri Imperii ftabilirec. Hinc prafacus Imperacor unicuique Ele-■dorum, non cancum cercum Seffionis capice cercio Sc quarco Buli«,fed eciam proceflionis Ordinem, fundionumgue me-thodum capice vigefimo primo, & fecundo, diftinde pra-fcripfic; uc hac, id eft, Aurea Bulla, cynofura efle deberec omnium pracedenciarum , qua in ea exprefse decifa func: quia omnes Scacus fe in eam obligarunc , & cum omnium Scacuum Confilio, fcicu, prafencia & approbacione, uc didum eft, illa condica fueric, vimque Legis Regia acceperic. 2 j. Igicur circa Seffionem Ecclefiafticorum Eledorum,, Trevirenfis, Colonienfis, Moguntini Archiepifcoporum,uc incer eos omnium licium & fufpicionum mala, qua de pra-cedencia feu dignicace Seffionum fuarum in Curiis Imperiali-bus & Regalibus fuboriri poffent, deinceps ampucarenrur,, ica decerminavic Carolus IV". in prafaca Bulla Aurea cap. 3. quacenus nimirum Eledor Trevirenfis ex oppofico Verfus Imperacoris faciem; Moguncinus vero in fua Dioecefi & Provincia , & extra Provinciam fuam in coco fuo Cancellariacu Germanico, provincia Colonienfi duncaxac excepca : & de-mum Colonienfis in fua Dioecefi & provincia & extra Provinciam fuam in coca Gallia & Icalia in dexcro lacere Romani Cafaris confidere valeanc,quod ipfum excendicur ad omnes adus publicos Imperiales,Judicia,inveftituras, convivia,confilia, & ubicunque eos cum Cafare convenire concingec. Poft Eledorem Ecclefiafticum a dexcris fedencem Cafaris, occu-pac Rex Bohemia,& Comes Palacinus Rheni dexcrum lacus Imperacoris, finiftrum vero poft Eledorem Ecclefiafticum, Saxo & Brandenburgicus. Poftea vero , Eledoralem locum & dignicacem Palatini degradaci poffedic Bavarus, ac rurfus ex pacifkacione Monafterienfi, & fecuta Diaca Racisbonenfi Odavus Eledoracus publica cranquillicacis causa infticutus, & in perfonam Caroli Ludovici Comicis Palacini Rheni col- (O) lacus latus fuit, ea conditione, ut ii contigerit'lineam Wilhelm> nam absque fucceflore mafculo deficere, luperftite Palatina, rurfus relaberetur Palatinatus ruperior cum Elečtorali dignitate, q-uae apud BavariasDuces erat, ad fuperftites Palatinos extingvendo prorfus Elečtoratu octavo. Verum hac noftra setate contrarium accidic, nam nec Wilhelmina Bavaria; linea defecit, fed potius Palatina j necextin&us eft O&avus Elečto-ratus,fed in Neoburgicum collatus;imoNonus accef!it,con-tradicentibus quibusdam Principibus, quibus autem Autho-ritas Caefaris Leopoldi praval uit, collato in Principem Hano-veranumnono Ele&oratu. Sic crefcunt honores potius ,quam deficiente Mundo deficiunt. 24. Porro experientia compertum eft , Imperatorem, vel Regem Romanorum interdum cum Infignibus Imperiali-bus vel Regalibus, aliquando vero absque iis, tempore,quo ifmperialis Curia celebratur, in publieum prodiifle. Priori cafu, praecipit Aurea Bulla c. 21. ut Archiepifcopus Treviren-iis in direfta diametrali linea ante Imperatorem vel Regem Romanorum procedat,nonquidem immediate,fed illis me-diis, qui Imperialia vel Regalia infignia deportant, qualis eft Dux Saxonia Imperialem vel Regalem Enfem praeferens, če abhujus latere dextro Comes Palatinus (modo BavariaDux) Pomum Imperiale geftans, a finiftro vero latere Marchio Bran-denburgicus fceptrum deferens; Rex autem Bohemiae Imperatorem vel Regem immediate fequitur. Dum autem. Imperator vel Rex absque Infigniis prodit, extunc idem Archir Epifcopus Imperatorem vel Regem pra;fato modo pracedic, Vit in ter illum & hos nemo medius habeatur. Aliisduobus Eleftoribus Ecclefiafticis latera Csdaris vel Regis, juxta normam fuperius declaratae Seflionis, ftipantibus. 25. Elečtorum primarius locus debetur Moguntino Ar-chiepifcopo per Germaniam Archi- Cancellario, ac totius E^ leftoralis Collegii Decano, qui etiam reliquos adConventus sorum vocandiJushabet,quemve Ordine confequuntur Tre- virenfis- Tirenfis Archiepifcopus, ac perGalliam& Regnum Arelaten-fe Archi-Cancellarius; & Colonienlis itidem Archiepifcopus, ac per Italiam Cancellarius. Ecclefiaftici ledores ftanc ance menfam Cafaris cum coeteris Pralatis , & benedicunc eandem. Benedidione completa iidem Eledores Archi-cpiicopi omnes, fi adfinc, alioquin duo vel unus, figilla &c Typaria Imperialia five Regalia geftant. Rex Bohemia quar-tum locum, 6c inter faculares Eledores primum obtinet,eft-que Archipincerna S. Imperii, primum potum Imperatoriof-fert,qui tamen fubcorona regali, nifi libera voluntate volu-erit, non tenetur. Quinto loco potiebatur Palatinus qui-dem Rheni, fed modo Dux Bavaria, hunclocum obtinet,eft-que S. Imperii Archi-Dapifer, acinfolemni Imperatoris Cu-ria celebratione quatuor Icutellas argenteas cibis repletas in menfam Cafaris reponit : ac in folenni procellu Imperatoris, pomum aureum prafert: Palatinus autem ultimum inter Eledores locum, po/1 redintegrationem fadam,fortitur. Sex-tum locum habet Eledor Saxonia , ut Archi- Marefchalchus S.Imperii. Is primam avena menfuram prabet,&inproceffu Imperiali publico, ftridum gladium Imperatori prafert. Septi-mus locus eft Marchionis Brandenburgici S. Imperii Archi-Camerarii, qui aquam Imperatoris vel Regis manibus lavan-dis fubminiftrat, & in procellu Imperatoris folemni fceptrum Imperiale geftat. Ab his feqvuntur coeteri Eledores, fiplures fuerint & Comes Palatinus,Dux Hanoveranus &c.Plures autem elTe poflimt, fi Imperator, fi Eledores, fi Imperii Proceres in pluralitatem conlentiant, uti confenferunt Anno 16^4. ubi Carolum Ludovicum Palatinum Rheni in Comitiis Ratisbo-nenfibus, contra tenorem Aurea Bulla, Odavi Eledoris ho-nore condecorarunt. Cum nemo fibi legem dicere podit, a qua non liceat illi refilire, maxime ubi tranquillitas publica id exigit, aut finis univerfalis Reipublica derogationem parti-cularem fvadet. Quis inpofterum ordo fervabitur degrada- (O) 2 tO 168: ARCANORUM STATUS toBavard &in Palatinam feu Neoburgicam collata fuperiori & Eledorali Bavarica terapus docebic. 26. Peradis fundionibus, ipfimec quoque Eledores ad fuam quisque menfam foli confident, &Regio quoque pran-dio excipiuntur, fi camen Eledorem aliquem abefle contige-rit,Legatus ipfius,cujuscunque etiam fit dignitatis, vel Status, ad menfam abfentis non admittitur. Quemadmodum etiam Eledorum vices gerantVicariifivefubftituti tantum eo-rum,non Legati. Ita in.eledione Caroli V. pro Pincerna fuit. decifum, non pro Legato , ut teftatur Hartmannus in defcri-ptione Eledionis. Ita fuit obfervatum Anno 1612. in eledio-ne Matthia, ubi Comes de ^OliCren / non vero Ele-doris Brandenburgici Legatus Sub-Camerarii officium fufti-nuit. E Vicariis Vice- Pincerna auditur Comes deLimburg: Vice-Dapifer Comes deWalpurg : Vice-Marefchallus Comes de Pappenhaim , Vice - Camerarius Comes de SoUern. 27. Tota autem Curia Imperatoris dividitur in tres officiorum clafTes, nimirum in Eledoralia five Archiofficia, de quibus jam aliquid meminimus: deinde in Hareditaria, id eft,certis familiis in perpetuum collata, ut fuppleant Archiofficia abfentium: Tandem in officia Aula,quibus quotidie utitur Cafar pro libitu loci, temporis & perfona fub pari nomine officiorum, omiflo folum ly Archi, &additoly Su-premus. Exempli gratia in Aula Cafaris non dicitur Archi-Marefchalchus, fed fupremus Aula Marefchalchus. Divifio ifta officiorum fundatur in Aurea Bulla, ut paulo poft con-ftabit. Circa pracedentiam primorum feu Archiofficiorum, jam fupra declaratum elt ex conftitutione Aurea Bulla. Se-cundi generis officia, five dida Hareditaria frequentercom-petunc cum poftremis quotidianis five Aulicis. Volunc fi-quidem iiti fupplere quandoque abfentium Archi-Officia-lium munia, licet hareditarii prafentes fint, eorumque re-galia ufurpare, ut multoties contigit. At vero conftat ex Aurea LIBER IV k? Aurea Bulla cvnUis Curi<& čfficiis prsejfe EltUores. Ne igi-tur horum abfentia perfonalis,impediretmuniorumfunftio-nes j Sapientiffime excogicavit Aurea Bulla eorum fubftitu-tos; eo quod etiam antea aRomanis Principibus ad hoc dati & dotati fuerint, qui non folum vice Eledorum, muniis fungerentur, fed etiam certa Regalia inde perciperent. Ira enim habet Aurea Bulla c. 27. Statuimus, utperadis per Principes Eledores faculares eorum officiis , ille de Falken-ftein Sub-Camerarius equum & pelvim Marchionis Branden-burgici pro fe recipiat. Magifter Coquina de Nortenberg equum & fcurellas Comitis Palatini. Vice-Pincerna de Lim-purg equum & Scyphum/Regis Bohemi«. Vice-Marefchal-lus de Pappenhaim equum , baculum & menfuram Ducis Saxonia j & quidem ex prafcripto legis , ponderis duode-cim Marcharum, cujus etiam effe debet argenteapelvis, qua-tuor fcutella argentea, & Scyphus Pocillatoris argenteus. Si tamen, profequitur Bulla, ipfi, id eft fubftituti hareditarii, in tali Imperiali feu Regali curia, prafentes exiftant, & eorum quilibet inofficio miniftret. Si vero ipfi, vel eorum aliqui, a prafata Curia fe duxerint abfentandos, extune Imperialis vel Regalis Curia quotidiani Miniftri, vice abfentium, puta qui-libetin loco ejus abfentis , cui invocabulo feu officio com-municat, ficut geret officium , fic tollat & frudum. Eadem ratione profpexit Aurea Bulla in receptione feudorum , ubi omnes Principes Imperii Saculares & Ecclefiaftici ( excepris Eledoribus,qui nihil pendunt, fed plene esemptifimt) quan-do in feuda ab Imperatore inveftiuntur, fexaginta tres Marchas Magiftro Curia Imperialis vel Regalis pendere tenentun Dequibus decem Marchas fibi, alias decem Cancellario,Ma-giftris,Notariis,Didatoribus tres,&c. Item dabit Magifter Curia Pincerna deLimpurg de prafata pecunia decem Marchas, Magiftro Coquina de Nortenberg decemMarchas,Vice-Marefchallo de Pappenheim decem Marchas & Camerario de Falkenftain decem Marchas »tali tamen conditionej fi ipfi, (O) 3 eorum eorum quilibet, in hujusmodi Curiis folemnibus prafentiali-ter adfunc, in fuis officiis miniftrando. Si vero ipfi vel alibiji eorum abfences fuerinc, excunc Officiales Imperialis & Regalis Curia, qui calibus prafunt officiis,eorum,quorum fupplent abfenriam, finguli fingulorum, ficuc vicem,nomen-que Sc laborem fufferunc, fic lucrum Sc commoda reporta-tunc, 28- Nihilominus , licet tam clare providerit AureaBul-la ejusmodi prarcedentiis , Sc formam folemnem , planeque immutabilem cum claufula annullatoria, ut fecus viribus non fubfiftant, cap.20. conftitueric , res tamen in apertum difli-dium inter Hareditarios Officiales Sc quotidianos Aulicos Anno i tam in exequiisFerdinandi primi, quam in Hol-fatica inveftitura, pluribusque deinceps erupit. Hareditarii officiales fundatam fui Juris intentionem primo ex provifio-ne clara Aureee Bullar. Secundo ex vi dignitatis , qus certis familiis adharet perpetua Sc hareditaria;. Tertio^uod ejusmodi hcereditarii Vicariatus cenfeantur,ipfis Elečtoribus, quos illi reprafentant, incorporati, adftruebant. E contra Aulici Officiales, primo poffeiforium, Sc toca&us frequentatos ante &poft contradi&ionem : Secundo ipfam Auream Bullam, qua; folum in cafu Comitiorum loquitmv vel ubi Principes in perfona, non horum loco Miniftri Sc Commiflarii: nec in Comitiis,aut folemni Curia, fed inter privatos parietes in-veftiuntur, alleganc: adeoque fibi canquamdomelticisCa:fa— ris non folum fundionem hanc,qua:ea ratione,utBulla ex-primit,non folemnizatur, fed etiam Regalia deberi pro viribus contendunt. Et,ni fallimur , evicerunt pofteriores. 29. Extat recentius non quidem limitativum , fed dc-clarativum conclufum Ele&orale fuper Aurea Bulla de Anno 1653. ubi ipfi Eledores circa praecedenciam Sc Seffionem inter fe amice contulerunt in fequentem modum : Primo quando Eledores omnes prafentes funt,\& nulla latera faciunt, fed in una ferie fedenc, uc fit io Conclavi Eledionis : hoc cafu primus primus eft Moguntinus, in fecundo loco alternant Trevirenfis & Colonienlis; Tertio loco Bavarus, quarco Dux Saxo-niar, quinco Brandenburgicus, fexto Palatinus: alias fi Bohe-mias Rex adeft , cunc pri mu m poli: Ecclefiaflicos Eledores & ante omnes fccculares loeum obcinec, Idem Ordo ferva-tur incer Legatos,non praefencibus Eledoribus. Ubi vero Eledores lacera faciunc, uc Aurea Bulla exprimic, five'fic Ca:far pra:fens, five ejus Principalis Commiffarius, cunc Trevirenfis c diamecro fedec Caslaris, uc didum e(f, ad dexcram Moguntinus , BavaruS, fi Bohemustton adeft, &Brandenburgicus,ad finiftram Colonienfis, Saxo &: Palatinus. Non pr«fente au-tem Citfare vel ejus Commiffario, eadem lacera Scordoma-nenc; nifi quod in finiftro lacere alternenc Colonienfis & Trevirenfis, quod frvero incervenirec Bohemus, cunc forcirecuf Seilionem incer Moguncinum &Bavarum. Hafc veroproce-dunc folum inter Eledores folos prasfentes , vel etiam incer Legacos eorum folos pradences. Tocum edbcec figura pree-fens. Brand. Bav. Mog. Imp.Col. Sax.Palat. Trevir,- Quod fi vero Eledores omnes in perfona non comparerentj fed parcim eorum Legaci incervetfirenc, conclufum eft, uc latera quidem eadem maneant,kr quo tamen lacere comparue-ric Legacus, ibi pr^fences Eledores pra-cedanc hunc , fic ille cujuscunq.ue dignicatis, vel Scacus. Si aucem j,uxta latera non* fecundum Seriem fedeant, cunc poftremi poft Eledores (e~ debunc Legaci. 30. Seeundo-: Dancur Cafiis, ubi Eledores nec m con ti-nua ferie, nec per lacera Seffiones capiunc, uc fic procedendo in Ecclefiam, vel equkando ad Curiam, vel ad aliam magnam fblennitacem profieifcendo. In ejusmodi cafibus eonclu-fum fuic, ut,quando infigriia Imperii prarferuricur, & Eledores omnes prarfences funt, Trevirenfis primus agmen ducat, 6UTO' 112 arcanorum status tum fequantur infignia,nempe Saxo medius cum Enfe, lacus dextrum cum pomo, & finiftrum cum fceptro ftipante Ba-varo & Brandenburgico : poftque hos compareat Majeftas Imperatoria inter duos Archiepifcopos Ele&ores Mogunti-num & Colonienfem : Imperatorem autem fequatur Bohe-mia Rex , ut figura habet: Trevirenfis Brandenburg. Saxo. Bavar. Colon.Imper. Mogunt. Rex Bohemiae. Ordinem hunc nonnihil mutavit O&avus Elečloratus, deci-fumque eft, ut pracedente Trevirenfi folo,eum fequaturBa-varus cum pomo, medius inter Elečtorem Brandenburgicum cum Sceptro k dextris & Comitem Palatinum a finiftris. Poft lios folus Saxo cum Enfe, tum Imperator medius, inter duos Ele&ores Ecclefiafticos; tandem Bohemia; Rex.Figuram con-fpicer Trevirenfis Palatinus. Bavarus. Brandenburgicus. Saxo. Colon. Imper. Mogunt. Rex Bohemiae. 31. Tertio, fi autem non praeferantur omnia infignia Imperatori, fed folus Enfis, ut faepe contingit, tunc proceflus fuit, ut hajc figura indicat: Palatinus. Bavarus. Brandenburgicus. Trevirenfis* Saxo cum Enfe. Colonienfis, Imperator, Moguntinus, Rex Bohemiae. Ubi liber iv. 113 Ubi vero nulla infignia praferuntur, edocet procefium haec-ce figura: Palatinus. Brandenburgicus* Saxo» Bavarus. Trevirenfis. Colonien. Imperator. Moguntin. Rex Bohemiae. 3?. Quarto: Quid fi non omnes Eledores compareant, fed parcim abfentium Legati ? tunc conclufum eft, uc Legati non pratendant loca fuorum Principum, fed Ele&oribus pra:-fentibus honoratiora iUis cedant, ut in figura videre eft.: Legatus. Legatus. Legatus. Ele&or praefens. Trevirenfis Colon. Imperator. Mogunt. Bohemiae Rex. Hic Ordo Scmethodus etiamnum durat, mutandus forteac-cedente nono Elečloratu & degradato Bavaro, quod tempus dabit. Jam vero adhuc ulterius pracedentiarum Jura dis-quiramus. 33. Primo Jus pracedentia eftpartimperfonale,partim reale: perfonale non eft perpetuum, fed tranfit cumperfona: Reale eft perpetuum, & conftanter immanec rei. Perfonale perfonse tantum dignitati, prae minus digna, locum &fef-fionem digniorem tribuit. Reale vero a primo acquirente vi receptionis in aliquod Regnum aut Provinciam,ut in Im-perio, in matriculam: vel aflumptionis ad fcamnurn aliquod in publicis Comitiis,in Succeflbres transmittitur, sicque fuf-ficit Anteceflores immatriculatos & affumptos. Sic in Impe-rio Ecclefiafticis dignitatibus, Epifcopatibus & Pradaturis, h-cec hx per ele&ionem tantum illis obveniant, Jus Status & confecjuenter prascedentiaj adharet. Sacularibus autem non ex eledione, fed expačto devolvitur Jus Status .& Praeceden- (P) ti*; tia j providentia nimirum primi acquirentis Sc Succeffionis haredicaria , etiamfi etiam Status dividacur , nifi intercedat Jus primogenitura?. 34. Secundo omnes Immediati praecedunt omnes Me-diatos, quia illi immediate vel tantum Imperatori, velnemi-ni, vel faltem in fuo territorio nulli fubjetti funt ^mediati autem omnes funt fubjc&ilmmediatis, Sc fape etiam mediatis, adeoque inferiores illis dignitate Sc prazcedentia. Maximilia-rius I.Imp. divifit Sacrum Imperium Auguftse Anno ifoo. in fex Girculos hac praecedentia ferie. Videlicet inFrancicum, Bavaricum, Svevicum, Weftphalicum, Belgicum, Saxonicum. Quibus Nepos praefati Crefaris, Carolus V. adjunxit aliosqua-tuor: Auftriacum, Burgundicum, Elečtoralem Rhenanum & fuperiorem Saxonicum. In iftis circulis func feptem clafles Statuum, qui hoc ordine Seftionem occupant: Prima eft Ele-ftorum, fecunda Archiepifcoporum, tertia Epifcoporum,quar-<;aPrincipom,quinta Pralatorum , fexta Comitum & Baro-num,feptima liberarumImperiiCivitatum. 35-. Ele&oralis dignitas Regali , Sc Ele&ores Regibus 3tquiparantur: nonquidem quod vere Reges fint,fed iisdem dignitate pares. Ideo illi Regibus non titulum iMajeftatis, fed charitatis tribuunt, non obftante, quod Guftavus Adol-phus Svecia? Rex ea de re acrem Epiftolam Anno 1630. Ele-čtoribus fcripferit. Imo in Comitiis Sc ačtibus adCuriam& Imperium fpettantibus praferuntur non folum omnibus Principibus, fed etiam Regibus. Ideo nec Angine Legatus, nec Nuntius Apoftolicus coronationi Caroli V. Imperatoris in-terefte volebant,quibus palam conftabat, eos poftEle&ores tlemum locum obcinere. Hartm. Maur. de corort. Caroli V. Anno 1471. Legati Ducis Burgundia? (qui fex Ducatuum, & quindecim Comitatuum aliarumque ditionum plurium , fe Dominum eft-e gloriabatur) pra Elečloribus locum praten-debant; Aft hi conftanter afteverabant, fe,e corpore Csefa-ris cum fine,ne Regibus quidem,li qui adelTent,cedere opor- ter& tere. An autem in aliis Principum Chriftianorum Conventi-bus extra Imperium inftitutis Eledores reliquis omnibus Principibus, veluci Archi-Ducibus Auftria, Magnis Ducibus Elorentia, aliisque abfolutis fuorum Statuum Principibus prae-ferendi fint? Problema eft inter DD.negatDecius cumplu-rimis affirmat Acunaaus cum non paucis. Nos exiftima-mus ftandum Aurea Bulla, qua capite 6. ha habet. Decer- ' nimus, ut in celebratione Imperialis Curia Principes Eledores Ecclefiaftici & faculares immutabiliter teneant loca fua, eisque, vel eorum alicui in quibuscunque adibus ad Curiam fpedantibus eundo,fedendo, vel ftando, nuHus Princeps alius, cujuscunque Satus exifiat, ullatenus praferatur: Eo fignanter expreflb, quod nominatim Rex Bohemia in celebratione Cu-riarum hujusmodi, quemcunque Regem alium, quacunque dignitatis prarogativa fulgentem, quem quovis cafu, feu causa venire, vel adefle forte contigerit , immutabiliter antece-dat. Verba funt exprefla Caroli IV". in Aurea Bulla,qua fi rede expendantur, vero verius patebic,ea duntaxat ad ce-lebrationem Curia Imperialis, & ad adus eo fpedantes ex-tendi; non ad alios adus ad Curiam Imperialem non perti-nentes, quibus aliquando prater Principes Imperii, etiam alios interefle contingit : Adus enim Curia funt de eorum fundione & officio, quos nemo alius,prater illos , exercere poteft: non vero alii adus adiaphori & extra Curiam , ubi competenria locus eft. Nec etiam prudenter opinandum eft, Carolum quartum, utpote Authorem legis,hanc prarogati-Vam fruftra reftrinxiffe ad adus Curiales. Qyomodo enim potuiflet Eledoribus hanc prarogativam indiftinde quoad omnes adus, & omnes Principes , quorum plurimi ipfum proSuperiore non agnovere , concelTifte ? Conftat quoque ex eo, quod fignanter de Rege Bohemia exprimit, inquiens; In omnibus Gjfingulis a&ibm antediffis, id eft, Curialibus, quemcunque alium Regem antecedat. De Curia enim poterat Imperator fancire tanquam dc officio cujusque Eledoris,non (P) 3 autem autem de aliis adibus, ubi refpedu aliorum Regum fiequibat extra fpharam fua poteftatis quidpiam prafcribere. Con-ceflum in uno fpecialiter, nequit extendi ad omnia genera-liter. Exinde indubitatum fatemur, Eledores in adibus ad Curiam Imperialem pertinentibus, reliquis omnibus Principi-bus,praferendos: nec credibile efle, alios Principes cum illis competere velle , ubi res illorum officii agitur, adeo, ut Sixlinus de Rtgal lib. i. c.4. & Keinking de Rcgim. Ecclef. & f fed intra, & quidem ad adus Curiales : Ergo extra Curiam,& extra adus, fundionesque Curia,non praponendi, nifi inquantum Charader dignitatis Eledoralis, qui vere poft: Reges maximus, vel nullo in-ferior eft, fecum fert. Quodcunque enim privilegium,quod cft reftriduu} adlocum, vel tempus, extra ea extendi non cenfemus: ita pracedentia Eledorum a lege determinata ad « o r -Cuvria > non intelligi, nec torqueri debet ad adus & funtno, ^ Verum rem tantam deci- quoscunque adus extra ^ confhc ex xhuan0 eipuum dignitatis locum obtinuifie Legatos Eledorum, quos verifimile eft, totius Imperii nomine eovenifle. 37. Jam ad particulares controverfias Praxedentiarum defcendamus & quidem ab Ecclefiafticis Principibus tanquam dignioribus, ordiamur. Eledor Moguntinus quafi femper digniorem locum obtinet, in omni congreffu, proceflii pra: cateris Eledoribus, ut jam didum eft. Gravem attamen controverfiam illi movit Antiftes Colonienfis Comitiis Ratis-bonenfibus in coronatione Ferdinandi IV. Anno ičfj.cui ni-mirum Jus coronandi Neo-Regem Romanorum competerec, fi coronatio non Aquisgrani, fed extra Dioecefin Colonienfem inftitueretur ? Aurea Bulla c. 4. clare decidit pro Colonienfi, efque tribuit expreflis verbis dignitatem hanc & officium primum , diadema Regium.Regi Romanorum imponendi, quemadmodum concedit Moguntino facultatem convocan-diad conclave coeteros Eledores, vel Trevirenfi primo loco fuffragandi, vel Bavaro pomum,vel Saxoni Enfem,vel Bran-denburgico Sceptrum praferendi. Si in uno Carolus quar-tus rede fanxit, cur inaltero perperam? Hocve Jus pradica-vit Colonienfis trecentis ante conditam Bullam Annis, nimi-rum Anno 1039. in coronatione Henrici III. ut teftatur in hi-ftoria Hirfchfeldenfis,qui eo temporevixit. 38. Ab adverfo Moguntinus fibi vendicabat hoc jus ex eo, quod fit in pofleftione coronationis fungendae, fibfque veltfti Archi-Cancellario Germaniar competat illa, Hirfch-feldenfem non favere adverfario, fed fibi. Ait enim ille: Im-peratoris filius coronatus eft in Regem Aquisgrani ab Her-manno Colonienfi, vix & zegrefuperhoc impetrato confensu Ludolphi Archiepifcopi, ad quem propter Primatum Mo-guntinae Sediš > coniecratio Regis > & coetera negotiorum Regni difpofitio potifilmum pertinebat. Hac ille. Verum relpondebat Colonienfis : Hxc forte non ex fide fcripfille Authorem; vel fi fcripfiflet, legem intercedere Regni fun-damentalem, quee contrarium difpofuit cxconfenfu omnium (P) 3 . ©rdi- si« ARCANORUM STATUS JOrdinum Imperii,mulca anciquaca effe legibus, mulca aboli-ta. Deinde nullam pofleflionem effe ejus , quod alcerius r,orni ne fačtum eft:quocies enim Moguncinus coronavicRe-gem,cories nomine Colonienfis fačtum , fupplecumque fuic, „ quod is velabfens fueric, vel non in Sacris, ideoque ad fun-čtionem inhabilis. Pociffimi Publicift« accribuunc hoc Jus Colonienfi ex ckriflimo cexcu Buli«, fed Moguncinus firmac fe poffeffione, qu« in Jure pr«cedennarum quamplurimutn operacur. Incerea verum eft, fi concingac Archiepifcopum Colonienfem , uc f«pe fačtum, nondum infulis vel pallio provifum, haud ipfum, hanc coronacionem , perficiendi Jus habere, fed ad Moguncinum id officium fpečtare , coope-fancibiis Colonienfi & Trevirenfi : uc in coronacione Maxi-miliani II. Rudolphi II. & Macchi« I. obfervacum fuiffe cefta-tur Gerlaccus Buxcorffius. E concra Lymnaeus de lege publica lib.2.c-4. cradic: non cancum Aquisgrani, & in fua Dioece-fi , verum eciam in aliis Imperii Urbibus, ubicunque coro-nacio peragenda eft, Jus hoc Colonienfi compecere : eciam cis Alpes,uc alii amplianc. Idem Limn«us concedic ifti li-bercacem & opcionem , fi coronacio Regis ex aliquo capice impcdiacur Aquisgrani, prafigendi alium locum in fua Provincia, uc in coronacione Friderici III. pračticacum eft , qui non Aquisgrani} fed Bonn«, coronacus fuic. Trevirenfis & Colonienfis compecebanc aliquando de primo fuffragio, nune alcernanc,excepco ačtu Elečtionis, ubi ex difpoficione legis primum vocum compecic Trevirenfi, fecundum Colonienfi, & fic deinceps, uleimum & conclufi-yum Moguncino , cujus eft fuffragia eolligere & fecundum h«c Elečtionem concludere. Bohemus olim in Sepcemvi-racu medius communicer inter paria definiebac. Compece-bac quoqueMoguncinus cum Colonienfi, eo,quod ifte pr«-tpnderec dextrum lacus C«faris in fua dioecefi , cum camen h«c fic in illius Archi-Cancellariacu Germani«. Verum folu- ta eft conproverfia per Auream Bullam c. j. tke. duo. 23. 4. q.4.Quilibet enim putatur efle Rex in domo fua, & major minori,Epifcopus Epifeopo praeftare debet in fua dioecefi re-verentiam, licet major fit ifto, qua; autem Ratio univerfaliter non fubfiflat. Similiter Trevirenfis Jure competiifle videba-tuf cum Colonienfi de dextro Caefaris latere cccupando in Gallia & in Regno Arelatenfi, ubi ille eft Archi-Cancellarius, non ifte. Verum Arumasus ad Auream Bullam exiftimat Trevirenfem ceflifle Colonienfi eaconditione,ut ille indiipu-tabiliter fixam femper habeat Seflionem ubique Caefari dia-metraliter oppofitam , quam alii duo Collega interdum al-ternare, & fepe controvertere debent. 40. Acerrimum quoque litigium inter Colonienfem Archiepifcopum & Abbatem Fuldenfem referunt CrufiuS libro 11. Annd. Sue v. parte 2. c* 14. &Befoldus de pr*ce~ dent. & Seff.fol. /37. Cum Henricus VI. Friderici I. filius Rex Romanorum Moguntia Anno 1148. defignaretur , ipfb die proceflionis, cum in Ecclefia federet Imperator, a dextris ha-bens Archiepifcopum Moguntinum , & a finiftris Colonienfem, Abbas Fuldenfis turbavit tam celebrem coetum,locum fibi depolcens, ex finiftro latere Imperatoris,quem Colonienfi s occuparat, hic vero Abbati cedere inglorium duxit: Imperator autem interpellatus refpondit: Veteres approbmuSi at tenemm Imperii noftri confuetudines , quocirca major an vninor, ogativam competere: fed cum textus Aurea' Buli« expreise reltringat ad Archiepifcopatu m, ftandum eft textui. Maxime Juri confentaneam cenfet Rumelinus in dijfert. ad A. B eorum opinionem,qui hanc de pr«eminentia litem, nec ex Familiarum antiquitate, necex Potenti« ac divitiarum amplitudine, neque titulorum longa ferie, nec Nobiliorum Infignium ufurpatione , fed ex .veteri obfervantia , PoiTeflionisque aciibus & ufu dirimen-dam ac definiendam efle arbitrantur; quibus nos etiam fub-fcribimus, nifi exprelse contrarium edoceat Aurea Bulla,taii quippe cafu non videretur pofleflio, fed ufurpatio. 41. H«c de Eledoribus Ecclefiafticis , digredimur ad faeculares; inter quos primus eft Bohemi« Rex , Pr«ceden-tia, Sefiione8c Voto:atquein adibus adCuriam Imperialem fpedantibus nulli cedit Regi, nec ipfl Imperatrici , ut pajjim D D. & Aur.Bul. Verum quidem eft,ad coronationem Maximiliani I.vocatum non fuifleRegem Bohemi« Uladislaum propter Fridericum Imperatorem,qui tunc cum illo diflide-bat: Sed res propterea in apertum bellum exibat, nifi trans-adum & publice deinceps cautum fuiflet. Nec diffitemur etiam aliquoties poftea non vocatos fuifle \ fed tunc erant vel Rebelles ImperiOj vel Schifmatici. Regnum Bohemi« pars eft Germani« , & S. Imperii Eledoratus, adeo, ut Rex Bohemi« Bohemia & Arehi-Pincerna, Imperii fine ita conjunfta, ut fe-parari invicem nequeant, ut docet Reinking de Rfg. fecul. clajje 4. c. 7. Eft quoque Imperii feudum , ut conftat ex in-veftitura Ottocari fačla a Rudolpho I. & aliis Receflibus, pra-fertim Friderici IIL fub quo neglečh fuit petitio Inveftitura, fed gravicer perftričta ab Imperatore. Multis tamen Rex Bohemia non eft Status Imperii , ideoque ad folum conclave cligendi Regis Romanorum, non ad alios Ele&orales conven-cus vocandum efle cenfent. Et licet hoc illi Bulla Aurea con-cedat, ficut & omnibus aliis Eleftoribus , verumtamen per contrariam obfervantiam aliud efle introdučlum palam eft: Quod ideo fa&um conječturanc aliqui,quiaplerumqueReges Bohemia funt etiam Imperacores Romanorum: Verum hac ratione nobis non facisfic, quiacafus poflibiliseft,uc non fic. In comperto quippe eft,Ferdinandum Primum fuifle Regem Bohemia,& hujus Fratrem Carolum V. Imperatorem. Igicur totum eft in antiquam obfervantiam refundendum, Excanc enim innumeri Receflus Imperii, & nullibi fubfcripcum vidi-rnus Regem Bohemia. Id in Elečtorali Collegio Anno 161 t. Norimberga negative decifum eft ; nifi incidencer intaliCon-vencu Eledorali, de Elečlione Regis Rom. agatur; tali cafu Rex Bohemiae omnino adefle debet. Sane generalicer longe laceque & quafi per totum Orbem manifeftum eft, Regem Bohemia, nec nonComitem Palatinum Rheni vel hujus loco Bavaria modo Ducem, Ducem Saxonia,8c MarchionemBran-deburgicum, Virtute Kegni & Principdtuum fitorum, in ele-člione Regis Romanorum, in Cafarem promovendi , cum cceteris Principibus Ecclefiafticis Jus, vocem , & locum ha-bere, & una cum ipfis cenferi, & veros efle ac legitimos "Sacri Imperii Principes Eleftores. Id conftat muleorum fa-culorum usu, Aurea Bulla prafcripco ,& coc inauguracorum Regum Romanorum habita & exercitata pofleflione. Quod vero ad alios Eleftorales Conventus, ubi non agitur vel de , aut deponendo Cafare, non vocetur,&quodCar- (co dinaiis dinalis Clefelius a Matthia Rege Bohemia; ad Conventum Eledoralem Norimbergenfem ablegacus, locum non obti-nuerit,reliquis Eledoribus contrariam obfervantiam praxim-que allegantibus, nihil plane refert, quin Rex Bohemia di-catur verus Eledor , cum primarium munus Eledorum fic eligere Regem inaugurandum in Cafarem ; Reliqui Eledorum conventus, fi liane, fiunc qua a Stadbus & Ordinibus Imperii. Ideo Lymnaus in Prolog, ad capitul. Caroli V.fed. 4.».j. nullas parces concedendas tradit Regi Bohemia in concipienda, vel Eledo Rom.Regi, praferibenda capitula-tione: a fortiori neque in aliis, qua multo minus Eledionem Regis concingunt. 43. Palatinus Rheni confequebatur Regem Bohemia, nune vero Dux Bavaria : Et erat Vicarius S. R. Imperii non folum vi Aurea Bulla , verum etiam ex conftitutione LudovicilV.Imperatoris de Anno 13 39.inComitiisFrancofur-tenfibus, longe prius quam exftabat Aurea Bulla. Privilegium illius recitat Goldaftus in conftit.Imp.tom. 3. de Anno 1339. longa & approbata confuetudine inconcufte a majorum or-dinatione hadenus obfervata, vacante Imperio, Jus admini-ftrandi Imperii, jura, feuda conferendi & negotia coetera dis-ponendi Palatino Rheni debetur, dequo dubiumnullum eft. Sed erat tamen controverfia inter domum Palatinam & Ba-varicam,' an illa hoc Jure fruatur ratione ComitatusPalatina-tus, an vero ratione Ducatus Bavaria? Pluribus tamenvilum ratione Palatinatus, quod ipfum nomen indicat ; quid enim Palatinus eft, quam Prafedus Palatii, & cui magis competit Vicariatus quam Prafedo; cum ex hiftoriacon(let,Palatinos, five Majores, five Prafedos palatii vicariam aliunde habuifle poteftatem apud veteres Francos, & ubi de Palatinis Comid-bus hiftorici eorum cemporum feribunt, nunquam eos Bavaria Duces compeilcnt. Vicariatum autem hunc exercet in partibus Rheni Svevia 6cFranconia,earumqueProvinciarum, qua Jure Franconico olim utebantur : Conftac fiquidem Teuco- Teutonicum Imperium quafi univerfum partim Franconico, partim Saxonico Jureufum fuifle. 43. Porro adhuc alia prcerogativa, ad jadantiam usque, gloriatur Palatinus Rheni : fe nimirum efTe Judicem Caefaris ; & adulatione plane quorundam , vel livore er-ga Auftriacos Camfares, abfolute, in caufis omnibus non fo-Jum civilibus, fed etiam criminalibus; in caufis , inquam, male adminiftrati Imperii, degradationis &c. utpudeat plane calamum, Authorum (alias tam infignium) nomina referre, qui tamproterve aufifunt, Primae in Muildo Pote-ftati infultare , eamque plane fubdito Principi tam des-potice fubjicere , Imo fupra ipfam legem fundamentalem Sacri Imperii , quidpiam , tam ab omni ratione abfonum ftatuere. Stemus igitur Aureae Bullae : quid illa dicic ? nii prater hoc 5 quam quod Imperator alibi divercicula qu«rac,fiaucho-ricace C«faris id non agac, vanus eric, & haud procul per-duellione conacus. Hoc res ipfa loquicur , quia fupremus Dominus Cafar eft : Hoc perfvadec racio , nc pra?poftere Domi- Dominus obfequacur fubdito : Hoc lex divinr inculcat: Non baberes poteftatem , nifi tibi data fuijfet dtfuper. Omnis poteftas a DEO. Eftote fubditi. &TC. Nec Exempla defunc: Cum enim praetextu quarundam caufarum Palatinus Rheni, cum auibusdam Elečtoribus, Albertum primum Imperato-rem, quafi ex munere fui Vicariatus ( qui tamen nullum ef-fečlum habet vivo Cafare, & merum nomen inane eft ) con-venire voluit; non tantum Imperator fe judicio fiftere re-cufavit, fed etiam pro conlpiratione & rebeilione hoc duxit, illato ipfis Bello, doneč tandem multis precibus vičtus impor-tunos hos Judices clemenda Auftriaca rurfas complexus eft; led malo fato , peflimoque exitu Palatini Rudolphi, qui ul-timus totam molem Belli fuftinuit, ac importunitatis fua cul-pam vix ingenti pecuniarum, aurique lytro a totali excidio; quod illi jam jam imminebat a Caefare,pracipue veroPalati-na Matris precibus redemit. 44. Archidapiferum Comitem Palatinum, nune Bava-rum, confequitur Enfifer, five S. R. I. Archi-Marefchalchus Dux Saxoniae. Primus Urbem ingreditur cum fuo equitatu in advencu Csfaris. De qua pracedentia mota fuit illi non modica lis a Principibus Juliacenfibus Anno i?2o. in adven-tu Caroli V. Aquisgranum. Nolebant ferre Juliacenfes, ut prairet Saxo cum Equitatu fuo primus, allegantes: Aquis-granum efle fui territorii. Archi - Marefchalchus vero. in-iiftebat fuo officio hctreditario, & inveterato mori. Resver-gebat jam in apertam. rupturam,nec his tam citd per Impe-ratorem & Elečtores componi valebat. Et ecce Julia Dux ex improvifo prsrupit cum Equitatu in Urbem : Saxo autem, ne quidpiam de Jure fuo deperderet, ftitit pompam, tamdiu detinendo Regem, Regisque comitatum, doneč ju-ftum intervallum temporis a prarruptione amuli elaberetur. Tunc primo inftruxic Equitatum, deduxitque Regiam Pompam , quafi prarumpens Juliacenfis ad eam non fpečtaflec. Coeterum Ele&or Saxoni. 3. c. 10. ficque veriffimum exticic vulgatum illud: AhUavit Dominos Adarcbia f roollen SBtr/ 9?6mtfcf)er£m)fer/ aeften t>enen/fo ntefet (gtdn&e fceč SKetdjč/jefcocb t>em£etf, Sl5mtfd?cn SKeid) immediace unteVtt)Orffen/:C* Omnis Scacus Imperii eft immediacus, fed non omnis immediacus eft Scacus. Enimvero Scacus Imperii ica defcribunc Publicifts: Eos nimirum effe, qui cum Imperacore , Eledoribus & Principibus coeterisque Ordinibus , in Comitiis & Convencibus folicis de Republica ftacuendi, Seffionem occupandi, dicen-dique Sencenciam Jus habenc. Hoc cum Nobiles non ha-beanc,habeancaucem Libera: Civicaces: quis igicur his prae-cedenciam pr« illis negare aufic. Mulcis profe&o videturin: eo , quod a Comiciis exclufa fic immediaca Nobilicas, magnum arcanum Status verci. Nam,cumh»c copiofa reperiacur in Imperio , valerec pluralicace vocorum obcinere in Comiciis, quodvellec, negociumque force ali-quando facefferec Cafari, Elečloribus & Principibus, cum hi illam exaquere non poffenc fufrragiorum numero. Nobis. aucem periculum hoc , vel caucela pocius ifta, non canci effe videcur, quanci decus honosque, qui exinde Sacro Imperio accederec, li coopcarecur in Scacum immediaca Nobilicas:Ner dicamus de hujus fidelicace & zelo , quem inde veluc aefti-mationefui.perciperec, inconcaminacumquefemper fervarec ergaCafarem & Rempublicam. Viderec duncaxac fui rancr. nem haberi ,quod facis illi effec ad explendum fuum defide-rium ,dandumque illi calcar & animum,omnia fua, vires & (R) 3 vicam* i34 ARCANORUM STATUS vicam, exponendi pro gloria Imperii. Nec periculum ullum imminerec a mukitudine illius; quemadmodum enim nec a Prselacis infra Principes, nec aComicibus & Baronibus , nec a liberis Civitatibus accepcancur fingulorum fufFragia, fed unum alcerumve a toča univerficace; ica & idencidem fieri poflec a coca Nobilitace , cui prima aliunde incunabula debent omnes Scacus Imperii. H«c per cranfennam. 49. Excanc adhuc ali« pnecedenciarum concenciones,qua-rum ferme uci nociflima , ica celeberrima eft Regum Hifpa-niarum & Franci«. Primum coeperunc ex profeflo quafi in Curia Romana Anno i^8-fub Pio IV". Poncifice,poftea fub Maximiliano Il.in Aula C«farea. In Curia Romana pr«cexebanc Galli Jus primogenicur« fpiricualis , quafi illi eflencprimo-genici Ecclefi« incer omnes Chriltianos Principes. Secundo citulum Chriftianiftimi jam anciquicus Franci« Regibus ab Apoftolica fede accribucum. Sed ftomachum movere debcrec Curi« Roman«, fi verum eft, quod fcribic Lymn«us ad ca-pitulat.CrfJar.11.22. Nullum fibi incer Cacholicos Reges no-tum efte , qui fummo Poncifici cam ardos cancellos in Reg-no fuo ponac , quam Rex Galliarum ? an aucem per hoc Rex Galli« primogenicuram Ecclefi« mereacur ; an ideo Chriftianifilmus ab ea jačtari; an propcerea Hilpano-Cacho-lico pr«ferri debeac ? ipfa judicec Curia Romana. Id aucem verum efle, quod Lymn«us dicic, oftendic abunde Aut bor libri de la Souverainete du Roj lib. 4. c. 7. ubi dicic: quando fummus Poncifex Legacos in Galliam mictic,debenc illi Lug-duni fubfiftere, nec ukerius proficifci, priusquam Curia Parlamenti Luceciani legeric illorum inftručliones & mandaca, eum in finem, uc fi quid Auchoricaci Regis , auc privilegiis Ecclefi« Gallican« concrarium illis concineacur , rejiciacur & refececur. Ec quemadmodum in incroicu poceftas Legaci Par-lamenco infinuari debec , ica inRecefsu, qu« idem geflic vel expedivic, in Regno canquam Legacus, arciculacim cradi de-benc in manus cujusdam Confiliarii, una cum figillo Lega- cionis, tionis. Eadem fcribit Servinus Gallus libro es aftesnotables & plajdoies. Denique Legati Pontificis nullara in Gallia ha-ben? poteftatem, nifi quam illis conceditRex,ut expertus eft Cardinalis Ferrarienfis offerens Bullarn Pontificis Pii I V. Anno 1Nihilominus Curia Romana tunc non expendit, an melius fit,Catholicum, qualis eft Hifpanus,effe ;&in effeftu Chriftianiftimum fe exhibere>quam Chriftianiftimi rituloglo-riari, & non omnino catholice agere. Sedne Francia coro-nam ofFenderet, non tam definivit controverfiam, quam at-temperavit : Conceflb enim,ut aquum eft, Cafaris Legato, dextro latere; indulfit, quod ipfum petebat, Rex Francia, ' nimirum Legato fuo, finiftrum latus, five fecundum poft In> peratorem locum; Hifpanum vero collocavit inter Cardina-les Presbyteros medium & Diaconos loco paululum infe-riore. Eadem controverfia contigit in Concilio Tridendno. occupante etenim Corona Francia Legato primum locum j" Hifpanus, ne illi cederet, reličlo SedentiumOrdine,fc in dia-metrali linea, Pontificis Legato infaciem, collocavit,quemad-modum Trevirenfis Eleftor federe folet in Comitiis Imperir, facie appofitus Cafari, folus, & extra Ordinem. Res tamen iterum permiffa decifioni Pontificis, qui ex reverenria vel re-fpečlu in Galliam , rurfus temperare fatagebat litem , fug-gefto Hifpanis confilio, ut Rex impofterum femper Epifco1-pum mitteret vel Patriarcham qui in ejusmodi facris conci-liis Legationis fungeretur Minifterio; tali cafu pracedet ifte, Regis Francia Legatum , veluti Epifcopus Laicum. Si ver& Francia Epifcopum ablegaverit, mittat Hifpania Laicum ex Proceribus, cui tunc Ture Sacerdotii, non Regni, cedet abs-que prajudicio corona.Placetfacer aftus. Eandem controverfiam movit Gallus in Aula Cafaris, tempore Maximiliani fe-•cundi, ubi autem repulfam habuit Gallus, & Primas debert Hifpano indicatum fuit. Eandem pratenfionem repetiit Anno 1^47. fed Cafar decrevit pro Legatis Hifpania, utve tam Galli quam Hifpani omnes occafiones, ubi in contentionem prarogativ« pr«cedendi venire poffent, fedulo evitarent, di-ftridž pr«cepit. Coecerum Rex Franci« pr« reliquis Euro-p« Regibus hoc argumenco , quod jam Anno Domini 409. fundamenta jada fine Regni, pr«cedentiam pr«tendit. Verum quidem eft, anciqvum efle Regnum Franci«, fed plura ad-huc reperiuncur antiquiora, qualc eft Dani« ,quod a Gothis coeptum de Gog filio Japhec oriundis , adhuc ante cempora Abrah«; formacumque «vo Regis David, in verum Regnum, continuatumque a Dan primo Rege per centum & feptem Regios SuccetTores , ut Lepordus Lindenbruch ex antiquis monumentis follicite congeflit. Angli' quoque , gens olim Chriftianiillma, cui Germania Chrifti fidem debet, quorum Regnum quarto a Nativitate Domini coepitf«culo elfe Chri-ftianum alias fub Cunobiline ante Chriftum natum celebrc adeoque vetuftiftimum, Hifpanis de Pr«cedentia litem mo-verunt. Cum enim Anno Legati Angli« fub Regina Elifabetha, & Hifpaniarum Regis fub Philippo II. de pace tra-daturi conveniflent, de Jure SciTionis-difcordantes, nego-tium pacis vix inehoare poterant 5 cgntendebant Angli, le antiquiflimos efle Chriftianos, nemini fubjedos,feque impe-rare faeris & profanis, Regno & Sacerdotio invicem con-jundo. Quod autem Hifpani facile refellebant, ex Apofta-fia non rede fumi argumenta Majeftatis: Regnum Hifpani« Originem habuifle aliquoc ante Chrifti Nad vita tem feculis: & cum Angli cedant Gallo, non habent, quod pr«tendant in Hifpano, qui nunquam ceflurus eft Gallo. Competebat etiam Polonus cum Portugallo in Concilio Tridentino, com-petunc etiamnum inter fe Galli« , Itali« Principes faeri & profani. Et quis demum ennarrabit omnes Mundi de pr«-cedentia altercationes; fi palam videatur , non minus com-petenti«, quam contradidionis fpiritum intrafle Mundum? V« autem vobis ,qui diligitis primas Cathedras : cavete! ne vobisdicaturaliquando:Amice! defcende inferius: nimis nimis parum forct,fi tancum dicerecur: Ncfcltis quid petatis ? 50. Ut vero Caput hoc perfe&e compleamus , abs rc haud eric,fi obfervationes quasdara, ex quibus pracedentia-rum controverfia folvi valebunt,obiter fuggeflerimus. Antiquitas familiarumprima eft, quaprala-tionis juftam caufam oftendit, modo inter competentes coe-tera paria fint. Antiquitas temporis praecedentiam infert tam in lege natura, quam gentium, & civili, in Lege natura , ex momento quafi temporis obtinuiflet Efau primogenita , nifi illi fraudi fuiflet Mater, follicita nimium pro Jacob. Jure gentium ubique praferebantur majores natu minoribus. Jure Civili, qui potior eft tempore potior eft Jure. Familias ab antiquitate omnes mortalium aftimant: Econtra recentesvel non tanti pendunt, vel livido eas fupercilio afpiciunt, dolent-que Fortuna fua aquabilitatem transgreflas effe.Plato quidem dixit:Ncminem Regem non ex fervis efle oriundum, & nemi-nem non Servum ex Regibus. Interim tamen fortuna fuit ci-tius fuifle Regem , & calamitatis rediifle rurfus in antiquam Originem. Sed tu quares : an divitia unius pra alio impa-ritatem faciant, sicque antiquitatem elidant ? minime. Pra-rogativa enim Nobilitatis non ducitur ab opibus; alias Pub-licani & foeneratores nobiliflimi mortalium forent,quia opu-lentiflimi funt. An autem potentia ? hic haremus : Hac fačti magis, quam Juris viam graditur, fi pralens eft. Fuifle poten-tem, nihil addit. Efle .praeedentiam vi extorquet. 51. Dignitas eft fecunda obfervatio. In omnibus quippe anteponendos efle digniores, liquet ex lege A/obilio-rts. C. de commerc. Major dignitas pracedit minorem , Imperator Regem,Rex Principem,Princeps Comitem, &c fic de-inceps; Summus autem Pontifex , tanquam Ecclefia caput fupremum, omnes omnino Principes, Imperatores, Reges pracellit. Eademque pracedentia competit etiam ipfiusLe- (S) gatis, gatis, quemadmQdum etiam digniorum Principum, pra aliis Legatis minorum Principum. Similiter Dignitas officiorum, Legationum, fundionum majorum vel minorum fecundum cujusque Regni confvecudinem fpedacur in pundo prsce-dencia, quo major eft adminiftratio , eo fublimior eft Admi-niftrans. Collatoris quoque Majeftas major vel minor, digni-jficat plus Vel minus titulos & gradus ab illa acceptos. Uc S. Imperii Principes, Marchiones, Comites Jure praeferuntur iis, qui hofce titulos & gradus a minoribus Principibus obcinue-runfc. Multitudo tamen titulorum pralationem non inferc coeteris paribus: fi fit decies Comes , eft camen unus tantum Comes, nifi Comitatus ipfi Statum faciant exigancque feffio-nem & przecedenciam: Licec aliqui exiftimenc, quod Comes &: Baro fpecialiter fadus, fimplici Comiti anceferanir, quod ridiculum eft, quia Comes fupponicur fuifle priusBaro. Qui fublimioribus Principibus fub jedi funt, honoratiores haben-tur, quam illi, qui fubfunc Principibus non ita fublimibus. Servus dignificatur a Domino. Epifcopi exempti, hoc efl Poritifici immediate fubjedi, fedent altius in Concilio generali , quam non exempti. Principes, & Comites,& Nobiles Imperii, qui immediate funt^potiores func Principibus, Comiti-bus &c NobifibuS Vafallis & mediatis. Ec ab adverfo, qui ma-jori & auguftiori loco, Urbi,aucProvincias ,vel illuftrioribus perfonis prseeft , major etiam digniorque cenferi debec. Sic Carolus V.gloriabatur , fe praefle Regibus, Regem Hifpa-num hominibus , Regem Franciae mancipiis, Paradoxum hoč libro fecundo jam dedatavimus. 52. Major minorque Poteftas eftcertiaob- fervatio prajcedentia?. Quo magis abfolutus eft Princeps, eo magis ad Majeftatem accedit. Defpoticam autem aut totali-ter exIegempoteftatem,Tyranidem, DominaEum abhincre-movemus. Non enim haic illuftrant Majeftatem, fed obfcu-tanc, vircusque femper prafulgere debec vitio. Quidquid nimi- nimium eft, exceffum infcrc j quidquid in cxcefsu eft, vi-tiurn indigi tac ; medium tenuere Beati. Intenfa nimis Poteftas, ut arcus rumpitur; moderata perdurat. Numinis Omnipo-tentiam Majeftatemque non tam fufpicimus ex fulgure, toni-tru & Elementorum convulfione, quam exSerenitate Coe-ii, aeris temperie, Soliš fiderumque nočtu diuque lucenuum claritate. Vetuftas Regni, Principatus, dolori nonmedentur, cicacrice perfiften-te de Comitiis in Comicia, ubi ideo concencionum, procefta-tionum,nunquam finis eft, fed cam cum exacerbacione ani-morum, quam cum maxima ja&ura agendorum negocio-rum, accepcabilillimum Comiciorum cempus, diesque puhlica falucis furpicer fraudancur. Quid de his compecenciis fenferic Carolus V. audiamus : Erac Bruxellis Concroverfia incer Marchioniflas duas de Vergas Sc Brederope ica ob x-qualitacem argumencorum dubia, adeo uc a fupremo Con-filio devolverecur decifio ad ipfum Imperacorem Carolum V. Hic aucem, deprehensa parcium ambicione, edixic hanc fen-tenciam : ut inter eas , qu opportunum Legato , rerum politicarum peritiam in fubfidium acceffiffe : «ftimarique eos, qui ad Principes peregre mittuntur,fi ea fapiant, qu« horum alio-rumque Interefie quomodocunque contingunt. At arte,& experientia hoc fapient. Sed quantillum eft, quod hoc bre-viflimo vit« curriculo experimur ? Ars igitur experientiam fuppleat,& hiftoriarum frequens,ut fupra di&um eftLedio Legati mentem illuminet. Exploret proinde in novi/fimis Scri-ptoribus inftituta privilegia, Jura titulosque Regnorum,Au-larum gerium penetret, Procerum feriem indaget, fpesque Principum obfervet. Multi turbant fe antiqua hiftoria, no- (S) 3 Viffimam ,42 arcanorum status vifiimamLegato nofle expedit: non de Trojanis,nondeRo-manis aget, proxima in tapete Tunc. Non folum aris, focisque patriis inharendum j carbafa altius movenda, etiam aliena & longinqua rimanda , indeque prafagiendi rerum eventus, Sc fape aliena infania fapiendum. Subveniemus Laconico ca-lamo parumper , Sc poft a&as pracedencias , pratenfiones ▼arias Principum difcutiemus. Ambain Statupoliticofunc fcaturigines vel Matres difcordiarum publicarum. Excoecat poftrema intellečlum ambitioforum hominum, ut alienis in-tend, fuorum periculum agant, afFe&antdubia, quo amic-tant propria, quietem in continua collučlatione quarunt fui impotes. Cineas Philofophus& Orator incomparabilis (qui de pluribus Urbibus facundia fua triumphavit, quam ipfe Pyrrhus Rex omni armorum fuorum conatu ) cum Italicum Bellum, fummo ardore Pyrrhum profequivideret, ita com-pellavit: Hem Regie Princeps, quis ex devičlaprope Italia vi&oria tibi futurus fručlus ? Rex refpondit; Vicina Gra-cia. Quid deinde ? rurfus ille fcifcitabatur : Africa Sc Car-thago,dixitRex. Probe, fed quid demum? ait Philofophus. Subrifit ReXj inquiens: Vivemus quiedus, latius. Et quis tibi, repofuit Cineas, quietem turbat, latitiamque tollit , nifi tu ipfe, qui tanta aucuparis, tibi aliisque moleftus ? Pratenfio-nes alias fpeciem Juris habere videntur,fed re ipfa funt cupi-diflimorum hominum pratextus. Viden ? fequere : brevi lichno lumen prafero. 2. Primum igitur Romam,five in Theatrum, five in Coe-lum Europa, deduco Legatum; ubi non folum fedes eft po-teftatis divina in Chriftianitatem univerfam, de qu4 nemo dubitat: Sed ingens etiam pratenfionum polidcarum farra-gp in pracipuas Europa ditiones. Pratendit fiquidem in omnes temporales Poteftates Sc Coronas Jus Dominii uni-yerfalis , eo quod Vicarius Chrifti fit in terris duplici pollens gladio, fpirituali videlicet, 5c temporali. Hoc jure Alexanr der fextus novi Orbis Regna & Imperia velut in feu dum con-ceflit, & divifk inter Reges Caftellanum & Lufitanum. ■7;. Paulus quintus facris interdixit Venetos Patres; quod ftatuiffent, in Ecclefiaflicos bona immobilia conferri, inde-que ftatum facularern imminui , deinceps non ampJius pofle; nec licere inpofterum ulli fine Senatus-Confulto ades facras & religiofas ex«dificare. Qu« res ferme non cenfu-ris tantum , fed armis decidi debebac, nifi interventu alio-rum Principum, pofita utrinque hoftilitate fublata & contro-verfia,nec quidpiam antiquijuris detračlum fuit armacoLeoni. Exemplis deinde conftat innumeris, quibus confirma-tur Sacra Sediš in Reges & Regna poteftas , cum intercedac difcrimen faluris atern«. Sic Leo Ifauricus Imperio deječhjs Gregorii II. decreto > quia Iconaclaftarum harefi infe&us, dogma propagabac exemplo & vi. Sic Gregorius Vll.Sacris interdixit Henrico IV. Imperatori, fubdicosque folvit obfe-quii vineulo. Sic excommunicati Philippus Gallorum, Joan-nes Anglorum Reges. Sic Otto Imperator. Sic fidei facra-mento foluti olim ab Innocentio IV. Friderici I. Imperatoris fubditi. Sic Petrus Arragonia Rex a Martino IV. Regno de-jedus, ob infamiam horrenda lanien«, qu« a Vefperis Si-eilianis nuncupatur. Sic Clotarius Rex Gallorum ob fcelera immania, profufo in Ecclefia fanguine innocenci, patrat^, luic poenas arbitrio Ppntificis. Sic Juftinianus II. Sic Philippicus Imperatores a Sergio &Gonftantino fummisPontificibuspu-niti. Sic Euphemius Patriarcha Conftanrinopolitanus Anafta-fio Imperatori negavit obfequium, doneč Concilio Chalcedo-nenfi fubfcripfiflet. Ex ejusmodi, qua fide hiftorica con-ftant, Exemplis, probant Poncifices fuam in Reges & Regna -Poteftatem. Huic pratenfioni contradixerunt Gallia Status fub Lu~ doVico XIII. & exempla ufurpationi potius Pontificum attri-buerunt, ut fcribit Gramondus hift. Gallia iib. i. nimirum Summos Pontifices fepe bominum induijfe /ragilia , fer m ipfos t44 ARCANORUM status ipfos RfjJPJ peccajje. Excant quoque fub Ludovico XIV. pro-pofiriones, quas Rex contra Innocendum undecimum San-dhffimum Pontificem in Regno dccidi juflic, qua prsfatam Pontificum pratenfionem totaliter enervanc. Theologorum attamen communis eft Opinio, Jus efTe Sacrae Sedi in Reges & Regna, ubi neceffttas Sc falus animarum exigit, usque ad eorum degradarionem. Quod Jus non tam praetenfio Do-minii temporalis eft, quam Poceftatis coadtivae in fuas oves errantes, & morbidas. 4. In fpecie quoque pr^tendunt Pontificem Jure fibi de-beri bomagium a Regnis Neapolis, utriusque Siciliae, Arago-niae, Sardinia, Jerufalem, Anglia, Hibernia , & Hungariar. Sane, ratione Regni Neapolitani & utriusque Siciliavix controverti poteft, nam Hifpaniae Rex palam fe inde fatetur Ecclefia Vafallum. At ratione Aragoniae major difficultas eft: Hujus Regni Dominium praetendit Papa non folum ex inveftitura data Petro fecundo Aragonia Regi, Roma ab Innocentio tertio Anno 1206. verum etiam ex praftacione aliquot pondo auri,qua Rex in fmgulos annos Ecclefia pro-mific ; fed non fervavit. Sicut enim ( ut Pontificii exifti-mabant) cenfus Jure civili Dominium, ita Jure publico Juris-didtionem invehere videtur: quod tamen oppido fallit; cenfus enim ille vel ex padlo fpeciali vel largitione ultronea, vel ex veneratione Religionis promitti poterac , qua caufa Dominium in Reges & Regna non inducunt. Coeterum Ara-gonii aliter diluunt Pontificium illud argumentum, ajentes: Regrtum Aragonium, quod Rex liberum accepit, non po-tuille in feudum cedi Ecclefia, non obftante Coronatione Roma impetrata : Libertatem Regni efle legem fundamen-talem, quamRegi convellere fas non eft: Reges adminiftra-tores efTe Regnorum , non difTipatores eorum Jurium. Jure quippe Regni interdiciturRegibus abalienatio Regalium absque Statuum confensu. j. Pratendit quoque Sedeš Pontificia Regnum Jerofo- lymi- lymitanum Jure accelTorii: Illud enim a Friderico Primo per macrimonium Violama Regia filia, & Haredis coronaHie-rofolymicana,Sicilia conjun&um,ideoque acceflbrium,quod fequitur naturam Principalis quoad Dominium. Conftat etiam Anno iz89. Carolum , Caroli I. filium , de utroque Regno coronatum fuiffe a Nicolao IV. Verum Coronatio non infert Dominium in coronante , fed declarat in coronato, quanti Reges a propriis Vafallis coronancur,quanti ab Epifco-pis, quorum nemo pratendit per hoc fiiperioricatem in Re-ges- 6. Titulo inveftitura exigunt Dominium SardiniaPon-tifices. Hac enim Saracenis erepta, per inveftituram in Pifa-nos eft collata a Calixto II. & a Gregorio IX. quod fe Friderico II. adverfus Ponrificem conjunxiflent,rurfus recepta, & Jacobo Regi Aragonia aBonifacio VIII. per inveftituram Roma confignata. 7. In Regnum quoque Hungaria pratendit fuperiorita-tem: Et hincdicitur Apoftolicum , quia Stephanus Primus , Regis Nomen a Pontifice accepit, ut ex hiftoria liquet, Ve-rum nomen accipere Regis, non eft fe fubjicere alterius Do-minio. Stephanus fuit Vir Apoftolicus vita & moribus , & ideo meruit a Sede Apoftolica Apoftolici nomen Regis : non tamen ideo quoad temporalitatem fe declaravit Vafallum Ecclefias , licet fpiritualis fuerit filius & Apoftolicus Mini-fter. g. DeRegnis Anglia &Hibernia extat Bulla in Archi-vo, etiam Vaticano, quod Rex Joannes confenfu Procerum Regni homagium Eccleiia juraverit, & Innocentii tertii pa-lam fe Vafallum dixerit. Id usque ad Henricum VIII. per-duraflfe creditur,qui exa»flo hoc jugo plane a fide Apoftata fattus, feipfum Anglia geflit Pontificem acerrimus etiam in fuis Succeftoribus hoftis Ecclefia Romana. Illud autem magis in confiderationem venit» quod Sa-cra Sedeš fe rebus Imperii immifcere geftiat > utpote illa af- (T) feve- 146 ARCANORUM STATUS feverante quod illud Juris Pontificii fic & Pontificibus imme-diace fubjaceat. Fundamenta ejus allegabimus incorrupta fide. Primo probac ex eo, quod Gregorius V. numerum Eledorum, quibus eligcndorum Cafarumfacultatem concef-fit, inftituerit; quodve Eledorum Auchoricas a S. Romana Ecclefia dependeat. Qua ut magis comprobcc, affert pro fccundo in medium; pro diverfis temporum occalionibus Eledores a diverfis Pontificibus eligendi privilegio fpoliatos elle, quemadmodum olim Joannes 22dus. in SchismateLu-dovici & Friderici, ubi Aquila biceps fuit, id fecifle fcribi-tur. Sed & Leo X. Ducem Saxonia privavic: Clemens autem VIL Eledionem Caroli V. validam fuille, etiam absque ejusdem Ducis fufFragio, fuftentavit atque afleruit. Tertio quod, ftatim atque Rex Romanorum vel Imperator eledus eft, Eledores a Pontifice confirmationem petant , fapiusque, cum Papa confenfum non praefliciflec, ad novam eledionem deventum fit. Quarto quod Rex Romanorum vel Imperator eledus ftatim foleat in manum Pontificis juramentum fi-delitatis,obedientia 8c reverencia transmittere. Adhac di-x rit quintd: Pontificem privare poire,acdeponerelmperaco-rem eledum & confirmatum, quemadmodum hac Sacra Sedeš ufa eft authoritate adverfus Fridericum I. Ludovicum Bavarum &c. Sextd tempore Pauli IV. quando Carolus V. Ferdinando fratri renunciavit Imperium in manus Ele-dorum, a dodiflimis Viris multum agitata fuit quaftio: An Imperator potuerit hoc facere praterito Ponrifice in manus Eledorum , cum ifti illo inferiores fint ; fukque decifum tunc in confiftorio, Imperium non potuifle fic refignari,ha-berique pro derelido , ac Pontifici« difpofitioni refervari. Fundantur prafata pratenfiones in quodam libro Nicolai Ar-ragonii & altero Celfi Camerarii,ubi ad hanc rem Bulla in»-numera adftruuntur. Mitius de hac Pontificum pratenfione diflerunt alii, jdeoque verifimilius: ajunc enim , ante Conftantinum Mag- num num femper fuifle unum indivifum Imperium Romanum, ab illo autem tunc divifum, quando ille Conftancinopolim, ex Bifantio , fecundam Romam, creavic, ibique akerum Sena-tum cum Confule fibi confticuic, coepcumque poftea dici Orientis illud, hoc Occidentis Imperium. Ab Exceflu autem Conftantini reipsa divifum fuit, cum ejus filii, Orienca-le Conftancius, Occidencale Conftancinus & Conftans haere-ditate accepiflent. Poflremis his vita fun&is, rediit Imperium totum perfeveravitque in Conftantio:fic inSucceflore Juliano, &,poft hunc, Joviano, qui Soli cotum Imperium, unicum-queregebant. Valentinianus & Valens illos confecuti,aluque fucceflive usque ad Auguftulum,Imperacores, divifum rur-lustenuerunc Imperium , unus nimirum Orientis, alter Occidentis. Expulfo aucem ab Odoacre, Auguftulo, Barbari occupa-runt Occidencale, nec ullus Imperatorum amplius, usque ad Juftinianum, qui Belilarii & Narfecis ope Gochos & Vanda-los oppreflerac, rexic ucrumque Imperium. Juitinianus autem plus colebat Grasciam , Oriencique aflveverac magis quam Occidenci , quem ille adminiftrabac per Exarchos, sicque concinuacum per cria ferme facula Occidence pra> fercim Icalia cocalicer expoficaLongobardis,ferisque aliis gen-tibus., uc pro dereli&o viderecur Occidens. Tunc in opem vocacus e Franconia, dicione Germanica , Carolus a Papa & aliis defolacis qua qua populiš, quorum excemplo fe Vindi-cem prafticic, & liberacorem fe egic Icalia , Sacraque Sediš inpriftinum domicilium reftauracoris. Exhinc mille enco-miis celebris, rerumque geftarum farna , Sacra Sedi Apo-ftolica, apprime charus meruic, poftquam jam Francorum, id eft, Germanorum Rex eflec a Leone III. Anno ChriftiSoi. ipfoNacalis die, Imperacor appellari, ungi, & coronari. Su-periora conftanc plusquam liquido ex hiitoria: Ukima,quia incer toc concroverfa vel male incerprecaca func, majore fide indigen^ An autem fidcm rpajorem alibi quaremus,quam (T) z apud apudeos, qui azvo Caroli, & tempori hujus fblennitatis con-vixerant; &vel folennia hxc oculares teftes infpexerant, vel ex ore Caroli, utpote cum unus , nempe Paulus Diaconus Casfari familiaris & domefticus,a!ter, nimirum Eginhardus a fecretiori confilio & Cancellarius fuillet, audieranc ? Paulus Diaconus lib.2 5. Rerum Romanarum ita fcribit : Coecerum Leo, vicem Carolo recompenfans, in Imperacorem corona-vit eum, id eft: Carolum, in templo S. Petri Apoftoli perun-gens oko a capite usque ad pedes, & circumdans Imperaco-ria vefte. Eginhardus in vita Caroli fic fatur : Carolus Au-gufti nomen primo in tantum averfatus eft,ut affirmaret, fe eo die quamvis prscipua folemnitas eiTet ( erat enim Natalis Domini) Ecclefiam non intraturum fuifle, fi Pontificis con-filium preefcire potuiftet. Hiftoria autem Francorum, licec irtcerto fit AuChore, ita ad Annum falutis 80i. commemo-rat: Ipfe ,id eft Carolus , cum die fančtiffimo Natalis Domini adMiffarum fblemnia, Bafilicam, Beati Petri Apoftoli fuif-fec ingreflus, 6c coram Altari, ubi ad Orarionem fe inelina-verat, aflifteret , Leo Papa Coronam capiti e)us appofuit, cun&o Romanorum populo acclamante , Carolo Augufto a DEO coronato, magno & Pacifico Imperatori Romanom Vita, & Vičtoria.Exinde profe&o nec Imperio,nec Imperatoribus ulla irrogata eft injuria, aut Dominii poteftausque praejudicium. Slio enim cortjilio,ut ait Eginhardus, & procul dubio infpi-racione divina ( nec ullo modo procurante Carolo ) id egic Papa, & confecit Authoritate fua, ut (quemadmodum hiftoria Francorum mcmorat) proclamaret illum populus Imperator m j beneficium (utPaulus Diaconus ait) recompenfans be-neficio. Fuit nimirum beneficium Pontificis in Regem coro-natio Imperatoris,ficuti erac beneficium Regis in Pontificem Reftitutio in propriam Sedem, quod beneficium Pontifex Adrianus in fuperius commemorata Epiftola ad Fridericum Imperatorem Bonum fattum nort feudum intelligi debere de-claravit, ut citatus Radevicus habet- Ac proinde ficuti per hoc, hoc,'quod RexCarolus reftituerit Leonem in Sacram Sedem, non fecic illum fibi Vafallum , ita nec Pontifex recompen-fans beneficium, declarando Carolum Imperatorem , fibi illum fubjecic uc Vafallum. Quod aucem dicacur Imperator (ficuci omnes alii Reges) fubječtus eflePontifici, intelligen-dum eft non ciculo Dominii; fed gracicudinis , Filiationis Ipi-ricualis,Reverenciae in Vicarium Chrifti, & denique,quia eft membrum Ecclefia?, & Ovis in O vili Chrifti, ficuc omnisalius .Chriftianus. Hinc Cardinalis Bellarminus tomol.lib.i.c.3.quemalias, Hecerodoxi impie dilaceranc, ica declarac hanc Ecclefia? Doj člrinam: Ecclefia non dicit Auguftum precario regnare; quin contra potius affirmat, Regnum illum babere ex ele&ione Principum fuorum, a fe autem nomen Imperatoru, Ex ele-ttione, inquit Papa, Principum fuorum babet nomen Regi*,ex confirma ione nojlra babet nomen Imperatoru. Ideo per hoc in fequelam trahi non poteft , quod Imperator non habeac Regiam poceftatem aDEO, cum a Pontifice folum Impera-toris nomen habeat : neque ideo eft Vafallus Ecclefia;, uc quidam Romani adulatores, & etiam Galli, quibu$ Imperii dignitas feftuca eft in oculis, ja&itabant , ut paulo ante di-dtum eft: Neque hoc in pra?judicium cedit SacrO Imperio, quod ita a fupremo Chriltianorum capite recompenfatus fic Carolus. Quis enim ita infanit, uc dicat, per hoc, quod ac-> ceperic nomen Augufti Carolus, uc ideo fic fa&us Valallus Poncificis, auc uc beneficium accepcum inferat debitum ob-fequii ? nequeexhinc quispiam arguet, Carolum Imperium non armis ac vircuce fua meruifle, auc non ab omnibus late populiš & gentibuš Occidentis , qui absque vero Re&ore, poftAuguftulum hinc inde a Barbaris ditcruciabantur, exopta-tum fuiife ? Quanti ad Regiia evaferant cx pe/Timorum & feditioforum hominum confilio, auxilio, citra ullum tamen prajudicium Regnorum & Regnantium ? an igiturfolummo-do turpe, omnibusque pra?judiciis obnoxium erit, berteficio (T) i & & Authoricate Sediš Apoftolica;, qus cunc in Occidente mul-tum valebat,Imperatorem efle, a Papa coronari , a Chrifti Vicario in thronum evehi ? Imohoc dignicas Imperialis exi-gebac, uccum ilia fit Surama in Mundo , a Maximo Mundi Antiftite coronaretur. An majorem ideo poteftatem habebit Rex Franciee , quod inauguretur ab Epifcopo Rhemenfi, quam Cafar i qui a Pontifiee Orbis Maximo ? Imperatoris Majeftas tanta efl, quancam nullus Monareha in Chrifliano Orbe habet, cumfub ejus Majeftate degant coronati Vertices, ac Potencia principaliflimae , qua; ab ejus Majeftate partici-pant fuam Majeftatem in fuis cerritoriis. Indignum proinde non eft, hanc tantam & fupereffluentem Majeftatem a Vicario Chrifti confirmari ea nimirum comitate, ac Leo Carolum M. conftituit. Et hinc inanes reipsa conatus funt Heterodoxo-rum, qui arrepta occafione ex poteftate Pontificia in Imperium ,Sacro-Sanftam fidem Catholicam infamare geftiunt, &erronea quaque inftillant animis Principum facularium, atque de Sandiflima Sede iniquiflima quceque judicia for-mant. Enimvero ha'c poteftas in Imperium alia non eft , quam in alia quazvis Regna Chriftianitatis , nimirum Poteftas qusdam fecundum quid, id eft, in neceffitate Salulis animarum curanda,nzm Imperator, Reges Se Principes funt oves, & de ovili Ecclefia. Porro hoc in Carolum Magnum a Pontifiee translatum Imperatoris nomen 8c Diadema continuavit jure haeredita-rio in pofteris per feptem non interruptos Succeflores,Ludo-vicum, Lotharium, Carolum Calvum,Ludovicum Balbum, Carolum Craflum , Se Arnulphum ; qui omnes a diverfis Pontificibus in Imperium inaugurati, pro veris Occidentis Imperatoribus in omni hiftoria agniti fuere. Duos autem lequentes, nempe Arnulphi filium, item Conradum ,ex alio Conrado Arnulphi nepotem , cum quibus defiit Imperiale genus Carolinum, pratendunt Pontifices non fuifle Impera-tores, quia non fuerunt a Sacra Sede confirmati nec coro- nad j Erant tamen Rcges Germani«. Hincacrius qu«ritur; Qua rationeigitur,extinda Carolina ftirpe,interruptaquelm-peratorum ferie rurfus in Germaniam translatum eft: Impe-rium Occidentale ? Sunt quidam Poli tiči, (fed hiftori«for-taflis non ita periti) praeter Heterodoxos omnes , qui pu~ tant,invito Romano Pontifice perHenricum primum ex Patre Saxonem, ex matre Franconem devenifle Imperium ad Ger-manos, quiaifte a Pontifice, nec(undus,nec coronatusfuit, rexit tamen, ut alii Imperatores,Imperium. Quibus /lanti-bus videtur illis, non a Papa in Germanos, pr«(ertim Saxo-nes, translatum fuifle Imperium : quod e contra mordicus pr«tendunt Pondfices, ajuntque, pr«fatum Henricum Saxo-nem non Imperatorem , fed Regem fuifle Germani«. Etpro-bant primo ex libro primo geftorum Saxonicorum Vitichin-di co«vi Henriei, qui ita fcnbit: Cum ei (id eft Henrico) offerretur undio cum Diademate a Summo Pontifice , qui eo tempore Herigerus erat: non fprevit,nec tamen fulcepir, fatis, inquiens, mihi eft, ut pr« meis majoribus Rex dicar& defigner divina annuente grada & Veftra pietate: penes me-liores vero nobis, undio & diadema fit: tanto honore, nos indignos arbitramur. Huic concordat edam Kranzius, de rebus Saxonicis cap. 2. Ideo diftingvunt Pondfices Imperium Caroli Magni & ejus Succeflbrum, quod h«reditarium fuit, ablmperio moderno, quod eledivum eft: Etenim hoc non in Henrico prafato ,fed ejus filio Ottone I. aufpiciis Joannis XII. incepit, poftquam per multos Annos Occidentale Imperium ceflaviflet. Neque fatis dicunt illud afleri, ante Ottonem , eledionis Jus in Germania fuifle : nam eledio illa Regum Germani« erat , nullo adjundo tiralo Imperii: ut alii folent eligi Reges. Imo toto eo tempore, quoritus eligendi in Germania obfervabatur , in Regno Galli«, in quo pofteri Caroli Magni continuo regnavere , ti-tulus Imperii nunquam ufurpatus eft , celfavftque penitus h«c dignitas in toto Occidente usque ad Octonem , qui at Pontifice primus Occidcntis Imperator creatus fuit, idquod Hiftori« omnes commemorant Rhegino Abbas lib. 2, Chro-nici Luitprandus lib. 6. de rebus in Europam geftis: exprellif-fime autem Lambertus SchafFnaburgeniis inquit: Otto Rex perrexit Romam, eumque Joannes Papa gratantcr fufcipiens honorifice fuper Cathedram Auguftalem pofuit, & benedi-ftione atque confecrarione fua Imperatorem fecit. Brevius Marianus Scotus in Chronico : Otto, inquit, Romam ve-niens Imperator efficitur a Joanne Papa. Huic Succeffor defignatus Otto fecundus ejus filius: polt cujus mortem cum Germani Germanum Imperatorem , Itali vero Icalum ex-optarent, Papa illorum temporum, qui fuit Benedi&us VII. tertio Ottoni lmperium contulit: cujus quamquam tumul-cuaria fuilfet Elečlio , tamen a voluntate Pontiiicis vires at-que vigorem fufcepit. Ottonis tertii tempore rexit Ec-clefiam Gregorius V. qui natione Germanus & Patria Saxo fuit. Is igitur fuam patriam nationemque infigni aliqua dignitate ornaturus fanxit, ut penes folos Germanos Jus el-fet eligendi Regem , qui poft diadema a Romano Pontificc acceptum,Imperator & Auguftus appellaretur. S.Thomas Aquinas lib. de Regim.Princ c.i?. idipfum afleverat ^ Otto lmperium tenuit usque ad tertiam generationem,quorum quilibet vocatus eft Otto. Et extunc per Gregorium V. genere fimiliter Teutonicum provifa eft Eleftio, ut per 7. Principes Alemannia fiat. Alias,nifi Imperii inftitutio deferatur Au-thoritati Pontifici« ; non videturratio effe, cur ele&us Germani« Rex fit magis Imperator, quam quispiam aliusRex, five Itali«, five Galli«,fiveHifpani« ? Neque obftat, quod Carolus Magnus (nam hoc deOttonibus opponi non poteft) ante coronationem Longobardos ab Italia profligaverit: per hoc enim , fi meruit lmperium , non tamen illud Jure Belli occupavit : alias omnes Reges, qui unamProvinciam Romanam occuparent , dici poffent Bello occupaffe lmperium, quod dicere, longe ab «quo alienum eft. Unde nec Carolus licet licet Longobardorum fuerit vi&or & Italia triumphator , fibi tamen ante coronationem non arrogavit Imperatoris no-men,ut teftacur Abbas Urfpergenfis, dicitque Carolum rexif-fe qua Regem triginta tribus annis, &imperafle quatuorde-cim. Ejus verba funt: Carolus Magnus, Rex Francorum, Romanorum Imperator confecratus eft anno Regni fui 33. Imperii Primo. Duo adhuc reftant ad fundandam Pontificum pratenfionem. Primo : an Carolus M. dono auc ceflione ante coronationem acceperit Romanum Imperium ? Secundo: an Papa illud transferendiin Germanospoteftatem habuerit? Illud Hiftoricorum nemo affirmavit, fed contrarium , Egin-hardus in vita CaroIi,cujus Cancellarius fuit,nimirumj quod Carolus invidiam fufcepti Nominis, Conftantinopolitanislm-peratoribus, fuper hoc indignantibus, magna tulit patientia, Quod autem poft coronationem in id confenferint, Augu-ftumque compellaverinr , efFecerunt muka; ultro citroque miflklegationes, &,utKranzius fcribit: magna fuperauitpe-cunia. Secundum pratendunt Pontifices ex eo, quod ficut coe-lefte Regnum praftet terreftri , ita Poteftas facularis fubak terna efle debeat Poteftati Ecclefiaftica ex fine & causa fpi-r rituali & fupernaturali: nimirum, ne Reges & Regna Chri-ftianorum,Chrifti Regnum impediant. Quo času poteft & debet Papa congruentia media adhibere, cum ipfius Poteftas t]uoad fpiritualia fit univerfalis, a DEO ipfi fine exceptione ulladata,fuper omnesDEI filios, inter quos , quisdubitet, Reges etiam efle, Imperatores, Principes,dicenceApoftolo ad Rom. 12. Unum enim fumus corpm in Cbrifto, finguli autem alter alterius membra. Et ha funt pratenfiones Pontificia, quas multi nimium exaggerant, quia mentem Ecclefia non intelligunt,& eorum Principum oculis Pontifices abominabiles reddere conantur livore procul dubio & odio Sacra Sediš dučli: Cum tamen ea tantum obfint Imperio, quantum cuicunque alteri Chri- (U) ftiano- ftianOrUm Prittcipum Regno. Quidquid enim pratendit Pon-tifex, pratendit uc Vicarius Chrifti, ucve Paftor Ipiritualis ani-marum. Auc igitur non fimus Chriftiani, auc pareamus. Sc-cus fi imperac Pontifex, non imperat ut Pontifex , fed uc Homo Errori obnoxius. A Chriftianitatis matrice Romana Apoftolica Sede ad primogenitum ejus, Francia Regem, provehor. Is Regnum Caftilia pratendit, eo quod mater Ludovici San&i fuccelleric Henrico Fratri fuo in Regno Caftilia.Sibi quoque in Regnum Portugallia Jus arrogat: Alphonfo fiquidem duo obtigere Filii Sanchetus &. Alphonfus : Illum incapacitas propria throno dejecit; hunc elevavic favor Procerum. Rex igitur fadlus Alphonfus duxit Matliildem, & ex hac habuit Rober-tum, unde Bulionenfes Principes ; & ab his Jus per Magdalenam Medicaam obvenit CatharinaMedicea, Francia nuper Regum Genitrici. Interea hiftoriateftatur,ab Alphonfo repu-diatam fuifle Mathildem, & ex Beatrice fufcepiife Diony-lium Filium ab Urbano IV.legitimatum, unde fucceflive Reges Portugallia prognati. Arragoniam fimiliter aucupatur, propter Inveftituram conceffam a Martino quarto Pontifice Carolo Valefio Philippi Regis Francia filio; exclufo, Sc diris devoto Petro Arragonio propter immanes illas Vefperas Si-cilianas, & cruentam ftragem Gallica ibi gentis. 10. Inltalia pratendit Regnum Neapolitanum ex triplici capite. Imo Jure Belli expulfo inde per Ludovicum XII. Carolo Frideriei fecundi (purio. Secundo ex Inftitutione cefta-mentaria Comitis de Maine. Tertio: ex Adoptione Reginas Johanna fafta Duci Andegavenfi. 11. Mediolanenfem Ducatum affečiat ex nuptiis coa-tra&is olim inter Ducem Aurelianeniem & Valendnam, ulti-mam ex Galeazio Duce Mediolanenfi prolem, Habuit etenim Filium Joannem, Philippam & Valentinam. Ille fine prole deceilit; Philippa pramortua Valentina ; Hac Jure Sangvi-«is quidem proxima j Imperii feudum non tam ab Imperato- r« re accepit, quam invafit. Ideo Carolus V. Caducitace pro-nunciata ab Ordinibus Imperii fuper pra:fato Ducatu, libera diipofitionc, qua Imperacor, & feudi adfe devoluti Dominus, Philippo fecundo in feudum confignavir. 12. Exfblvit hunc ičtum Gallus Hifpanis, cum deinceps Henricus quartus Icalia claves Sabaudo furriperec. Nullo enim Jure, nifi dominandi libidineSc in amulationemHifpa-nx Potentia:, armis hofliliter occupavit Ducatum deSaluzo, clavim nimirum Italije; eovefive minis,five pollicitationibus fpeciofis, 8cfolicis, apud Gallos Reges, blanditiis adcgit Sa-baudum, ut fecum Jure tranfigeret, & in commutationem Ducatus, cerrum , Galli« vicinum, territorium acciperec. Ab eodem deinde Nizzam pratendic Jure cerritorii utpote fitam in Provenza. Sicque fenfim Allobrogum Regulum circum-venit Gallus, ut illum magis capcivum habeat , quam libe-rum S. Imperii Principem. Interea in tantum inefcant Galli« illecebra?, matrimonia, fpeciofa promitfa, &fpes imagi-nariarum Succefllonum optimum Principem , ut prope non videac fuam calamitatem , neque fentiat compedes anti-quaj fu« libertatis. Verum Sabaudus nune converfus in fe, non amplius audit Syrenes Francias, fuo periculo expertus ex fopore Gallico aliud non percipi, qvam fomnia & umbras. Egregii profe&o Syliana; Politi« Imitatores Galli: Si alicujus Potentia fit difTolvenda, erit hocpaulatim , & fenfim facien-dum: nec univerfa fimul auferenda,pr«tereaque omni con-tumelia abflinendum. Quo opiato dementarunt Galli Man-tuanum ? qua arte circumvenerunt Lotharingum ? qua alios olim vicinos Principes ? palam ex hiltoria liquet: Et nihilo-minus fuper tam caduca fundamenta fuas ftabiliunt Galli prsetenfiones; imojam multasuniverunt Corona: Provincias; cui tantum in illas jus, quantum olim Neroni, qui dicebac ejusdetn Regibus rationis efle , five jure, five injuria ac-quifita. 13, Denique Gallus hoc xvopraetenditMonarchiamupi- (U) 2 . verfa- verfalem in Europam, pro qua, ab Henrici IV. cempore fu-pra faculum conflidatur cum Hifpano & Domo Auftriaca, dubio usque huc ucrinque evencu, nifi aufpicio hujus novi faculi fepcingencefimi virus teterrimum, quod tanto cempore recondebac animo, palam evomuiflec, occupacis in ucro-que mundo Hifpania Regnis St Provinciis omnibus. Alcius rem repeco: fed breviter. 14. Ab Anno 1630. fatagebat Gallia tam occultis ma-chinacionibus, quam aperto Marce (ubiquc camen ftrenue & excremo conacu) uc domum Auftriacam, & Germania Principum libertatem opprimere, feque in Germania, nobiliflima hac Europa parce ftabilire,vel aliquo modo pedemfigerepof-fet. Hinc toc remora apud Eleftiones Cafarum; Suggeftio-nes Capiculacionum j liga Rhertana; & cencum talia, qua du-rum erat concoquere Domui Auftriaca.Plurimum autem ad-laborabat, uthanc Domum Auguftiflimam divideret,& Hi-fpaniam a Germania fepararec,& illammediis quibuscunque five bonis five malis fibi adfcifcerec. Quod ab eo tempore & ante , per matrimonia ulcro cicroque concra&a , collocaris in Gallia Reginas Hifpania Infancibus, & viciflim in Hilpa-nos ex Regio Gallia gynecao Virginibus : Incerim tamen Gallus Hifpanos per continua bella, vel per fe, vel per alios facigabat, ut parum admodum videretur hymen conculiflc Pacis. Et hoc, eo forte fine,ut aliquando, emendicatam il* lam per matrimonia Juris fpeciem, canco facilius in inermem, Vel enervatam Hifpaniam exequi valeret, quod ferme eventus tulit: Umbras deinde fuggerebat Italia Principibus, & fin-gularia quadam pratendebat Roma j fton fine prajudicio Sacra Sediš. 'Chriftianifiimum fe inde jadicabac, quodSolo & Pacria Gallia, pelleret proprios Cives ob Religionem ex-torres, ac bonis avitis exutos; cum incerea in Imperio , Bel-gio,&Hungaria poft & ante foveret omnis forcis Sečtarios adverfiis Auftriacos. Anglis & Hollandis fubmictebat po-mumEridis,ut fe invicem colliderent, ncc obfiftere valerenc divifi divifi Gallico Dominatui. Auram captabat apud Potentias feptentrionales fub pr«textu periclitantis. Germani« liber-tatis , re ipfa Proteftantium Religionis, ja&is ubique diffi-denti« feminibus , ut fic fufpečlum rcdderet zelum fidei & pietatem Auftriacorum. Quid amplius ? Turcam ipfum H«reditarium Chriftiani Nominis ho/tem, in ruinam Auftri« (vei Chriflianitatis potius,) armabat confilio, & ope,fibfque, hoftem communcm fidelium , perpetuo foedere , colligabat in Amicum, adverfus caput Chriftiani Imperii. An non h«c> non unius Auftri«, fed Europ« ferme univerf« deftruend« machinamenta ? Sufpendimus noftrum reličto Prudenciori-bus Judicio. Et revera vaftum boc Syftema effečtu fuo non plane fruftrabatur. Vidimus enim a Gallis defblatam , expila-tam , cujus fe Protečlorem jačlabat, Germaniam; adjedta fibj armorum jure Burgundia, Alfatia, Argentina,& aliisGermani« ditionibus: Gailizacam perMatrimonia Hilpaniam, cor-ruptis in eorummet futuiram perniciem, Regni Grandibus & Aul« Miniftris; collifos invicem Anglos & Hollandos, hinc iliinc diu interruptis commerciis t Sveciam, Germani«, exu-viis Brema & Pomerania gloriofam. Italiam mutilatam Pontificem humiliatum. Ottomannum in Auftriacis vifce-ribus non femel, Barbarorum more , tyrrannizantem. Ni-hildminus tamen toto fpatio hoc 70. Annorum non aftequi Gallia valuit, quod in Europam pr«tendebat, Monarchicum videlicet arbitrium j doneč elapfo f«culo vita elaberetur Carolus fecundus ex Auftriacorum C«farum avita ftirpenoii minus fterilis quam infelix furculus, is namque exGallorum aflerto teilatus deceffit, relidto h«rede univei-fali Duce An-degavenfi, Nepote Galli« Regis, & Primogeniti Dauphini fi-lio, in omnibus Regnis & Provinciis totius Hifpani« Domi-natus. Et hinc fundant Galli fuam pr«tenfionem, vel inva-fionem potius ditionum omnium hifpanicarum utriusque Orbis, qu« ferme immenf« funt, maxime, fi, quod Gallis (U) 3 foli- folitum eft, depends.nria illorum Regnorum &Provinciarum confiderencur. Nihil illis ex hoc principio deeric, quin co-tam Europam magnamejue partem Africa abforbeant.Iftun feralem expefta Hollandia, Anglia, Icalia, Portugallia, Sacru m Imperium, nifi unanimicer & ftrenue refticericis veftrique co-natijs ponanc, modum Orexi Gallica j qua quidem infacia-bilis eft, penes tamen nefeia parta tueri. 16. Ajunt igitur Galli,Teftamentumcondere efle mera &libera facultatis a Jure gentium, ne dominia flnt in incer-to , introdučhim; 8c a lege civili plane permiflum , fi eciam f, Teftator inducatur blandis verbis ad teftandum vel legandum. Maxime ubi intercedit ratio, ficut hic incercefllt, maxime Status. Nam nifi teftamentum condidiflet in favorem Gallia , undequaque exponebacur Hifpania hoftilibus armis. Jam enim imminebat Tallardus cum triginta millium exercitu; & interea dum res ageretur ,fubfiftebat in Catalonia: Confi-nia fautoribus & amicis Gallia jam prius confignata: Magna Hifpania Grandium pars (hi Primates cenfentur Rfcgni) cum Cardinali Portocarero , deftinato Regnorum omnium Pra-fide,&Primo Regente , auro gallico , promiflis Sc blanditiis corrupta. Adeo ex ipsa Ratione Status intererat quietem reliquifle fubditis, qua plus Carolus vita ex.cedens dare non poterat. 17. Accedit aliud Gallis fundamentum, nimirum pro-pinquitas fangvinis , qua omni Jure remotiores excludit. Ajunt etenim rurfus illi: feponamus teftamenti jura, & fup-ponamus Carolum deceflifle inteftatum, quid inde juris ac-crefcere poteft Auftriacis, cum ipfe Rex Gallia , filius & Ne-potes proximitate fangvinis pravaleant Cafari ac ejus filiis, Regi videlicet Romanorum Šc Carolo Archiduci tunc, nune Regi Hifpaniarum. Vixit quidem Ludovicus XIII. cum Anna Auftriaca Philippi terdi filia viginti annis fine prole, fed eandem foecundaca genuit Ludovicum XIV. moderni Dauphini Patrem & Andegavenfis Avum. Ludovicus autem XIV. fufce- fufcepit tx Maria Therefia , Philippi IV. majore filia & In-fante Hifpania Dauphinum Primogenitum, qui Andegaven-fem (modernum proclamacum Regem fub nomine Philippi V.) genuit, tk. Hifpania dedič. Is enim jure ucerino prade-ceffori Carolo conjunčtus (quia hujurs ex forore Nepos eft) pravalet proximitate Auftriacis cam Jofepho Regi Roma-norum , quam Carolo Archiduci , quorum defeenfus non ex Hifpana, fed ex Neoburgica eft. Prašvalet ipfi Imperatori Leopoldo, qui ex Maria Auftriaca Philippi certii filia def-eendit quidem , at Philippus V. ejusque genitor Delphinus, ex Filia Philippi IV. adeoque Carolo II. qui filius fuit Philippi Ejusdem,& Frater Maria Therefia,proximior eonfangvi-nitatis,adeoque etiam fucceflionis Jure. Ethac prater, prafatas, maxima modo Gallia in Hifpania ditiones pratenfio eft. Imo non pratendit amplius, fed ut rem fuam poflldet per Philippum V. Andegavenfem, totum Hiljpania lmperium, ultrd in obfequium Gallia re~ centibus Hifpania Mognaribus. Quod hačienus infolitum & olim ob gentis antipathiam ridieulum fuiffet. Interea Eventum a Superis expe&amus. Felicitabunt ifti ( nulli dubitamus) veri Hifpaniarum Haredis Caroli IILRegis Catho-lici juftos conatus. 18. Infaper ( quod plane intolerandum eft)pratendunc Galli, Jure,an pratextu Legis Salic£ omnia, qua Regi in ha-reditatem cedunt, & externa quaque , quocunque Jure illi obveniant, Corona Franci« mdiflblubilirer incorporari, uniri, & Juris Gallici fieri, fublato omni jure tertii, reluitio-nis, & cujuscunque municipalis confvetudinis. Nemo quidem diffitetur, quod Lex Salica Gallorum 'fns gentium, ut Baldus in lege fi plurtf > firmiffimum Reoni GaL lici fundamentum, ut Bodinus, priuileoium & confueludo Co-ron& Francic qua Jure reprafentationis exigebat Regnum Portugallia, quod Eduardo Pacri fuo , veroque Haredi mafcu-lo, & ex Emanuele Rcge defcendenti omni jure debebacur. Verum Philippus fecundus ex jure materno, utexproximica-te gradus excludenus, fratris Eduardi fiiiam Cacharinam,cum foror fratris filia gradu propinquior fic,ac neptis, filia cedere debeat,praferdm in Regnis & feudis.ubi atas & primogenitu-rafpe&atur, Regnum Portugallia non tam fibi arrogabat, quam cempeftiva armorum irrupcione vendicabar. Vis hac non longum avum meruic. Nepos enim Philippi fecundi, id eft, Philippus quartus , ob infolenciam fuorum Miniftro-rum,publice abOpcimacibus& CleroRegni Portugallia eju-ratus, expulfis vel trucidatis Hifpanis, & in Regem affumpto DuceBreganrino, qui a Catharina Eduardi filia, adeoque le-gitima Harede defcendebat. Eodemmodo pratendebat Philippus II. DucatumBritannia, quem jam prius quatuor Reges, ErancifcusPrimusperClaudiam ex Anna ultimiDucis Filia,& Harede defcendentem, flbfque maricatam, uti & tres filii Reges fibi invicem fuccedentes , nimirum Francifcus fecuu- minatione aetern« damnationis, denegationeSacramentorum fub & ob-reptitie a moribundo in materia tanti momenti, tanc«que confequentiac, quas annis & menfibus libera ac fa-na mente expendi debebat , exprafticatum : ac m hoc folo me firmo , quod omnium Jurisprudentum fufFragio, act-verfus vinculum confraternitads, & pačtum gen uliti um tam auguftse , & dominatricis Domus , familfaque tot Regibus & Imperatoribus confpicua, ultimus familke nihil derogare audeat, aut jure poflit. Quanta etiam injuria enormisque lafio modernis Auftriacis Principibus- obringeret, fiexprafa-to gendlitiopačlo, omnia fua Regna & Principatus, eventua-iter Hrfpania Principibus quoad Succeffionem uno & dimi- r liber ir. j7t dio f«culo obiigata habuiflenc: & e contra illi nune, cum ul-timus emoricur, excluderencur a fucceflione Hifjbani« Reg-norum & Provinciarum ? Nulla hoc «quitas paticur: Circum-ventio pocius eft Gallica & turpis machinatio Cardinalis. Exftacarbor Confangviaitatis mafcul« line« Auftriac« red«, qu« pr«valet fororiis Nepotibus per juratam Marris renun-tiationem ex.clufis : & hinc a Gallis pracenfa major proximi-tas Ludovici XIV. Nepotum, nihil officit modernis Auftria-cis tamobpa&um gentilitium, jure talionis , in odiumLegis Salic« fadum , quam ob renuntiacionem Mari« Therefi«, Regisque Gallorum, jure jurando firmatam, qu« fecundum jura ob lafionem etiam enormiflimam non folum retradari nequit,verum etia omnem dolum, circumventionem,aut men-tis reftridionem tam quoad promittencem, quam ejus re-pr«fentantem omnino excludic. Et quia ejusmodi Renun-uationes in collocandis in Auftriacos Principes , ut fepe fadum eft, Infantibus Reges Hifpaniarum ab illis non exige-bant; Claro clarius eft,idpropter padum gentilitium, quo reciproca admitcebatur inter illos in Regna & ditiones fuc-ceftio, fadum fuifle. Qu« amplius Gallis fides ? qu« Reli-gio,quod jus gentium? Si apud illos ipfum faero- fandum jusjurandum tam vane exploditur atque pada, promifla, fti-pulationes, qu« gluten & vinculum funt focietatis human«, tam facile violantur. 27. Ncque obganniat quispiam , Philippum primum Maximiliani filium eodem modo, ut nune pr«fumunt Galli, per Johannam Ferdinandi Caeholici filiam Hifpani« Regna occupafle. Hoc cnimveM neutiquam veritati conforme eft: nam tunc exiftebat adu Johanna infans Hifpaniarum & unica Regnorum h«res, cui Regina mater & Rex Pater qu«fivit fponfum, & Regnis fuis fucceflorem : Ubi obfecro in cafu Andegavenfis ulla in Hifpania infans, aut H«res , cui jungi poflet modernus ufurpator ? Ubi conftat de aliquopa-do gentilitio, quod Johann« Pater aut Mater habuiflet cum (Y) 2 fuis fuis Patruis auc Agnatis ? nec remoram habuic Ferdinandus in Philippo primo j uci Hifpania Reges moderni habuere in Gallia, nimirum Legem Salicam,qua excludebat Hifpanos a fucceflione Gallia. Hac illa func , qua fundant addudi Exempli caufam,in favorem Auftriacorum Principum, &: ne-quaquam Gallia', redduncquemodernorum Auftriacorum in Hifpania; Regna ac Dominia juftiflimam pracenfionem, ac exinde ad oculum remonftrant toči Europa iniquam ufurpa-tionem Ducis Andegavenfis contra pada , datam a genicori-bus fidem, & jusjurandum. Armorum vis, qua fe incrufit Gallus, non fundat jus fuccefftonis. Teftamentum,quod ve-rus teftator nec concepic, nec incellexic , ucique nec condi-dic; prafercim omiffo harede nocorio , quem in vita de-fignabat , non folum fufpedum , fed etiam ob tot dolofas circumftantias, ac partialitates apertas, lividoque in Auftria-cos animo fuggeftas; omnino nullum eft. Jadata illa a Gallis in Andegavenfi Principe pra modernis Auftriacis pro-ximitas fangvinis non folum per juratam Maria Therefi« & Litdovici XIV, renuntiationem, verum etiam per padam Familia defrciente ftirpe mafculina , inter Fratres Carolum V. & Ferdinandum primum, totamque Domum Auftriacam de futurš fibi invicem in Regnis & ditionibus fucceflione Jure l.i9.c.de Confraternitatis confedum eliditur, aded, ut fecundum Ju-trans- ra Transadio, confraternitatis etiam Inftrumentis noviter re-' pertis non relcindatur. 2$. Etutrem hanc, in qua maxima difficultas verti-tur, neque Galli capere volunc verbum hoc , ad Juris Cafa-rei amuffim expendamus , nequaquam difiitemur, inter pri-1» baere- vatos Fraternitatem etiam juratam defuccedendo nontribue-de'3ac'* re Jus ^ucce^l0n's'cum nonfitneque naturalis,neque civilis, tis.13"' ut ex lege conftat. i.jura Attamen fi fiat in mutuo & vicifTitudinario pado,puta fangvi- fj jnrer dUOs vel plures conveniatur, quod alterutro fine li-reg.M.e ber*s mortuo fuperftitem bona perveniant ( quemadmo- dum dum fecerc Carolus V. & Ferdinandus primus, confentien-tibus omnibus tunc in vivis exiftentibus Principibus Auflria-cis; Et deinde Philippijs IV. & Leopoldus primus, poftquam elocaffet Mariam Therefiam Ludovico XIV. cum perpetua, renuntiatione in Regna Hifpani«, & Margaridiacn LeopoJdo Ccefari ( fed absque omni fimili renuntione ) tale pa&um Decius omnino valere tradunt communiter Jurisprudentes : Quia confil« mutuum & reciprocum eft tollens finiftram illam , ait Gai- B^er.de-lius, fufpicionem defiderandi mortem alterius. Imo mutua cif.j ^ illa conventio non eft padtum futuras fucceflionis,quiabona ^, non promitcuntur ut futura fuccclTio, fed ut obligatio con - i.confii! ditionata, fi alteruter fine liberis pramoriatur, qu« obligatio '^um.i. eveniente conditione, ad tempus conventionis retrotrahitur: Gaii^b.' Sic enimvero Bona in paftum dedučta ftatim ex obligatione i.obfer*. & ex causa Donationis inter vivos debentur; (hincnon po- D^c r terat difponere five teftari Carolus de ejusmodi, qu« jam de- /y j<\. bebantur Principibus Auftriacis) fedexadio,proiequitur do- i.ffide ftifiimus Gailius , ob conditionem appofitam ad tempus coffiod^ mortis, difFertur & fufpenditur. Sicque dum viveret Caro-reiven. lus, erat Dominus Monarchise Hiipanioe ; fed cum decedc-cllt^!:, ret improlis mox debebatur illa Auftriacis Principibus ex pači o viciflitudinario & conditionato Caroli V. & Ferdinandi primi; conditione nimirum ex ejus obitu fine prole purifi-cata: Ejusmodi pada, ajunt citati in margine Do&ores, ita ftabilia efle , ut revocari nequeant , ne ob ingratitudinem quidem, quia vim permutationis habent, & in iis incertitu-dinis ratio,dubiusque eventus,qui ad vim hujus padi mul-tumfacit, confideratur. Ideo Principes Auftriaci tam Germani, quam Hiipani femper Jus fuccedendi, fibi invicem com-petens, ut erat Carolinum & Ferdinanda;um,habebant; pari plane commodo & incommodo, ob conditionem purificatio-ni obnoxiam, & incertitudinem ,dubiumque eventum, qu« nimirum linea ex his duabus , an Germanica an Hilpanica pra:morietur alteri fine prole ? Id poterat fuccedere Leopol- (Y) 3 do do(& profedo parum abfuit:quia prima; dua Imperatrices fteriles eranc, ) quod deinceps accidic Carolo , cafumque hunc fapientiftime pravidic Philippus quartus,ided tam caute proceflic cum Gallo in elocatione Therefia, ubi Leopolda & ejus Succelforibus finceriflima fide deftinabat fua Regna. Verum a Privatorum padis tranfeamus ad pada, qua Juris publici interpretes gentilitia vocant Familiarum illu-ltrium & Principum , & fortius infiftamus argumento in confufionem Gallica ufurpationis. 29. Ac primo quidem pada mutua fiicceflionis , licec per fimplicem promifiionem fiant, in cafu deficicntium libe-rorum mafeulorum interPrincipes, Comites Sc Barones Imperii ufufirmata funt, excedentehominum memoriamcon-fuetudine. Unde,aitGail: Etfi omnia pada futura fucceftio-nis regulariter utroque Jure, tanquam contraBonos mores,Sc votum captanda mortis inducentia , prohibita fint, ita ut ne jurata quidemvaleant (cum diftindione tamen, utprius di-dumeft) hoc tamen in Perfonis illuftribus non habet locum, fed incer eas valenc pada Sc ftatuta Familiarum, five in Perfo-nam promittentis, five fuper Bonis poft mortem relinquen-dis concipiantur. In Perfonis enim illuftribus omnis fmiftra prafumptio ,vel fiilpicio ftruenda procuranda mortis aliena, ceflat: cumque ejusmodipada gentilitia, ad pacem , tran-<3 «1 lib quillicatem publicam , defenfionem Subditorum, quorum in z. obfer. tereft, ne alienis , ignotis & natura contrariis (quales Galli in 1*7. Hifpanos,& Hifpani in Gallos funt) Dominis fubjiciantur: Item ad confervationem agnationis , Sc profapia , omnium maxirae fpedant; ideoquemerito favore in Jure digna funt; & produda a multis centenis annis confvetudine , ac rccla-Zaf.vsi. mance nemine, Juri fcripto derogare queunt, ut Zafius Sc So-*'CCn 1' cinus Junior cum aliis D.D.in terminis terminantibus confu-sneinus. [uerunt. J0,-Jj Adde: quod Gailius cum cceteris docef, ejusmodi pada " genti- gentilitia Familiarum a Principibus, pacis publica, utilitatis, pofteritacis, & dignitatis gratia fada vim legis obcinerc. Ra-tionem fubjungit: Quia Principes abfoluti omnimodam Ju~ risdidionem habent; legesque in fuis terricoriis condere pof-funt. Quis ille tam eftrons, qui hanc poceftatem neget Ca-rolo quinto Imperatori, & Ferdinande primo Regi Romanorum totique Auftriaca domus, qua Prima Domina trix fuic inEuropa ? at fi habuere: quis igitur pado gentilicio Auftriaco quoad Regna & Dominia Auftriaca, nulli uspiam aliena Po-tentia fubjeda, robur,vfmq.ue legis fundamencalis fua Domus negabit Ž 30. Alii quidem minores Principes, licet abfoluti quoad fua territoria , requirunt attamen Imperatoris confenfum; cum padis de Jure ordinario, ut fupra infinuatum eft, hare-ditas dari nonpoftit, ideoque uc Imperator tanquam Legi-bus fuperior, contra Leges, hareditatem per padum deferre prohibentes, difpenfare valeat. Imperatoris namque eft (no-tent Galli) declarare,reftringere, atque limitare leges. Tali proinde cafu ejusmodi pada ab Imperatore confirmata taned robuftiora funt,camadadionem, quam ad excepcionem fe-cundum Jura , qua ad propoficum allegac Vincencius de Franchis decifione 57. Ubi aic: pada alias de haredicace Vi-vencis ipfo Jure illicica corroborari mucuo pacifcencium con-fenfu & corifirmatione fuperioris Ordinarii. Qua vero ipfe / Imperacor, qua Principes Regiis unius Domus, & abfoluti invicem ftat;uunc, (ut in prafenti gentilitio Auftria pado in Domo Hifpanica) nulla corroboracione aliena auc confirma-tione indigec; quia Imperatori nemo fcripfic Leges, ipfe eft vivalex, folutus legibus , prafertim illis coardivis , quibus privati fubjaeent. Pada de Unione Ducacuum, Provincia-rum, ac Regnorum, ut Auftriaca Domus fecit, nihil a lege di-verfum contrahunt, quia fub legem non cadunc, ucPrivato-' rum Pada & Uniones. 3 1. Neque primum hoc Auftriaca Domus Exemplum 17* arcanorum status eft,ut anciquiora non inquiram,palam eft; padum Marchio-num Brandeburgicorum cum Ducibus Pomerania & Mega-policanis de mutua fucceflione olim contradum. Pariter Herman nui Landcgravius Hafllee Anno 1373-(quafi cribus &cu-lis ante Auftriacos) gendlidum Vinculum iniic cum Fride-rico 3 Balchafare & Wilhelmo Landtgraviis Thuringia:, uc ni-mirum alcera Familia alteri , deficiencibus mafculis, Lineac Mafculin« fuccederec ;quod illi fcedus gentilitium Anno 1435. inter Ludovicum & Landcgravios Thuringi« jam ad Eledo-ratum evedos renovatum eft,&in Fraternitatem Anno 1457. adoptati Marchiones Brandeburgenfes. Adeo nihil novum eft in decus & confervationem magnarum Familiarum, qua-rum in Europa vere maxima & Imperatoria efl Auftriaca (quod Gallicus livor concoquere non poteft) pada ftatuere gentilitia, ea prorfus Authoritate , qua olim Galli fanxeranc Legem Salicam, cujus vi &c titulo nemini nec palmum terra Gallics concedunt; ipfi vero totum Orbem abferbere con-nituntur, & inhibere aliis fatagunt, quod ipfi Primi fecerunt. Invifa Hifpanis Lex Salica Talionem paci recorqueri debuic pado inter Auftriacos gentilitio. Hoc illud cemperamen-rum eft, quod Gallia: dominandi ardorem mitigat. Hic ille obex, per quem fejungitur & retinetur Gallia ab Hifpania, ficuti per Legem Salicam Hifpania a Gallia. 32. Porro duo efFedus func padi gentilitii, unus eft, quod Principes prsfato pado uniti, & Socii hujus Succeffo-rii Juris admutua invicem auxilia,tuendosqueStatus&:Regna teneancur. Hoc egregie invicem praftiterunt utraque li-nea tam Hifpanica quam Germanica. Ut palam eft, &exper-ta non raro ante Henricurn quartum cum fuo damno Gal. lia. Ac vel ideo ingens necelfitas fuit hujus inter Auftriacos ■ foederis fraterni : cum enim a primis ftatim Annis Henrici quarti usque adha;c tempora,(adeo ut LudovicusXIV.vix ita pridem veritus non fit dicere : inter proximum decenniutn fibi auimo eile Henrici quarti ingentem illam machinam, vi- delicet delicec totalcm profcripcionem Auftriaca gencis ex omnibus Regnis & Provinciis in effedum deaucendi ) Gallia Monar-chiam univerfalem & Arbicrium in omnes Europaos Principes medicaretur , & cum id fine ruina Domus Auftriaca haud concingere poffec ; neceffe & expediens profedo fuic Auftriacis, feinvicem ardius uniendi , mutuamque focieca-tem non folum ucriusque forcuna ineunda, verum eciam per ejusmodi padum Ipem facienda mucu« fuccefilonis;qu« calcar fuic & mulcumftimuliaddebac ad mucua invicempra-ftanda auxilia. 33. Alcer effedus eft, quod padum iftud ex nacura fua involvac prohibicionem alienacionis Bonorum prafaco pado fubjedorum. Caufa enim finalis padi gencilicii eft,uc Dominia & diciones in familia confervencur , quo alcera alceri fuccedere poftic. Hinc una Linea five pars familia citra in-juriam alcerius nequic abalienare five per vendicionem , five per donacionem.five per ceftamencariam dilpoficionem avica Familia Bona »Dominia & Regna. Nam ejusmodi conven-ciones illuftrium familiarum, uc Befoldus nocac , in fe conci-dcpaft. nenc nacuram Fidei Commifti. Ex quo fundamenco rurfus corruic commencicium illud Caroli ultimi ceftamencum,quoc.f. ' ille RegnaHifpania pado gencilicio fubjeda, concra Jus & «quum, ac in nečem propria familia cranftulic, in alienam domum. Ec hacprolixius dida, quia hoc cempore maxime vencilancur, fufficianc de pracenfione modernorum Auftria Principum in univerfa Hifpania Regna & Dominia. 34. Coecerum func & alia pracenfiones minorum Principum, uc SabaudiaDucis in Civicacem Genevram eoquod fic Vicarius Imperii, uc nimirum apud illum,veluci Vicarium, Imperii appellaciones a Genevra Civibus incerpofica cermi-narencur. Hinc fe olim Duces Sabaudia in urbe palatium ha-buiffe,monecam cudifle,delida remifillegloriancur. Prohac fuperioricace diu bellacum : doneč urbs illa fe Imperio fub-craxeric, & Helveciorum Reipublica univeric, nune fada (Z) in h afylum omnibus apoftacis, & vcrus nidus haeretica; prd-vitatis. Pratendit quoque Ducatum Montfcrratenfem contra Ducem Mantu«, qucm Mantuano adjudicaverat Carolus quintus. Tandem vero inftrumento Pacis Gallico qu£eftio reaflumpta & compofita , ita ut nobiliflimus ifte Ducatus cum omnibus juribus & percinentiis Sabaudo remanferic. Pnetenfionem quoque facic in Regnum Cypri per nliam quon-dam Principis Achaja in matrimonium acceptam a Philippo Sabaudo. Hinc etiamnum Duces Sabaudi« in fuis infigni-bus quacuor has liceras F. E..R. T. exprimunc ,id eft: Fortitu- do qus Rbodum tmuit. 3 5. Lotharingus pratendit Regnum HierofoIymfcanum: item Comicatum Sarewerdanum, ut feudum Epifcopatus Me-tenfis, & per mortem Johannis Jacobi Comitis, ob defečtum mafcuk prolis fibi debitum. Negant autem Comites Sa-repontani prafatum Comitatum efle feudum tantum mafcu-linum , fed etiam colo obnoxium. Interim Francifcus fe-cundus Lotharingus praedičtum Comitatum Sarewerdanum armis occupaverar. 36. Memorabilis erat a!iquot Principum Imperii pra?ten-lio in Ducatum Juliacenfem, Clivenfem & Bergenfem. Con-troverfia autem tota in hoc ferme confiftebat: Erat Wilhel-mus Dux ultimus prafatorum Ducatuum : qui quidem im-prolis vivere defiit,fed quatuorforores,quarum maritiPrincipe^ pro fubftantia Wilhelmi Ducis demortui competebant, reliquit. Prima fuit Maria Eleonora Friderico Brandenbur-gico nupta: Hujus promogenitam duirit JohannesSigismun-dus Eleftor Brandenburgicus, ex qua filium habuit Georgium Wilhelmum, poft fata Patris pariter Eleftorem. Secunda So-ror erat Anna in Conjugem duda a Ludovico Neoburgico, Comice Palatino Rheni , cum qua procreavit Filium WoIf-gangum Wilhelmum. Tertia foror iMagdalena nupfit Johan-ni Comiti Palatino Bipontino. Quarta demum SororSybil-la Carolo Marchioni Burgavia; Matrimonio conjunda fuit. .1 / Bran- Brandettburgicus infiftebat primogenicura,cui WiJhelmi dicio-nes fubjacebant ex unione Ducatus Juliacenfis & Clivenfis, Gujus pačbumcum fubdicis initum,& fcripto confečtum allega -bac & producebat Elcčtor Brandenburgicus ex primogenita Sorore MariaEleonora prognacus. Probabac quoque cum pačfis dotalibus, in quibus ipfe Wilhclmus ultimus Dux cx-prefse" declaravit primogenicam fuam fororem Mariam folam fuarum ditionumharedem, ea tamen conditione,ut,coeteris fororibusexclufis, fingulis 20000. aureoru non folum exfolve-re deberet, verum etiam fi primogenita Maria absque haredi-bus decederet,{ecundo-genita,&c ficdeinceps.tali cafu, tertio-& quarto-genita ad fucceflionem vocaretur. Valida quidem hac BrandenburgiciElečtoris argumenta mukis apparebant, verurtj coetera forores earumque mariti Principes negabanc Primo-genituram , neque hanc fequi debere ex produ&a cum fubdicis didonum unione, cum aliud fit per (ucceflionem a Principe Regiones coadunari, aliud Jus primogenitura in coad-unatis per fucceflionem regionibus induci. Pačla item dotalia Jus primogenitura in prajudicium coeterarum fororum in-troducere, &jus quafitum illis tollere non poterant, maxi-me cumpačla illa ab Imperatore confirmata, quod in infli-tuenda primogenitura ex Imperii antiqua confuetudine ner cefle fuiflet, non appareant. Valida; ha pratenfiones me-tum ciebant,ne vel Brandenburgicus, vel Neoburgicus, pra-tenfiones dičtas ferro deciderent, occuparentque vi prafacas Regiones. Ideo Imperator, usque dum controverfia aut Jure dirimeretur , aut amicabiliter componeretur , in leque-ftrum prafatos lidgiofos Ducatus, immiflo in Juliacenfem mi-litum prafidio, pofuit. Nune vero controverfia hac pro compofica habecur. 37. Sunt etiam in feptentrionepratenfiones varia inter Reges Polonum, Svecum, Mofchovitam, de quibus hi inter le collučtancur, ferro magis, quam Jure, alternante jam pro hoc, (Z) 2 jam jam pro illo,Belli Evencu,uc nihil defupercertumftatuere li- CCclCt Rex Danias, ut Prineeps Holfatia, llrbem Hamburgum pratendebat, eo quod in Holfacico cerricorio fita fic: Sed tuebatur fe Civitas Imperii matricula, in qua incer Civicaces Imperiales compucabacur. Res nuncex incegrocompofica eft. Angli pratendunt Regnum Francia per Caroli VI. filiam, qua fraere demorcuo hares remanferac,ac prius Eduardo Re-gi Anglia nupferac. Sed Galli legem Salicam opponunt, per quam Francia in colum non cranfic. Pratendunt quoque ab Hollandis propcer pifcacionem Halecum in Oceano Anglica-no cercum quoddam veftigal ex eo , quod fine Domini Ma-ris Anglicani, talesque agnofcancur ab Exceris in Mari Angli-cano demiftione velorum ; ac illi cuftodiam illius inde a Normannorum tempore habeant. Hollandi refpondenc, contra nacuram efle, mare Dominio fubjicere, quod propter continuumfluxum, &refluxumnul-los limites paciatur, qui ufucapi, aut in pofleflionem acci-pi poflenc. Jure deinde Imperiali Romano ( quod municipes Hol-landia, prater ea,qua JurisfpecialisHollandici &patrii funt, fequuntur in omnibus )aperte declaratur & ftatuitur mareef-fe juris Gentium, nulli municipale, fed omnibus commune: ex Vulgari adagio:Maris & aeris ufus omnibus eft.com-munis. Quid probibetUaquas ? Ufus communis aquarum eft. expoftulavit aliquando ipfe Nafo. 38. Porro quoad ipfum mare vertuntur non modica controverfia , 6c in illud Principum contra alios Principes pratenflones. Adferam quadam pro memoria. Mare generali nomine eft congregatio aquarum , qua in Oceano univerfum Orbem circumambiente fubftantialiter confiftit. Ex hoc coetera particulariaMaria profluunt, alluunc-que varfa Regna & Provincias, quibus in illa fibi Jus &Do- minium minium competere exiftimant Municipes & Indigena illorum Regnorum. 39. Maria autem ex Oceano in continentem profluentia ferme funt: Mediterraneum, Germanicum, Hibernicum, Ba-learicum,Gaditanum, Thracicum, Tyrrhenum, Liguflicum, Anglicum, Adriaticum , Sieulum, Euxinum, iEgeum, Helle-fponticum,Magnum5Rubrum,yEgyptium,Phanicium,Scythi-cum & Pamphilium. 40. Et in ejusmodi maria divifa , pratenfiones fuas po-nunt,quisque videlicet infuum,Reges & Principes. Illud ex aquo& vero certum,acRationi, Jurique Gentium, ac fcripto confentaneum eft : Mare quoad proprieta-tem nullius: quoad ufum omnium commune r Quoad Ju-risdičtionem vero efle poteftatis civilis , videlicet Principum ibi imperantium. Ad Reges enim Poteftas omnium pertinet. Hac autem diftin&io Juri Natura & Gentium non repugnac, & corroborat Jus Civile,aquo Jurisdičliones & Dominia. Et^f'1' exprefse tenet Linius : Mari lege publica , vel conftitutione tit.i.de Principis fervitutem imponi pofle, & Jus propriumMaris ali- refr,cifl'~ cui privatim applicari, ac titulo aliquo illius acquiri Domi- ^^ u" nium. Argumento a contrario fentu legis uenditor in di-grftis. Communia. Pr^diorum. Addo: Nonne Imperatores olim Romani non minus maris ac terra Domini erant , ut fubtiliflime ex ipsa lege Rho- j dia deduxit Godofredus traftatu de Dominio Maris, ut vel je'leg. inde nihil officere Valeat, quin etiam moderna Regna ac Pro- Rhodra, vincia ablmperio Romano feparata,eorumque abfoluti Principes Imperantes fuorum Marium Dominium habeant. Cur mare, cum nullius fit in bonis ex lege naturali ; nequiretex jure Gentium concedi primo occupanti ? an non licitum eft adificare in mari vel littore ? quisve dubitat non effici in continenti fuum, ex quo pilas jačlavit, per legem ergo.$fin. fF. de acquirendo rerum Dominio , adeo ut nec requiratur (z) 3 ' per- iga arcamorum status perfe&io operis per legem fecundam §. aduerfm. ff. ne quid in locopublico. 41. Hinc Venecorum veneranda Refpublica ardificavic dominatricem fuam Urbem in mari, quod eft Juris Gentium, ac ideo non folum pratendic in feipsa libercatem , nulli ua-quam extraneo Principi fubječtam, verum etiam Dominium Maris, cui infidet. Adriaticum autem hoc dicitur, vel vulgo Golfo di Venezia. Refpublica hac fita fuit olim media inter utrumque Imperium Orientis & Occidentis. Unde inter hos Imperatores Nicephorum & Carolum Magnum padlo fcedc-re exprefse cautum fuit:ut Veneti inter utrumque Imperium polici, liberi atque lmmunes, & ab utroque fecuri viverenc, S1S0' ac fine moleftia, res fuas in agro Italico poftiderenc. "!"de 4*- Fundant vero Veneti Patres hoc in mare Dominium Regno (ad plaufum magis, quam quodneccfre illis eftec) curaGre-Jtalise. gQrii porH;ificjSj hujus nominis Decimi, defuper emanaco de-creco, ac perannulum aureum , quo illis Alexander cercius, Mare Adriacicum, veluci defponfavic , ac non alicer , quam uxorem viro, fic mare iftud illorum fubjecic Imperio. 43. lila vero mihi Racio folidior eft, quod hiftorica ve-ricace conftec, Venecam Rempublicam inde a prima inftitu-tione fuaUrbis, Maris adjacentis polleftionem , Jure Belli, contra Infideles , & barbaras gences, per longiftima tempora, pro ejusdem fecuricace & libercace mulcocies fufcepci, pacria vircute fibi vendicafle; Sicque rem , qua; nullius erat, Jure l.t?rtia. gentium,occupando,obtinuiffe. Hoc enim pafto pleraque /f. de Regna & Dominatus a prima ftatim Muudi conftitutione coe-Djm"' > crevifle,& ferme fubftitiiTe certum eft. 44. Accedit, quod Imperator Orientis, irruentibus 111 Italiam Barbaris &Hunnis, ac Regiones praefaco mari con-terminas , totaliter vaftancibus, uc fe ipfos eciam Veneti in Lacurias illas fecuricacis gracia recipere debuerinc,mare illud quafi deferueric, neque amplius procegere valueric j adeoque d. 1,1. Veneci diftum mare tanquam pro dereličto habitum,fui juris feco- feccrunt. Utraque Ratio folida, & de Jure eft,titulumqueira-digitat polfeflionis. Attamen fi prafcriptionem allegabunc Veneti Patres temporis immemorialem, de cujus principio nemi-ni conftat; tunc nec plane tenebuntur, titulum acquifitionis probare. Ejusmodi enim prafcriptio non requirit ticulum, fed ipfa in fe habet vim tituli, infertque Dominium Juris & de Jure,nequein contrariumdatur probatio, quia immemo-rialis five prafcriptio, five confvetudo/five poflefiio,pro in-dubia veritate habetur; nifi in continenti talium Jurium in-terruptio oftendatur. Quod quidem attentant Reipublicas itmuli, ajuntque claffem Neapolitanam, fape fapius, invitis Veneris navigaife Adriaticum, quemadmodum etiam vicinas inibi Civicates Bononiam, Ravennam, Anconam Ufurpatio-ni Veneta contradixifle> ac etiam armis dilceptafle. 4?. Ad primum reponunt Veneti, illud vel vi, vel preca-rio conrigifle : uterque autem modus pofleflionem & pra-fcriptionem immemorialem nequaquam interrumpere , minus tollere poteft. . :' Ad fecundum: Proteftatio five contracMio Juri Gentium non officit, neque poft immemorialem prafcriptionem oppofita quidpiam operatur. Multis eentenis anteGregorii X. &Alexandri III. ccncefEonem , atque ante oppofitam a-mularum Urbium difceptationem delapfis annis occupave-rant & ex hoc Jure occupationis , obtinuerant Veneti Dominium maris Adriatici. Iftud vero adhuc magis adverfario-rum evertit argumentum , quod Veneti amulorum in hoc mari vim vi femper repulerint, adeoque Jure Belli etiam Jus fuum vetus manutenuerint. 46. Ac proinde vetus hac,& Romana olim Reipublica,ac aliarum totius Orbis, tranfcendent Annos gloriofiflTima Ve-netorum Refpublica ; non folum Jure gentium , privilegio Pontificum, prafcriptione temporis , led etiam ipsa confve-tudine &c ufu fua poteftatis, in facie/totius Europa, quotan-nis fibi publice mare Adriaticum inter feftivos applaufus, per per injedionem annuli, defponfando; fac evidencer fibi com-probac illius Dominium. Teftes ferme femper Imperacoris, llegum, ac Principum aliorum,Pontificiique Legaci func pra-fences, nec proceftances, minus concradicences. Horum pra-fencia Sc fcientia mulcum addic ponderis ad evidenciam Juris Veneci : maxime vero poft padum cum Archiducibus Au-ftria Sc Imperacore fadum, cujus aucem condiciones ex parte Reipublica vix ex incegro obfervacahoc uleimo Cafaris cum Gallis Bello: neque iila fecuricas , qua padi leges. Se condiciones exigebanc, a Venecis procuraca. 47. Conlimilem pracenlionem habuere Hifpani Se Lufl-tani in Oceanum, Mare Indicum, Scubi navigaciones func in novum Orbem. Ajebanc enim,fibi Jus efle Dominii in eos Indos, ad quos illi primi navigarunc, quos primi invenerunc, cum quibus primi commercia Scamiciciam concraxerunc. La-boris id acque periculi ingencis fuic,' indeque fe hanc immu-nicacem pra omnibus gencibus jure meruifle. Subjungunc: Novi Orbis donacionem fe habere privile-gio Poncificis Alexandri fexci. Qyi cam Maria , Se navigatio-nes, atque Regna illa , Evangelii Luce defticuca , a večeri Mundo incognica , ab Europais Principibus pro defercis Sc derelidis habica , incer illos Reges Caftellanum Sc Lufitanum aequa force divific, y Adftruunc eciam Jus Belli, quo Ancipodes, Indiarumque populi ab Hifpanis Sc Porcugallenfibus fubjugaci, ac eorum Juris fadi, veri nempe fubdici Sc vafalli. Jus quoque alleganc Gencium, quo illi maria nunquam vifa, nec navigaca ab aliis, foli occupaverunc. 48. Tandem praferiptione abforberc conancur illa Maria, qua, licec immenla, canca camen non func, quanca eft auri, argenci, ac lucri cupidicas eorum, qui concra Jus Gentium, imo natura, communicacionem hominum ex mundo volunc fublacam , hominibusque ad homines aditum pra-cludunt, Hinc Hinc alii Europa: Principes acgences,Angli pracipue.Hol-landi, ac Galli folemniflime huic a Caftellanis & Luficanis pra> tenfojuri coacradicunc,ac remonftranc: 49. Primo , Invencionem non efle fufficiencem ciculum ad Jus Dominii. Invencio quipp£ nihil Juris cribuic, nifl in ea, qua? ance invencionem nullius fuerant. India: aucem ac novi Orbis Regiones obcemperabanc Dominio fuorum Regum, Principum , quos Hifpani ex ciculo invencionis nequi-bane privare fuisDominiis,imo demereri illos verebancur pro-pcer dacum jus hofpicalicacis, propcer invicem concefla com-mercia,campumqueapercum canci lucri.Invencionem5uc legi-timum ciculum inferac, oporcec efle conjunttam pofleflioni, ubi res apprehendicur revera & phyflce, & non imaginarie, ucforce Hifpani aliqui velexflmplicicace,velexnimialucricu-pidicace male arbicrancur,hoc ipfo:quod ad Barbaros & in-fideles homines parcesque incognicas venianc fibi licicum efle ibi dominari. Neque enim" infidelicas, neque Barbaries^e-que gencis obfcuricas caufa fufficiens &aquaeft privandi Dominio pofleflores. Fides nequaquam collicjus nacurale, aut humanum, ex quo proveniunc dominia rerum. Quod,cum ica ex Doftrina ipsa Theologorumeft, uc alibi allegavimus, nihil Juris Hifpani habenc ex invencione cerrarum in ipfa ea-rum Regna & diciones. Neque čredo, quodaemuhe gcnces eo anhelenc cancopere, nifi force Belli causa, cum hoftes fibi invicem func. Quippe non defunc in Indiis & apud ancipodes loca adhuc ignoca 5c ab Hifpanis non provifa , quove remi-gare eciam aliis gencibus fas eft, videlicec per liberrimum il-lum vaftifllmumque, ab Hilpanis non invencum, Oceanum. Ubi eranc noviflimi hi inveneores, quando ja canebac Horacius: lmpiger extremos currit mercator adlndos. Quodaliud mare cunc efle pocerac, quam hoc,quod jam Hifpani &Lufitanifibi ipfiarroganc.Ex Scripcuraeciampalameft: cempore Salomonislfraelicas commerciahabuiflecum^chio-pibus acremociflimis India: parcibus,cancumq; in cemplumDo- (Aa) mini mini inpenfum aurum argentumque, resque alias pretiofas iride ab Indiaj populiš , longis per Maria navigationibuS Hierofolymam usque, perlatas fuifle. fo. Sed neque fecundo Donatio Pontifkia officic; qu« fieri non poterat in prajudicium tot gentium , quibus non folum navigationes,fed etiam mercatura compedt ex libertate lila naturali, qua licet cuivis genti adire alteram, ut vel fuccurrat alterius egeftati , vel fuae provideat inopi«. Erac enim hoc jam a principio creationis , providenti« divinae arcanum, non omnibus omnia fuppeditare gentibus, quibus indigenr, ad hoc, ut una providerec alteri, & hac provide-retur ab altera, ficque in humano genere confcrvaretur mu-tua focietas, & occafio foret fibi invicem benefaciendi. • yi. Divifionem inter Caftellanum & Lufitanum Reges, fecit Pontifex,uc arbiter inter duos litigantes, & non utDo-friinus illorum Regnorum & marium ; quod Jus ipfi non competere abfolutč, jam alibi diximus ; neque aliquod prae-iendere poteft in infideles & Barbaros,cum fint extra ovile, «eque ad Ecclefiam pertinent. r ^ 2. Tertio Jure Belli quidem fe dicunt poffidere Anti-podes,fed quale Jus illud ? cur Bellum in illos inflručtum ? cur Dominiis fuis dejedti legitimi fuarum ditionum pofTefTo-res? cur liberrima gens fubacta ab advenis & peregrinis ? hoc non nominant Hifpaui, neque Lufitani. Et rečle: quod enirn JuS illi fecum adferre poterant occupandi aliena, non dereli-£ta, fed ž tot faeculis fuis Regibus & Dominis provifa. Quid Hifpaniae Juris in Indias.aut Lufitani«in Americam ? aut quid perperam egere Indiani in Hifpanos , aut Američani in Lu* litailoS , ut per tot maria & pericula armis & ferro perfe-querentur commentitium fuum Jus. Hofpitium vobis dedere illi ; mercaium admisere: Quid amplius faragitis ? forte venas auri non aperuere ? hinc dolor, hinc lachrymae, hinc vobis Bdli jus? H«c fervitutis caufa, quod veftris latrociniis fefub initium appofuerint, eo , quod vos, velut Piradcam exer-' ■ ■ v «entes, centes, ignotos ,peregrinos& hoftilia machinantes homines ex porcubus ejicere primitus conati funt. Quid ačturos exifti-.mabimus vos , fi fic Infideles & Barbari illi veftra aggrede-rencur promontoria ? Si fic vos in fervitutem redigerenr ? Si fic hoftiliter ignori homines , armis nunquam vifis , vos ex inopinato invaderenc ? Eflec ne illorum juftum in vos Dominium ? auc jufta Belli racio ? auc Iegicima occupacio ? Ex.-pendice hac, & erubefcice. 53. Verum,cum alicer non polTunc, ad Religionis fpe-ciem recurrunc. Sune infideles, ajunc, func Barbari, func ido-lolacra: funt indigni cam opulencis Regnis, tanusque arcis & nacura emolumencis , quibus caret Chriftianicas. Subigere oportet DEO vero refradarios, ut ad fenfum redeant,feque ad Ovile Chrifti conferant. Commentum, pratextus his Reiigio, non animarum quar-runt lucra, fed venarum auri & argenti. Id Hifpani hiftorici feribunt paffim. Id gentis ej.usdem Thcologi, ut Vidoria, Caftrenfis &: alii. Subjungo his verbaipfaCajetani. Quid a m infideles (cales exftiterunt Indiani & Američani) nec de Jure, nec ad Sum« de fado fubfunc fecundum temporalem JurisdidionemPrin- D-Th0-cipibus Chriftianis 5 ut inveniuntur Pagani, qui nunquam Imperio Romano fubditi fuerunt, terras habitantes,in quibus ".8. Chriftianum nunquam fuit nomen. Horum namque Domini, quamvis infideles , legicimi Domini funt, five Regali five Politico Regimine gubernantur, nec funt propter infide-litatem Dominio privandi, cum Dominium fic ex Jure pofi-tivo, & infidelitas ex divino Jure, quod non tollic Jus pofi-tivum. Ec de his nullam fcio legem quoad temporalia. Contrahos nullus Rex, nullus Imperator, nec Ecclefia Romana poteft movere Bellum ad occupandas terras eorum, aut fubjiciendos illos temporaliter: quia nulla fubeft jufta cau-£a Belli (notent Hifpani) cum JESUS Chriftus Rex Regum , cui data eft poteftas in Coelo & in terra,miferac ad capien- (Aa) 2 dan* dam pofteftionem Mundi non homines armaca? milici« , fed fančtos praedicatores,ficut Oves incer Lupos. 54. Unde nec in Teftamanto Večeri, ubi poft: exceflum cx ^Egypco armaca manu erac capienda poffeflio, cerra infi-delium, indučtum, lego,Bellum , alicui genci propcer hoc, quod non erat fidelis : fed quia nolebac dare cranficum, vel quia Ifraelicas offenderat, ut Madianica, vel uc hi recu-perarenc ea, qua divina largicace fibi concefla fuere. Pocerac enim DEUS ex alciftimo fuo Dominio populo fuo quadam fubdere. Unde graviftime peccac quis,qui fidem Chrifti JE-SU per hanc viam ampliare concendic: neque enim forec le-gicimus Dominus illorum, Q nocenc hoc Caftellani & Lufi-tani) fed magnum latrocinium committeret, & tenere-tur ad reftitutionem, utpote injuftus debellator , aut occu-pator. fl. Miccendi potius eflent ad hoc Pradicatores boni viri, -qui Verbo &Exemplo convercanc eos ad DEUM, &nonqui cos opprimant, fpolient, fubjicianc & duplo gehenna filios facianc, quod fape fapius Poncifici & Regibus Hifpania gra-viflimis verbisviri Religiofi & Apoftolici, in illis locis com-morances, refcripferunt, & oblatiš libellis, diftinčlisque rela-cionibus proteftati funt: Hifpanorum & JLufitanorum ibi at-tentaca plus obeffe converfioni animarum, quam prodeffe. Adeo nullum, Jure Belli, in Indias & ancipodes , caque maria; Hifpanis Dominium; nullum titulo Religionis juftum Bellum efle pocuit; nifi deinceps , aut propcer commercia exorca aliae caufa, auc propcer perfecucionem ftdelium, & ibi Evangelizancium : Quia Principes Chriftiani eciam armis cueri tenencur libertacem Chriftiana fidei. Exinde autem nullum illis oritur Jus adverfus certios prohibendi maria & navigationes, qua omni Jure libera funt. 5 6. Illud eciam Jus Gencium , quod pro fe allegant, Caftellani & Lufkani,occupacionem eorum minime in Oceano furidat. Qua enim illa occupacio , nifi ex navigacione omnium omnium prima ab illis jačlata ? quod vel falfum eft, quia hiftorica fide liquet, Reges Salomonem, Jofaphat, & Ofiam commercia Tiabuille cum Indis & ;£chiopibus, Alexandrum usque in Arabicum finum navigafle. Ab Arabico finu ce-ftacur Plinius in Indias, Indicique Oceani Infulas, & auream lib. 6. usque Cherfonefum, quae Japonia eft, Romanis navigari fa-^J* licum fuifle, iterque eo defcribic cicatusPlinius, addicqueLe-gationes ab India populiš , item ex Taprobane Infula ad Auguftum & Claudium emiffas fuiffe. Ac fi Plinii fidesfufpečta Hifpanis,amplius afTero : Navigarionem ignocorum marium etiam primam , non inferre occupationem, qua Juris effet, fequeretur alias, quodille, quitotumMundum circumačtus fuiffet (ut jam plures feciffe conftac) totius Oceani Dominus exifterec. Tantum dat Navigatio Juris in mari, quantum in flučtibus poft fe permittit. S. Ambrofius acricer perftrin-git inanem hanc marium ufucapionem libro c. jo. in Hexaem. Principes fibi fpatia maris vendicant Jure mancipii, pifciumque Jura ficut Vernaculorum conditione, fibi fubje^ čta commemorant. Ifte,inquit, finus meus eft5iHe alterius. Dividunt fibi Elementa potentes. Et profečto, quis ea, qua ex natura fua ita conftituta funt, ut illis quisque uti poteft, & omnibus ad ufum fufficiunt, fibifoli audeat addicere, &cum damno omnium ufurpare? Cicero diferte ait:Earumrerum, Offic.u quaad communem Ufum natura genuit,fervandam eflecom-munitatem. Quia in nullius Dominium pervenire debenti qua natura omnibus dedit,omniiimque ufui fufficiunt. Ex ipfa hamque nominisEtymologiapatet:Quacommunia omnibus, propria funt nullius : & fi forent propria , definerent efle "communia , &c quod ratio Juris Natura immutabilis fit. Inter prima Juftitiae munera , ajebat Cicero,eft, communia pro communibus uti. Non omnia in Jus proprium transfcri-t?i & occupari pofllint,nimirum ea, qua in nullius poteftate funt, vel cenfentur communia. 77. Unde hacobfervanda diftinftio inter communia,qu« (Aa) 3 occu- occupari queunt , & occupari nequeunc , nimirum : Qu« nullius funt,& communi omnium ufui attributa; talia occupari nequeunt, quia eflet concra dirpofitionem natura, qua omnibus Sc non uni,, vel aliquibus providere voluic ob necef-fitatera illorum inevitabilem. Ea, qua nullius Tunc, & unius alicujus ufui efle poflunt, citra praijudicium commune omnium ; occupari poflunc Jure Gencium. Sic aerem, qui ad prioris fpeciei communia fpe&at, nemo legicime occu-pac; aves autem in aere volicantes, quia nullius funt, & ufui parciculari efle poflunc; cuco jaculacur auc capic, fufque Juris facic. Pramifsa hacdiftinčtione; quid cam commune , quam Mare efle poceft, aic Cicero. Marein earum rerum numero eft, qua proprii Juris fieri non poflunc. Flumen populus occupare poteft , uc inclufum finibus fuis , mare non pocefl. Hinc a liccoribus & fluminibus ad occupacionem maris nulla paricas eft, quia mare includi non poceft. Ad occupacionem in mobilibus requiricur apprehenfio, in immobilibus li-mitatio, cerminacio &c, quas Oceanus, vaftiflima illa aqua-rum congregacio, non admitcic. Quod parcicularia quadam maria incer cerras , Sc limices comprehenfa pratendant ali-qui Principes, non cancum eft , quia in quibusdam locis la-cus laciores func, quam calia maria. Ac Oceanum inhibere, qui cocum Orbem circumluic, ( eftque fub nubibus veluc Elemencum aliquod , ut fupra dixic D. Ambrofius: &cqui-dem immenfo fpacio inter medium ucrique Orbi) hoc idem ferme eft, quammaximum natura , univerfis gencibus in ufum, & in communicacionem civilem, conceflum donum, furnpcrc omnibus gcntibus, quod populo privaco , uc Hir fpani vel Luficani func, nequaquam competit, cum nec natura noyerca fit, nec publici ufus ratio ejusmodi occupationem permictac. ,Qua enim unquam Ratio efle valet, uc aliaegen-tes, alii populi,aliive Reges & Principes nequirent commer- cia in Indicis Regionibus exercere , Sc colonias, ubi Hifpam non non incolunc, Jure gentium nequaquam violato, deducere, ac vaftum illum Oceanum navigare, cum maris & aeris ufus omnibus fic communis, neque natura, neque Jure Gentium reftričtus ad Hifpanos &Lufitanos. His fane , nifi fubfit vd hoftilitatis, vel alia ratio; obquam ifti abOceano, partibus-que Indiarum & novi Orbis Anglorum, Batcavorum, ac Gallorum repellunt gentes, pratenfum illud ex occupatione Da-minium nihil opitulatur j quia nullum eft. Et ut concordč-mus Dodores, notandum ftudiose, quod illi 3 qui mare ref-bantur pode fubjici Dominio particulari, de illis intel^e1-rint Principibus & Rebuspublicis , qu« proximos illi Mari portus, ditiones,cIaftes ( ex quibus poflellio & Jurisdidio oriripoteft) atque circumjacentia littora in fua poteftate ha-bent. Iftud vero nec Hifpani, nec Lufitani in vero illo , ac Vaftiflimo Oceano, aut exiguumquid , poflident , quod ad tantam vaftitatem & amplitudinem nihil juris, quod aliagen-tes non habent,conferre valet. $8- Tandem & ultimo contra allegatam prafcriptionem 6t confvetudinem immemorialem, quam Hifpani & Lufitani licet probare non pofTint, hoc fatis unum eft, quod opponi poteft: Ea, qu« funt in fe inprafcriptibilia, Iegisdilpofitio-ne nunquam prafcribi : Neque confuetudinem , qu« Juris eft pofitivi, legi naturali vel pofitiv« in perpetuum lata; ab-rogare pofle. Mare autem perpctua natura; & gentium lege omnibus quoad ufum commune eft. j?. Quod autem nec Hifpani, nec Lufitani immemorialem prafcriptionem & confuetudinem probare queant, exin-de liquet clariftime,quod illi tempore Joannis Lufitani,id eft Anno 1477. primum in Oceanum inquirere , & quafi priori «vo turbare coeperint navigationesaliorumpopulorum, lape etiam illi ipfi tam ab aliis , quam invicem mutua ( Lufi rani« videlicet & Hilpani«) hoftilitate turbati: conftat proinde de tempore, ergo non immemoriali. Ut enim memoriams exfu- exfuperet hominum, non folum vivences non meminiire,fed nec a fuis majoribus audivifle debent. 60. Verum quid de hac maris five praefcriptione , five confvetudine ex fundamento Juris & Theologia cenendum, lubec Hifpanum Theologum Alphonfum Caftrenfem defu-per fcribencem,squo animo percipere, qui librode Pocefta-te legis poenalis , fecundo, capice 14. ait, fufpečtam plane elTe eorum fencenciam (quae camen in cencuplum probabilius de-fendi poteft , quam Hifpanorum & Lufitanorum prastenfio) exiftimantium Genuenfes aut etiam Venetos pofle non in-juria prohibere alios navigare perGolfum autpelagus fui maris , quafi aquora ipfa prsfcripferint id, quod non folum eft contra leges : fed etiam contra ipfum Jus natura, aut gentium primavurn, quod mutari nequit. Hoc conftat ,quod non folum maria, auc aequora communia erant, fed etiam reliqua omnes res immobiles. Et licet ab eo Jure poftai re-ceffum fuerit exparte,puta, quoadDominium & proprieta-tem terrarum, quarum Dominium Jure natura commune, diftinftum & divifum, sfcque ab illa communione fegrega-tum fuit : tamen diverfum fuit, & eft in Dominio maris, auod ab origine Mundi, ad hodiernum usque diem eft,fuit-que femper in communi, nulla ex parte immutatum, ut eft notum. Et quamvis ex Lufitanis magnam turbam fepe au-diverim in hac efle opinione,ut eorum Rex prafcripferit na-" vigationem Indici ejusdemque vaftiflimi Maris , ita ut reli-quis gentibus aquora illa transfretarenonliceat,Scex noftris-met Hifpanis vulgus in eadem opinione fere efle videtur , uc per vaftiflimum immenfumque Poncum ad Indorum Regio-nes, reliquis morcalium navigare , pracerquam Hifpanis Jus minime fit,quafi id jus ab eis prafcripcum fueric; camen ifto-rum omnium infanze func opiniones non minus , quam eo^ rum, qui quoad Genuenfes & Venecos in eodem fere Dominio efle adftruunc 5 quas fencencias ineptire , vel ex eo diluci-dius apparec, quod iftarum nationum finguls contra feipfas neque- nequeunt prsfcribere : hoc eft, non Refpublica Venetiarum contra femetipfam : non Refpublica Genuenfium contra femetipfam non Regnum Hifpanicum contra femetipfum: non Regnum Lufitanicum contra femetipfum. EfTe enim debet differentia inter agentem &patientem. Contra reliquas vero nationes longe minus prsfcribere pofTunt, quia Jus prafcri-ptionum eft mere civile. Ergo tale Jus cefTat, cum agitur inter Principes , vel populos fuperiorem non agnofcentes in temporalibus. Jura enim mere Civilia cujuscunque Regio-nis, quoad exteros populos, nationes , vel etiam homines flngulos, non magis funt in confideratione, quam fi tale Jus nunquam fuiflet: & adjuscommune gentium primarvum, vel fecundarium recurrendum eft, eoque utendum, quo jure, talem maris prasfcriptionem, Sc ufurpationem admiflam non fuifTe fatis conftat. 61. Eadem Authoris mens eft ratione confvetudinis.Utro-que enim cafu, ait ille, ut apparet,eadem eft ratio. Quia per Jura & rationes fuper allatas ejusmodi confuetudo eflet contra naturalem a?quitatem, ideoque nec rationabilis, neque ho-nefta, imo in manifeftam lcefionem proximi , cum videatur ex livore procedere, repugnatque Charitati Chriftianas volenti, quod tibi non vis fieri , alteri ne feceris. Adeoque fi tališ lex pofitiva injufta foret,multo id magis detacita cenferi debet. Deniqueiniqua nunquam praefcribi, nec confvetudine, nec ufu, aut alio quovis pr«textu induci valent. 62. Paucis cum Ulpiano in 1. Venditor. ff. omnium praediorum , omnia exprimo: Mari,qU0d natura omnibus patefc , fervitus imponi privata Lege non poteft. Adeo in utramque partem nobiliffima ha;c quaeftio ven-tilatur , & utrimque fuum probabilitaris fundamentum (Bb) emicat. i94 ARCANORUM STATUS emicat. Uc mirum non fit, quod propterea jam fapius ar-ma aflumpca, & reaflumpta , eorumquc Juftitia ac bona caufa , ex ipsa tam affirmativa quam negativa probabilita-te, & necdum per Jurisprudentes fat decisa quaftione publi-\ cis Inftrumentis & Manifeftis mundo fapius exhibita. 6%. Attemperari atcamen hac valeret » fi tria in mari aquo oculo fpečiaremus. Proprietatem nimirum , quam maris nemo habet. Ufum ilJius, qui omnibus communiseft. Jurisdičtionem, qua quidem ad Principes percinere videtur; ca tamen ratione, ne ex illa officiant communi, de Jure natura, navigantium libertati five prohibendo ( nifi hoditi us) tranfitum, five imponendo gabellas iis, qui portus eorum non fubeunt, nec apud illos mercantur aut funeran-tur: prafertim vero in Oceano, qui nec apprehendi, nec Jimitibus conftringi ob fuam immenfam vaftitatem , & in-definitum tračium , adeoque nec occupari, aut poflideri poteft uri coetera maria particularia , qua natura ipfa in finus & freta formavit & diftinxit. Hinc Scriptores Oceanum appellant mare apertum, ac late patens omnibus : alii Mare Mundi , ut vel inde innue-rent hoc mare , quia apertum eft, efle omnium Navigario-ni liberum. Et ficut totum Mundum nemo unus pofiidet, nec pofledit unquam prater Adamum : ita Mare Mundi a duabus folum nationibus , Hifpana & Lufitana pro-pter aliquos paucos portus ( nam plures numerantur Turcarum Imperatoris & Regis de Marocco) poflideri non poteft neque debet falva libertate naturali ac omnium gentium. Dignitas hujus quaftionis de maris Dominio pfater morem noftrum fecit prolkiorem calamum. Fatigavic etiam alios quaftio hac, qui diftinxerunt maria in libera, & fubječla : in aperta & claufa: fed tanta utrinque probabi-litatej ut in problema tranlieric, & deeidi fermc armis magfc r debeac, debcat, quam Jurisprudentum calculo. Hinc «ate hac •poftrema apud omnes ferme Principes, qui maria accolunt" quadam Ratio Status arcanumque eft: Maris proprie* totem tenaciflime tueri, cum k Dominio Maris, Dominium teme dependeat. Ejusmodi pratenfiones nolle apprime Legato expedic iicuc & Pacificationes majores, ac foedera Principum : nUJ nune prsecerimus, quia ejusmodi diftindis libris tra&abimus. Sic nnit(DEO laudes)Libpr deLegationibus. (Bb)2 ARCA- G. ^kI iti ui U) Glu^ \4Uf/ \#L iti (jiIT? It) ^^ ^^ TT^ ^ ] t) 17!) T* ) t) IT! ARCANORUM STATUS LIBER F. IRIS POLITIC A. SIVE DE JURE CONFOEDERA- TIONUM. C A P U T L De Fcedere in genere. i. Oedus Politici appeilanc Principum duorum , vel plurium, vel etiam populorum, vel urbium; pa&um publicum , in fui invicem confervationem , jufte ac legiti- me initlim. Fcederum ratio ab ipfo con-dito, aučloque Orbe apud omnes ferme gentes celebratur, trafto-ab ipfis Superis Qrtu» quv aliquando foedus pepigerunc cum cum* hominibus produda »in reconciliationis teftimonium , ecelefti iride. Perado enim diluvio ftatuerat DEUS padum cum Noe, Se filiis ejus,ne amplius periret omnis caro aqua-rum exundatione, inquiens: Arcum meum ponam in nubi-bus, & eric fignum foederis inter me & inter terram: cumque coelum obduxero nubibus, recordabor foederis mei. * 2. A lege natura ad feriptam digredior: in hac Moyfes, ut Exodus habet, fanguine vidimarum refperfic populum,fic-que fancivit legem inter DEUM &populum : Hic eft fangvis foederis, quod pepigit Dominus vobifcum fuper cundis fer-monibus. Adeo nibil fcederum more antiquius s neque fuc-ceffivis temporibus , aliud fecuritatis publica fortius vincu-lum, aut tutius humana Societatis prafidium fuit, quam a-rnicorum confoederatio & mutuo jufara Sociorum fides, qui huic adveriatur,agitcontra naturam legemque humanam divinam. Sic enim ab ipfo initio Mundi conitituit DEUS, ut uniusmanus3 imbecillis fitpugna. Latrociniis infefta itinera, non nifi foederata focio-rum comitiva ingredimur: Quid autem Regna, nifi magna latrocinia, dixit Auguftinus. Hac five comparare , five tue-ri, fiveaggredi,five eorum propulfare pericula, fi opus eft, opus hoc ipfo etiam amicis erit, qui fociata auxilia feranc ad-verfis conatibus. Omnes gentes ( ut ceftatur Livius& Dion Caflius, nova vetusque hiftoria ) cum de Imperio certarunt, ante omnia focios fua fortuna quarebant. Nec Romulus, nec Cyrus, nec ipfe , qui a DEO fpeciali cura regebatur po-puluslfrael, fine fociorum fuppetiis crevit aut fuum ftabiliit imperium. 3. Poft Gracoru-m Imperii luduofaveftigia,feconfer-vavit in maximis periculis Romanum Imperium foederato-rum ope. Illi quippe propugnacula erant, qua prius tentari Sc capi debebant, quam illud impeteretur. Et quanuncflo-rent EuropaRegna, ftant potius amicorum foedere , quam propriis viribus : ita nimirum providente Numine,ne,cum (Bb) 3 unus unus aicerius ope egeac, unquam depereac humanicas & ne-cefficudo illa civilis, qu« abincericu genus humanum praefer-vac. Dum finguli oppugnancur, univerfi fuccumbunt; dum vero fingulorum pericula conjun&is omnium vel plurium viribus propulfancur, univerfi fubfiftunc. Prioris exemplum fuere divife olim Gr«ci« urbes a Philippo Macedone, fen-fim &per incervalla fubad«. Ec poftea ejusdem Gr«ci« Principes, rurfus incer fe divifi ( ulcimi Conftancini videlicec cempore) Occomannisin predam ceflere. Adeo genci illi dis-jungi femperfacale fuic,uc priiruevofuo damno edočlanefci-eric unquam camen conjungi , & fucuris providere malis. Pofterioris exemplum eciamnum incueri licec in confoedera-ta Bacavia, nec minus in unica Helvecia. Bacavia raro dif-fencic propcer unicacem Religionis; Helvecia f«pe,propcer il-lius diiparicacem; nunquam camen ica, uc illico conjunčla fe excernis pocenciis opponere non valeac. 4. Foedera fan&a func apud eos homines, apud quos juxca divinam Religionem fides humana colicur. ^ Nihil foe-dcrum , pa&orum ac promiflorum omnium religione anci-quius habicum. Qui, rupco foedere, injuriam inferunc, Nu-minis func concempcores. Unde foedera pacifci, ac juramen-to ea firmare cam anciquorum more, quam poftea , ad Jus divinum fpe&are videcur. Percepcione corporis & fangui-nis Domini confirmaca fuic pax incer Henricum IV. Impera-torem & Pafchalem Romanum Poncificem. Ipfi Ture« & Barbari fi cum Chriftianis foedera ineunc;ea Jurejurandofta-biliunc. Gr«ci, qui cum Cyro adverfus Perfas foedus per-cufleranc , maftaco cauro,lupo, apro & ariece , inquorum fanguine incingences Gr«ci enfem, Barbari aucem haftam; ju-rabanc neucri alceros fe defercuros, fed belli fore indivifos fo-cios. Barbari vero infuper fpondebanc, fe fine fraudc Graecos dučluros eife. Romani foedus firmabanc porca faxo concu-sa, cum imprecacionibus , uc fic csederencur, qui foedere rupco a promifsa fide difcederenc. Jurejuraqdo fe obftrinxe-r r rune runt Grad omnes , cum adverfus copias Xerxis dimicaturi eflentin hac verba: Vitam libertate pluriš non faciam, neque deferamlmperatores neque vivos , nequc mortuos. &c. Scytha hoc modo fce-dus fanciebanc: Infufo in grandem calicem fidilem vino , commifcebant eorum fangvinem, qui ferirent foedus, percu-tientes cultello aut incidenres gladio aliquantulum corporis, deinde in calice ringebanc %ittas,fecurim, jacUlum : hac fi-mul atque feeiflenc,fefe mulcis verbis devovere diris,poftea eporo vino, non modo ab iis,qui foedus faciebanc, fed eciam a comitibus illorum, qui eranc majoris digniracis. Divinus Vaces inconac: Qui diflolvic padum, nunqukl Eztcb, effugiet ? Vivo ego, dicic Dominus, quoniam in loco Regis, 17. qui conftituic eumRegem, cujus fecic irricum juramencum, &folvit padum, quod habebac cum eo, inmedioBabyIonis moriecur. Ita divina Nemefis perfequicur foedifragos, ouia perjuros. Expendit hoc ferio animo Jofue, ubi Gabaonicis dacam fidem vel frangereVel obfervare deliberabat,inquiensj Juravimus eis in nomine DEI Ifrael, & idcirco non poilumus eo contingere, Foedera fundancur firmanturque pracer Juris j ur andi religionem, eciam in ipsafide humana, qua fandif-fimum humani pedoris bonum eft. Nulla necefticace ad fal-lendum cogicur , nullo cocrumpicur proemio. Illa ornnem deliberationem excludit : illis abrogatione omriis humana focietas tollitur: illam qui in confilio habet, etiam hofti eft «quus: malo (dicebat Seneca) mihi fuccefliim deeffe, quam fidem: Hujuš nullum unquam cempusviolationem,autpra-texta neceflitas excufat: qttia Jurejurando interpofito & fbc-deribus idis ipfum DEUM fponforem conventionum facic: ideo violata illa, cuicunque fuerit data, tandem a IponforeJ & tefte DEO muldatur. S- Nulla res firmius conftringit foerdera, nulla plus fir-mat acftabilic Gonfoederacorum veluneates, & focietatem, nulla nulla vehementius continec Rempublicam, quam fi promif-forum exačta fides fervari videatur. Fidem ver6 non fola verborum formula exornat, fed fidem res fequi debec. Ubi res non fequicur, verba minimum valenc. Quicquid contra promifla fit, folum id, auc perjurio latebra , aut aperta vio-latio fančtiflimi depofiti eft , qua nullis calliditatis humana receffibus, nullo excufationum, nullo falfarum rationum ve-lamine obtegi poteft. Una fide res hominum ftant; fublata corruunt. Silius Vates commonet: Audite, Ogentesl non rumpte fcedera Pacis: nec Kegnis prafe rte fidem. 6. Sed O raram per hac tempora fidem ! Ubi primum fortuna titubat, mox corruit fides foederum. Nemo vult ef-fe calamitoforum focius, nemo egentium amicus, nemo coe-forum confcederatus. Quamprimum quaftus imminuitur, aut commercia infringuntur, in partes fecedicur, & Confoe-derati deferuntur citra omnem data fidei fynderefin. Ubi de Regno agitur,autcommodis Regnantium; nihil minus pen-fitatur quam fides : mox hac nive citius folviturpoenalevior in aera rapitur : & infringitur ut leviš canna. Quanta ejus-modi abrogata fidei, violatorum foederum,circumventorum-que Principum, qua hoc ultimo avo in Europa noftra con-tigiffe fcimus, fi liceret, referri poflent. Verum ficut fuc-cumbit fides, ita veritas fuccumbere debet. Fides, ait Ta-citus, integra nunquam manet, ubi magis magnitudoqua-ftuum, quam foederum fančlitas fpečtatur. Sed exolevic jam Attica Fides : obliteratum Rhadamanti Jus-jurandum: confrafta Jovis Fabulae : DefiitDi- Čtum ac fadum. Divites fumus pro-V v jf miflis tantum, faftis autem in- opes. M) (o) M CAPUT CAPUT II Diverfitas Foederum, I. A Varietate condicionum , rerumque, variantur etiam Foedera, eaque ad duplicem Ipeciem refero; aequa- litatis & inaequalitatis. jEqualia Foedera contrahuntur inter aquales Dignitate, Imperio, Statibus, reciproca, £equalique ambarum partium obligatione. Si utrobique £equalis eft obligatio, coeterum vix requiritur arithmetica «qualitas. Sat erit, fi confoedera-ti fuerint Principes abloluti, potentes,&exiftimatione digni. Miifti fiquidem pollent opibus , non viribus armorum. Alii cxcellunt amplitudine Statuum; alii civium unione. Multis miles eft,pecunia & nervus Belli aliis. Rečlum apud quos-dam confilium, vel induftria, vel fortitudo, vel locorum oc-cafio, vel viarum & munimentorum invincibilitas, exluperac opes, vires & quamvis potentiam aliorum.adeo lua quaque fibi fupplemento funt, ut juftam £equalitatem pariant. Ejusmodi aqualitatis foedera intervenere olim fapius inter Papam, Hifpanum & Sabaudum : inter Gallum, Anglum, Svecum: & non pridem inter Casfarem, Papam, Polonum , & Rem-publicam Venetam adverfus Turcam; modo contra Francia; Regem, inter Ccdarem , Anglum & Batavos , & aliafi-milia. 2. iEquales Foederati mutuo fe conti- nent , quia mutuo fe metuunt. ideo enim plerumque foedera contrahuntur , ut prapotentes coercean-tur. Palam lune priori avo a;mulationes illa inter Caro-lum V. Francifcum I, & Henricum očtavum, quorum quis- (Cc) piam, piam, quamprimum Spharam Potentia fua exfcendebat, mox ab aliis duobus pulfabatur. JEquabiliS ex Omill- bus Potentia firmiora reddit foedera , pa-cemaue magis ftabilit publicam. itquo foedere anaicicia & Societas iriitur vel in eadem re, vel in £quivalenti , ut cum unus foederatus armorum diverfionem, alcer commeatum; unus auxiliares copias , al-ter pecuniam polliceatur, vel finguli omnia jufta propor-donc. j. Foedus , quod aquale dixi, rurfus duplex eft: Plenum, fcUicec, & nonPlenum. Plenum, ajo: quando Regna, Provincia, & Status alias in fe divifi & feparati, icem populi, gentes, communitates; communicatis invicem legibus fundamentalibus Se Juribus in unum quafi corpus coalescunt, Sc cooptantur. Qualis con-foederatio interceflit olim inter Albanos & Romanos,ali6s-que populos, qui perpetuo foedere in communionem Rei-publica Romana? fuerunt affumpti. Sic Refpublica Hebrao-rum in Societatem Regni recepit Gabaonitas, Idumaos, alios-que populos. Sic Scotia & Hybernia cooptata Anglia. Sic Regnum Arelatenfe, Britannia , aliique olim feparati Princi-patus, annexi Corona Francia. Ejusmodi fcedus intendebat Henricus quartus Borbonius cum omnibus Europais Principibus ScRebuspublicis, (exceptis Auftriacis) pacifci, & fub nomine Reipublica Chriftiana arbitrari in Europam univer-fam.profcripta gente Auftriaca, qua femper unica fuit fpi-na in oculis Regum Gallia:. In hifce confoederationibus communiseft amicitia , Jus hofpitii , commerciorum, una omnium defenfio , unus omnium hoftis, unum ofanium, torpus, unus fpiritus. 4 Hac Ratione Silefta , Moravia Regno Bohemia unita magnorum deinde motuum caufa fuit. Cum enim Bohemia Status poft enormiflima faeinora, aperca perduellionis a Mas- a Matthia Cafare, eorum Rege legitimo, declarati, jam jam Auftriacis armis pecerencur; non erubuerunc Silefia Principes rebellem Bohemiam milite , annona & pecunia fubleva-re. Neque impedire poterant Cafaris, ut fupremi Principis, )ufla, preces, mina, legationes iterata, replicata ncfandum auxilium: quia femper pratexebanr,fe foedere jurato obftrin-gi Bohemis. Aded periculofa exiftunc Principibus Provincia-rum cooptationes & uniones, quia inde augetur in immen-fum potentia fubditorum, ex qua facilis eft tranfitus in fta-tuna libertatis, uti apud Belgas foederata Provincia excufto Regio Dominio fe liberas afleruere. Neque proficit, etiamfi Prineeps in ejusmodi unionibus & confoederationibus exci-piatur : quia in motibus feditiofis, plebis furor non difcer-nit exceptiones. 5- Regius itaque fit ille Canon : Ut Principes non facile permittant Status aiverfarumProvinciarum inter fe fe unire , & in unum corpus pleno foedere coalefcere. Quantumnunc faceftlt negotii omnibus Regnantibus Batavia ? Quanturri Helvetia ? Quantum olim foederata Anfeatica Urbes ? pa^ lam eft. Igitur Principes, Vicini femper fufpedas habeant ejusmodi confoederationes Provinciarum : potius earum di-vifionem , quam unionem procurent. Immediati veroPrin- * cipes plane fatales fibi exiftiment propriarum Provinciarum uniones , ideoque fatagant magis eas fibi plena fubje&ione unire, quam finant,ut fub quocunque pratextu in mutuum foedus coalefcant. Difficilius imperabunt unids quam divi-fis , & infukabunt vehementius unita, quam divifa. 6. Ad aqualitatem foederum refert Bodinus foedus etiam lib.^.de illud,quod interceftit inter Gallia Reges & Helvetiorum pa Re'Pub(, gos, cum quibus illi fic focietatem inierej ut Reges arbitrio fuo exercitum ex Helvetiis ad Imperii Gallicani tutelam con-kribere valeant. Viciflim vero illi Helvetiis adverfus omnes externas invafiones opem omnem ferre obftringantur. Ne vero hoftes Gallia Helvecios a Gallorum Societate divellere . i (Cc) 2 poflent> pollent, quod prius interdum accidebat, penfionem milic au-reorum, ait Bodinus, in fingulas Civitates fpoponderunt; fic-que fortifiimam gentem aureo vinculo fibi addixerunt Galli, ne in partes abire poilit. Vernim pofterioribus temporibus venale hoc foedus etiam alii Principes obtinuere , vel plane pnecipuere Gallis, quorum Potentiam aliquando fufpe&am habuere Helvetii, pr«cipue periclitante Sabaudia. 7. Non plena Confoederatio eft , qua diverf« Provinci« vel Regna , lalvo fingulis fuo Majeftatis Jure, ultro citroque ifto foedere pacifcuntur, seque certrs legibus & eonditioni-bus invicem obligant. Et hoc foedus vel offenfivum vel de-fenfivum eft. Per primum omnibus confoederatis iidem aut amici aut hoftes funt, eosque velcommuni amicitia colunt, vel conjunftis armis perfequuntur. Per fecundum tenentur Confoederati ad mutuas fuppetias ac defenfionem fibi invicem , uno vel alio modo , fed plerunque ex pndcripto pr«ftandam. 8. Cceterum Ratione temporis alia foedera funt perpecua & aterna, alia definira feu temporaria. Perpetua tam diu durant, quamdiu gentis & Reipublic« ultro citroque con-trahentis nomen erit. Ejusmodi foedera appellabant Hebr«i n m.i8-fajera Salis. Uti facra pagina innuit: Paftutn falis eft fem-piternum coram Domino tibi ac filiis tuis. Nihil enim eorum eft, qu« concreta func ex Elemenris,fale incorruptius. Anno 161J- Kternum & perpetuum foedus-, ut habet Articulus XIV, Pofonii contraxit Bethelen Gabor five Gabriel, nomine Regni Hungari« cum Statibus perduellibus Bohemi« , eorumque Pfeudo-Rege iFriderico contra Ferdinandum II. & totam Au-itriacam domum. Sed nequaquam perpetuum: erat tantum folftitiale : & cum Rege folftitiali difparuit revindicata Au-ftriacis armis universa Bohemia, & expulfo Palatino. Sabclli- 9. i£tern« confoederationis plerumquc mosRom« fuit. cusm». Romanis atque omnibus Latinis Urbibus inter fe Pax efto; neid." doneč Coelum & terra eundem habeant Statum. Ad humanist tatem ta tem enim pertinet,amicirias immortales , inimicitias mor-tales efle. I o. E contra temporaria fcedera fanciuntur ad certum tempus, vel usque ad confaderati Principis excefTum. Sapius tamen alterutro confoederato mortuo protrahitur foedus ex pado. Sic quoties Reges Gallia; cum Helvetiis pacifcuntur, toties diferte caveri folet, ut in quintum annum a Principis obitu prorogetur & conrinuetur foedus. 11. Secundam Speciem fcederum injgualium fupra diximus. Ejusmodi foedus inaquale plerumque intercedit inter Re/pubJicas, Principes, Civitares, bonis & viribus admo-dum inaequales. Et etiamfi hoc genere foederis neutra pars contrahentium renuntiet libertati iuss & Juribus Majeftatis, debilior tamen Potentioris Principis aut Reipublicae Majeftatem comiter obfervare tenetur. 12. Poft Vidoriam Pavienfem , ejedosque tota Italia Gallos, ac ipfo Rege Francifco in captivitatem in Hifpanias abdudo, omne« Italiae Principes & civitates, prater Veneram Rempublicam, patrocinium Regis Hifpaniarum fufceperunr. Kam, ut Polybius ait, inter plures diverfas& liberas Refpubli- lib, cas,aut tenuiores Principes tamdiu Societas durat, quamdm fpes eft mutui accipiendi fubfidii: Ubi vero fpes illa prorfus deficit, tunc privacim unaqu£eque fibi fuisque rebus confule--re,acconfilium in tempore capere geftit. 13. Foedus ejusmodi, minoris cum majbre Clieilt C-lare ( de quo poftea)a Politicis appellatur. Et tamdiu foederis nomine gaudet , quamdiu in fervitutem non abir. Protedionis etenim caufa ( ut Juris - Confulti notant) non habet Jus Dominii. Quemadmodum auxiliares milites non exinde quidpiam in Rempublicam Juris acquirunt, quod S ti-pendio ad auxilium & opem illius vocentur. Neque offi-ciunt exempla,quibusconftat,aIiquos ex protedionis Officrtf (Cc) $ tranfa tranfiifle in ufurpacionem poteftacis. Nam aliud eft invadere poceftacem, aliud procegere: quanquam cerce proximusgra-6. rolit. dus poft procectionem fic invafio , Ariftocelis experiencia: *>P-7« apud eum enim , inquic, apud quem arma pravalenc, folec eciam efle adminiftracio Reipublica : eaque racione inrafe-runc Tyrannidem Redtores Gracia urbium , armis jamfafti fuperiores. 14. Ne igicur inaquali foedere fenfim inferacur curpis illa fervicus, necefle eft;uc incer Pocences & cenuiorcs squif-fima incercedanc condiciones. Deinde uc Pacrocinii cabula, quas Prote&ionis liceras vulgo vocanc, Cliencibus a Pacrono dencur,quibus ceftacum fic, Majeftacis & libercacis Jura falva incegra Cliencibus fore. Deinde brevioris cemporis incer-vallo finiancur: ucfi Cliencibus grave videacur foedus,muca-ri: Si honeftum, concinuari pofllc. Omnium aucem Cau-tionum maxima eft,ne Pacroni Cliencum arces & munimen-ta prafidio milicari ceneanc. Quod Scoci, cum in Anglo-rum pacrocinium venirenc, Anno 1 s S9- ^gaciccr obferva-runc. Denique una eft Infirmiorum adrerfus Pocenciorum caucio & fecuricas, uc pocences ica ftringancur, 11C fi no-cere velint, haudquaquam pofTint. 9, Terciam foederum cauiam aperio : fcilicec fui fuo-rumque defenfionem. Se cueri lex eft Morcalium commu-nis, 8c gencium omnium confenfu comprobaca. Cui neque civiles , neque poncificia leges derogare poflunc. Hac de. fenfio fe excendic eciam ad fuos: cum divina plane fic adtio debiles adverfus pocenciores fulcire, Si ab injuria cucos pra-ftare. Rem oppoficam dixic ille in Graca Policica appnme lib* yerfacusThucydides: Nonreprehendendum eft,fi hi,qui injuria afficiunrur, defenfionis fua honorumque causa non folum vicinos , fed eciam exceros fibi in foedus adjunganc. Ca- vcanttamen, ne externa auxilia fianc domeftica excidia. Qua aliquan- aliquando & ifi cafu fingulari licita func,nori duci debent in exemplum. Foedera ad abfolutos Prineipes ipe&anc, Privatis externa in feditionem computantur. /. Convenit quidem Imperii Ordinibus confcederatio in-vicem, & cum externis Jure defenfionis neceflari«; at vero, quoniam poffibile eft,uc in Reipublicae perniciem aIiquiSca-tus feu inter fe, feu cum exterioribus foederacontrahant,ideo Inftrumencum Pacis inter C«farem & Sueci« Regem arcicu-lo o&avo expreflam addidit reftriftionem , ne foedera Sca-tuum non folum contra Imperacorem & Imperium tende-rent, fed etiam ne Pacem Imperiipublicam vel cransattionerrt Inftrumenci Pacis quocunquemodo laderenc, fierenrque fal-vo per omnia Juramento, quo quisque Imperatori & Impe-rio obligatur. Quibus verbis plane ipfis Statibus Imperii contra alterum Imperii Statum foedus inire interdičlum eft; Tali cafu enim, quia ali« fimulcaces inter Status evenire po£ funt, nec pactum illud contra Imperacorem foret, nec contra Imperium , tamen quia tenderet contra Pacem publicam,^ contra Inftrumentum Pacis, quorum vigore nonliced Bellum gerere adversus Ordines Imperii, fimilia foedera hac' lege fubfiftere non valerent. CAPUT III. Fcederum rvarii Jinef. i. polniš, ficut in omnibus , in Regia pr«fercim arte Princi-JT pium eft. Foedera, qu« pr«cipua Arcana func Status, in varios tendunc firres; prouc nimirum illos vel ipfa forma Regiminis exigic; vel neceiTicas requiric, vel Imperancis ani-mus impellit: & hinc furtt innumeri. Omnes explicare vix datur,eos autem ad certos fonces reducere,noftr« oper« erit. 2. Jgi- «208 ARCANORUM STATUS. 2. Igicur univerfim foederum fines Sc caufas moventes, ad quinque potifTimum capica revoco: Illa func: iEmil- latio: Metus : Sui, Suorumque defenfio : Augmentum Status: & Zelus Religionis. ' Ex «mulatione contrahunc Principes foedera adverfus foedera ; Sc vires opponunc viribus, ne ift« univerfis nocere valeanc. . Etheocles dicebac Eaced«moniis,duos Lyfandros Sparcam ferre Lyfn" non polfe. Ec Archeftracus Achenienfis: Duos Alcibiades & Alcib. Achenis colerandos vix efle. Ex «muIacione Achenienfes Sc Sparcani cocam Gr«ci« vim in duas parces diviferunc. Romani Sc Carchaginenfes cocum ferme mundum ex«quaverunc, quemadmodum priore «vo Galli Sc Hifpani Europam. Ec Cic de revera in Scatu Policico «mulacio , qu« ex fimilicudi-ne ori-cur, fuum eciam dccus habec & laudem promeruic olim apud Romanos. Ecenim non folum acuic Spiritus , Sc excicac ge-neroficacis illos igniculos, ne corpefcanc magnorum virorum animi: Sed eciam «quilibrium quoddam inducic, ne fuam qu«que excedac fph«ram Poceftas, Sc accemperac immodi-cum illum «ftum pr«dominandi. Principibus , qui infigni prudencia polienc,femper certum fuit: Securitatempublicam in «quilibrio potenti« viriumque utrinque confiftere. Hinc obftaculum, ait Cardinalis Richelius, adverfo «qualique toe-dere rečie opponicur extern« Potenci« , nepraepolleat aliis, Sc exinde Pacem turbet publicam. 3. iEmulationi fuccedic juftus Sc prudens metus : ubi Principes contra tercium, cujus Pocentiam fiifpe&am habent, foedera Sc focietates pacifcuntur. Mezentius haud gravatim L;rius Turno ac Rutulis focia arma contra Trojanos conjunxit; ^ quod nov« Urbis exfiru6lio minime ipfi placeret, ac rei Trojan« incrementum accolisparum tutum videretur. Mto-li ab Antiocho contra Romanos auxilia petentes fimili ratione ufi funt : cum ad dignitatem ejus , fidemque pertine- re dicerent, non prodi focios , tum etiam ad incolumita- tem LIBER V. 2o9 tem Regni non finere Romanos omni cura vacuos, cum tolorum gencem fuftuliilenc , omnibus copiis in Afiam cra-je&uros. Ejusmodi metus Europam noftram dividic. Gallia foedere comple&icur omnes,quicunque Auftriacorum pocen-tiam formidanc, auc ejus hoftes func: Hifpania & Auftria coe-teros fovet, ut fibi fine in perfecutione Gallica auxilio, recar-dentque curfum continu« ufurpationi, quafe fuis limitibus vix unquam conrinejre novic ; fed toties in Italiam jam & olim procurrit, Vifcera ipfa defolata Germani® exenteravit, pedemque plane ( fed Superi avercanc) in Hifpania. figere, eciamnum atcentat. 4. Studium omne,pracipuumque Regum efle,in com- perco eft: Par pari referre five ex aemulatio-ne, five exmetu. Cum enim priori avo ", pro Rege Gallia non folum foedus illud celebre (fed inopinatum)eurrs Sabaudo & Venetis, adftipulante per Mansfeldium Palatino, led etiam exercitum viginti quinque Millium contraxiffec Cardinalis Richelius, rerum Gallicarum follicitus Minifter: žilico Hifpanus ex metu tam conjun&a Potentia , Miniftris fuis mandaverat, ut foedus cum Principibus Italia propere fancirent obyiam ituriMiniftro Gallicano.Commota defuper univerfa Italia, fama undique fparsa Gallum, Sabundum & Venetos, emptis ingenti auro Germanorum & Rhatorum exercitibus Italiam jam illorum voto fubadtam divifuros.Un-de Principes tutandis rebus fuis intertti , omnes fe foederi Hifpanico ultro innexuere: - f. Extac alia plena fensu Oratio Hifpania Ablegati ad SenatumVenetum Anno 1641. ita profantis. Non ignoratis, Viri Illuftriffimi, quajam potentia,qui progreflus, qua fortuna Gallorum in Italia fic ? quam in-dies novis fplendidiorem reddunt vidoriis & acceflio-nibus : & quoniam Domus Auftriaca tota in eo femper fuit, ut crefcenci, imo in immenfum jam aučt« Gallo- C^d) rum rum Pocenriaj obviam irec, acl vos jam miffus fum (utpotč ad eos, adquosnon minima cladis Hifpanica pars, & Medio-lanenfis Status ealamitas & anguftiae pertinent) rogacum , ut Regi meo, eeu proximo laboranti confilium impertiatis.prae-ftoque opera communicetis, quam ulterius differendo, viri-bus noftris comminutis, fruftra pofthac largiamini; & in va-num poftea infadabilem Gallorum cupiditatem dillinere & progreflus eorum demorari contendatis. Alto itaque &gra-vi fomno Topiti, quo eftis Patres Illuftriflimi, refurgite, nc torpentes vos , poft primos occupec vidor. Omnes enim in quocunque ftatu etiam fint, qui feliciter imperare cupiunt, hoc in ufu habent nimiis aučtae incrementisPo-tentiae fe fe opponere : Et Refpublica Veftra prae aliis cundis hujus Regula Politicae tenaciftima eft, cujus fub tautela hucusque florendfTima fuit , & aquilibriura inter potentes & validos tenendo, atque debilioribus affiftendo feliciter ftetit, viguic & bene vixit. Quare perpendite quo jam in Statu Ducatus Mediolanenfis fit: Unicus ille eft Ex-terorum invafionibus oppofitus murus & Dominii Veneri unicum propugnaculum, hoc fi vacuum relinquitis; nullus cxercitus, nullum fiumen , nullum denique in Italia muni-mentum, feralem & priori feculo fub Ludovico, Carolo & Francifco expertam & probe notam vim & impetum redne- re poterit. &c. Mflj 6. Quemadmodum vero Hifpani Galliae, ita Galli Au-ftria, quam utroque Orbe compledebatup Potentiam, fug-gillare, fufpedamque reddere, & adverfus hanc omnes-Euro-pa: Principes ( ut aliquando attentavit Henricu* IV.) in foe-dus vocare connitebantur. Palam extat Richelii fagaci/li-mum confilium ajentis ; animadvertendum efte, quoad Jura , qu« Gallia? fubditi per Icaliam acquirere poflunc, ut Au-ftriaci a nimia Potentia, novisque ineremenus diftineantur. Cumque jam potiorem Germani« partem teneant , nullum cerciu* cerrius aquilibrium, quam Italia Principes foedere compin-r. gere; & in Provinciis Aultriacis, vel per fucceilionem (quod poflremi Gallorum Reges aufi) vel per firmatos jure aliquo*« Gallicos Principes recipiendis Gallorum armis, ad Italorum necefiitates pedem figere. Neque raecuendum, quin Italia Principibus Gallorum arma , Hifpanis oppofica minus pia-ceanc, cumHifpanos majori odio,quam mecu perfequantur, ut gradum eorum coerceant, nullo emoiumento, nifi Jufiitia Paceque per Icaliam fervata. Ica Cardinalis. Adeo Prinripes de Primatu inter fecontendunt, feque invicem coarguuntde iilo, quem tamen omnes fibi in omnium Bellorum &c confoe-derationum fcopum prafixerunt. Quilibet enim alterius Poten tiam incufat;& nihilominus vix aliquis eft,qui Potentifiimus evadere non fatagat. 7. Hac quidem olim inter Gallos& Aufiriacos,atnunc quid Europa Principes omnes mente concipiunt aut quid pravident, credunt aut indicant, ubi viden t & (ciunt, Gal-liam,qua aliunde in feipsa metuenda fuit omnibus , Hifpania; conjungi ? Hic eudit Vulcanus toti Europa compedes. Inde expečlent coeteri Reges & Principes fua pracipida, exi-lia: vel indignam fervitutem. Non in una Hifpania reponic centrumvotorumfuorumGallia: Arbitrium illtendifc totius MundL 8. Nemo mihi obganniat, inde Hifpaniam non conjungi Gallia ; Ubi fuum quisque Regnum , alius occupet Rex» Umbratile hoc eft: fucus & pratextus, imo dico Hifpaniam mancipari Gallia , qua non alio, quamGallico confilio regi-tur. Res palam efi: : Ablegatus Gallia nune Arcanis affidec Hifpania, & cor ufurpatoris Regis in manu ejus efi;. O mei vos Grandes (inania nune nomina) non amplius veftrum efi: de fumma rerum Hifpanicarum difponere. Gallia , fi non mancipata, efi faltem innexa Hifpania:quod a cunis Ludovi-dXIII.&XIV.unicum fuit fufpirium Mazarini & Richelii.Ar- (Dd) 2 ca- canum hoc in capice libri fcripcum eft Gallis :per acceffionem aliarum coronarum ftjara non tam venerandam , quam tre-mendam Europa facere. Sufpirabitis ( non vanus vacesfum) depileata fronte, quam faftuofo tuliftis aliquando animo,Au-ftnacorum raodeftiam. At vos O Regia Nomina, Portugallia, Anglia, Dania , Hollandia, infiftite, quo coepiftis, marciali fa-vonio. Cedat Carolo Auftriaco, quod fuum eft Patrum merico, Se fangvinis Jure. Nondum exeeflit foboles hifpanica, viget illa adhuc mafcula poft Leopoldum in gnatis fuis. Sint, fint proximiores,ut Gallijačtant, in gradibus ex foeminarum cognatione Galli Auftriacis: fed fuperiores funt hi illis mafcula Origine, qua eadem eft cum Hifpania Regibus, ac idem communis Pater vel ftipes, Philippus nimirum primus Au-ftriacus. Unde (rem notoriam repeto ) Regna Hifpania Au-ftrvacis ? a Johanna utique Arragonia. Unde Johanna Arrago-nia? aFerdinando & Ifabellaj qui Johannam filiam inftitue-runt Dominum & haredem omnium Regnorum, & hac fuos cx Philippo Auftriaco filios & Ferdinandi ac Ifabella nepotes, Carolum nimirum V. Jure Primogenitura, & Ferdinandum Jure fucceflionis in cafum vacantia. Cum igitur hac linea Ferdinandi fecundogeniti Johanna etiamnum virefcat in Carolo Auftriaco. Quis Sapiens dicet, Regiam Mafculinam ftirpem Hifpania, extin&a una linea in demortuo Rege Carolo, defecifte, ubi altera fupereft exFerdinando. Sane omni Regnorum Jure, omni Primogenitura lege ( nifi hacarmo-rum vis & fragor filere faciat, quod Tyrannis confvetum) necefle eft Hifpanica Regna & Dominia fuperftiti mafculina linea attribui. Quod igitur felix fauftumque fit Carolo no-ftroinhoc cooperantibus totius Europa Principibus , quo-rum revera intereft confcederatis animis & armis Cailfaill fuam agere, cum Auftriacam agunt. Nam fi Hifpania jungatur Auftria , vel potius Auftriacus Princeps gubernet Hilpaniam, idem manebit fiftema Europa , quod fuit.Eadem modeftia AuguftiiTim«Domus,ea?dem leges, e«dem vires : Nihil novum aut exoticum, nihil metuendum. Quia aliunde h«c domus Germano - Hilpanica conjuncta fuit «-terno foedere, padlo gentilitio , eodem utriusque periculo, eademque fortuna. Res vero tota alia eft , Hifpaniam Galli« jungi, vel a Gallico Principe poftideri Hifpanicam Mo-narchiam. Novum hoc totum erit, alia Europ« facies: Mon-ftrum quoddam,(five moreš five leges utriusquegentis Ipečles) Hifpania gallizata. Ad tremendas Galli« vires, accedentin-vincibiles. Mercenarii erunt, qui nune funt abfoIuti& libe-ri Principes : Intermedii plane extingventur. Refpublic« redigentur in Provincias, Imperium ex fuccefiivo fiet H«re-ditarium, ejusque pr«cipua & regalia feuda innečlentur Co-ron« Galli«. Sub tapete h«c funt omnia : & qu« horum jam non vidimus machinari , imo in opus redig? a Gallis ? Omnia profe&o, licet non femper ex voto. Conteftor totex-tračlos Galli« Principes eorumque ufurpatos Principatus.Bel-gicas item urbes, Sabaudum,deinde Mantuanum, Lotharin-gum, Genuenfem Rempublicam, Eledores Rhenanos,Sacrum Germani« Imperium, ac ipfam facratiflimam D. Petri Sedem: qu«nam Gallia cum his non tentavit ? qu«nam non ob-tinuit?Erubefcerent ipfa Galli« lilia, nifi oblita fui eflent. Ac vero fi Ludovicus tanta patravit in arido, obfiftentibus licet extremo conatu femper Hifpannis: quid aget in viridi, ubi propitiam habebit Hifpaniam ? Vos hoc expendite Europ« Principes , & communi foedere ite adverfus formidandum omnibus hoftem. Metus namque Pocenti« nimi« juftiffima eft confoederationum caufa. Exičlu ire, arsfummaeft. 10. Quartam foederum caufam dixi inerementum Sta-tus. Quod tripliciter intelligi p o t eft : feilicet vel foedus inire ad recuperanda amiila , vel adinferenda arma offenfiva, vel ad ufurpanda aliena. Primum eft Juris natur«, fi citra violationem promiflo-rum, & dat« fidei (quam parum refpexit Francifcus I. erga , ' (Dd) 3 Caro- Carolum V. in foedere Madritaho ) fieri poteft. Alterum in juftiflimis caufis ad Reges ipfos fpectac, quorum eft literade-cretoriis armis terminare lecundum poteftatem fibi coelitus datam. Tertium fbedus plane illicitum eft, & in ipsa Machia-velli fchola damnatum,dicentis : UfurpatiO Alient inter caufas & fines Tyrannidis reponitur. Accidere autem plerumque folet, ut Imperia non diu ma-neanc apud illos , qui ea rapuerunt. Id te memoria vetus & recens docebit. Quis nefeiat exitum Pionyfii Syracufii ? Quis Agrigentini Phalaridis ? quis Calccdonii Nabidis ? Quis Tiberii, Neronis, Commodi ? Annibal ipfe confitetur : Ita aliena appetiuimus) ut de noftridimicaremus. Quanti funt, qui,cum fe foederibus implicuerunt ob rerum alienarum cupi-ditatem, ea quoque,qua obrinebant, amiferunt : imo ipfas fuas fortunas & Provincias extrcmo fubjecere diferimini: Audiant Reges & Principes faluberrimum Cardinalis Riche-in Mi- Hi monitum : Optandum foret, ut Principes eam curam de ®!cwianguine fubditorum confervando ferrent,quam Pericles gef-fit, primus Gracia per illam tempeftatem Dux , qui ufuram hujus vita depofiturus, beatum le fe pradicabat, quod nul-lys Athenienfium veftem mutaflet fua causa. Pacem fane grdentius amarent, neque fe facile immifcerent foederibus offenfivis; Sed confervatio fubditorum fatis caufa inferret ad ardorem cupiditatis extingvendum: cum noverint alieni ufur-patorem attrahere in Patriam arma,& fubditos exponere mil-lenis periculis & arumnis. Aurea verba : Sed qua nec moderni Gallia Miniftri expendunt, nec ipfe Verborum Author exemplo, fadisque fuis confirmavic. i j. Ob Religionem denique proprjam contrahuntur foedera, ex zelo hominibus innato , five in fuperftitionem, five in veritatem.Utrobique magnus eft.fi aliquis eft, uti in Bel-gio,in Bohemia, in Gallia fpe&avimus. Inter CatholicosPrincipe? inita fuere foedera fapius vel ob recuperationem terra, ■ fančhe &nči«,vclEcclcfi« defenfionem contra infidelcs.Mahumetanos Hareticos.Ejusmodi foedera omnium fkmiflima ide6func,qu'ia nihil magis conjungic animos mortalium, quam Religio/ficue illa dilcordante, nihil magis diVidit. Sed miferandum hoc «vum,in quo excinčlis Godofre-dis Bulioniis & BaIduinis,Henricis , Fridericis,- extinftus quo-que cernitur omnis zelus Religionis. Adeo infirma func foedera in causa Chrifti, quam anea &adamancina videmus m causa Regni caduci/limi. Si una Corona Hifpaniarum & al-tera Gallia, qua fe coc antehac cladibus, mucub affecerunr & adhucafficienc; contra Portam Ottomannicam ftrinxiflene Tf ^f^"6 coronas nune geftžflet SponCi Umiti Ecclefia ? Verum faralitare morum noftrorumma-. gis amamus collidi invicem & eruore mucuo expleri, quam Turcarum & Infidelium exuviis noftra exornare tro phaa. , y£neas Sylvius Epiftola centefima trigefima prima parhe Cicis verbis alloquitur omnes Chriftianos Principcs -Co^r-quo redačta e/l Chriftiana Religio ? quantum in Orience quan tum in mendie diminuta eft: noftra fides? Sumite alta corda induite fortes animos, defendite Matrem veftram Eccfčfram* qua vos Chrifto regeneravit. Occingimini gkdio fuper fc mora veftra Potentiflimi: Occurrite inimicis Chrifti, noIit© efle ulrimi, quo Imperii dignitas jubet exire priores. Auderent fane multa Auftriaci, nifi Gallicis ar- '' mis detinerentur,& jam aufi funt,led hifce prapediti fuere. !Xo)(! CAPUT CAPUT IV. Cujus ejl inire foedera ? j. /^vMnem expende hiftoriam veterem&novam,divinam Vy& humanam, facram & profanam ; ex omni plane conftabit Foederum Jus vel ad Majeftatem, vel ad liberta-tem, vel ad utramque pertinere: adeo, ut Authoritas pacis-cendi foedera vel folis Principibus abfolucis, nullum fuperio-rem agnofcentibus, velita liberishominibus, quinullius Su-perioris lege teneretur, competat. Ita cum Abrahamo con-craxere Efcol & Aner, Jacob cum Laban, Ifaac cum Abime-lech, ut ex facra liquet Genefi. Ita Gracorum liberae Urbes contra Xerxem: Grsci cumCyro contra Perfas,Medi invicem & Arabes, Romani cum Judais aliisque gentibustlta pofterioribus temporibus Galli cum Ottomannis & Heterodoxis multoties adverfus Domum Auftriacam: Ita noviffimeLeo-poldus Caifar cum toto ferme feptentrione & Lufitano adverfus Gallos rer um Hifpanicarum Ufurpatores.Foedera etenim cum Belli gerendi Jure pari pafTu procedunt,& ficut horum, ita illorum Jus inter Jura Majeftatis connumerantur. 2. Attamen licet foederum Jus ad Majeftatem referatur, nihilominus tamen illa foedera privatorum , qu« mora peri-culum, nec facultas alio recurrendi, vel alia quaecunquegra-vis neceflitas exigit, ac in defenfionem mutuam tendunt, de genere prohibitorum non efTe, ratio ipfa naturalis perfvadet, & ingenita illa fui defendendi five libertas , five facultas, omnino requirit: cum ita natura comparatum fit, ut vim vi liceat repellere, sitque defenfio femper licita, ubiofFenfio eft illicita. Quod ipfum Jus Gentium ampliavit, ut non fuam folum, fed alienam etiam injuriam propulfare liceat. Non iuferen- inferenda ,fed depellenda injuria lex irirtutu eft , aic Canon non inferenda 23. 43. Imoplenam fuflitiam vocat: qui enim non repellic a focio Injuriam,fi poceft,tam eft in vitio,quam ille, qui fecic, maxime fi ejusmodi fcederibus accedac con-fenfus Superioris, vel duncaxac in ejus perniciem nonvergat. Et hoc foedus illud Neceflarillm dici folitum ; quod reipsamutuum auxilium nuncupari deberet. Ejusmodi foedus contraxere lapenumero inferiores Dynafta: varia tamen fortuna, nec femper legitima causa, fape pra-texti!f magis, quam exlege neceflitatis. g. Interim regulariter Inferiorum confcederationes fine Principis fupremi Authoritate feditiones potius funt. In Ma-jeftacem peccat, qui ejus Jura fibi arrogac. Lex prima C. ut armorum ufus. Criminis lafa Majeftacis damnac faciences foedus contra Dominum fuum. Imo de Jure prafumuncur omnes injufta confoederaciones, fi adverliis Dominum five direčle, five indire&e fufcipiancur. 4. Principibus camen Imperii ex anciquiflimo libertatis " jure, nec non privilegio multoties confirmato liberum eft ad publicam pacem conlervandam, fk. fui fuorumque defenfio-nem vel inter fe,vel cum Exteris foedera pacifci. Verum ea ex- £e ceptione Sdimitatione,quam Lex fundamentalis Imperii, id & quin iis a nobis obviam eatur , & remedium clam quaracur. Quod fi vero plane deficianc aliqui ex foederacis, quam primum vel aquis condicionibus, vel pollicicacionibus, vel etiam candem armis reerahendi funt , ne exemplo fuo coeteros ad deficiendum moneant, vel inde hoftibus augean-tur vires. Ubi vero plane a foederatis defticuimur (ucance non multos Annos in magno illo foedere Germania adverfus Franciam accidic Leopoldo Cafari ) 5c Vires noftra ca-befcunt , hoftium vero erefeunt, pax, vel inducia, primo quoque tempore quarenda & ineunda. 1 o.Quarcoperpendendum eft SodorumRegimen. Quia magna ficuc ex. conjundione morum , ica ex idencicace Regiminis amicicia, & fiducia. Non facile^ fancienda funt foedera cum iis, qui indiversa Poiitia forma vivunt. Diver-ficas quippe regiminis cum animorum plerumque diffiden-ti&,&c opinionumdiflenfione conjunda eft, confiliorumque in agendo diverficacem paric. Sociecatis ficut unumeorpus, ica mens & fenfusefte debet: Secus diuturna efle nequit,nifi animorum, confiliorum,adionumque univocaconfpiracione (Ff) 2 con- X2S ARCANORUM STATUS conglutinetur. Propterea periculofum a Politicis judicatur, fi Refpublicas cum Regibus foedera pacifcantur , ut res ipla loquicur: atque Rcges ipfi non facile credant Rebuspublicis liberis, qua , cum femper metuant Regiae potentiae pravda fieri, vixexfide agunt Sicut enim Rerumpublicarum aug-menta,funt Regum & Principum detrimenta,ut experti funt d Batavis Hifpani, &: ab Helvetiis Auftriaci. Ita major quam par eft, Regum vel Optimatum potentia , plerumque eft li^ berarum Rerumpublicarum fervitus. Roma vetus, Floren-da recentius eftexemplum.lded raro incer Reges,& Refpubli-cas vera intercedit amicitia , raro fincerum confilium; diffi-dentia potius , metus , fufpicio. Polybii arcanum eft: Regum &liberarum civitatum res inter fe fuapte natura pugnant. Inter plures autem diver-fas liberas Refpublicas tamdiu focietas durat, quamdiu fpes eft aliam ab alia fubfidium accepturam efle, ubi vero fpes illa prorfus deficit, tunc privatim unaquaque fibifuisquerebus confulere fatagit. Diverfa Regimina nulia res magis in foc-dere confervat , quam mutnus metus, aut mutua aequitas. Quamprimum exacceflu potentia; metum amiteit unumRe-gimen alterius »confeftim hoc ab illo contemnitur, 6c amicitia cum contemptu diu fubfiftere non valet. Mutua aqui-tas inpartes diftrada fuisque tantum commodis intenta,etiam totum diftrahit foedus. Conventus Harmoniam confervat, & communis mutuaque cura foedera ftabilit & firmat. i t. Foedera vero inter Refpublicas e&dem gubernatio-nis forma utentes utiliflima & firmiflima func & maxime in-eunda: E contra, aitThucydides, inter populos & Refpublicas, quae diverfam inter feRegiminis formam habent, raro funt tam firma, aut commoda, quod diffuse ille in antiquii Rebuspublicis Graecorum probat. 12. Videndum deinde quinto, ut paribus conditionibus & legibus ftatuantur foedera. Reda quippe amicitia inaqua-iicate fundata eft. Societatem fiJelemfacit, firmamque confervat fer vel per perfidiam turpitef fraudent.&c. 13. Tandem, &fextoReiigionis concordiam, qu« Foederatorum alias magnum vinculum eft;incontrahen-dis foederibus obfervandam ducunt multi Politici: prafertim in bello Religionis. Quomodo enim inter eos poflunt efle jura pacis & Societatis confcederatae, inter quos eft bellum fidei ? Qu« tamen ratio non obftitit Regibus Galliae impli-candi fe tam feditiof« Hareticorum in Belgio adverfus Re? gem fuum Catholicum ob Religionem inita; unioni , quam poftea fcederi Smalcaldicoj quando Proteftantes ad manute-nendum Lutheranifmum & Calvini/mum confoederatis Ca- (Ff) 3 tholicis tholicis fcrox Bellum inferebant in ipfa vifcera Imperii & Status Auftriacos. Sic Interefle Status exclufit antiquum ze-lum fidei, quam fepe fuo fanguine dnxerunc antiqui Reges Franciae. 14. Interea pralens & pragmatica faeri Imperii (ančtio, & ipfa confvetudo oftendic, nulli impedimento eile diverfica-* tem Religionis in Confoederationibus, qux propter caufam civilem & politicam contrahuntur. Foedus Helveticum ex Reformaris quatuor, &exfeptem Catholicis eonfiftit territo-riis, quibus non obeft Religionis dilerepantia , quin invicem in Societatem coalefcant, &c formidandam toti Europa fuarn conftituant potentiam. Quis demum felicius bellum geilit, quam priore £evo in Germania tres illi trium Religionum foederati: Svecus nimirum Lutheranus, Hefliis Calvinifta, & Gallus Catholicus ? Sed ejusmodi Principibus Religio in pra> textum fervit,finis eft Ufurpatio alieni. 1Foederum plerumque eventus eft fumma inter Foe-deratos hoftilitas, vel ob negata aut non foluta auxiliarium copiarum ftipendia, vel ob leoninam bello partorum divi-fionem, vel aliam ob caufam : quantumcunque enim foedera fančta, jurejurando firmata fine , minima tamen Ratio Status fi interveniat, facillime diflolvit juratam fidem,&fa> pe Regum amicitiam commutac in Vatinianum odium. Quemadmodum duriftimus Adamas fi frangi contingat mal-ceis, in minutiflimas diflilit cruftas, aded ut illa; vix oculis lerni queant: Ita ar&iflima neceflitudo , fiquando contingat dirimi, infummam vertitur fimultatem, &c ex ar&iflimis foe-deribus, fi femel rumpantur,maxima nafeuntur diflldia. Uc vel ideo beatus ille Princeps cenfendus fit, qui cum aliis foedera inire necefle non habet. Etenim foedera inire mfuffi-cientem domi potentiam denotat. Qui in fe fortis eft, ope non indiget. Igitur foedera noftra imbecillitatis efle apertum fignum , quis non videat ? 16. Ve* \ ' . ■: J 16. Verum adhuc multo acerbius eft: , quod foedera multotics Principes crahanc in diferimina. Unius mina fepe alii opprimimur omnes,unius amicitia incerdum rapimur ad negocia injufta & pfcrniciola. Unius perfidia vel negligentia prolabicur coca machina mulco confilio prsemeditata. Paucis comple&or : Cencoculares oporcec in hoe elle Principei, uc rede fibi fcederatos junganc, caveanc,provideanc, credanc Co-minao vecerano Galliže Miniftro: Is , quj folllS in po- teftate habet decem hominum millia,ma- gis eftmetuendus, quam decem Confocde- rati i qui finguli fenis millibus praefunt. Nam quia nulla his fingularis & praecipua eft audoritas, in multis difceptabunt, &; antequam aliquid conftituant , optimse praeteribunt Occafiones, Ica me caftor! Ac vero Policica noftra, coca nune , & tantum in foederibus occu-pacur: nemo folus pugnac: in uno duorum Principum bello toča involvi debec Europa,im6 ipfa Afia, Africa, & mun-dus plane fubcerraneus noftris bellis implicacur. Hoc aucem (pr jeter fupernam Coeli Ordinacionem , quce ejuscemodi fe maxime immifcec) non alicer fic,quam vel ex mecu Potentioris, aut quod Principes fidei popularium fuorum diffidant, auc imbecilles fe videaat. ) (o) ( CAPUT CAPUT VI. De Confoederatione cum Infdelibus & A poji a tis. j. -vTUlla vera Sociecas opcimis civibus cum importuniffi-l\ mo hofte : nulla reda amicitia Chriflianis cum Chri-fti juratis hoftibus: nulla fida communicatio credentibus cum infidelibus: nullum deniq; jus.nuilum foedus,nulla fides Ortho-doxis cum Heterodoxis, cum Catholicis & Cacholici nominis defertoribus & Apoflatis ? Quomodo enim fervabuntfecun-dam,quiprimam fidem irritam fecerunt? 2. Unde jam olim ante nongentos annos foedus illud Nea-politanum , de quo fcribic Baronius ad Annum 881 > qu°d Athanafius, apud quem tunc Regni jura fuere, cum Agare-nis infidelibus, ut fe fuosque fines ab hofliumincurfionibus tueretur, pepigerat, a Joanne VIII. fummo Pondfice ac Sy-nodo Romana damnatum fuit & ejus author Chriflianis fa- cris interdidus. 3. Exftat quoque Apoftolica plane invediva Rhemenks Prazfulis Fulconis adverfus Carolum III. Franci« Regem, cum rebus fuis defperaris Northmannos ( gentem feptentriona-lem Chriflianis fumme infeftam) contra Odonem Comitem Parifienfem,qui de Regno competebat, in armorum foedus vocaret. Adeo in extrčmis ipfis olim non licebat hoc me-dium extremum. Ex ipfo Prafuiis ore veritatem excipia-mus. Quis,( ita monebac Carolum ille) qui vobis, ficuc oportet, fidelis eft, non expavefcat vosinimicorumDEI ami-citiam velle»& in cladem & ruinam nominis Chrifliani paga-na arma, ac fcedera deteflanda fufcipere? Nihil enim diflac, utrumquis fe paganis fociec,an abnegatoDEO idola adoret. 1 Nam Nam, fi verum dixit Apoftolus, moreš bonos prava colloquia corrumpunt, quantd magis corrumpicur cafticas anim« Chriftian« inimicorum DEI confiliis &Societace? Cerce pro-genicores veftri Reges, depofico gencilicio errore, divino vul-tui fe fe humiliter fubdiderunt, & a DEO femper auxilium expeciverunc, propcer quod & felicicer regnaverunc & Regni hareditatem ad fuos poftcros transmiferunc. Vos e concra nune DEUM relinquicis (dicam cerce, licec nolens, quia DEUM relinquitis, cum vos ejus hoftibus fociacis) unde& merico Prophetica illa vox ad vos dirigicur, qua quondam ad Re-gem Iftael fimilia faciencem direčta eft. Quia impio prabes auxilium, & his , qui oderunc Dominum amicicia jungeris, la™I,p* idcirco iram DEI merebaris. Ec certe cum debereris, malis praecericis terminum ponere, & rapinis & depradacionibus pauperum renunciare ; nune ad majorem iram DEI provo-candum, his, qui DEUM ignoranc, & in fua fericace oonfi-dunc,vos conjungicis: Credice mihi,quia fic agendo nun-quam ad veftrum Regnum peveniecis, imo velociter dilper-dec vos DEUS, quem fic irritacis. 4. Quid deinceps, DEUM immortalem! dixiflec pius ifte Praeful, fi audiviflec exado faeulo Francifcuml.RegemFran-cia Chriftianiftimum , nulla prope inelu&abili necefticace (qualem habebac fuperior Carolus) nifi quam dičlabat inge-niča Regi amulatio in Carolum V. Cafarem, quo tucius hujus forcuna obfifterec.cum Muhammecanis ftri&iiTimum iniif-fe foedus. Recencius Ludovici XIII. cum Osmanno , eciam in fuccefloribus ipfis adhuc vegecum , palam & nocorium eft. Neque erubefcunc prima Regni columina , Franci« ni-mirum Miniftri,hoc foedus incer arcana Regni, & necefiarias penitus coci Europa Raciones Scacus connumerare , uc Ar-mandus Richelius, Mazarinus, ambo purpuraci Prafules, & Gramondus Comes, Tholoflanus Prafes. Audio hunclibro 3. hift.Gall.difercis verbis enunciantem: (Gg) Neque 234 ARCANORUM STATUS Neque in praefens aliud eft Dominationis Auftriacaefraenum,Europae dum imminet, quam fi Rex Gallus cum Ottomannis Foedus inierit. At profe&d, hoc avum fi vides, fateare : Multis plane e ratione Status, & omni jure licita videri foedera cum infidelibus. itaOldraduscon-fil.71. Socinus confil.so. Albericus in l.i.c. unde vi, L3.fF.dc vi. 1. vim vi. ff. de Juft. & Jure. Neque defunt prima nota Theologi,qui eandem ample&untur fententiam. Veterum quoque Regum exemplo: Salomon foedus contraxit cum Re-ge Hiram idololatra: David cumHanone & multis aliis Principibus infidelibus : Abraham perpetuo foedere tenebatur cum Abimelech pro fe & pofteris fuis : accedunt Abner, Ef-col & Mambre ejusdem Abrahami primi credentium Patris focii foederati. Jacob cum Laban , Loth cum Rege Sodoma &Gomorrha, Heber cum Jabin, credentes illi cum iftis infidelibus, nullius inde cemeritatis aut pravaricationis rei,fta-biliere foedera. 6. Quanti Imperatores Reges & Principes ex Chriftianis confoederabantur Gothis, Hunnis, Alanis,WandaIis, qui re-ljpsa non folum aperti Ecclefia hoftes , fed plane vulgo dičli Libtr FlagellumChriftianorum ? Refpicianrmsin exada 11 Ca- facula : Aurelicus Rex Hifpaniarum pro inito foedere folve-thoi.di Saracenis & Mauris centum Virgines Catholicas. Rami-"d rus Rex Arragonia opeMaurorum oppugnavit fratremGar-!?M.c.7 fiam Regem Navarra. Eorundem auxilio ufus efl Sancius idem ' Rex Caftilia contra Regem Arragonia. Hifpani contra Regem }ib.?.c.i. Legionis &c. Ne dicam de aliis Europais Regibus & Prin-cap.7. cipibus. AS,u. 7- D- Paulus (. Zelotes ille fidei & Rcligionis) ab Ethnico Tribuno milites impetravit, quorum auxilio fervaretur illa- fus LIBER V. fus a perfecutlonibus fuis. Ipfa Juftitia divina in Vetcri Te-ftamenco in ulcifcendis Judaorum peccatis ordinarie gencium Minifterio ucebacur. 8- Ec fi quandoque in facra lege foedera , cum infideli-bus improbari videancur , non procedic id ex causa generali, fed vel propEer fpecialem prohibicionem, vel alias circum-ftancias adnexas foederi, quar eranc concra lege m & diiplice-banc Numini. Nonne reprehenfus fuic Jofaphac Rex propcer foedus cum idololaera Achab? & camen Salomon non folum impunč, verum cum ingenci benedi&ione pepigic cum Rege Tyri idololaera. Condemnavic aliquando Dominus illos, qui auxilium qua-rebanc apud Ailyrios,& camen Jeremias aliique Prophecas expoftulabanc cum Sedecia Rege , quod foedus cum Rege Babyloni« concračlum violaffec. Noil igitur foedera abfolute prohibita funt, dummod^ adfint cautelce,qucepeeeatum excludant. CAPUT VII. CauteU circafoedera cum Injidelibus & Eccleju hojlibus contra-henda. i. A Dduco nune Principi caucelas, qua; vere in hoc nego-/\cio non minus necellaria:, ac illud periculofum eft. Li-micabunc ift« & cemperabunc orexim illorum Principum , qui cemere ex coca dominandi & in Europam cocam arbi-erandi libidine, Turcarum & infidelium fufpiranc& mercan-cur amicitiam , qua veluci infami jugo ( pracer fcandalum caufatum gencibus ) obnoxiam reddunc cocam Chriftiani-wcem. (Gg) 2 Tem- Temperancer & parcius hxc, O mi Princeps ! Cave, ( inquit ille, qui fallere non poceft. Exod. cap. 33. & 34.) cave,ne unquam cum habitatoribus terrae illius jungas amicitias, ne fit offendiculum in medio tui. Non feries cum eis padum# o ^ ,Co Paulinum monitum eft: Nolite jugum ducere rinth. cum infidelibus. Qi«e enim parcicipacio eft j^fticiae eum iniquirate auc qux fociecas luči ad cenebras ? Quae aucem Chrifti convencio ad Belial? auc qua: pars fideli cum in-fideli ? In ipfo quippe fcedere eorum, uc obfervac quidam, cum quibus inicur Sociecas quasdam amoris & voluncacis eommunicacio eft , ac quis amor in eos- licebic, qui iplius Chrifti, qui membrorum & Ecclefia: ejus juraci func hoftes? Ec hxc prima caucela eft,uc Principes ejusmodi foedera non ineanc cemere vel non urgence necefticace veluci per jocum c.4. ftacueruncfapienciffimi Pacres pocius e longinquo fpečtare infidias , quam in vicima cum periculo paci pocenciam mecuendam, igicur ad confer-yacionem Mancuani oranem operam conculerunc. 10. Ccecerum folenc aliquando diflidere vicini foederan, feque LIBER V. 249 feque invicem domefticis armis conficere. Quid in re tam perplexa agendum Principi ? Sane ipfa amicitia & foederis, quo illi coharent, ratio non finit eos in partes abire , vires-que fuas dividi: igitur arbitrum magis agac, quam fačtiona-rium; non oleum afTundat igni, fed pacem procuret. 11. Sune, qui fuis Principibus perfvadent in turbido pifcandum, collidendosque invicem fuos vicinos, feffosque tandem opprimendos, & ex Societate foedera ca in fervitu-tem fubigendos. Ejusmodi Miniftros in arcano fuo confilio habuic Ludovicus Rex Franci« fančtus, quem illi reprehen-debant, quod pacem inter vicinos conciliarec Se non potius armis eosincer fe deftrui pacerecur. Quibus S.Rex refponde-bac: Si Bella incer vicinos meos non fopirem, dolo malo id mefacere dicerent, & invicem conjunčti Regnum meumin-feflarent: infuper iram DEI in me accerferem , qui pacem vult in terra , non diffidiorum zizania. Et revera , fi prio-rum faculorum expendo hiftoriam , aufim afleverare : Plures periifTe Principes excommotis vici-norum diflidiis , quam ex procurata inter eos pace. Facile conjungunt fe, Sc convertunc arma in capuc certii, quem mecuunc. Denique curandum vicinis Principibus, uc pax incer vicinos colacur. CAPUT IX. De Firmitate Foederum. PThnici dixerunc: DEOS efife Fcederum ar-Thn. ■*^bitrOS. Unde foedera violaca a quocunque fuerint, tandem is a DEO punitur. Appofite plauč ab Helicone Vates: (I i) Fcedera Fotdera mor tales nonfevo rumpite ferro : Se d caftam fervate fidem,fulgentibus afiro H&c potioreft R egnis, Inexpiabilis Religionis eft, fidem fallere, cum nunquam hu-jusmodi facinus a DEO inukum permittatur. Pcena foedi-fragurn fequitur. Teftis eft facrum Chronicon , teftes Ve-terum monumenta,&;recenciorum exerripla: A foedifra-gis nunquam abfuiffe pcenam , quae fi non conftabat , occultam expei'ti funt. Romani Violatores foederum olim acerrimeulcifcebantur. Metium,Di-ttatorem Albanorum, quadrigis difcerptum non facis mul datum , fed etiam Albam funditus folo aequarunt. Vejentes ipfi a ftirpe funditus deleti. Carthago intra quatuordecim dies incendio abfumpta. Campani milerandum in modum aut coefi, aut duriflima fervitute opprefti. Corinthus ac Numan-tia excif« , civesque omnes interempti. Tam inexpiabile olim erat foedus frangere, nune vero fide jurata nihil fragi-Iius; nulla foederibus firmitudo , nulla fincera focietas, nulla in Mi conftantia > & Jurisjurandi vix ulla cura. Et quantum- nift,vis(quemadmodum difleritCardinalisRichefius) confoederatio-nes Principum proipera aliquando fortiantur principia, raro tamen exitu optato terminantur. Ut vel hinc intelligamus Principem foederatorum promiftis confifum non abfimilem mercatori fortunas fuas navigio lacero committenti: cum ex-perientia millies tdlatum fecerit, Principibus tot efle pra-textus,rerumque commentitias caufas reftringendi fidem,lbl~ vendique foedera, ac negandi promifla t ut fecuritatis nullus locus fit, nifi usqu'edum hibeat. 2. Tanei mali caufas , geminani conjicio , & iilam internaill & externam dico : Externa procedit ab adverfario, vel alio Principe,extra foedus confticuto, qui cer-ta arte , vafritie vel prudentia connititur ejusmodi Regias eonfo- confociationes & uniones dividere , interrumperc, curbare, cum hoc fua rei expediat. j. Interna vero eft incer ipfos foederatos, diffidencia nimirum , fufpicio, privaca ucilicas ,mecus, & fimilia, per qua, veluc lacentes morbos/enfim abfcedic ex corpore illo foederaco, fides , qua anima eft omnium promiflorum & foederum. Gominaus( eximius iUe incer vcceres Miniftros Francia, ad-huc fub Ludovico XI.) difficile admodumefte expercus dice-. bac, uc,qui func aquali pocencia Principes, diucurnam colanc amiciciam, nifi majoris alicujus auchoricace cohibeancur: ejus,inquic ille,rei mulca ipfe vidi,&cognovi exempla.Quod cocum profluic ab illa magnis Principibus coava diffidencia, vel eciam cicubacione animi, vel cercis refpe&ibus, fimulcaci-bus, fufpicionibus : idque tunc maxime,cum vel de gloria, vel de pocencia, amulacio animum fubit. Nam quamdiu hac ucrinque aqualia func, valebic quoque foedus & amicicia in-columis. Ubi vero aker pra alcero fic fortior & pocencior; confeftim animum occupac fulpicio, fuccedic diffidencia, con-turbac mecus, ftimulac invidia, candem dominandi libido ex amicicia facic difcordias, ex fociis hoftes, ex foederibus bella, ex bellis publicas calamicaces. 4. Nonnunquam eciam adverfa forcuna diftrahic foederatos : quem forcuna deferic, deferunc amici: calamicofo nemo fociatur libenter : utcunque fe res inclinant, ita fuften-cantur foedera. Unicum multorum confilium eft, quo pro-pitia fortuna daret, eo vertere vires & fidem Vertumni illi funt & omnium horarum focii non viri cordati. Ita co-arguit Bodinus Mauritium Saxonia Ducem , & Albertum Brandenburgicum , huncDo&orem,illum Licentia-tum perfidia vulgo appellatum. In felicitace fervare fidem eciam debilior fexus valeč, nec id arduum videri debec. Verum cum quispiam in calamicace fociis fidem obfervac, hoc vere tantum virorum eft, & dignum omnis avi memoria. (Ii) 2 5. Omniuoi 2?2 ARCANORUM STATUS 5". Omnium autem nihil magis fcederum accelerat in-teritum , quam quod plerique foederatorum InterefTc potius privatum, quampublicumrefpiciantemolumen-tum. Parum in commune confulunt, Sc cum in confilio con-veniunt, non tam publicis medentur periculis, quam priva-tis ftudent fortunis; ideo diftrahuntur opiniones in diverfa, & nullum re&um confilium, firmumque propofitum ftatui-tur. Admiratio & indignatio (ubit animum, Sc obrigefcunc mihi quafi olfa , cum expendo rei fatalitatem magis, quam caufam, curfamofum illud 3quod Paulolir. Sc Pio V. Pontificibus Romanis cum Rege Catholico & Venetis adverfus communem hoftem erat foedus ; tam gloriose coeptum, & inter tales divina Sc humana fapientia excultiflimas potentias contračlum,absque tamen, quem exoptabat univerfa Chri-ftianitas, fru&u dilparuerit ? Ea, prohdolor ! certe fuit,quam Author Rationis Status infinuat : Quod non par omnium utilitas ageretur. o maledifta utilitas! quanta tu confilia diftrahis ? quantos interrumpis cona-tus ? quorpracipitas negotia ? quot negligis occafiones nun-quam redituras? non mihi amplius Utilitas eris,fedper-ditio rerum. Qu« Amori olim Poeta adfcribe-bant vitia , tibi nune appingo COCCitatem & infa- niam. Quanta caligo mentis eft , parvam utilitatem pra maxima non difcernere Quanta infania , a gloriofiftimis coeptis, nullo cogente definere ! Nam foedus illud ab ingen-ti quamprimum ad Naupačtum obtenta vičloria ccepit : & tunc tandem femel vifum, oftenfumque Orbi eft: Impo£ fibile non efle a Chriftianis vinci Otto- mannos. Si foedus illud perftitiflet ; fi foederati armis inftitiftentj quanta, oblecro, lucra Sc emolumenta obtigif-fent foederi! Etiamnum habuiftent Veneti Regna fua , modo do fub Turcarum jugo gemenua : ncc Hifpanus ad Africa: ora toc proventus deperdidiftet, quibus etiamnum ipfius ca-rec srarium. Ac vero cum confoederaii ifti, Cux tantum ve-lificari volebanc fortunae , tunc fuam, & communem indubie fecuturam,perdebant. Nam Hifpani parum cura-bant, fi quid Ture« in Oriente detrimenti ex foederatorum exercicu coepiftent; e contra hoc e re Venetorum erat. Ve-netos haud etiam afficiebant vidoriae, quas in Africa Hifpani reportabant; e contra Hilpanis in fiimmum cadebant emolumentum. Pontifex in medio conftitutus lugebat qui-dem tam fupinam fcederis inertiam(namillud tuncuno quafi halitu totam fibi potuiftet adjicere Grsciam , & titubantem Ottomannorum portam penitus fubvertere, ut hiftoria ipfa Turcarum memorat ) interim Pontifex nihil emolumenti fperare poterat, nifi quem zelus erga Religionem imperabat. Sic turpiter exdndum foedus, quo gloriofius aliud non erat. Sic vincit femper utilitas, raro honeftas. Nihil igitur (ut ob-lervat Cardinalis Richelius) proniusad foederatos feparandos quam Commodum oblatum : cum id folum Principum foederibus fubfternacur, &; fubtradum adferac finem. 6. Et hinc grandia non raro mala exfurgunt, maxim& ubi expeditio in longinquas inftituitur Provincias, foedera tis onus fubfidiorum quorumcunque declinantibus , vel ad prompta auxilia tardantibus, unde fponte pereunt, aut per hoftem nullo pene negotio diflipantur.Accidit hoc olim in ex-peditionibus Caefarum pro recuperanda terra fanda. Accidit poftea hoc Gallis fub Lautrechio in RegnoNeapolitano.PIu-res Principes foedere jimdi, nunquam ad unum,licet minus illis potentem , comparari polfunt. Nunquam illi prsfta-bunt, quod ifte, Iicet inferioribus copiis. Unus ubi imperat haud facile dividi poteft in diverfa ftudia & confilia : ubi a contrario, quando plures in uno foedere partem imperii ha- (Ii) i benc, bent, vix efle poteft omnium una mens, fed quemcunque tra-hitin partes fua voluptas, fuum commodum, fua imperan-di libido. Henricus IV. Gallia Rex ex Borbonia gente primus, jcum in eo effet, ut pacem cum Hiipano faceret; Anglis fi-dem repofcentibus, refpondit: RegeS non alitei* inter fe pacem & foedera facere, quam cum hac tacita conditione', ut, quod rebus fuis utileeft, femper amplečtantur,& quodpe-riculofum^caute devitent. Itaque a fe exiginon debere, ut bellum periculofi eventus cum Hiipanis, quam cum iisdem, pacem rebus fuis falutarem, habere malit. In fcandalum prolata vox illa Francifci Urbinatum Ducis: pri-vatum hominem ob non fervatum Jusjurandum meritoqui-dem culpari: Principibus autem Regni fervandi causa licere contrahere, nec contračia implere; inire foedera, & iis rurfus ex commodo fuo renuntiare. 7. Accedit altera caufa, eaque externa, diftolvendorum foederum: nimirum noftrorum Adverfariorum artes, &ma-chinationes , quibus adlaborant, ut inter fe dividantur foe-derati. Hoc illud arcanum eft, quoutuntur moderni Statiftae ad extingvendam fpem omnem univerfalis Monarchiain Europam , e contra vero ad confervandum aquilibrium Re-gum, Principum & Sfatuum. Nec finunt Auftriacos pra-dominari Gallis, npc Gallos Auftriacis. Hoc fine jam tot a duobus ferrne faculis foedera coalita jam pro Gallis, concra Auftriacos, jam pro Auftriacis,contra Gallos. Et nune toča Europa fe opponit, ne Gallia Sc Hilpania coalefcanc in unum Pominatum, qui Europa gravis ineumberet. Ideo omni co-natu connituntur Galli, omnemque lapidem movent,ut foe-dus hoc pragrande Auftriacum diflblyere polfent, quo fa-cilius divifo inferrent cladem , quam conjun&o. Romani cum comperf um haberent, Graciam invičlam fore, quamdiu ftarec Sociecas Achaorum, Gallo Proconfuli in mandatisde- derunc, derunt,ut<*nodis omnibus focietacem illam dirimeret: quod tencatum callide, & peradum feliciter fuic. Omnium ver o morcalium opcime eallebac Ludovicus Rex XI. arcem diri-mendi fociecaces atque foedera & in eo non parcebac ulli vel fumptui, vel labori, modo efficeret. g. Reducuntur prafata diffolvendorum foederum arces ad duo prafercim capica: Primum func largiciones, promifla, blandicia, affinicaces,quibus alliciuncur Reges,Prinqpes, Mi-iaiftri,in adverfam parcem. Spe nihil intereft inter amico-rum munera & hoftium voca. Cyrus junior, uc fecum pocius, quam cum Fracre inirenc foedus Lacedarnonii, ita pollicicaba-tur:Virosfi mitterent.fepeditibus dacuru equos,equitibus cur-rus, agrum poffidentibus fedacurum vicos, vicos qui habe-rent,*eos fe fadurum civicacum Dominos: Cacerum argenci &auri vim tantam,quaexnumerancium cadio ponderari de-bebic. Nimirum hoc erac, quodaliquando dixicArcaxerxes: Regalius efle dare,quamadimere. 9. Ubi vero alledamenca ejusmodi, qua humamcatem tamen fapiunc, non proficiunc^iliam arripiunc anfam. Videlicec,, feminancinter Foederatos diflidia, fufpedos invicem reddunc, umbras confingunc,dividunc inde animos,vires, focios, opes, Homo nimirum perverfuS,aitSapiensin proverbiis, fufcitatlites, & verbofus feparat Principes* Neque enim hoftilis callidita s in hoc femper eft incenca,ucma-nu rem gerac, & vim vi expugnet. Scrlicet ante oculos eft bcl-li alea, foederacorum vires,arma,potentia, quajuftum metum incutiunf adverfariis: Igitur ad ferales difcordia facesfecon-Vertunt, quibus inter foederatos inimicitias aceencianc , utfe invicem priusconfumanc, quam aliquid infuoshoftes molirt poffint. Hincilla Europa incendia, quibus femutuo eonfia-grancprima Chriftianitatis capita, Sc fapifilme eovenrumeft* ut validiffima foedera contra communem hoftem diflolvi de-buerint, qua fi invigore manli.flent,adum jam fuifiee de Im- perio Otcomannico, rAPtlT CAPUT X. Obfervanda in pacifcendis Foe-deribus. I.TTNaquaque res,quo majoris eft ucilicacis, & amplicu-Lldinis.eo cicius ad pericula prolabicur,propterea canto caucius fua artis limicibus communienda eft. Corrupcio Optimi peflima cenfecur. Unde Principes & Refpublica, qui-bus e Ratione Scacus incumbic fociecaces inire, foedera con« trahere, excerna auxilia implorare; omnem poflibilem cau-telam adhibebunc,nefallancur in hoc negocio,ubi bis pecca-re vix dacur, fed quamprimum erracum eft,confequicur vacil-lacio,vel plane ruina Scacus. Ex foederibus mulci creverunc, mulci perierunc, mulci, cum amicos pararenc, inimicos inve-nerunc. Adeo ucrique forcuna fubjeda func foedera, uc hac rečtiftime aquiparaveris macrimoniis,quorum exicus femper eft ambiguus. 2. Qui perfe&a foedera fancire volunc, ea ica ad unam folam voluncacem reducenc, ac fi imperium unum , illud-que folum eflet. Uc nimirum nullus incer confoederacos Princeps fic,qui vel minimum IncerefTe a publico feparacum quarac. Hoc enim non folum omne foedus , fed omnem eciam amiciciam frangere, & concrarias confoederaciones caur farefolec. Foedus juris publicieft; publicum aucem ab ho-neftace nunquam fejungi debec: honeftas quippe indiffolubi-lis ille nodus eft , qui foedera infeparabilicer ftringere pocis eft. Fines obliqui ac machinaciones occulca pugnanc concra eandorem foederis, quod cocum in bona & reciproca fide fundacur, qua non pacicur pracexcus, cechnas, & moliciones dolofas;fedcalis qualis,fo!i vericaci innicicur. Unde rede ille dixic: LIBER V. dixic: Foedera mutua a?quitate rerum , ver-borumque fide confervari: fecus nec firma nec diuturna efle. Exemplo res paceat: Perfaanimo aperiendi fibi viam ad Grada acquifitionem ftudiose foedus cum Sparcanis inierunc , ac fi illi iftis contra hoftes fuos Athenienfes fuppetias laturi eflenc : & firmum quidem hoc foedus manebat, quamdiuhac fadi honefti fpecies a PerfiS vaferrime obtegeretur. At fenfim , roborata jam amicitia, Perfa liberius, quampar erat, fenfa animi patefacientes, non ex tam honefta ratione, quam fingebant, fed potius ex prk vato commodo, ut nempe Imperium fupra fines ampliarent, ut &Gracia dominarentur, feamicos contra amicos adjuva-re, quo fic utraque pars fibi fubjiceretur. Attoniti defuper Spar-tani, confeftim foederi Perfarum, vel potius machinationi, re-nuntiaverunt, ac illud ipfum, Athenienfibus jundi, in Perfas machinati funt. Quacunque fida funt, modica diuturnita-te gaudent: Veritas tandem illis Iarvam detrahit. 3. Magnam profedo cautelam adhibere tunc expedit, quando duo aquales viribus Monarcha, qui inter fe armis contendunt, qualiter videlicet coeteri minores, & adjacentes Principes cum hoc, vel alterofe foederis nexuutiliter &efalu-te fui ftatus, conjungere poflint,& debeant. Hinc eft,quod unum eundemque Principem modo huic, modo alteri con-foederatum videamus, & in Sabaudo experti fumus totiesjam Francia, jamHifpania adharente, prout rerum Status &aqui~ tas caufa fvadere ,atque exigere videatur. Ethoc modo jam olim inter Romanos & Perfeum Macedoni« Regem bello pendente, vicini populi vehementer dubitarunt, utris fefe ad-jungerent, Tandem optima & prudentiflima pars ( fiutique optio Domini potioris videretur) fub Romanis quam Rege malebat efle, ait Livius. Si autem liberum inde arbitrium fortuna eflet,neutrampartem volebanc potentiorem , altera opprefsa,fieri; fed illibatis potius viribusutriusque partispa- (K k) cem cem colebant. Quod egregium Status arcanum eft,& (alu-briter feceptUm apud modernas Europa Relpubllcas. Deni-que imbecilliores foederati femper fufpe&am habcanc & in ambiguo potentiorum fcederatorum, au&oritatem, vires,opes & ipfam fidem, quibus mature, circumipečte, &: exačta prudentia obviandum, ne debilioribus fervitutem fuperinducant. Tunc vero prafertim, cum illi iidem potentiores fe le cum fuis holtibus, vel aliis validis populiš reconciliarunt, aut foedere junxerunt. Potentes fiquidem femper alto fupercilio debi-liores afpiciunt, aut defpiciunc, & exipsa ratione Potentia ex-iftimant, fe debere dominari in debiliores, 4. In foederibus pacifcendis, vel conficienda, pace auc in-duciis,non tantum ipfisbellorum autfoederum Authoribus& Ducibus, verum etiam eorum fociis utrinque cavendum eft, ne illi, vel inter fe conciliati bellum adverfus pacifcentes mo-veanrfvel fe, ad alios utrorumque hoftes adjungant, Similiter in conventione fa&a cum hoftibus, & finito bello tranfigen-da pace,comprehendifaciant omnes foederatos,& belli focios? Quod aquum eft, ne exclufi nova moliantur. In foedere pačiš inter Henricumll. Francia, & Philippum II. HilpaniaReges non folum comprehendebantur ipfi Reges pacifcentcs, ied muki alii vicini Principes & Duces: Dux Sabaudia, Dux Lotharingia, Dux Clivenfis & Juliacenfis, & muki alii Principes Germania & Francia. Quod ipfum pračlicatum efi: anno 1648. in pacis illo foedere generali fapius memorato Mo-nafterio: Osnabrugenfi inter Imperatorem, Svecum & Gal-him,ubi omnibus ferme Imperii Statibus abunde provifom fuit,fed Auftriacis & Religioni avita minime. Porro ad quadam fpecialicer fe reflečtunc Scatifla,cum de foedere in eundo deliberant. Primo ad NeceffitatČ: id eft,an necetfe habeant aliena focietate aut ope? Illa fi non adfit, nOn facile fe implicentconfoederationibus,&fatiusdu-sant fuis viribus niti, ac fe in libercate , neurrius partes am- pleftec- ple&endo, condnere, quam fuo & alieno periculo foederari. Secundo, ad rationem particularem fui Status. Nam fi foli periclicari deberent, tutius efi fociorum foedere protegi & confervari. Terdo, ad caufae jufli-tiam : Quia injufta foedera,qualia func fubditorum adverfus Regnantem, Religionem, innocenciam &c. qua;queaper-tam iniquitatem concinenc, non poflimt a fociis exigere fidem , lisec enim vinculum iniquicacis non efi:: nec ifti fe par- ticipes reddere audenc injufti conatus. Quarco, ad loci opportunitatem* Remoci quippe in prafencipericulo tardi func ; & vicinorum animi , quafi ex nacurs vinculo ardius videncur difpofid , ad auxilium prsftandum vidno, quia reciprocum expečtanc aucexigunc. Quinco ad vires: ne illa; nec nimi inire conftituerat : Sed Czmcella-rius Dueis, vir rei policica expertiflimus, folidis argumentis jam Sc iterum improbabat foedus, dehortans Principem per-pecuo ab illius fociecace : candem conftituto jam profedio- 2*4 arcanorum status nis die, ac equum confcenfurum Principem validius adoricur, ac eoperfvadec, uccunc fufpenfo itinere, eciam ex intervallo, plane iniquo foederi renunciaveric. Quod fapienciffimi Can-cellarii confilium poftea bello Germanico proScacibus&foe-deracis infelicicer cadence, coci dicioni x\tegapolicanae fuic falu- care. Adeo, qui paribus non cedunt,& erga potentiores, fuperioresque amice & reve-renter fe gerunt, hi plerumque felices rerum habent fuccefTus. 3. Sanguinis eciam conjunčtio (Vadeč Gepenumero Neu-tralicacem. Carolus Sabavidus, ubi bellum flagrabac incer Carolum V. & Francifcum I, ad neucrius parces accefllc: Quia ex Francifci Regis forore Ludovica nepos; & propcer conju-gem Beacricem, Sororem ^mperacricis Ifabella;, affinicace ce-nebacur Carolo: ideo ucrutyique reverencer coluic.ucab ucro-que viciffim comicer haberttur. Spečtaculum plane inhuma-num eft: fracris concra fracrem, generi concra Socerum arma ftričta incueri; & ex una acie in aliam, nepocem concra avum, filium concra pacremlechale ferrum comminari,uc hoc ulci-rao bello Vindocinenfes Principes, Pacer propugnavic Medio-lanum , filius oppugnavic: ille Galli, hic Cafaris parces feque-bacur. Quod fspe jam prius accidic incer perfonas Principes; lacecque in hoc non concemnendum Policices arcanum, uc nimirum finito bello Vi&ori, quiscunque fue-rit, vel Pater per filium, vel filius per patrem facilius reconciliari, & uterque indemnis fervari poffit. 4. Similicer ad neucralicacem movenc accepca beneficia, uc de Venecis ceftacur Bardus , qui ideo non fe immifcebanc bello incer Carolum Magnum Occidencis, & Nicephorum Oriencis Imperacores, quod ingencia beneficia & privilegia olim a Gracis Principibus Refpublica accepiflec. Huc refer perfva- fiones, LIBER V. i ^ fiones, bona verba,promiffa, munera, qu« in deliberatione neutralitads mulcum movere folent, licet aliquando periculo-fo cum exitu. Calliditas illa Ferdinandi Arragonii (quorun-dam opinione ) fuit, qui per legatos fuos multis blanditaS Petrum Albretium Navarra: Regem , ut inter Gallum , & fe medias partes fequeretur, importune follicitabat, non alio prorfus quamfibi opportuno fine, videlicec: Ut illepTO- pter neutralitatem Gallico praefidio defti-tutum Regiium Navarrae facilius occupa- ret. Fiorentini etiam in bello Pifano utriqe fimul Regi Ludovico XII. Gallice, & Ferdinando Arragonio , centum au-reorum millia, ut ifti a neutris ftarent , renuntiarčntque Pi-lanorum protečlioni, obtuleranr. Uterque accepta pecunia deferuit miferos, fcandalo pofteris dato : Majorem au- ro vim inefle, quam honeftati rationem* Intercedunt quoque pada, conventiones de neutra-litate fervanda inter Principes. Ita Anno 1^04. inter Ca;fa-rem Maximilianum primum,Ludovicum XII. Regem Fran-ciae, pado fanciebatur, ne RexRuperto Palatino contra Carfa-rem aflifteret, fed neutralitati ftuderec Idem neutralitads foedus intercefiit inter Carolum V. Francifcum primum, quo cavebatur , ne Rex fe bello Germanico ingereret. Et anno 1558- inter pnefatum Regem & Philippum Hifpanum con-ventum fuit,ut Dux Sabaudia inter utrumque Regem,usque dum bellum duraret,neutralis foret. - 6. Hanc etiam ego fortifiimam neutralitads caufam ef-fe exiftimo: Si fcilicet ipforum bellantium , (uc didum efi) Principum ultronea confenfione, medius , vel vieinus Prineeps ab illorum bellis abftineat, Qua quidem ratione olim Lotharingi, Sabaudi, Burgundi, diutina pace&tranquillitate gavififunt. (L I) Eodem arcanorum status Eodem modo, fi vicini hoftes mutuo interipfos metu prohibeantur,ne nobis noceant; neu-tris citra ullum periculum accedere poifu- mUS. Nam in bello Lacinorum adverfus Bizancinos, etli inter ucrosque medii habitarent Chryficenfes , tamen neucrales fe gerebant, idque fine periculo. Quia uterque hoftium in-digebat eorum opera metuebat, ne illi hoftiliter cractaci, ad alteros le fe adjungei'ent,plurimumque momenti ad fe op-primendos adferrent. 7. Metus quoque neutralitatis fervand« fomentum eft, cum utriusque partis five potentiam veremur,five felicesexi-tus fufpečtos habemus. Sic Refpublica Florenrina, cum duos eximios Principes Carolum Durazum, & Ludovicum Ande-gavenfem pro fceptroNeapolitanodecertantesmetueret,neu-tri adharere voluit. Accedunt quoque aliae multifaria; re-flexiones & caufaj neutralitatis , quales in compendio funt: Spes praed« futur«, augendique Status. Aft amieitia utrius-que ex neutralicate rite obfervata captanda : vel propofi-tum di/fidentes componendi, aut ex negato utrique fubfidio, vel ad pacem colendam , vel ad finiendum bellum cogendi, honeftiflima neutralitatis caufa funt. Item ne videamur nos incentores efle belli j five, ut magis amborum belligeranrium gratiam promereamur, ut fapienter egit Paulus III. inter Ca?-farem & Regem Franci« , potius promerendum fibi ratus, eommunis Patris, quam fačtiofi Ponrifiris inglorium nomen. Omnium autem maxime movent: DubjllS eveil-tUS Belli , ut divina pagina teflatur in Regum faftis 2« c. 11. Virius eventiis efl belli, & nune bunc, & nune illum confumit gladius. Qui igitur in tuto ftat, ne moveatur. Bellum enim perraro eum finem habet, qui Iperabatur. Item Domeftica difiidia: aeqvum vix eft, rebus domi tur-baus, foris occupari. Periculum etiam fi de i in foedera- deratis: Quale,proh dolor! in omnibus ferme moderni« foederibus experimur , ubi foederati multoties, privata utili-tate dudi, fe a foedere fubtraxerunt, & pacem particularem cum hofte communi contraxerunt , defertis , expofiasque fummo difcrimini cceteris foederatis, ut nuper anno 1679. contigit Regi Dania, domui Luneburgica, Epifcopo Mona-fterienfi, fed pracipue Brandenburgico Eledori, qui non folum a foederatis fuis derelidi, fed plane a pace Neomagenfi exclufi fuerunt. Par um quippe aberat, ( fi tantillum con-ftantes in foedere perftitiflent , coeteri Aleati, pracipue vero Hollandus & Hifpanus) quin prafata Norica Potentia, jam jam ad incitas redado Svečo,omnes inGallum converti(Tenc arma. Tandem Belli metUS : Nam gravius in Republica aut Statu quovis, quam armorum pondus non eft. Opulentiflimi quippe Status fentiunt etiam bre-ve Bellum, longo autem plane exhauriuntur. Quo fapius Julius Cafar vicifTet, hoc minus experiundos cafus opina-batur, nihxlque fe vidoria acquifiturum , quantum auferre communis calamitas patria poiTet ingenue; confitebatur. Bellum facilb fumitur,aegeiTimb definit. CAPUT XII. Commoda Neutralitdtis. 1. ^Aufas neutralitatis enumeravimus, quarum multa ex V^jipfis commodis Principum neutralifantium refultant: nune refidua eorum & immediata commoda , utilitatesque particulares cujusque Scatus expendamus. (Ll) 2 Autho- Authoritatem primum commodum ajo:qua vel inde neutralibus Principibus accedit,quod exneutralicacefuo jure vivant, fuis viribus ftent, & libertate maxima potiantur. Communicer etiam eligunturin arbitros, quibus permittitur poteftas arbitrandi, judicandique aliorum Principum inter fe differentium,litigia 8c jurgia; componendi hoftilitates, & fanciendi pacem. Adeo intereft communi Orbis Reipublicaž neutralitas , ut fine illa aliquali, omnia perturbarentur. Nam fi omnes omnium hoftes fuermt, fi omnes in partes iverint, quis arbiter diflldiorum futurus eft ? Cavarus Gallorum Rex armis ftudiose abftinuit, meaiumque fe geflit, inter Regem Pruftiam & Bizantrnos. Quamobrem, ait Polybius, appro-pinquante ad Urbem Cavaro Gallorum Rege, & dirimere illud bellum omni ftudio conante; PrulTias fimul & Bizan-tii, rem oranem controverfam in manibus ejus depofuerunt. Nune &c olim folitum erat Chriftianorum Principum hoftilitates, bella & diflidia afummis Pontiftcibus componi : unde crevit iftis authoritas maxima, &illuftrium operationum farna, fic cquidem colebantur, ut terreftria qu£edam Numina "pacis & quietis publica; pranuntia ; Arbitri Regum Regno-rumque, & Patres omnium communes. Tales autem illi folummodo funt,qui neque ad dexteram, nec ad finiftramde-clinant, non uni magis Principi, aut populo favent,quamal-teri; fed viam mediam gradiuntur expenduntque juftitia;, non fuorum Nepotum, aut commodorum caufam: qui arbi-trantur in Reges & Regna , non ut judices aut Ulurpatores , fed ut Patres univerfales, & arbitri libere ad hoc eledi.Qua-les fuere olim multi Pontifices,& proximo Cond«o 5c Gvifio, Colignio , & Cardinali Locharingo Media , neucram fadionem eousque deprimi volebac, uc ipfa in alcerius po-teftace efle cogerecur. Qua prudencia id confecuca eft, uc Imperium mucuo «mulacu acque invidia permiccerenc focmi-n« & excern«, quod cotum, Regin« neucralicacis fagaciflkno ftudio, nemo non prudencum tunc actribuebac. CAPUT XIII. Incommoda Neutralitatis, i. TAlfFerunc diftanccjue plurimum ii, qui nec hoftes lia-i^/bent, nec focios, ab iis , qui utrarumque parcium communes func amici,modoid fcederibusvel pačtis fic com-prehenfum. Hi profe&o cuco medii func : Illi vero experi-enrur malo fuo Livianum illud : Media via neaue amicos parat , neaue inimicos tollit, Utrumque ofFendlt, qui neucri accedic. Cum Anno Julius Pontifex , Ferdinandus Arragonius , & Refpublica Vene" g72 arcanorum status. Venetorum ad expellendum Italia Ludovicum XII. foedus inter fe ar&iffimum pepigillent, Florendni autem civilibus dif-cordiis impediti, neque fordori, neque meliori paru , qua: tunc illa trium confoederatorum Papa;, Arragonii, & Venetorum , ucpote quietem Icaliae procurantium, exiftimabatur, fe fe junxi(fenc j non folum odium Confoederatorum gravif-fimum incurrerunt ob dereli&am caufam communem Italia;, fed etiam Franciae Regem multa ab ipfis expe&antem,offen-derunt, sicque omnium inimici fafti,Reipub!ica; libertatem & nomen amiferunt, redučtis in Principatum Medica;is. Raro magni Principes fine tertii periculo vel vincere , vel vinci polliint. 2. Antiochus Gra;ciam a Romanis armata manu repe-titurus, pofteaquam jam Jitolos fibi in foedus junxiffet, etiam Acheeos per lolemnem ablegationem tentavit, ut vel faltem ab iEtolorum exemplo neutralitatem , usque dum cum Ro-. manis confereret, interim amplečterentur, peroravit in rem prolixa oratione uterque Ablegatus Antiochi Sc ^colorum, verum Titus Quinftius Romanorum Ablegatus ejusmodi audiens, extemplo retorfit Antiochi preces, Sc /Ecolorum ex-emplum, atque pateticis verbis Neutralitads exitum comple-čtens, ita fatuseft: Male crediderunt Sc Antiochus v£tolis, Sc iEtoli RegižEvanitati, quo minus vos decipi debetis,fed ex-pert« toties, fpedtata;quc Romanorum fidei credere. Nam quod opdmum efTe dicant: Non interponi vos bello, nihil tam imo tam alienum rebus veftris eft,quippe fine gratia, fine dignitate prce-miumvidoris eritis. Et hancrevera, quam pra?dixic Ouinčtius.luerunt fortem ,/Etoli: coefo enim a Romanis An-tiocho ceflerunt in predam Romanorum ex olim amicis nune fervi fafti. Extat inhos Qyinctii Legati exprobratio in- quientis: EvenerUlit quaeprsedixi vobis; nec tantum tantum vobis reliqui eft, uc aliquam fal-tem compaffionem meruilfe videamini, fed ea merito vobis accidilfe potius cen-fendum eft ? 3. Coincidic Arifteni illius Achai vox : Is Cleomedon-cem Acha-is fvadencem , uc in bello Romanos incer & Phi-lippum, quiefcerenc, armisque abftinerenc , ica coarguic: Quod Cleomedon canquam mediam & cuciflimam nobis viam confilii oftendebac, ea nonmedia, fed nulla via eft ; ecenim, pracerquam, quod auc accipienda auc alpernenda nobis Romana fociecas eft, quid aliud, quam nusquam ftabili gracia veluci, qui evencum expe erigi poteft rebus fetundis rurfus ab amico, & qui ca-dit fine amicis, vix fpei aliquid refiduum habet* Exinde p.incipc 2. Secundum motivum ineunda partialitatis, nimirum Defe&um viri um & potentiae eruo. Alia enim- vero vero potencium, alia imbecillium Principum conditio eft:. Illis fru&uofa aliquando exiftic neucralicas j his fcmper ruina: proxima. Medii Principes peftimo func loco, & infirmiores -male habencur a Potentioribus, uc alibi dičhim eft. Bodini in hoc falubre monitum : Nullum tuend« faluds adverfus hoftium impetus praeceptum majus eft, quam Cum potentiffimis focietatem & amicitiam coire. Cujus praecepti canca vis, canca efficacia eft , uc qui neucra-rum parcium Duces fequatur, vičtoribus quafi vociftima prae-da ceflurus fic. Arragonio & Gallo medius Rex Navarras candem coronam amific, divifo inter utrumqueRegno.Rard pocences, ut ante di&um eft, Principes fine Neutralium aliquo, difcrimine & incommodo vincere vel vinci poftunc. Qui re-rum pociuncur , imbecillioribus incerprecancur jus, ac defi-niunc armis. H«c caufa movic Joachimum Ele&oremBran-denburgicum, quod in Proceftandum bello depofita neutra-litate fe partibus Caefaris addixeric: Qyiamecuebac ex Vi&o-ria Caefaris fuis ftacibus cercum periculum ; e concra quam-vis Caifar cladem acciperec, fperabac tamen ab eo praeftica: fideliter oper« mercedem & proemium. Verum 5. Pro Tertio, non folum debiles , quibus abfolute nc-ceflfum eft, fed etiam Principes potentes moventur fepe nu- ftiero ad partialitatem ex causa nimirum: Opprimen- dae vel debilitandae nimiac vicini vel vici- norum potentiae : Non enim hoc permittendum eft unquam , ait Polybius lib. 2., ut cujusquam Principatus in tantum crefcat, ut neque de manifefta injuftitia liceat apud eum dubitare. Id in bello Italico obfervarunt plurimum Veneti, qui quidem , licet neutfales fuerint, neminem tamen facile permiferunt pr«valere aliis , auc iphaeram fuam lTb"^' exce^ere. Hinc concraPhilippum Mariam Mediolanenfium Ducem rebus Italiae jam nimis incumbencem reli&a neutra- Iitace, Iitatc , partes Florentinorum potius amplexi funt. Anno 1^82. Gallia Rex & Anglia Regina pra neutralitate in partes Principis Antonii de Breganza difceflerunc contra Regem Hifpaniarum, quod ejus potentiam reformidarent exacceflio-ne Portugallia Regni, quod ille occupaverat. Ejusmodiex-empla in Europa paflim nota func, & modernum pracipue omnium ferme Europa Principum contra Coronam Francia propter ufurpationem Hifpania & Italia Regnorum. Quin omnium Scaciftarum calculo initiis pOtenti« VlCinae nimium ac manifefte crefcentis , a vicinis mature occurrendum , &fyncretismo re-flftendum , de quo confulendus pracipue Thucydides, Polybius, & recenter Boterus, 4. Quartum motivum eft , quod partiales armorum, femper amici, neutrales nunquam non odio habeantur. Ex-perientia etenim vidimus & videbimus, eos , quos ignavia, vel prava calliditas, uc alienis laboribus/tuti eflent, armis ab-ftinuit, acerbifiimas poenas folvifle. Sibenim fert natura humana , ut quos nobifcum non efle fcimus, contra nos efle fufpicemur. Neutrales ab omnibus accipiunt cladem, quia nullius dignantur amicitiam. Qui olim Tragoedia fpe&a-tores efle voluerunc, candem cacaftrophen paciuncur.^ Hanc in gencilismo luic Mecius Suftecius, Albania Rex , a Tullo equis dilaceratus. Et in facro Judicum libro conftat de ex-cidio habitatorum in urbe Lais: cujus caufam Ncutrali-tatem fuifle ipfe plane facer textus innuit: Veneruntque in Lais, & percuflerunt eos in ore gladii, urbemqueincendio tradiderunt; nullo penitus ferente praefidium, eo quod cum nullo hominum haberent quidquam focietatis, ac negotii. e contra, qui partialitati ftudent, eorum faltem amorem & amicitiam,atque in neeeflicate prafidium , cum quibus periculorum & bene- (Oo) ficio- ficiorum aqua communione focii funt, cerco habebunt. An-no i?77.Joannes Auftriacus , cum Genuenfes bello peteret, monuit Hecruri« Ducem , ne fe bello immifcerec , fed a lieutris ftarec. Sed non obfecundante Ducerefponfiloco ac-cepic: fe amicum efle Reipubliea, & comraune periculum cum illis habere, doneč a Gallis & Hifpanis eam circumfu-fam viderec. Alii pro quinco magnarum rerum fpe atque promif-fis crahuncur in partes. Anno 1316. acceflk Rex Bohemia, Ludovico Bavaro contra Imperii amulum Fridericum Au-ftriacum pugnanti, in fubfidii mercedem promilTo Marcbio-natu Brandenburgico,qui tunc temporis ad Imperium devol-vebatur ex morte Waldemari fine harede demortui. iMagnis iiidem pollicitationibus Ferdinandus Arragonius Alexandri Vl.opem &auxilia meruit contra Carolum VIII. armis infis-tentem Regno Neapolitano. HenricusrIV. Anglia Rex, partes primum Burgundi fecutus contra Aurelianenfem, ubi vero ab hoc Aquitaniam in munus nancifcebacur, deferuit illi-co Burgundum; nedum inde revocato plane fubfidiario milite. Unde multis admiratio fuccreverat, qualiter tam re-pentine fa&a fic mucacio, ac fub cemporis cancilli fpacio con-cingerec Anglos veluc duo contraria confovere. Nulla re magis trahuntur Principes in partes, quam ex oblaco commodo. Nam (fivere Polybius libro 2.) Reges neminem habentini-micum, vel amicum, fed ex Status fui emolumento amicirias inimicitiasque metiuntur,ac mucahc. 6. Sexco Refpe&us fupremae Majeftatis quamplurjmos reddic parciales; aquiflimum quippe eft, uc ficuc eos, fub quorum poceftace degimus , reverencer coli-mus,ita eciam in obverfance neceflicate iisfideliterafliflamus. De primo Wircembergenfe Duce fcribic Auchor ejus vica : quod in publicis Imperii periculis non adjunXerit fe ullis fa-čtionibus, fed hac duo pracipua Principis officia efle reba- ( • tur. tur. Primo adjungcre fe ad Imperatorem , & toti corpori magis quam fingulis membris opem ferre. Deinde confulere fiais fubditis. MauritiusDuxSaxonia licet confoederatus aliis Principibus ,qui Ferdinando Cafari refiflebant, nunquam tamen adduci poterat, ut contra Cafarem quidpiam egifTet, vel inimicis Cafaris opem tuliffet, dičfitans: lil fccderi- bus exceptum efle fupremum Superiorem. Ita etiam primis Regni fui Annis declaravit fe Henricus VIII. Anglia Rex pro fummo Vicario Chrifti Julio II. contra Lu-dovicum XII.Francia Regem. Imperantibus rerum judicium ccelitus datum fubditis obfequii gloria reli&a eft. Imperatori, cum Augufti nomen accepit, tamquam prafenti, ait Ve-M«1*^» getius, DEO, fidelis eft praftanda devotio , Sc impendendus pervigil famulatus. DEO enim vel privatus, vel militans fer-vit, cum fideliter eum diligit, qui DEO regnat Authore. Si hoc rite expendiflent prioribus faculis Status & Ordines Imperii magis adftitiffent fuo Cafari contra Francia infidias Sc Svecia pratextus, nec fiviflent tantopere mutilari lmperium, &in fua vifcera moveri externa arma. 7. Accedunt partialitati etiam alia multa moventes caufa: quales funt Foedera & Pada gentilitia, quibus Viri Principes vocantur in communionem armorum ad fecuritatem mutuam tuendam , praftandumque in necef-ficate reciprocum auxilium. Obligatio ex feudo & Clientela &C. qua neutralitatem plane excludunt. Proprii Status confervatio,maximum partialitatis fundamen-tum: metus Sc odium adverfa partis : Spes proemiorum ex partialitate: ob praftita prius beneficia gratitudo: matrimo-nia, affinitates, preces, commerciorum ufus : Sed maxime Vicinia Belli fiquidem pericula cum vicinis communia nobis funt, Sc pro certo habendum , fi nos vicinos negligi-mus, extemplo poftquam illi conflagraverint, ad nos incen- (Oo) 2 diun* 2?2 arcanorum status dium trajedurum. Slavi contra Boleslaum Bohemia Regdrtf, ad Henricum II. Imperatorem confugiebant, ne plane perde-rentur inter medios hoftes, nam in quamcunque partem in-clinaffet fortuna melior , futuri erant prada Vidoribus. Integritas & juftitia Belli: Quid enim Principibus magis proprium elTe debet, quam jullitia parces tueri. Hoc uno Reges funt olim fine creati, dicere Jus populiš, in-Htfio- juflaque tollere fada. Multa his limilia funt^, qua Princi-clus' pum voluntates fape ex jufta causa, fapius ex pratextu, fa-piffime ex amulatione & dominandi libidine in parces fle-dunt. • -tli li^-d -^ii^-sš)!!^-• CAPUT XVII. De necejfarid Partialitate. i. TNcerpocences & validos falso cibi quietem fomnias (aie iTacitus de moribus Germanorum) ubi manu agicur.iMo-deftia & probicas nomina fuperioris func & fuperbiam pra-pocencium fruftra fape per modeftiam & obfequium effii-gias. Raro illis, qui incer pocences vicinos medii neucri ad-harent, quies & pax longa eft: Ideo mulci Policici incer ra-ciones Scacus reponunc Livianum illud arcanum: Unum ex vicinis aut focium habere , aut hoftem necelTe eft, Vix fine cercii periculo incer belligerances fequicur five vidoria, five clades. Tercium Confilium vix ullum eft, & non mirum , fi opcacos non pariar efFedus; quandoquidem ipfiNumini difplicet: usque qUO clau- dicatis in duas partes ? fi Dominus eft DEus ? fequimini illum : fi autem Baal? fequi- fequimini illum. Hinc propior partialitatis caufa eft, quae ex neceffitate obtingit, ubi neceflkas ar-morum hoftilium incumbic, ačtum eft de neutralitate deli-berare. Sua enim tutela causa necefle eft inpartes abire;& ex duobus malis partialitatem potius eligere , quam fui Status ruinam expedare. Anno 115»?. fere triceps fuit Aquila Romana,quia prater Orientis unum, duos Imperatores Oc-cidentis toleravit, Philippum Svevia, & Ottonem Saxonia Ducem; inter hos cruentum plane gerebatur bellum divifo in duas fadiones Imperio : Nam Ottonem Anglus,Philippum Gallus fuftencabac: folus RexBohemia Premislaus a neutris ftabat, utriusque competentium amicitiam affedans. Quan-do vero Lufatiam provinciam fuam a Saxonico milite depra-datam, expilatamque inaudiflet, graviter expoftulavit cum Otcone : fe neutralem efle,neque inde meruifle tam hoftilicer fuas terras ab amico tra&ari, diditans. Adqua refponfilo-co accepit : Ottoni nimis incempeftivam videri querelam, quafi Premislaus morum militarium eflet ignarus, qui aliter vivere, quam rapto vix fciant: &poftquam in Saxoniarebus neceflariis deftituantur , quid novi, ii illas apud vicinos re-rum abundantiores quaranc. Qyo refponfo cum adigi fevi-diffet Bohemus, negleda neutralitate, ad partes Philippi ac-ceftit , remiffo infuper ad Ottonem nunno : fuum quoque militem fcire ex rapinis & fpoliis vivere. Hac, me caftor, ra-tione multiad partialitatem, five praftanda auxilia, non tam tradi,quam coadi funt. Antiochus & Annibal,occupatamilite Theilalia , totam provinciam in foedus contra Romanos compulerunt. In bello Neapolitano Turcarum Imperator Veneta Reipublica arma comminatus eft, nifi cum coeteris Italia Principibus fe fe jungeret contra Carolum VIII. Anno 1077. Principes Saxonia occuparunt bonaAbbatum Fulden-fis & Hirfchfeldenfis,qua in Thuringia poftidebant, eoquod a neutris ftabant in bello contra Henricum IV. Et nuper pro- (Oo) 3 pter m arcanorum satus pcer foedus Hollandicum , exorco incer Leopold um Cafarem & Ludovicum XIV. Regem Francia bello ; quos & quancos Imperii Scacus per invafiones Provinciarum hoftiles cogi vi-dimusexneucralirace adparcialicacem,&rurfusexhac adillam. Ejusmodi inelu&abiles cafus reddunt minus injuflam parciali-tacem , quia necefTicacis magnicudo omnium opcima rerum excufatio eft. Praftac aliquando cum focio cadere , quam foli Vičtoris arbicriopermicd. Alcerucri conjungere fe cogi-cur , qui medios incer hoftes confticucus prudencer fufpica-tur, fe illorum direpcioni expoficum efTe , & Vi&ori tan-dem in pradam cefturum. Nemo diu cucus eft periculo proximus. CAPUT XVIII. De commodis & incommodis Partia-litatis, i. oTaceram tibi appendo, mi Princeps: in cujus una lance Ljparcialicatis commoda, in alcera incommoda vifuncur: tibi jam compecic elečtio : & ne fallaris , mulcum expende Ariftocelis arcanum. Non Omne , qU0d ratione tradatur, fub eledionem cadit: fed idde-mum, quod rerum agendarum extremum eft. Necefficas fape adigic , uc malum eligere debeamus, dummodo minus fic. Licet racio non fuadeac, uc in pericu-lum nos commiccamusjincerim fape fe commiccere necefle eft, uc majus evicemus. Magnum commodum eft,excra pericu-lum efle in prafenci, fed quid juvac, fi fucura pericula > qu,a imminenc, lllis duplo graviora fine ? 2. Pri, 2. Primum igitur commodum Partialitatis eft , quodvii uni adhareas, hujus tantummodo te tangent incommoda, non alterius, Neutrales vero utriusque fufferre debent inimi-citiam, odium, & infolentiam militačem. Secundo: Šatius eft, unius fequi fortunam five propi-tiam five adverfam, quam inter ucrumque vicinum periclita-ri continuo: melius unius,quam duorum,invidiam pati. Neu-tralem neuter amat, uterque odit. Magis juvat focium habuif-fe lapsus,quam fe iolo pra;cipitari. Qui cumfocio cadit, a focio rurfus erigi poteft ; qui per fe labitur, an fiduciam ha-bebit in iis, quorum focietatem fprevit ? generofius eft fpe-rare vidoriam cum fui periculo, quam fine fpe vidoria;, cer-to tamen aliquando ruinari. Neutralisnunquam poteft fpe-rare vidoriam, fed femper metuere perditionem. Qnia fi vicini ex bello velpacem contrahant,vel unus vincat,alterquefi.ic-cumbat? Utroque modo neutralibus imminebit ruina. Nam fi ex inopinato & nondum proelio commiffo , pacem con-trahant ? vix & ne vix quidem in ea neutrales comprehčndi finent, vel gravilfimis duntaxat conditionibus onerabunt, ut experti funt priore aevo Lotbaringus, & Dux Curlanclii-e, aln-que. Si vero unus exbelligerantibus vincat, alterque cladem patiatur : tunc praecla Vidoris erunt,neutrales,(ut experien-tia conftat, & paflim hiftorici meminere) Vido autem red-dentur abominabile objedum odii, quia fi neutrales vido tu-liflent fuppetias, vidus non fuiflet. E contra fi ille , cui ti-deliter adftitumfuit, etiam tandem vincatur, vel vincat,femper melior erit conditio p artialium, quam neutralium , mi-nusque illi fubibunt periculum, neque tantopere Vidorispo-tentiam metuendi , neque de Vidi imbecillitate defperandi caufam habebunt. Vidor enim qualitercunque potens, me-moriam habebit beneficii & afliftentia praftita , minusque fuos partiales offendet, quam neutrales. Vidus autem lapi-demomnem movebit, ut fibi & fuis partialibus provideat de bonis conditionibus Pacis;aut Yires redintegrabit,&; tentabit re- cuperare amiflam ex clade gloriam. Sape enim vidos vido-rum vidores vidimus, pr«fercim adftipulancibus confoedera-ds, & oarcialibus fociis. Adeo verum eft, Tem per quafi meliorem conditionem efle partialium quam neutralium , nifi neutrales praepo-tentes fint. j. Accedic: quod afliftences aliis, fapius fu as inde di-tiones, & pomoeria dilacenc, vel aliorum conquiranc, quod fecus vix concingerec. Hoc pado Coron« Franci« fub Lu-dovico XII. Comicatus Roftilionenfis innexus. Cum enimRex Arragoni« concra Barcellonenfes fibi rebelles fubfidia & mi-licem a Ludovico pecerec, oblaca in pignus provincia Rolfi-lionenfi; occafionem, fibi & Franci«, hac limicanea provincia concra Hifpanorum pocenciam, providendi, ulcro Gallus arripuic,& eo rerum fuccefsu, uc eam plane deinceps per concradum Bajonn«, cum Arragoni« & Caftili« Regibus ce-lebracum , dicionem Galli« feceric. Pocences Reges raro fruftra imbecillioribus aftiftunc. Caro veneunc illorum auxilia: quippe ex fua propria ucilicace commodoque di-fpenfanc amicicias, & concrahunc inimicicias. 4. Ad alceram capicis parcem jam digredior , & incom-moda eciam parcialicacis refero. Partialis qui afliftit uni contra plures, vel unum: hoc ipfo ,vel hunc vel plures fibi hoftes confcifcit. Qua quidem racioneLocharingi, Sabaudi,Burgundi libera pace ac cranquillicace gaudebanc, quamdiu bellis finicimarum pocenciarum fe non implicuil-fenc. Ac cum primum Dux Sabaudi« Carolus deferca,quam prius colebac, neucralicace , Carolo V. C«fari concra Fran-cifcum I. Franci« Regem adfticiftec,illicd in nečem fuam fibi concraxic odium Francifci,exucus omnibus quafi fuis dicioni-bus. Sic Rollo Normannus indignabacur, Frifios nulla inju- ria ria nullo fa&o fuo lacefllcos fe oppugnatum veniffe in terra alienapropterea magno exercitu obruic Frifiam , eamque depopulatus eft. Idem a Saxoni« Ducibus evenit Epifcopis Bremenfi & Osnabrugenfi : Venetis a Maximiliano primo: Clementi VII. a C«fareo exercitu: Papa; Alexandro VI. a Carolo VIII. Franci« Rege ; Duci Wirtembergenfi , Mauritio Saxoni«,& Philippo Pomerani« Principibus a Carolo V.& Flo-rentinis , Alphonfo Hifpani« Regi opem ferentibus adver-fus pr«dičlum Carolum VIII. Is enim poftquam armatus in Italiam delcendiftet, primoscorripuitFlorentinosindi&acon-tributione 120000. Aureorum , & munimenta aliquot cum certis conditionibus extorfit. Aded, qui aliena tuetur, ple-rumque amittit propria,& aperto pericijlo pr« quietehofti-litatem qu«rit. 5-. Alterum eft, quod Principes partiales aliorum Principum arma in fe convertant. Quia fe fufpečtos reddunt,quod non offenfi ab aliis Principibus, non tamen vereantur ipfofa-čto fe hoftes declarare, cum hoftibus adh«reant nulla ratio-ne illis obftri&i. Et revera, Princeps, qui ad aftiftendum non tenetur, & feultro tamen alienis diftidiis immifcet,merito fii-fpečtus habetur ab aliis Principibus j nec jure conqueri poteft, fi belli onus in eum devolvatur. Sic Angli & Galli femper fuf-pečtum habuere Carolum Burgundum, quia eorum bellis fe plerumque immifcebat. Anno 143So cum Rex Poloni« Tha-boritis in Bohemia contra Albertum C«farem aftifteret,neque monitus a Germani« Principibus armaponeret: amifloomni exercitu vix nuntium cladis in Poloniam reducem habuir. Nunquam judicatumfuit fapienterfieri, fua exponere magno periculo.ob tutelam aliorum fufce- ptam. Ordo quippe natur« non exigit fibimetipfi ini-qvum effe propter alterius emolumentum. Et Princeps , qui fecum habet,quod agatj infipienteraliorum caufamfufcipit, (Pp) ubi ubi iuam periculo fubjicic,seque involvit bellis non necefla-riis, evencu plane dubio. 6. Tercium incommodum eft , quod pardales Principcs fe plerumque pluribus bellis implicent, nec facilis fit inde re-greftus. Quia Principes hoc a;vo , plerumque confoederari, fibfque plures aflociare folent; ideo finito etiam unius bello, manet femper apud alios alta men te repofta in juria, licec pridem illata. Neque facile Principes obliterari finunt antiquas hoftilitates : prima occafio renovac confeftim vecerrimunn odium. Ne dicam quod ejusmodi partialitates, & foederauni-verfalia offenfiva 8c defenfiva praejudicio maximo funt paci puhlic« quia fomentant belia, exeitant uldones, augent dif-fidia. Quotusquisque enim nunquam bellum moveret, au-derecque movere, nifi fcirecfibi fociari aliorum arma,darique fubfidia adverfus «mulam potentiam. En cibi,mi Prineeps, commoda & incommoda partialita-tis, & neucralitatis: Sed h«ficare te video, quia nefeis , quam partem fequaris ? Et revera difficilis hic elečlio eft. Nam five neucralicas, five pardalitas , ex hoc vel illo fine fufcepta, femper negotium in Republica magni momenti eft. Ideo fuam quisque fortunam in confilio habeat, cum de aliena de-liberat. Neutralitas magis libera eft , quam par-tialicas. Neutralitacem eligimus, ad par-ciaiitatem plerumquc cogi- mur. CAPUT CAPUT XIX. Quid expendendum Principi,cum is inter duos belligerantes, in belli Societa-tem re([uifitus, deliberat ? E. Jlllcum, mecaftor, habet; quod in hac deliberatione lVl.expendac Princeps. Nam fi jačia alea, fi fufcepca par-tialitas, fi itum in partes fic, a&um erit de regreflu: ftandum m difcrimine: nec violanda fides data. Non enim datur amplius mutare vela, & turiores auc potenciores parces fequi: uc aliquando geftiebac Alexander VI., qui cum admiracionc mundi, nacus Hifpanus, concra Regem Hilpani« Ferdinandum t ad commodum Franci« Ludovico XII. adftitic : interim ex fucceflu rerum , meliores & uciliores Hifpani« parces dime-tiens, turpicer a foedere Gallico refiliit. Joannes Rex Navar-r« ,medius incer Franci« & Hifpani« Reges , hujus magis, quam illius parces inierac, ea viaelicec de causa,quod mecue-rec fibi de Regno , ne iliud Ludovicus XIImus pro Gaftone ( fuo nimirum nepoce ) ex jureproximicacis, armis repecerec. Demorcuo aucem Gaftone «mulo Regni, cum Joannes Hi-fpanum confeftim defererec, Franci« jam fine mecu «muli ultro obfequens; in eam commovic Ferdinandum Regem Hi-Ipani« animi indignacionem, uc cocam belli molem fub Duce Albano infoedifragum Regem moverit,eumquecumuxo-re & prole e Regno expulerit. Adeo pariim noverat , nift proprio exido poftea edo&us Joannes, incer duos Reges po-cenciflimos, fe medium,lequeftremque pr«ftare : auc fi non poflec ucrumque, alterum ex illis fibi falcem demereri. (Pp) 2 2. Ide« 2. Ideo faluberrimum eft fulpendere in ejusmodi requi-fidonibus relponfa; nequaquam praecipirare confiliajbonapo-tius verba,quam excemplo refolutiones praftare.Lucrum ali-quando temporis, lucrum eft totius caufe. Ita denique in hac deliberatione agendum, ut lupra,quam par eft,invitari, & quafi ad aftumendam partialitatem cogi videamur. Leo X. cun&atione fua omnia Ludovici XII. confilia Mediolanum armis repetere tentanti, peftiimdedic. Tamdiu enim ille hunc ladiavit bonis verbis (ope enim ipfius, pauld ante Pon-tificatum obtinuerat ) ut interim contračla cum Cafare, Anglo Sc Hifpano armorum focietate , Regem Ludovicum plane ab omni invafione Italia;, aut recuperatione Mediolani abfterruerit. Pari cun&atione Perfarum Sophi illufit Venetis Anno 1570., cujus ifti auxilium contra Selimum Turca-rum Imperatorem Regnum Cypri invadentem implorave-rant. Ille enim integrum biennium deliberationi pra:fixit, Sc tamdiu cun&atus eft, doneč bellum finirec Selimus cum clade Venetorum. Multum deliberandum eft, antequam nos in alienum diferimen conjiciamus. Non fufficiunt hora Sc dieSjfed anni. Nec eriminationibus, nec laudibus eorum, qui nos ad bella fecum Sc lua causa fuleipienda incitare vo-lunt, facile aut cemere credendum. Pracipue vero fapientes Principes nequaquam folent ejusmodi bellorum externas fo-cietates prius inire,quam confulto cum fuis ftatibus,&pace domi atque cum vicinis plene conftituta. Cum nullum prz-fidiirm firmius fit Principibus, fubditorum benevolentia,ne-que error craflio r, quam alieni queftu, fua amittere. 3. Alterum eft, juftitiam belli focialis expendere. Illa quippe deficiente, deficit integritas cauf«, nec triumphabit hac iniqua, fed turpiter concidet. Tantundem eft bello in-jufto implicari, quam bellum injuftum fufeipere. Subditis ob(equendum eft fuo Imperanti, necinquirenda,necexami-nanda; cauCx belli: non ita Principibus abfolutis, quibus liberum LIBER V. 301 rum eft a neutris ftare potius, quam iniquitatem publicam committere. Societas contračla ad facinora nulla plane eft:Ec magis peccat ille,qui opemfert peccatis, quam ille, qui prin-cipaliter peccat. 4. Tertio an omnes alii vicini in partes, hanc velillam, iverint j fibfque foli tunc a neutris ftandum fore ? diligenter confideret. Non enim femper prudentia eft, nolle cum aliis periclitari, ubi extra teli ja&um Štpericulum, tutus in aliorum difcrimine, atque etiam poft vi&oriam efle potes : alioqui, aitThucydides,aIiispericlitantibus quiefcere nobis nonexpedit, Quarto,utile etiam hoc eft, duobus afliftentiam peten-tibus mediatorem fe prius offerre, pacis conditiones propo-nere, obices ultro citroquecomponere, imo aliquandocom-minari, fe ineam partem iturum,qua pra bello pacem defi-deraret,aut ofFerret. Aliunde enim, qui fe judicio ofFert, bellum, ut injuriam facienti inferre non licet. Hoc proprie po-tentibus Principibus convenit contra imbecilliores&libi vici-nos, non autem his,contra illos. Cum Re/publicaGenuen-fis in duas fadiones, veterum fcilicet & recentiorum Nobi-lium non absque magno Status difcrimine fcinderetur, jam-que civile & inteftinum bellum utrinque excande{ceret; mo-tus optima Reipublica prafentibus, futurisque malis &dam-nis, Rex Hifpanianum ultro interpofuit fua officia, & per Legatum fuum feditiofis civibus indicavit : Se abeorum partibus ftaturum , quos aequas conditiones paratos accipere , & a turbarum con-filiis abhorrere perciperet. similiter Anglia Rex Henricus VIII. Caroli V. & Francifci Gallia Regis mentes tur-batas vel placabat, vel reprimebat: Propterea quod fi ambos in officio continere non poflet , fibi in alterius partem eun-dum palam declarabat. Ita etiam Rex Caftilia compefcuit Venetos, qui Ferrariam fuo Domino reftituere diffierebant; imoanalebant magis, in Italia excidium Turcarum arma vo-care, quam pacis leges fubfcribere. Ideo Rex declaravit pa- (Pp) 3 lam. lam Vcnctos, fuos & omnium Icalia Principum hoftes, nifi defifterenc a communis inimici foedere. Propcerea nunquam afliftendum eft ita uni parci,ut exinde alia pars indefperario-nem cum omnium periculo conjiciatur. Unius exorbicacio majus incerdum incendium concicat, quam uc ab aliis omnibus excingvi valeac. Cujus appoficum exemplum eft Ludo-vicus Sforzia Mediolanenlis Dux. Is cum Papam , Regem Francia, & Venecos concra fefoederari cerco cognofcerec, il-lico ad Bajazecem Turcarum Sulcanum recurric; op6mque cancam ab illo impecravit, ucimmillb in diciones Venecorum exercicu Turcico usque Tervifium penecraveric, reličtis poft fe undequaque barbara crudelitacis veftigiis, occupaco infu-per Naupačto, Ducrachio, alifsque munimencis. 6. Quinco,confideranda quoque vires func propria,an majores illis, qui opem quarunc, an minores ? fi majores ? cu-co cunc perfiftic in neucralicace. Si minores ? minus incer duo pericula eligac: nimirum vel ambos aliquando habere inimi-cos, vel cum uno periclicari. Quod fi ambo apud ce opem & armorum fociecacem quaranc,yel etiam ambo cuamneucrali-tarem ambiant ? Tunc primo cafu vel fortiori.vel commodiort parci adharendu, nifi utrumq; viribus exfuperes,quod neucra-Hcatem fuadec, vel alia ratio dilacandi pomoeria obveniac.Se-cundo cafu promiccenda quidem eft neucralicas , fed eo qui-dem pačto , uc plane ucrinque indcmnem cuum Scacum auc provinciam habeant, <3c neuter pccafionem neucrali prabeac alcerucrius parci accedendi. Hac radone Carolo V. & Fran-cifco primo refponderunc Helvecii (cum hos illi ex antiquo foedere tam cum Imperio , quam cum Francia , contračto neutrales efle volebant) fe cemere nihil decreturos, memo-resque officii fui utriusque partis jura fcederum ac amicicia fervaturos, doneč eorum arma Reipublica Helveda neque periculofa neque incommoda fore fummi ipforum Magiftratus judicareiit. Ejusmodi concilianc auchoricacem & re-yer§ndam, Neucralibus, raecuique fe faciunc apud bellige- rances, liber v. ' soi tantes, ne ex eorum accefiii huc vel illuc praponderec fta-tera belli. Quod fi vero ex duobus Principibus bellum in-ftruentibus unus tuam fociecatem, alrer vero a ce neutralica-cem exprefse exigitj certum habeto, pofteriorem mala cibi medicari, priorem autem amicum tuum efle : quapropter cocteris paribus , fine mor& junge te , tua auxilia petenti, quemadmodum fe providentiflimeAnno i $7$. Genuenfibus conjunxit Florentis Dux , ubi in illorum diflidio pro Hifpa-no, Joannes Auftriacus folus, veluc ex munere, arbitrari ge~ ftiebat, & a neutris fiare volebat Florentinum: qui autem devi&is Genuenfibus, nec hofpitem , neque vicinum talem ferendum ; fed potius pravdnim & fubfidium Genuenfibus dandum, ne ab Auftriaco utraque diflidentium civium pars opprimeretur, exiftimabat. 7. Placet Sanfovini obfervatio : Quando de ncutralitace vel partialitate ineunda deliberans Prineeps, valde dubicac,nec fe relolvere valeč, in quam partem iturus fit; fignum eft* rem efle ingentis difficulcatis , & difficillimae deliberacionis. Tunc neutri alliftentiam promittere debet deliberans , fed in anteada refpicere, & antiqvum morem , veteresque delibe-rationes fequi: pracipue autem, fi ifta; nullum olim intule-runc damnum vel periculum. Tutius eft tritis veftigiis inli-ftere, quam novum callem quaerere. 8. Sextd: Nequedefunc caufae, five Ipeciofie, five reales> excufantes Principem deliberancem , ne facile in partes defcifcac, fed vel pocius cuncletur, vel fufpendac longis deli-berationibus, obicibus, praetenfionibus, animos eorum, quo-rum parces fequi, auc non Iubec, auc non expedic. Erunč aucem caufe hae: Primo, mecus ab excernis hoftibus,vel vi-cinis: domeftica diftidia, auc aliud bellum , cui quispiam im-plicitus eft. Ejusmodi caufa:totum rei Statum mutant, ut etiam a foedere, vel promifsa partialitate non folum refilire liceat,fed etiam ,fi velit, non poflit alias partes fequi. Quis prudens propriam domum conflagrandam dabic, ut inalieria jgnem 304 arcanorum status ignem extinguac. Secundo: Pracipicanciabelli, uc conan-dum pocius lic diftidences prius componere, quam ambigua: armorum fbrci, ambos, feque cum illis dedere. Cum omnibus aliis in rebus , tum vero armis fumendis, belloque fufeipiendo temeritas & feftinatio fugienda. Tercio, reprafentacio in-juflas caufie: quo argumenco (licec irico) Carolus V. Regem Gallia; a Smalcaldico foedere abftrahere,& ne adverfus Reli-gionem Apoftolicam Romanam darec auxilia proceftancibus Principibus , perfvadere conatus eft. Qiiarto : Uniones &c foedera cum parce adversa : non enim cum bona fide rece-dere licec a prioribus fcederacis, horumque hoftibus le fbcia-re. Ica Silefii Principes (licec peftime ) relpondebanc Ferdi-nando Cslari, cum ifte eorum auxilium adverfus Bohemos implorarec: Se perpetuo foedere ab ipsa gen-tis origine innexos effe Bohemis. ica Comes Hannonia; Maximiliano I,, cum ifte Philippum VI. Valefium, Regem Franci«, in iplbRegno per EduardumRegem Angli« perfequerecur, repofuic: fe foedere obnoxium elle C«fari in Germania &c limicibus Imperii, non excra , &c in Regno Gal-li«. Quinco i Vafallagium , quod debecur uni, prae akero Domino: nam Vafallus in parces illius tranlire nequic,quiho-ftis eft fui Domini,non obftancequacunque anciquiore con-foederacione. Si vero ucriusque eft Vafallus , ei adharen-dum racio fuadec,qui juftam habec caulam : vel fi hanenon penecrac, cunc illi, qui prius aftiftenciam peciic: vel fi ucer-que peciere: eo fe dedac, ubi prius aggreftio&ofFenfiofa&a: Semper enim perfona , quae prineipaliter oflfenditur, attendi debet. Regularijcer aucem, fub quo feudum vecuftius, vel dignius eft. Sexco : Pr«fi-genda condicio, ne cogamur unius pai'ces lequi, nifi ille a fuo adverlario palam in fua dicione hoftilicer infeftecur. liber v. Quod prudenter praftiterunt Veneti Patres, quorum fuppe-tias,focietatemque Paulus IV.contra Philippum II. Hifpania-rura Regem follicitavit: ac illi relponderunt ApoftolicoNun-tio: Sibi nunquam defuturam devodonem alfiftendi fummo Pontifici , quoties Philippus Rex five invadet, five ufurpabit Ecclefia bona; minirae vero, fi fedes Apoftolica invaferit Hi-Žpanum. Quod ipfum Henricus IV. Anglia Rex, Burgundo auxilia petenti adverfus Aurelianenfem, cujus ille Patremoc-cidi jufierat.refpondit. Septimo: Neceftitas excipienda, nifi le fola excipiat. Cum ipfi ab hoftc obruimur, pollicita auxi-iia focio nequaquam debemus , imo quarere cogimur apud eum, cujus causa impetimur. Fruftraneum erat Pontifici Paulo IV. a Rege Francia contra Hilpaniam expefrare fubfi-dia &prafidia, qui ad S. Quincinum campo caftrisque exutus erat ab Hilpano Rege. Papa extunc epilogum belli folus agere debuit, qui prius nullo modo ad pacem cum Catholico Rege ineundam dilponi poterat. CAPUT XX. i. T TAclenus deliberatum eft de afliftentia, an affiftendum ? J. Jnunc jacienda alea venit, & concludendum, cujus partes fequioportet, &expedit. Apud aliquos enim a&ive &c paflive plus exiftimationis & nominis, quam rei, & auxilii eft. Rem paucis (quia pleraque hinc inde infinuata funt)aperio. 2. Iilius fedare arma , cujus fortunam fedari debes. Quem neceftitas ad partialitatem adftrin-git, tutior tamen eft inhac.ut alibi di&um, quaminneutra-litace vel invidia, vel futuro odio obnoxia. (Q_q) j.Im- 3. Imbecilles fequi fruftraneum eft, Livii prudenciflimo efFaco: Campani magis nomen in auxi-lium Sidicinorum, quam vires ad prafidium acculerunc.Plus-quam va:fania eft velle cadere cum imbecilli, ubi vel neucra-licaci ftudere, vel fortiori jungi licec. Ideo multi cautionem pecunc de damno in evencum cladis accepca:, refarciendo. QuodAnno 1432. exprefie padi func Principes aliqui Imperii , qui concra Bohemos Friderico II. Saxonia: Eledori fup-pecias culere. Nunquam ica promiccendaauxilia , uc fibimec ipfis inde noncaveamus. Mulci cum affiftentiam pecunc, in necefticace confticuti Principes, ingencia qusque pollicencur. Verum, uc verba aliquando fidem perficianc, abs re non eft; qua-dam fecuricacis loco, vel per inftrumenca, vel per excradi-tionem, vel per depoficum pecere auc accipere. Non femper praftanc Principes, fi plurima Ipondeanc. Necefilcas adi-gic fepenumero ad promifla minus conveniencia , ideoque vix habicura effedum. 4. Univerfalis deinde in fufciptenda parcialicace caucela, imo arcanum Scacus eft: Clim in partes ablS, dili-genter inquire, num , quos fequi oportet , pares potentia, num dispares fint ? pares ii fuerint, aeqvum eft , meliores fequi. Si dispares, potentiori adhaere, nifi mani-fefta injuftitia caufae cohsereat, quse aliud fvadet. Forciorem aucem, ajo, qui revera calis eft amplicudi-ne Imperii; pocencia virium, opibus, milice, commeacu &c. Forciorem rurfus repeco? qui licec reipsa calisnon fic, camen ob viciniam,opporcunicacem loci,cranlicus,aliasque belli oc-cafiones priori «quivalec. Nemo dubicac, Ludovicum XII. viribus majorem fuiffe Ferdinando Arragonio, & CarolumV. Francifco primo: nihilominus camen Henricum Regem Na- varra: vame Ferdinanduspra:Ludovico;&Sabaudum DucemFran-cifcus prs Carolo facilius oppreflit, non alia ex causa, quam quod Navarrus Ferdinando, & Sabaudus Francifco propior ef- iib.6, fet. Adeo minor potentia exa-quare , imo fuperare poteft maximam opportunitate loci , rerumque aliarum com-pendio. 6. Princeps,qui aliunde potenseft, fuis-que ftat viribus,nulla prorfus deliberatione opus habet: par enim ratio eft , neutras, aut unius,partes fequi, Imo inter alios belligeran-tes communiter campum apertum habet, fuapomceria exten-dendi:fienim adhaeret uni, certus eftvi&oria; contra alterum: fi neutri, facile ambos ex bello Iaflatos opprimit, Ariftotelis nempe veteri adagio : Minor ,efca eft Majoris. 7. E contra minoribus Principibus aliud incumbit, & ferme neceflarium habent, fe UttiCOnjungere,pra£- fertim, fi inter duas potentes coronas difli- dium eft. Neutralitas enim omnis fimulationi & difli-mulationi innititur, cujus plerumque pavida ,incerta, autin-fidiofa funt confilia , ideoque fufpe&a , & aliorum odio ex-pofita. Paitialitas vero in forcitudine animi & integrirate fidei fundatur,ideoque ab aliis refpicitur, &ab ipfis fapeho-ftibus reverenter habetur. Quidquid fimulatum & fi&um, cito perit, fortitudinem vero animi fidemque, etiam poft in-felicem exitum,immortalitas nominis excipit. Viriliter igitur pugnes, cjuam turpiter pereas. Medium mediocribus Principibus hac in re tenere non eft tutum,velbeatum, fed periculofiflimum & mifcrrimum , inprimis fi alterius pericu-lum & interitus tibi communis fit. Efle enim utrique fo-cium \ & neutrum velle juvare , non reipsa aquale eft, ficut pratextu Juris videtur. Eftque indignum & abfurdum, afle-verat Thucydides,fi absque causa vicinl quiefcunt,fulpečlum (Qcj) 2 haben- 5o8 arcanorum status habences pra:cexcum fpeciofi juris. Sequitur enim ex tali tergiverfacione, quod monetHermocratesperflringens Athe-nienfes: Confiderateergo & eligite jam, aut fervitutem, auc ut nobifcum vincendo effugiatis fervitutem, neillos dominos turpiter accipiacis, & uc inimiciciam noftram , qu« non eric brevis, evicare poflicis. Adeo mcdii Principes ucrinque exofi func, & ucrinque eos manenc pericula & damna. 8♦ Magnae Refpublicae liberae & abfo- lut<£, (qualis eft Veneca,Bacava, &Helveciorum: Civitates item Imperii liberas: 6c fimiliter Hanfeatic«, ut Hamburgum, Dantiscum &c)femper a neutris ftare pofTunt, Quia fuis viribus, opibus, confoederationibus vel Statuum am-i plitudineita pollent, uc fi ab uno vel ambobus belligeranci-bus Principibus i incer quos media; func, infeftencur; femper le opponere , & rurfus cum aliis Principibus in excidium belli-gerandum fe conjungore valeanc. Quod jam faepe fačtum legimus. 9. Forcioribus accedere, uc fupra dixi, videcur fvadere racio: Majus quippepondus magis crahic. Ita eft: fed ca Icgč, ut nos eo neceflitas adftringat; vix fecus. Valde enim obfervare debenc Principes , ne facile fe conjungant quibuspiam, fe potentioribus, in offenfam aebiliorum. Mulci enim hoc&pri-ore aevo cum Tiflapherne ulcro arripiunc Alcibiadis arcanum confliium. Si vicinos fuperare geftis, aut iis „ quosmetuis, dominari anhelas: discordias primum inter eos feras & foveas ; ac femper illius t qui fuerit potentia inferior,partes adjuves, & adverfus fuperiorem fuften-tes : pauco fic intervallo omnium , quos metuebas, Dominatum confcqueris, Semper diffidanc dcbiliorcs Potentioribus, metuantque eorum lenocr-nia & invitamenta ad armorum fbcietatem, prafertim contra imbecilliores. Nam fi vineat potentior ; vix & ne vix quidem,quantumcunque fis illius armorum locius , effugies fervitutem , vel ad minus redderis ei obnoxius pauco tuo emolumento,& minore gloria. Satius eft: debiliori adha-rere contra potentiorem,fi illi conjun&us, hunc aut aquas, aut exfuperas viribus. Ferdinandus V. Caftilia Rex non fa-cile fe implicabat externis bellis,fed exitum expe&abat, ut fe jungere debiliori, retundereque Valeret ambitioforum domi-nandi cupiditatem. Quod ipfum felicicer etiamnum in Italia praftant fapientiflimi Veneti , continentque in aqua lance vicinas potentias. Et reipsa hoc maxime ad vicinos inter fe Principes pertinet. Quia fi unus vieinus finatur vinci a po-tentiore ; alius fibi idem malum proxime eventurum certo ominetur. Quapropter fatagendum, ut vicini ab aliis vici-nis, priusquam a potentiore opprimantur, mature juventur. Nam iis opprefiis, poftea facile iis ipfis in pradam cedunt, qui illos adjuvare neglexerunt. Ob hanc caufam Ludovicus Sforzia Mediolanenfis Dux, in acquirendo Regno Neapolita-110, potius pro Arragonio, quam Renato Andegavenfi, licet huic efict conjunčhflimus, laborabat, prudemer metuensj Gallos, gentem potentillimam , haud quieturos, quin cum Regno etiam adjacentia fua ditionis facerent. Idem omnes Italia Principes connitebantur poft exceflum primi Ducis Mediolanenfis ex Familia Vifcontina, &c fumme cavebant, nc abiret florentifllmus Principatus in pradam five Gallo , five Hifpano, five Venetis. Ideoque potius Francilco Sfortia, ut-pote debiliori, adftiterunt; exiftimantes eRatione Status fatagendum efle, ne Reges & alii Principes invicinorum Regio-nem, quocunque pratenfo ad fpeciem jure per vim irrum-pant, & ex dominandi cupidicate fua pomocria in vicina regna & provincias dilatent & extendant. Ejusmodi attentatis Jure fe opponunt omnes vicini, quia omnium caufa agitur. Ex (QJ1) 3 jwc 3 10 arcanorum satus jure quippe Leonino autumantpotentes aquilllmum efle, ut potentior imbecilliorem coerceat. ided Danaus ex Livio huncAphorismum omnibus imicandum ex-primic: Qui populi per fe & finguli func vicino hofte imbe-cilliores, pellime fibi confulunt, &c exicium fuiim accerfunt, dum finguli Sc feorfim adverfus eum bella fufcipiunt Sc ge-runc; Fide aucem conjunčti facile eum vincunt; Icaque focie-tas Sc Unio concra ejusmodi pocenciorum infidias Sc ulurpa-ciones vicinis, licec debilioribus, omnino fervanda. i o. Pofteaquam aucem in parces abivifle, Sc alieni belli partialitatem fufcepiflevifum fuic: tunc fane,remotaomni ul-ceriore deliberacione auc cunčtacione,adduo fe accingacpar-tialis Princeps : Primo virilicer afliftat Tu« parci, vel plane per fe agac pro focio. Tempus nullum interponat, cum in re belli celeritate nil praftantius. Praoccupanda igitur loca, ne fubfidia accedanthofti, vel faltem non accelerentur. In bello Proteftantium, a confoederatis ex inopinato TyroIts clauftra occupata fuerunc , ne ab Italia Catholicis adveniret fubfidiarius miles. Hoftis deinde abigendus a confoederata fua partis ditionibus, vel in hoftis folum fedes belli movenr da: foris quam domi faciliora potentioraque arma funt.Plus animi eft inferenti,quam propulfanti periculum. Gloriofus DEUS Sc omnipotens, Anno hoc, quo paginam hanc com-pleo, debiliori etiam benigne fuccurric, Sc glorificavit arma Caroli III. devi&o videlicet, poft in vanum tentatam Barcel-lonam, hinc inde Duce Andegavenfe regni ufurpatore,ccefis terra marique Gallis, Sc obventu jam aliquarum Hilpaniadi-tionum , Sc Belgii provinciarum, opera non impigrenava-taab Anglis, qui terra marique maxima quaque exantla-runt in gloriam Domus Auftriaca. Interim femper ha-reo ; doneč Aleati non in vifcera Francia penetrave-rinc,uc Gallus domi fua,quod agat,habeat,nequeatque re-Center ab Auftriacis occupata mille technis Sc pacis fpeciofis condi- condidonibus rurfus involvere, vel folito, non Regio,more, lenociniis & fallis pollicitationibus corrumpere, Avercancboc fuperi! Interim vero verius eft: Hoftem non fat eft viciffe foris,nifi domi fuccumbat. 11. Alterum eft, quod ad armqrum focium & partia-lem Principem fpe&at, nimirum, Ut COnftans in fide maneat; ac inarmis perfeveret, nec defi-ftat etiam cum fuo difcrimine hoftem ami- Cl perfequi. Sicut enim indecorum non eft belli difcri-men non veile aggredi, ita femel aggreffo turpe eft dimitte-re, aut a fide refilire. Indignum eft cedere oneri,aut luftari cum officio, quod femel fulcepifti. Magna res etiam cum magnis periculis volunc fufcipi. Haud eft virile terga Fortuna dare. 1 2. Hac vero obftridio reciproca fit: qualis erat inter David & Jonathan , Herculis Šc Thelei; vel recentius, qualis erat inter Alphonfum Ducem Ferraria, &Ludovicum Regem Francia. Utrumque tenravit Julius Papa a fimulta- x neo foedere divellere : primum comminationibus, alterum promilTis & pollicitationibus: fed utrobique oleum & operam deperdidit. Alphonfus ad minas repofuit Pontifici: fe non abiturum a Regis fide, nifi cum vita : toleraturum potius extremam egeftatem cum Gallis , quam Vaticanos honores čum Pontificiis. Rex vero, cum offerret in mercedem illi Pontifex fuum exercitum, fi Ducis partes defereret, & apro-pugnanda Ferraria animumabjiceret, plusquam Regio fenfu Pontifici per fuos renuntiavit: Paratum fe efle non unum ex-ercitum,led ipfum Regnum Francia pro Duce Alphonfo in difcrimen exponere. EgregiuS animUS, ait Plutarchus, qui nollet fine amicis , nec regnare, nec vi-Vere. Rara ejusmodi in recentioribus faculis exempla fin-cera partialitatis reperiuntur. Unum attamen , idque vere regi um, regium, tulit fceculum fepdngentefimum in Aniia, Reg- norummagnae BritanniaeRegina. h«c Carolo Auftriaco fuppeditavit thefauros , exercitu3, clafles , terra marique fatellida,hofpitia,& quid non? an nonaiios illa ru-bore fufFundit, qui Šc propinquicace Sanguinis , Sc unitace Religionis, & obligatione Vafaliagii, & beneficiorum a domo Auftriaca acceptorum memoria adftričti, alifsque milic titulis devinčH, non pr«ftant quadrantem ejus, cujus in tantum, toc regna repetendi,conamen opus eft. Manebit, tam gloriofum Heroin« Britannic« nomen per omnia fiecula immortale! Coepta coronet finis! CAPUT XXI. De Foedere clientelari. J OUjus fcederis extrema funt PatFOIlUS & Cliens. * Forma vero, five unio , eft exparte Patroni PrOte-Čtio , & ex parteClientis Submiffio. Foedus hocmul-tis tam miferabile ferme habetur apud Politicos , quem-admodum apud Jurisprudentes cefiio bonorum. Rem tamen hanc totam expendam ad amufiim Romanam. Clien-tum quippe condido h«c apud Romanos erat, utficutjuxta parentes primum locum tenuere pupilli, ita fecundum eos proximum locum habuere clientes, qui fe in fidem patroci-niumque Senatus populfque Romani dedideranr. Quemad-modum clientes inferiores funt Patronis , ita inferior,es cen-fentur efle Principes, quando Superioris Majeftatem comiter obfervare tenentur. Unde hic non intelligimus clientelas de privatis hominibus & inprivatorum patrocinio: qualiterAp-pius Claudius quinque millia clientumhabuifle fertur: vel,uc Feftus Feftus aicPatrocinia appellari coepta,cum plebs diftrikuta efl: inter PatreSjiK eorum opibus tuta efletSed dePrincipibus & quafi Principibus liberis, qui ultrd fe dedunt & committunt in fidem & patrocinium Principum potentiorum: vel quando,ut Cicero in ofHciis infinuat, civitates & nationes deviftas Vičtoresin fidem recipiunt ,ut, licet illa revindicare fe poflint, ultro tamen conftituta pace patrocinium viftorum fufcipiunc.nulla-tenus imminuta libertate,quam antea habuerunt. Dedititii quoque non merentur nomen Clientum, quales erant Falifci, Campani: non vero Latini, ut appofice diflinguit Livius: -Campanorum aliam efle conditionem , qui non toedere ( de quo hic agimus.) fed per deditionem in fidem Romanorum veniflent: itaque feu velint feu nolint,quieturos : in foedere Latino nihil efle, quod bellare, cum quibus velint , prohi-beantur. In-foedere clientelari nec dari, nec accipi leges debent! Patroni ad auxilia tenentur clientibus, hi illis ad ob-fequia & reverentiam. Obfequium clientelare illud intelligo, ubi majoris Principis majeftas comiter obfervatur. Nec amit- -tit inde cliens Majeftatem fuam, quia Majeflas non confiflit. in externo honore, fed in poteftate libera in fubditos, qu» quamdiu per clientelam non imminuitur , tamdiu perfifl,ic illafa. Stant omnino , eodemque commorantur loco Clientem efle alterius , & Dominum fuo-rum fubditorum abfolutum. Unde Proculus aperte &c lege publica afleverat: Sie eOS, qili Majeftatem noftram comiter obfervare debent, liberos efle intelligendum eft. 2. Per ejusmodi clientelas velut maximo arcano Sta-tus,Romana Refpublica Imperium fuumMundi limitibusdč-finivit : ut Regna olim libera augeret, minueret, donaret, adimeret: Regum filiis tutores daret: bella interdiceret: Re-ges deponeret: feque tantopere gravem Regibus faceret, ut, qui olim Romanorum amicitiam ac patrocinium qu£ererent, (Rr) dein- deinceps dominium deteftarentur. Ipfc Tacicus id argre tu-lifle videcur, ubi dixic : Degenerafle Parchos pecitum alio ex orbe Regem: jam inter Provincias Romanas, folium Arfaci-dum haberi, darique, quam defpocice egerint cum Polemo-ne Principe Ponti, cum Antiocho, Tigrane, Archelao &pluri-mis aliis Regibus abunde conftat ex Tacito.Livio,Floro & aliis, UnumDionem allego, qui libro ^.defcribit, quantis adula-- tionibus verbfsque plus quam fervilibus coronam Armenije a Nerone Tiridates petieric : Ego Domine, Arfacis nepos, Vologefis & Pacori Regum fracer, cuus fervus fiim. Vemque ad ce,uc teDEUM meum, non minus acMithram,id eft Solem colerem. Equidem is ero, quem tu me fato quodam efficies, tu enim fatum meum es & forcuna.) Delirium hoc, non foedus clientelare fuit.) 3. Interim,fi cliencelam ad amuftlm eftenciac, qua foedus conftac, expendas : vix merebicur cliencela foederis no-'fnen. Foedus enim ultro cicroque obligac ad mucuam defenfionem vel offenfionem cercii. Cliencela vero nudus quidam concradus eft inter periclitantem & omni defenfione defticu-tum cum pocendore, qui deinde plerumque pro lubicu cum inferiore procedic. Ut experti nune & olim funt tanti quanti Clientes, qui fub protedionis fpecie ex Regibus & Principibus abfolutis lervi fadi fuam deploranc credulicacem. Procedio eft praecexcus pocius acquirendi dominium, quam aliena ja-dur® compaciendi zelus. In hoc vere dixic Machiavellus: Quamvis imbecillior cum pocentiore pacifcens, libercaci fu expre£ ezperefse vetat. Primuspoft proteftionem gradus perhibetur invafio: ufurpacio alcer: tandem Domitiatus. f. Duriflimum atcamen nccefficacis telura eft, omnem legem exfuperans: Qud fapius non jubet ire ratio, neceffitas impellit. Aliud neceftitatis efFugium non eft, quam vcllc , quod ipfa cogit. Fatales ejusmodi neceftitaces non privatos folum, fed ipfos aliquando Imperances afficiunt. Neceflarium & inevicabile periculum fape fapius Principes quancumcun-que abfolutos adegic, uc fe fe akerius Principis tutela fidei-que fubmiccere debuerinc , quo ab hoftium incurfionibus & alienojugo eliberarencur, aliquod obfequium potius colera-turi, quam incegram fervitucem. Inftante igicur periculo, quod non tantum prafencem libercacis amiftionem, fed cocius didonis everfionem minetur,nemo Principi vicio ducet,fiex duobus difcriminibus minus eligat, & potius amico Principi fefuaque cliencelari nexu fubmictac, quam de univerfis peri-clicecur. Quemadmodum fuperioribus avis Duces IcaliaFer* rarienfis & Mirandulanus contra Julium II. Poncificem inLu-dovici XII. Francia Regis devocionem & proceftionem fe commiferunt. Res olim , nune, & omni tempore uficaca. 6. Cliens non fe facile fubjiciat valde vidno propter periculum invafionis: non Principibus alienaReligionis cum jafitura fua: nec nifi potentiori , quo fecurior fic de efFe&u protečlionis. Patronus ab adverfo non fufeipiat in clientelam eos, a quibus plus detrimenti, quam emolumenti in ipfum redundat. Magnus Patronis honos, fed vix absque onere: nam &obnoxios fe reddunt potentiflimorum inimicitiis, & periculo fe fuosque ftatus exponunq ingentium fumptuum. Ex munere enim Patronis ineumbit, ut Romanus Conful Orat.4. in Coecil. perorat,Clientum injurias propulfare, eo-rumque fortunas defendere: nec pejus ullum facinus aftima-tum eft, quam clientem deferere, cum periclitaretur. ParCim prudenter, fefubmififte Venetorum tutela olim Pifanos,quos (Rr) z illi illi tacile rgeri nequibanc, ob diificillimurri Videlicet' & peri-culofiftimum cranficum, nimiamque loči diftanciam, ceftacur Boterus. 7. $ubdici& Vafalli ordinarie & regulariter non debent, neque pofliinc fe fubjicere alieno dominio, auc procedioni externi Principis. Perfidia quadam nota eft,fidem dividere in alios, Litij debitam. Dominium & Regnumnon ad-mittit focium, neque fubditi duosDominos & Principes. Mi-nuitur legitimi Domini authoritas , ubi Protedoris augetur. Accedit geminum periculum,quo fe fuumque involvunt Prin-cipem, ejusmodi aliena protedionis nimium cupidi fubditi. Primum eft ampliftima belli materia , ejusdemque fqmen-tum continuum, quod conftituta etiam pace difficilis fit re-greflus, venia ambigua, fufpeda inpofterum fides, & injuria in animis Principum alta mente repofta. Secundum eftpoe-na duplicis virga, qua tum a protedore, tum a Domino per exadiones , tributa.citationes, interdida, muldas &c. vix in-terruptis horis pkduntur. fabulam hic pro verita- ee allego: Accipitrem, milui pulfurum bella, columb* Accipiunt Regem: Kex magis bo/le nocet. 8. Attamenincafu fumma necefticatis; quid aliud refi-duum eft,quamfevel fubmittere potentiori,cuirefiftereim-poftibile eft; ad evitandum nimirum majus periculum : vel ejus protedioni fe dedere, qui deftitutum auxilio, & prada expoficum contra imminentem vim tueri valeat: nec propterea crimen lafa Majeftatis, autpcenam confifcationis ulius uspiam jure incurrit. Defenfio quippe fui fuorumque ad natura fpe-dat imperium, majus, quovis alio. Neceftitas inftar juris eft, & qualpeciecenus injufta videncur,juftifiima reddit , ob majus nimirum roalum, quod inde evitat. Hac lex non Icri-pta, fed natura coava :ad hanc non dodi, led fadi: non in-ftituti,fed imbuti fumus,utfi vitanoftra,ait Cicero proMilo-ne, in aliquas inlidias, in vim aut cela latronum incidiftet,omnis honefta honefta ratio eflet expedienda falutis. Silent enim inter arma leges: nec fe expečtari jubent, cum ei,qui expeftare ve-lit, ante injufta poena luenda fit, quam jufta repetenda. Quod ipfum tamen,ut honeftati non adverfeturjdu-^ plici conditione eommuniri debet: nimirum,ut exparteDomini patefcat defedus defenfionis vel ob negligentiam,abfen-tiam,debilitatem virium, fraudem,aliasque evidentes caufas ex culpa, vel quafi culpa Domini. Refpečtu vero fubditorum urgentiffima & inevitabilis neceflitas tam ex impotentia re-fiflendi, quam ex aperto periculo vita bonorumque. Unde fubditi & vafalli, quos Princeps & Dominus tueri negligit, neque fe ipfos defendere .valent; libere poflunt imminens grave vita bonorumque difcrimen , vim & tyrannidem po-tentioris ,vel propria deditione & fubmiftione pravertere, vel alienum patrocinium implorare. Nam a legum pericis frm-plex amicitia, vel fubmiftio metu & ex necefiitate cum ho- tllp. 'n ftibus, citra confpirationem contra legirimam poteftatem, ^ vel abjurarionem illius, contrafta , excufatur. Neceftitati parere ad prudentia partes refertur. u.b. 10. Caveas tamen hic duos fcopulos: Dolum nem-pe & levitatem. Multiquippe non folum non expe-dant neceffitatem, fed (quantumvis aliud pratendant puhlice) clam cum potentiore poftea eosdem in prote&ionemre-cipiente colludunt, confpirant, in ejusque verba jurant,atque ita fponte ab ordinaria fua poteftate recedunt, ut aliquando Bohemi cum Palatino &: aliis proteftantibus Principibus, poftea Hungari cum Saborio, & pluries cum piuribus : noftro autem avo cum Tekelio; & jam,dum hac fcribo, cumRa-gozio & Francia Rege confpirarunt in excidium fui legitimi Regis. Alii vero omni vento leviores obferVant tempora , &: quocunque melior fortuna volitat , eo fe conjungunr & fubmittunt immemores fidei. Scopuli ifti duo funt, in quos nemo impinsit citra perfidia notam. Subjungo cautelam: D (Rr) 3 Sub- Submiflio clientelaris, non fiac dolose : non Ievicer: non in-definite, id eft, inperpetuum quafi cum reje&ione legitima poceftads: neque amplius fe extendac, quam ad parcendum, procegeadum, & defendendum : coetera omnia, qualis eft con{jpiracio,offenlio,fccrecorum prodicio, iniquafunt, & re-bellionem tantum fapiunt.noncliencelam. CAPUT XXII. Politic£ protettionis ratio. i,\TOn parum ad incremencum Principumgloria, conferc Protedio fufcepca aliorum Principum vel Rerum-publicarum. Nam quemadmodum clientela miferabile no-men eft, ita prote&ioproxima MajeftatL Procegereop-prefTos ex munere incumbit regnancibus, & nihil eos divini-taci reddit fimiliores, quatn ubi fuas vires imbecillioribus mu-tuant, eosque indemnes confervanc. Divinicas qua:dam vi-detur hac proce&ionis ratio : Sc eft profedo , fi falutariter, atque ex juftitia norma prabeatur.Divinurn quippe eft da-re,humanum accipere: illud, fi gratis fiat,hoc,cum necefle eft. Duplcx emolumentum confeqvuntur Principes ex pro-te&ione rite praftita. Primum eft , quod arbitri inde fianc fuorum clientum , qui fatius ducunt controverfias fuas ve-ridica protečloris fui fencencia fubmiccere, quam arma ejus, jufHcia duntaxat mancipata, experiri. Hinc quiesSc alciflima pax emergic inter vicinos. 2. Alcerum emolumentum , quod Principes ex proce-ftione fuorum clientum plane reddancurinvi&i, cum, certum efle, ajebat Cardinalis Richelius,-eum, qui benignam manum cendic amicis, uc a prafenci periculo confervec innoxios, toci- dem dem fibi conciliarc defenfores ad quamvis nečeflicacem,adeo, uc ad omne infticucum arma illorum habeac expedica fuis ufibus. Ec res ica fe habec, uc Protedio, quemadmodum ©lim , ica hoc «vo, incer fingularia arcana Scacus compucari & reponi foleac a Scaciftis. Sed quam arduum fic procedio-nis officio fine crimine uci, cum rad« nos docet, cum exem-pla. Illam fi infpicimus : Primas procedionis cunas amici-tiam videbimus, vel commiferacionem , fundamenca vircucis digniffima: & fic cocus Mundus olim ambiebac Romano-rum procedionem. Cum vero adolefcerec , perfedamque «cacem accingerec procedio,amiciciam convercic in lmperium, & commiferacionem in fervicucem miferorum, cocusque or-bis averfabacur Romanorum fallum & dominacum, cui fer-vire debebanc Reges, & regna in provincias Reipublic« coa-lefcere. Uc jure quererencur Cherufci apudTacitum :"Adimi vecerem Germani« libercacem ,& Romanos fuper eam accol-Ii. Si exempla expendis; quam pauci ab omni «vo reperci cliences, qui ex procedione aliena meliorem nadi func fua; forcis condirionem : & ferme nulli procedores vifi , qui ex procedione non rapti vel inUfurpationeS,vel in frau-des, auc his obnoxii non lapfi in ruinam fuam. Ni* mirum periculofius quidpiam eft , quam imperki fufpicen-cur, five procedioni fe fubmiccere , five procedorem agere. Tria aucem vicia funt,quae contaminanr omnem procedionem* licec h«c quomodocunque videacur ucilis Regnanci; videlkee i Ufurpatio, fraus, & imbeeillitas. 4. Imbecillicacem dico, quando procedor Princeps eas vi-res vel non habet, vel non impendic, quibus poffec cliencetrt fuum ab hoftium vel domefticorum , vel excerorum infulci-bus cueri. Cur Princeps hoc nomine gaudcac, fi his, quc-rum curam gerere cenecur,non confulic,ac profpicic? Qjji-«unque ex mecu fumpcuum, aut belli fufcipiendi aliave racio- ne focordem fe exhibueric, & gloria carebit ( ait Cardinalis Richelius.) & curpi ignominia maculabicur. Non pofte opi-tulari cliendbus imbecillicacis, quam proprius comicacurpu-dor, & inopi«, qua; profticuic Principem .fignum evidenseft^ nolle aucem fubvenire, cum poffic; apercam injufticiam,fidei-que dacs prsvaricacionem indicac. Procedionis duo excre-ma func honos Sc onus. Ingencibus fu m pcibus, milice, com-meacu,auroque opus efi,ubi pocencia oflencari debec Clien-cibus fuis pneftanda,& exceris Principibus formidanda. j. Reges Francice communicer afFedanc gloriam hanc, nec parcunc ullis fumptibus, nullis laboribus : Unicum camen eft, quod commaculac hanc pracenfam gloriam eorum; Viddicec, quod communicer proceganc fediciofos, & alienos fubdicos adversus legicimam poceftacem ; Sc vix finecom-modo fuo,cliencum vero plerumque difpendio & pernicie finali. Nocoria noia refero, ceftancur hoc Germani, Belga, Hungari &c. 6. Cum Saxonije Dux Joannes , Philippus Haftiae Prineeps , Mauricius item Philippi gener, Sc Albercus junior Mar-chio Brandeburgenfis concra Imperacorem Carolum V. cum quo illi diftidebanc, Sc cancum Monarcham jure mecuebanc, adpocenciam amulam & vires Henrici II. Francih Regis con-fugiflenc: illico Rex ulcroneo affenfu non folum patrodnium Principum rebellium fufcepic, Sc ingencem exercicum adverfus Caefarem confcripfic, fed eciam ducenca aureorum millia Germanih Principibus belli adverfus Carolum gerendi causa, magnifice elargicus eft: Sed quancum ex hoc deinde prae-cendic Gallia, quancumque emolumenci confecuca, non opus eft calamo meo: conftac palamexinftrumenco infauftae illius pacis Monafterienfis, quancum abripuic Germania zelus Gallorum Sc Svecorum. 7. Fraus aliud procedionis vicium cunc incercedic, ubi fides padis itlferta violatUL\ Verfatur aucem illa pocifli- potiflimum circa contenta in cabulis clientelaribus circa ab-dudionem miliris bello confedo , circa reftituenda depofita munimenta , oppidaque , vel occupata vel pignoris loco a Protedore accepta. A maguo viro veriflime illud didum: c»rd.f Quoscunque patronus fumptus impenderit propter defenfumm'cM,e/ elientem, tenetur attamenloca occupata in manus Principis nift, legitimi, cum depofitarii tantum vicem gerat, reftituere: quemadmodum enim leges depofiti non permittunc quid-quam tale alienari, ita «que juftum eft, eadem reddi, uti in-juftum fuerit, retinuifle. Data fides omnem deliberationem excludit, neque citra fraudis notam patronus cundari audet^ in reddendis illis, qu« gratis a cliente accepit. Fides non in- J«ft. tegra manet, ubi magnitudo queftuum fpedatur. ,t u,' 8. Protedio tandem degenerat in ufurpationem: quan-do nimirum patronus fub illius fpecie, vel clientes ipfos,fili-beri funt, opprimit: vel fi alterius Principis funt,fub illorum defendendorum nomine, aliena involet, &abftradis a legitimo Principe fubditis, feditiose dominatum occupat. Quem-admodum generofi Monarch« eft,«que clientum fuorum ac fua compledi commoda ; ita fumme dedecet regium ani-rttum, qui exalienis in fe emolumenta, vel turpi queftu , vel alio quovis praetektu trahit. Ejusmodi Principi qui fidenc amplius clientes, quem tantopere commodi proprii tenacem experti funt ? Imo graviflime falluntur, quos ideo tuendos fufcepit, ut illorum exuviis limites Imperii fui proferrer. Lau-dat in hoc Reges fuos eminentiftimus Richelius, inquiens: Sic Reges noftri demonftrarunt Duci Nivernio tranquillita-tem propri« Reipublic« nihil magis fibi efle cordi, quam il-lam Montferratenfem Sc Mantuanam. Ipfe Sabaudus Dux agnovit nos: non tanti fecifle Mediolani lucrum, fed Sabau-diam Sc Pedemontium ipfi afleruifle. Si ita eft, fatebimur, pu-ritatem ver« protedionis aflecutos efle Gallos. Aflertumhoc Richelii ad antiqua tantum fe extendere debet, quia, fiprac-fentia fpedamus, alios efFedus producunt protediones Gal- (Ss) lic«, lic«,aliosquc exicus forciuncur eorum cliences. Cafimirus ex Rege Poloni« Abbas fačtus Francia: : Jacobus Rex magn craxifle;nec ipfum Themiftoclem excepit. CAPUT II. De malis JE ram Mmijtrn & Pecu- latu. i. \ NimadvertatPrinceps feverifiimisle-/\gibus , nec facile parcat public^rum opum Ufurpatoribus nullum exemplum facilius in confequentiam abit, quam pe-culatus , non punitus. Peculatus autem apud Ve-teres Refpublicas dicebatur: Publica pecuni£ fubtra8io, vel mala adminiffcratione ; fine ullo refpe&u perfo-nae vel meriti, officio repente, & ex impro-vifo privare oportet. Repente , qnia tales omni momento nocent Publico. Ubi mali occafio femper praefto eft j nunquam corredioni protradione indulgendum. E>ixi ex impronifo: ut quafi in delido deprehendi videantur;ne^ que tempus habeanr,fibi vel aliis refarciendi, aut compenfan-di.cum periculo ararii, taliaque patrandi: undeconfulto, & permifsa longa deliberatione fibi vel providere, vel occukis machinis alium rebus colorem dare valerent. j. Maximilianus Bojorum Dux filium fucceflbrem tefta-mento monuit: ne fpongiofas, picatas, avarasque manus ad jf" QuaEftoris fupremi munus admitteret j fed deligeret virosab- jj ftinentes, integros, sequi obfervantes , quibusve rapina non opus eft. Ita libentius fubdid fubibunt onera, fi fraude fe premi, arcanorum status premi non fufpicencur. Olim Perfa, & nune, ac ferme, non rar o, Tur car um Sulcani Eunuchos arario praficiunt, quibus non opus ex amore uxorum vel prolium defraudare publi-cum,fed farna potius exmerito augenda.ftudere, quam ca-pitis periculo cum dedecore fefubjicere, quod alii viri nimis uxorii, vel haredum amantes, turpiter neglexere. Optimah ar-redijtas filii, gloria Pacris. 6■ Etiam Gallia Reges fummum Fifci prafidium Epilco-pis & Abbatibus aliquando potius commilerunt, quam Mi-niftris fui?, vel Principibus Regni: illa ipsa ratione d udi, ac Tur ca, & Perfe: ut illi nimirum fidelius pneelfent arario.ac puhlicam tradarenc pecuniam absque periculo adorandi Mam-monem, nummorum illud numen, quod coties illi tales in adminiftratione Sacramencorura ejurant, & exfacris pulpicis deteftantur. CAPUT III. 1 *v De cumulando Thefauro, j. /^Vllarunt & controvertunt Politici : an Principi expe-V^diat cumulare Thefauros ? Ratio in utramque partem dubitandi eft. Cupiditas enim habendi, eft jam qua-dam avaritia, quod vitium turpiftimum elfe in Regnantepro-clamant Politici. Inde liberalitatis, & generofitatis (qua vir-tutes propria magnorum virorum) igniculi extingvuntur. Nec hoc fatis, fed Iucri illa vehemens cupido ad infima qua^ que, & abjeda pracipicat animos regios; ad ufuras, ad mo-nopolia , qu« pauperum vera funt fpolia , Sc Nobilitatis in-opia. Alphonfus fecundus, Rex Neapolis, plane cum fagin.v cis porcis mercabacur. Oleum deinde, fegetes Sc fruduspo- tiores tiores Regni coempturus, edičto vetabat, ne fubditi alio di-venderent: Exinde, aučto in coempta precio, angariabac tam exteros, quam indigenas. Indignum fane,qua de tantoPrin-cipe narrantur! 2. Habere Quaftui Rempublicam, non modo turpe,fed plerumque perniciofum eft. Ex Privatorum bonis cumu-lati thefauri alliciunt hoftes, & his ferme cedunt in pradam. Oraeulum olim Apollinis Pythii erat: Spartanos & Laceda-monio$,opulenriftimos olim populos , ex auri cupiditate pe-rituros. Vaticinium in veritatem tranfiit, ubi populi illi fuis Vičtoribus immenfam pradam , muko fudore prius con-geftam, certum avaritia fručlum, permisere. Ita Sardana-palus fuis interfečtoribus quadraginta milliones : Ita Darius Očtoginta millies myriades Alexandro 5 Ita Cives Conftanti-nopolitani, qui ex avaritia negabant Imperatori in munimen-ta,in militem , & defendenda Urbis auxilium pecuniarium ; vitam deinde & conjuges, & fobolem, acimmenfos thefau-ros terra fuffoftbs ceflerunt Turcarum Tyranno. Hac merces eft avaritia ,ut fuo fudoregaudeant alii,fuumque la-borem aliena diilipet inertia. 3. Tranleant hac in fuo fenfu:fed Caftiodorum audio : Rfgem pauptrem ejje animal pcriculofum. Quid peri^'ar-hoc intellexerit magnus ille vir ? vix occurrit ; nifi quod Tacitus aliquando edixerit de malis Principibus, qui, i;b t^ arario exhaufto , hoc deinde per fcelera fupplere folebant: Anoal. Principes egeni, in neceftitate conftituti, valde gravant fubdi-tos, & una vice exhauriunt totum , quod eft cum fubdito-rum exterminio. Ubi fenfim Scfucceftivej atque in tempore neceflitatibus providiffent, nec Refpublica foretin periculo, nec fubditi , nec cives exanimes & exhaufti. Turca cum Bellum aggreditur, vel illud ab aliis expečtat, quamprimum ex arario lolvit militem, totumque inde Belli apparatumin-ftruit. Defedum autem ararii refarcit interea ex publicis proventibus, & accepta refundit, vel ex antiquis vel novis (Uu) tribu- tributis: Sicque Pore« Octomannic« serarium in oranem ne-cenitatem femper promptum, Se fufficiens eft. Quam pr«-pofterum illud , tunc confultare de pecunia, Si collečfcationi-bus, cum de aggreflione hoftis confultandum foret. Princeps, qui aerario deftituitur, multum inutiliter confumittem-poris, cum de conquirendo deliberat, & optimas inde, cum vi&oria , occafiones deperdic. Vel fi tunc intempeftive ex fubditorum opibus corradit nervum rei gerend« , facile fe periculo domeftico feditionum fubjicit. Ladislaus cum ex agro Cafinate ab hoftibus depulfus Neapolim profugiflec, & ad avertendum majus imminens periculum grave tributum populo indixiflet: quidam ex fuis Miniftris, Gofellus Orilia nomine, Regem privatim commonuic, ne, dum hoftium im-pedire conatus vellet,id ipfe agat, ut fuos in (e fubditosob tantum tributi onus concitaret. Adeo periculofum eft,in rerum perturbatione pecunia deftituL 4. Errat Machiavellus, cum negat, pecuniam efle nervum belli, adeoque non efle neceflariam Principi, fed fufficere, quod locupletes habeat fubditos quantumcunque hi abun-dant,intempeftiva tamen erit, in confufione rerum , omnis eollečtatio, cum ad arma vix adigi po/lint, nedum fua confer-ie velint. Magnus Reipublicae morbus a defečtu aerarii, ac ficud debile 3c morbidum corpus facile fuccumbit fuis ag-grefloribus (humoribus nempemalis)ita Refpublica extenua-ta, ac opibus debilis cedit in pradam hoftibus , cum mi-inime exiftimat. Ideo prudentiores Principes ex arcano fta-tiftico. 5. Pacis tempore inftruunt fuum aera-rium ex opibus publicis , idve tunc tantum attre&ant, cum Reipublicae maximfc exigit neceffitas. Habent quod imitentur primos Perfarum Reges noftri Principes. Illi ad caput lečti, triginta auri milliones femper velut pro excubiis fervabant,ajentes,id efle efle ceruical regium. Ec in eodem eubili ad pedes jace-banc cer mille calenca argenci , quod fcabellum Regis appel-labanc. 6. Julius Cafar poft cernum triumphum ovans, praferri Appim fibi curabac fexaginca quinque millia calencorum auri.ac cria j]^,*' ferme millia coronarum aurearum. Ab hoc cercius poftea cir. Cafar, videlicec Tiberius, cum facis cefliflec,in arario puhlico reconditos habuic, uc Dion ceftis eft, o&oginca millio-nes & unum. David Rex fucceflori, filio ex Beriabea, Salomoni, reliquic cencum millia calencorum auri, quae Cornelius aLapideadnoftram numerandi methodum reducic mille du--tencas millicmes aureorum, argenci vero mille millia calencorum, qua faciunc cancundem; nam una libra auri olimva-lebac decem libras argenci. Adeo, uc immenfa haredicas ob-veneric Salomoni, nimirum bis mille milliones quadringenci. Hac fumma quafi exaquac omnes divicias Regnorum Peru, Chili, & Java,qua alias Regna dicuncur auro Iuftri-ca ca. 7. Pofterioribus cemporibus nec chefauri, nec araria vi-fa.vel audica amplius: Licec graviora onera & cribuca, majo-ra commercia, culcior cerra, au&iores arces , & novi prope-modum, qui auro argencove fluunc, mundi reperci. Cujus defe&us causa ipfa Principum prodigalicas , & abufus rei nummaria : Vel illa per coc camque diucurna bella alieni Dominii cupidicas , qua exhauric araria & per lcelera fup-plec. Ubi ejusmodi abufus fueric, nec fpes eric fupernabe-nedičtionis, nec nacuralicer eorum copia magna elle pocuic, quorum facilis eft abufus & perdicio. Ingens chelaurus eft, nolfe rede uci pecunia. 8. Attamen ita colligant & augeanfc Principes aerarium , ut inde Refpublica non patiatur. Si enim hac pacicur,id eft,fi fupra vi-res exhauriuncur fubdici, fandem his remanebic nihil, cum (Uu) 2 quo quo agant, mercentur,&:rem familiarem,opesque augeant-Ac fi hoc non fueric ? Unde poftea Principes fupplementa a-rarii accipienc ? A&um eit de arario continuando , nifi in-crementa concinuenc opum privacorum. Nofcec autem Prin-ceps moderamen hoc ex ipsa conftitucione Status Regni, quantum hoc inferre valeat , quia regulam generalem hic prafcribere nequimus. Interea hoc vero verius eft : Usque dum opes apud fubditos crefcunt, & lucra augenrur , vel lal-tem illis permitticur exemptum capitale,ut inde fua augmen-ca habeant, poterit cumulari ararium : fecus res tota conci-det. Ventriculus usque dum digerit, & cibum in alias cor-poris partes diftribuit, crefcit & ipfum corpus , & augetuf viribus & fanitace: Ita profečto, fi populo Principes permit-tanccantu,cum quolucrari,mercari,& rem familiarem augere valeac,crefcec&augebicur etiam res ipfa Principum: Si omnia vero demant, uterque peribunt. Exhauriuncur maria, fi non augentur. Ex nihilo crefcit nihil. Ex femine vel radice pro-ducit natura fua augmenta. Impoflibile eft, ut crefcant opes publica,ubi decrefcunc privata. 9« Duplex aerarium habeant Imperan-tes: ordinarium unum , extraordinarium alterum. Unum ad omnes Reipublicae ufus: Alterum in cafibus extremis. sic Xi- ftus V.Pontifex, fic HenricusIV. Gallia Rex,prater ordinarium, confecera nt alium thefarummultorummillionumnun-quam acdngendum a Succefloribus; fed anvitio horum, an neceffitate temporum, uterque deinde exhauftus ? in incerto eft. Hoc certum , quod Sixti fenfim exhauriatur hoc , q.uo fcribo, Anno, in Bellum Ferrarienfe. i o. Apud Romanos plane triplex ararium cumulabatur: unum erat, in quo civium tributa, fociorum večtigalia, na-tionum fubječtarum collečta, pradia, & proventus Cafarum afiervabantur. Ab hoc omnes Belli fumptus fuftencati. Alterum terum ararium fan&ius sppfellabatur, in quo ad ultimos ca-fus Reipublica, folum aurum recondebatur, ut Livius refert de fecundo Bello Punico, Tertium fuit parriculare & in fpe-cie pro Bello Gallico, quo cum ingentibus diris, & impreca-tionibus conferebat populus pecuniam , non alio applican-dam, quam ad motus Gallia adverfus Rempublicam. ii. Ejusmodi ararium in Germania ferme ad quodvis Bellum colligit Imperator ex norma matricula Imperialis; & alias coeteri eriam Reges & Principes in fubitaneis motibus ac Reipublica cafibus, prater ordinaria tributa, extraordina-rias colledas Q qua autem fape mutantur in ordinarias ) indi-cunt. Quod pracipue contingit vido Regnantium, apud quos ordinarium ararium, vel male provifum, vel minus fuf-ficiens , vel plane exhauftum eft. Huc refpexit Tacitus in- An)ial< quiens: Quod fi ararium ambitione exhauferimus, per fcele-" ra (id eft, per infolitas & nimias extorfiones ) fupplendum erit. Abfic hoc a jufto Principe , qui moniti loco potius habeat: 12. Ararium Publicum non efle rent folius Principis , fed etiam Principatus, Tributa a Publico conferri in beneficium publicum, non in libidinemPrincipis. Par-cendum eflePrivatorum Bonis >usque dum eerarii publici Vires fufficiunt. Jus Maje-ftatis rei nummariae vinculatum efle lege illa Regnorum omnium fundamentali: Salus Populi Juprema lex ejlo. 13. Porro infenfibilis augendi ararii methodus eft,ipfa Regnantis parfimonia, cujus extrema defle&unt vel in vitium, avarida vel prodigalitatis. Illa vero inlegitima quadam me-diocritate confiftit omnium , qua in externum apparatum (llu) 5 Priti* 542 ARCANORUM STATUS Principis cadunc. Nequid nimis. Adagium fuic O&aviani Augufti, Principis alias fplendidi , magnifici, qui aufus Ro-manae libercati fhenum fuperftruere Principacus : Adeo mo-deratio,acmediocritas nihil officic fplendori& Magnificenda; regiae. lib.t.oe- 14- Ad Parfimoniam autem fpe&ac, quod Ariftoceles cojnom, pro fundamento aerarii collocavit: m Impendia majora non faccre , quam fint compendia, vel fru&us. Infenfibilicer abftimicur srarium^uando plus excipicur, quam imponicur. Tria impugnant parfimoniam : prodigalitas in profufio-nibus inanibus ac ineptis : Empcionibus inutilibus: in luxu immodico, & in mollitiem defle&ence : in conviviis preciofis Sc quoddianis: in multitudine paraficorum, Sc morionum 8c adulacorum, in fabricis exoricis, fumptuofis, ac Reipublica nihil proficuis: denique in iis omnibus , fine quibus ftare poteft gloria Sc decus Principis, commodum Reipublicae, & fubdicorum vita cranquilla. Aliud celum impugnans parfimoniam Principis eft nimia cenacicas, avarida ,cupiditas j fordicies, qua; dedecent regiam Oeconomiam; imo pocius Principem proftituunc, depaupe-ranc fubdicos, Sc Rempublicam confundunt. Tertium eft ignavia,ac negligentia in rebus propriis cu-ftodiendis, in expendenda debice Sc rite pecunia, inexigendis reditibus publicis, & privatis,in connivendo peculacu,in con-temnendis modicis, 8c in iis omnibus, quae folerciam Sc faga-citatem oeconomicam impugnant. Tantundem eft parca cueri,quam quaerere. Illud ards eft opus,hoc forcuna; du-biae. Multi parant pecuniam , fed quam vix fervare norunc. Fruftra is cocus eft in quaftu , quem incuria abfumic. In-caffum congregat reditus Sc proventus j quibus tempeftivs non parcit. Prodigo nunquam facis eft. Nec camen parfimoniam moniam incelligo : rufticam aliquam virtutem cementis in-dutam ,&ad paupertatis jugum damnatam ;fed vere regiam, qua frugalitate novic defe&um fupplere j qua nec fpernic opes, nec iis abutitur , fed eas ita tuetur,ut iisdem utatur in eommunem felicitatem. 15. Neque Parfimoniam avaritia filiam dico': quod enim hac injufta cupiditate corripit , hoc illa juftis artibus aflequitur. Parfimonia parcendo foeneratur, avaritia foene-rando nemini parcit. Parfimonia Principis, & publica teli- Pafcha-eitas, vix unquam diflociari poflunt. Ideo fummi qufque v'irr*. Principes in fuis fubditis pauperes funt , quia in fe nori funt & vitio„ parci.* Sordes vocet, qui volet: Mihi parfimonia magna vir-tus eft. Ouanti domi parci, fed foris magnifici ! qui olim domi parfimoniam praftabant, publicas opes munificentius extollebant. Illas ipfas magnas & magnificas opes privata Parfimonia condecorabat. Parfimonia denique,ait Pafehalis, id cuique praftat, ut non fit emax , non cupidus , non fumptuofus, qua fane non folum eft uberior pecunia, magnumque večiigal: verum etiam ad omnia praclara per-genti gradus. Natura pauca fufficiunt, cupiditati nihil j qui priva-tim funt parci, publice efle poflunt liberales. Lautiora aliis prabere valent, qui non omnia abligununt ioli. Diu&fape largiuntur, qui non omnia profundunt. 16. Ex Tripode veritatis aterna illud audio apnd Ec-elefiafticum : Beataterra, cujus Principes vefcuntur in temporefud, ad reficiendumy&non ad Luxuriam. Diu no&uque ore pro- Cap.io* batur, beata efle illa Regna, ubi Principes parce vivunt , ne-que effundunt thefauros fuos in illa diurna , no&urnaaue fympofia, ex quibus Principibus eft brevis voluptas, nec lon-ga vita; longiflima autem Regno ruina. Pingvis culina paupertatis eft vicina. Neque ideo Principes ad abftinentia dauftra relego, fed exceflus illos monftruOfos menfarum, cu-ro 944 ARCANORUM SATUS cum difpendio Rerumpublicarum & jačtura farna acquc vita damno. Quale meruic encomium Heliogabalus, quod triclinium Ioco florum flerneretcroco preciofiflimo ? vel Cleo-patra,quod uno bolo abfumerec pretium unius Regni ? vel Vitellius, quod unica coena exhiberet duo millia pifcium , feptem autem avium, prater innumera Phafianorum atque Pavonum cerebra. An non hac tanta tamque rara ferculo-rum copia neceffario efle debeat ararii inopia ? Carolus IV. Imperator, unius prandii grada,quod Gallia Rex paraverat in villa prope Avenionem, Regnum Arelaten-fe, quod prius Imperii membrum fuit , Gallo rradidit& do-navit. Caro folvit brevemgullum, cum aterno disguftu Ger-mania. 17. Ararii quoque fontem exliccant largitiones nimia, non minus, quam impenfa inutiles. Nero interpaucos an-uos qvingenties & quinquagies centena millia aureorum in donaria profudit. Caligula immenfas opes atque thefauros a pradeceflore coacervatos intra annum abfumpfit. Deme-trius,Antigoni filius, ducenta talenta fcortis dari juflit. Alphonfus Neapolitanus, cum omnia inaniter prodegif-fet, & are alieno gravatus, fubditorum tandem bona invaflt, & gementibus undequaque fubditis expilavit omnes. Sic a-rarium fceleribus exhauftum,perfcelera impleri debuit.Quod ipfum Tranquillus de prafato Caligula memorat, qui poft feptuaginta quinque milliones anni decurfu dilapfos ad rapi-nas convertit animum, vario & exquifitiflimo calumniarum večtigalium genere. 18. Nihil fub Coelo indignius eft, quam fubditorum la-bore, fudore, imo cruore abuti. Nihil Regnis infelicius, quam fi arrodant illi publicas opes, qui ad illas nihil laboris , nihil induftria contulerunt. Ideoque Principes a Plinio Pane-gyrico hoc inftar moniti habeant : Sumptibus adhibe modum. Vel liber vi 345- Vel Maximiliani I. magnifici femper,fed nUnquampro-fufiPrincipisthefleram: TeneMenfuram,& refpi-ce Finem. Sic in principio res fumptuaria inftituenda, ne in fine egeftas fequaair. Sic tradand« opes public«, uc Sacrofand« efle videancur. Nefas fit difpenfare publica in fines privatos, ne dieam indignos, 5c fceleratos. iMagna opes non tam qu«runtur muka capiendo, quam muka nonper-dendo. P*arfimonia denique Principis, ficut Reipublic« eft magnum Veftigal, ica optimus ararii cuftos. CAPUT IV. ColonU augent &rarium, & opes publicas. I. ^Oloniarum deduftio uci eft incer refervata Imperii & VjJura Majeftacis, ita eft inter ararii, opumque publica-rum augendarum arcana. Inde Romanorum pocencia inim-menfum crevic, & proprie arcanum fuic Reipublica Romana, accefliones maximas Imperio, Coloniarum beneficio ad-jungere. Ad natura arcanum illa refpexic : Arbores enim transplantata dulciores&uberiores ferunt fruftus, &; planta minores mukiplicantur translata. Apes emigrant, & mella augent in alienis alveariis: Sic Romana Refpublica ad devi-ftas gentes, & occupandos inibi vel in partem, vel in totum agros, emifit tenuiores Cives: alienis ibi exuviis cumulavic veteranos milices , & fic repreflic cam domi per evacuacio-nem urbis, quam apud devittas Provincias indigenarum fe-ditiones: denique gloria duxic, nomen Romanum ubique terrarum efle : Gracorum quoque & Phoenicum colonia ampliflima , univerfas fere maris mediterranei Regiones in-. (Xx) habi- 34* ARCANORUM STATUS. habitant. A condico plane Orbe deducendarum coloniarum mos fuit & ufus. Populus ipfe a DEO ele&us hinc indeage-bat colonias, doneč inperfe&am genccm tranfiilfec, occupa-ta Mefopotamia, & terra illa promiffionis divina , qu« flue-bac lačte & melle. 2. Etiam pofterioribus »vis coloniarum dedu&iones, non tam oftentand« potenti«,fed magis augendarum opum pub-licarum, & ararii, a mukis Principibus falubriter infticutas: quibus utinfiftant etiam alii Principes, exempla moveant Re-gum Hilpani« & Lufitania, quorum indd tota, qu« eft, Po-tentia & divitiarum amplitudo. Verum quancum hi domi crevčre thefauris , tantum penuria paffi in hominibus egre-giis, ftrenuis, & virtuofis, qui auri cupiditate alledi Gara-mantas, &Indos pra Patria dulcedine habuere. 3. In Peruanum Regnum deduxit colonias ex Hifpaniis FraricrTcus PizarrusAnno 1 $24. & non muko poft in eonti-guas Provincias, qua Regnis aquiparantur, Quico les Rejes, Charcas & Lafiera. Unde thefauri immenfi, & ex fola pri-ma aggreiTione viginti milliones aureorum accepti pro Rege. Inibi ex Potofiana argentifodina tantum quinta pars> qu« unum millionem aureorum conficit, annuatim pendi-tur. In Regnum Chilianum dedučta colonia repererunt Regi fuo tantam auri copiam, qua quinque Regnorum Hi-fpania exfuperat proventus. 4. In Imperium Mexicanum , quod nune dicitur nova Hifpama, induxk colonias Ferdinandus Cartefius, & inde fuo Regi fenfim & fucceflive obtinuit non folum ampliftlmum Dominatum aliquoc Regnorum, Urbiumque maximarum, ferrarque ad vitam vičlumque humanum , omnium rerum abundantillim«: Verum etiam in ipfis vifceribus & fubter-raneis meatibus, quemadmodum etiam in fluminibus&aquis venas indefinentes auri, quod toto Orbe purifiimum habetur^ ac faciliore arte quam inPeruano Regno excrahitur. j, An.- f. Anno 1^08- Marcinus Villa Garzia , & Anno ifi i. Didacus de Velafco, ille quinque, ifte quaruor per dedu&as colonias oppreflit Reges , eorumque Regna opulentiffima auro & pifcatione Unionum frequentiffima occupavit. Ne dicam de aliis plurimis coloniis, tam in Pliilippinis infulis, & Canariis, quam in Brafilia , Plata, Thucuman, Chicha, Ma-gellanica &c. Unde non folum aurum & argentum, marga-rita & pretiofi Capilli, fed pretiofiffima alia aromata , res-que Europais rara & čara , atque ex his maximi provenrus in Gazophylacium Regis Hifpaniarum penduntur, licet etiam alii in Europa privati homines mercatores, & campfores indš quafi podorem partem extrahant. Adeo fe exfpoliat America , Sc illuftrem auro argentove quotannis reddit Europam; ut mirari liceac, cur in tanta auri argentique copia,efle po&-fit tanta rei nummaria penuria ? 6. Lufitana quoque colonia illic terrarum ingentes Sc quafi primos fecere progreflus: Opinio eft Politicorum,indš plus habere Regem Luficanum, quam fi novem, in Europa poftideret Lufitanias. Non minus felici fucceffu fuas induxe-re colonias Batavi in Americam, in Regnum Mogol, alias-que Indiarum partes, ut jam ibi novam Bataviam, aliasque provincias, ficut Sc Angli novam Angliam , Galli novam franciam , poflideant j qua Europam noftram cumulanc divitiis, 8c inventores Principes formidandos red-dunt terra , marique. Auri vis totum poteft , quod poteft fie-ri. CAPUT mm m n*- C A P U T V. De Commerciis. j. a Lterum augendi ararii arcanum eft, commerciorum in Rempublicam indudio; prafertim autem Mariti-morum, qua uno tračlu muka faciunt compcndia. Nulla opulentia eft fpes, certus inopia exitus; ubifcaturigo deficit, ex qua profluunt in Rempublicam emolumenta vira : quibus,cum plura ad hanccommodeagendamfint necef-feria, commerciorum negledtus illam privac. Inter Sapientes Gracia celebris fuit Thales , celebrior apud Athenienfes Solon ; ifte de commerciis plane leges tulit: ille commerciis partem vita dedit. Uterque reperic non tantum elementorum, fed ferme magis auri & argenti com-mutatione fubfiftere vitam humanam; prafertim Politicam, qua prater efum, &potum, aliis adhuc habet necefle. Nul-llim Regnum, nulla Refpublica, nullus Princeps per egelta-tem celebratur : At nec illud , nec illa , nec ifte ad magna unquam emergere valuit fine commerciis, fine emporiis. Hac fons .totius funt opulentia: Exhinc nervus Belli :Inde Regum fplendor & magnificentia. 2. Videmus Regna illa femper pecunia deftitui,ubinon florent commercia,neque publica Emporia &maxime mari-tima reperiuntur. Auftriaca Regna , & Provincia, magis quam ulla aliaEuropa, abundant in Hungaria , Bohemia, Siilefia, Tyroli& aliis territoriis, auri, argenti, & omnis gene-ris metallifodinis; nihilominus tamen Rei nummaria femper, & ubique eft magnus defe&ui: adeo,ut plane jam olim obarata non folum non redimi valeant, fed etiam in dies, &: de novo obareptur pluricna. 3, Gal- 3. Gallia autem caret auri &argenti fodinis,eo autem, Utpotiri queat, Vicinis plurimarum rerum egenis abundantia rivos : per commercia permitcit,ratione potentiffima ad Vi-cinorum opulentiam fibi accommodandam. Unum empo M.nilt. rium rede inftrudum plus infert Principi, quam fape inte-Jiex fruftibus inde percipien-dis geminabimus cribucum, incerea cibi fac funco, quas a nobis habes, centum viginci milliones,reliqvum amplius nobis non eft, nifi, quam crahimus, mifera vica, uxores, plus quam vidu«, liberi jam orphani. Ica dixic Ibreas, & commovic An-tonium liberrimus viri fenfus. 3. Ucinam & noftraces Principes commoverenc toc fub-dicorum fangvineae ferme lachrym«, profunda fufpiria, ge-micus, & mulcocies acerb« imprecaciones ! Pompa aulico-rum, & faftus inhumeros populi recidunc, & qu« ab illis in I.uxum profunduncur,damna func Civium, &calamicacesege-G'u' norum. Appofice conquericur Philippus Cominaus fui ae»iibtl'. magnus Policicus, & Galliae primus olim Regis Minifter : Magna eft quorundam Principum iniquicas, qui , nulla necef-ficace coačli, pecuniam pro fua libidine imperanc, 8c amplum alunc facellicium , uc miferam mulcicudinem in mecu conci-iieanc. Eamque deinde pecuniam cemere , & volupcuarie profundunc nullo cum Reipublic« bono ; & de quotidianis fumpcibus nihil remiccunc, aflfencacorum femper ftipaci cur-ba. Sed eft DEUS, qui flagicium nullum finic efle impuni-tum; Sc crudelicacem inprimis deceftacur , qui, camecfi non loquitur hominibus hodierno die, ficuc prifcis illis cempori-b.us ,camen, qu« fic fua fencencia, & quid a nobis fieri velic, (Yy) 2 elare elare perfcripcum reliquic. Ec uc ad infticucum revercar, nemo eft omnium Principum , qui jus habeac , vel ceruncium unum exigendi a fuis, pracer confticucum annuum cenfum, nifi Populus alfenriacur. Ifte fenfus eft Philippi Cominaei, Viri fumme policici/ : Ac vero, quid'eciam de hoc fencianc confcienti« arbicri, Dočlores nimirum Theologi , brevicer &c in fynopfin con-craho. Ajunr illi, Tribucum efle penflonem, quas fubdicis im-ponicur, Principi auc fupremo Magiftracui folvenda, uc digni-cacem & onera Scacus fuftinere pollic. Id diftingvunc in ordinarium, & extraordinarium. Illud cercam & 'quocannis recurrencem ex communi lege, anciqua svircz vel nova,prsftacionem concinec. Huc referri poflunc cribu-Iib 5.dc- ca realia, qu«fundis ex pačto inharenc, five fine cenfualia, lig. cap. f1Ve feudalia ,auc alcerius Ipeciei. Excraordinarium vero eft", quod propcer fuperveniencem caufam , live neceflicacem Scacus excraordinarie imperacur , & dici lolet colle&a feu Talia. 4. Caufas aucem, & necefticaces , qux Rempublicam ' magis obruunc, quam illi fuperveniunc, ferme func: Bellum, peftis, fames, foedera, maerimonia & icinera Principum, vel eciam pro bono Reipublicae infticuenda commercia erigenda munimenca, deducenda; colonia : defenfio Ecclefi« ,& ejusmodi, qua: rarius concinguncinparvis Regnis & Principatibus, fed fepius in magnis. Conftare aucem debec primo non folum de exiftencia, fed eciam de jufticia ejusmodi caufe,uc vel inde magna ucilicas in Rempublicam relulcare , vel eam magna calamicas obruere , neque alia racione illi lubveniri pofle videacur. j. Secund6,neceflarium quoque eft , uc tribuci ifta ex-traordinaria, adeum ufum (videlicec publicum,non privacum, Cajeta- indignum aucviciofum) cujus nempe causa impoficum eft, expendaocur. Ec fi illa caula,ucpoce fuperveniens, cum cem-u' " pore pore pratereat, & expiret, tolli quoque a Principe, &expirarejj?»>& debeat exadio illius collefta, Sc impofitionis, quas tribun ex- tra ordinarii nomine compellavimus: Et fi aliter fiar, nmcj.1«"'* neceflitas publica aflumitur pro forma, re ipsa vero fraus eft,,,^/ & rapina; pauperumque opprefiio. 6. Imo aliquorum Theologorum mens eft, nova tributa.fi de eorum juftitia a populo dubitatur, negari pof-fe (praciflo tamen fcandalo , vel fublevatione, qua contra Principem nunquam juftificari poteft) prafertim fi colle&am illam immediate in perfecutionem Religionis, vel protedio-nem turpis vel injufta caufa applicaret. Malo enim nun-quam licet cooperari. Ideo enim gentium Dodor praftare juffit tributa, quia Miniftri DEI funt. Cum igitur a Minifte-rio DEI difcedunt Principes, fubditosque ipfos pervertere conantur, contribuendi ceflat omnis ratio & obligatio. 7. Eft etiam hac, Scad noftrumfcopum appofita dočlri-Sy!ve-na Theologorum: Nempe: licet Princeps fubditis tributumfter, extraordinarium imponere nequeat, fi fifcus, five ordinarium v«-tributum ad publica onera fuftinenda, & Reipublicapericu* & aijj, la avertenda fufficiat j non tamen cenfendum efle fufficere, quando Princeps non poteft fe defendere, aut publicum bo-num procurare, nifi ita fe depauperet ,ut nihil remaneat,quo adjuvari poftit, fi iterum inrra breve tempus ab adverfariis invaderetur j maxime, fi raukos infidiatores habeat: tunc neceflarius eft thefaurus,eo quod Adverfarii id fcientes mašiš timeant , ideoque facilius pax Reipublica obtineatur. Quam Do&rinam Sylveftri veram ajunc alii Theologi, dum-modo periculum rationabiliter infuturum timeatur, vel aliaVaS. honefta ac rationabilis caufa fubfit, & non ad tegendam ava- que« de ritiam, vel aliam iniquam diffipationem Principis incendatuft™* Hac ex tripode theologica. 4 _ 8. Et me caftor! nemo prudens negabit ararium Impe-rantibus apprime neceflarium efle; fed ne fit fpoliarium Civium, cruentarumque pradarum receptaculum , ipfa Ratio (Yy) 3 Status Status perfvadet. Nam fi una vice exhauriuntur cives, & ad incitas rediguntur, quibus obfecro mediis deinceps, rurfus replebunc aerarii Vacuum? Necefle efl, uc diffolucio ararii fuccedac, ubi media, quibus fucceflive redintegrari deberec, exhauriancur. Minuunt,cum augere videancur. Tiberius Princeps, licec avarifllmus , facebacur tamen condendas efTe oves, non deglubendas. Spem femper relinqui debere nova confionis. Pradonum mos efl, icinerances ad obolum usque, exfpoIiare; quia iJlac reverfuros non amplius fperanc: Non i ca Principes, quibus,excra fubdicos, nulla alia fpes. Hinc pro arcano habeanc Principes ex ipsa Ratione Scacus : Ut nunquam extraordinarias colle&as impe-rcnt, nifi prius legitimam, juftamque cau-fam fuis fubditis remonftrent, ut inde per-fpe&um habeant, indi&as collečfcas in falu-tem, vel dignitatem Reipublicse vergere. Ferrenc illi libencer onus , ex quo fucurum levamen iperanr. Commonuic paterne filium fuum D. Ludovicus in ceftamen-to fuo, ne finerec fubdicis fuis imponere onera fine urgence necefticace, &compellente Regni utilitate, ideft, fine gra-viftima causa. Ecenim fi rem ita fe habere intelligit popu-lus, libencer conferret in commune , quidquid poterit, quia nemo camamens eft,quinon cupiat rem fuam agi,cum agi-tur omnium: felicitatemque cujusque parricuiarem depen-dere afclicicate,& confervatione Principis & Pacria. Coope-rari tenentur omnia membra, in confervationem tocius cor-poris, diftat enim hoc ratio, & natura. Labancem Rempublicam quis fuftinebit nifi Princeps ? & ex quibus, nifi ex fub-ditorum tributis five colle&is ? in quibus efTe Reipublica ner-vos, omnium Politicorum calculo verum eft. Alterum ex ipsa Ratione Status monitum eft: Ne Tributa, five colle&a: extraordina- rise, liber vi rise , aut vedigalia , modum excedant. A paucis accipit, qui nimium quarit. Solenc etenim illa: nimis graves exadiones populum aut ad mutandum Statum, aut in rebellionem adverfus regnantes incitare ; quod ex hi-ftoriarum monumentis nocorium eft, ac ipfa perfvadet racio. Nihil enim populo libercate charius, & nihil infra tributa fer-vilius. Perpetua eft libertatis cum fervitute colludatio, & extremum Populi odium intributa. Nemojugum excuterc nefas judicat, quod ferre non valet. Tranquillus de Caligula teftatur , inaudita quaque tributa & vedigalia geminato exegiffe& populo, primum per publicanos, deinde per centuriones, nullo rerum aut hominum genere omiflo, quo facinorefibi tantum populi odium -contraxit,ut iilius inftindu adhuc in prima lanugine triginca vulneribus confoftus, ipfe mor tale vedigal exfolvere debue-rit Charonti. Thua 10. Qua in Aquitania feditio ? quam lugubris ibi regunusuin" Miniftri cafus ? quanta deinde Regis in fuos fu bdi eos vindi- h i it. da ? qul Burdigalenfium motus ? teftantur ipfi Gallia An-nales,& hoc totum propter falinas & nimia vedigalia a Rege impofita. Ex eadem causa Lufitania defecit a Rege fuo le-gicimo, pars maxima HifpanicaMonarchia. Quamacrece-» him ad rebellandum tributa fint, cum graviora populiš aliun-de commotis imperantur, luculenter oftendunt Belgarumvi-eiftitudines: adeo,ut tandem etiam amica Urbes alias DEO strada religiofa, & Principi fideles, ex infolitis angariis& tributis fi- ^^ dem perderent fecederentque in partes. Etenim (ut notant ^c illorum temporum Annales ) Belgarum quarela de Albani Ducis feveritate, fuperbiaque,non ultra execrationem,atque odium fuere. Nam fupplicia paucorum funt, quantumque multitudinem odioftimulat, tantum metu retardat. At vero tributum , propria cujusque jadura ducitur, qua qui fe gravius premi videne , cum re projiciunt quoque metum4 nulla- nullaque fucurorum difcriminum cura; avercenda prafenci, cancummodo injuria Ducem quaerunt. Quaevis alia faci-lius fufFerc populus ; quam ea , qua rem familiarem au-ferunc. i r. Remedium olim cributorum Frifii ex bello , poft-quam queftui & irae illorum non fubveniebacur, adverfus Romanos qucefiere, uc ipfe Tacitus acerbe culeric, inquiens: £Eodem anno Frifii, trans-Rhenanus populus pacem exuere noftra magis avaricia , quam obfequii in paciencia, ubi per avariciam cribuca, auc nimis violenca,auc valdegravia exige-rencur. Sic eciam a Roboamo Rege Ifraelicarum decem cri-bus defecerunc, cum canca Regis onera ferre non amplius va-lerenc jid vero concingic maxime,fi imponancur cribuca cum infulcacione auc exa nec fe participem reddidit alieni fceleris. Ariftoteles libi o fecundo oeconomiee fua, cum pro fundamento non evacuan-di ararii pofuiflet: Impendia majora non facere,quam fine -compendia five fruftus, fiibjungit varios modos pecuniam eolligendi (ubi neceftitas publica id exigit ) aerariumque ex-hauftum replendi. Hos inter aliquos,licet a;quitatirepugnent, refert, eos tamen Ariftoteles non ut imitandos imperac, fed, ut diferimen pateat inter moderate providos Principes & erudeliter avaros. 2. Ponit ergo Ariftoteles primum modum, quo Princeps fubditorum bona, (quae aliquando poftidebant) omnia, fenfim per varias & occultas artes adletrahit. Sic olim Co-rinthius ille Tyrannus praetendebat votum Apollini faftum de decima parte bonorum ipfi coacervanda. Quod cum ac-ceptaflent fubditi primo anno , repetiit ille altero, & fic fub fpecie Religionis pedetentim de anno in annum invafit & fu-ftulit fubditis omnia. v4squiore autem modo Jofephus pti Pro-Rex exprocurata mature,afflatu Divini SpiritUS, & fubminiftrata indigenis annona tempore feptenaris famis, omnia ferme ^gvptiorum bona, vel in hypothecam, vel in (Aaa) folutum folutum data, vel ex farne demortuorum, ad fifcum relapfa, Pharaoni Regi,exa&a fidelitate fubjecit. 3. Secundo ex eodem Philofopho Ariftotele Ioca facra vendere, quod Chriflianis veticum. Item immunitates , & Privilegia; fed citra injuriam aliorum: Exulum quoque bona exulibus rurfus venditd reddere: tam pro mortuis,quam recens natis exigere tributum: Jus Civitatis vel Nobilitatis nemini communicare , nifi inferat certam fummam arario publico : quod eciam nune faciunc Veneri Patres , & olim Auftriaca Provinci« in cooptandis ad Provincialatum Nobi-libus. Preciis rerum fingulis addere nummum , qui in ararium referatur. Exigere eributa ab aliis rebus,in quibusfub-diti complacentiam habent, nec hi camen illis defticui ve-linc, ut barba , capilli &c. Sic Candalus > Maufoli Prafe-čtus, cumLydios capillis adeo delečtari cernerec, literas aRe-ge allatas efie dixit, ut capilli eorum ad proemia mitteren-tur : quod fi vero juxta capita poftulacam pecunia fummam malint tribuere, curatururn fe promittebat, ut in Gracia capilli emanrur, Regisque mandato fatisfiac, quod ultro acce-ptarunt Lydii. Et Candalus immenfam pecuniam ex tanta hominum multitudine,procapillorum eliberadone emunxic, raro magis altu, quam veritate Regii mandati. Eodem modo Dionyfius Sicilia Tyrannus pro triremium ac rei navališ apparatu, fubditis omnibus fponcaneum indixerat tributum: Quod cum contuliflent illi, illico revocavic inftaurationem rei nautria, quafi hac opus non eflec, & collatam largiter pecuniam> fingulis collatoribus reftituit plene ; collaudans fummopere eorum pro Patria zelum , qui plus contuliflent. In fequencem autem annum rurfus idem,& exeademcausa, fributum promulgavit j quod fubditi amulatione inter fe maxima, non folum prompte,fed largiflime, Ipe illius reha-bendi, & grada laudxsque apud Tyrannum obtinenda, ultro deportarunc in ararium': Sed miferi gravicer decepti ! nun- quam quam amplius rehabuerunc , quod femel Tyranni avaritia; omnia abfumenti ingeflerunt. 4. Tercio, idem Arifloteles refert , mulcos Principes olim exegiflfe, & ampliafle tributa per fubornacionem alio-rum, qui multapollicerentur, neque tamen cribuerenc,& ex hinc coeteros allicerent, vel metu, vel pudore ad concribuen-dum amplius. Aliimonetam augebant,alii corrumpebanc,& adulterabant, & inde lucra ( ego damna magis dico ) fe con-erahere exiftimarunt. Alii profcripcos permiferunt Patriam redimere, vel mortis reos vitam eliberare pecunia. Mulci prarcipuos cives, five populi Duces carceri mancipabant, doneč reliqua communitas pendifiec cocum cribucum. Mulci decrahebanc ftipendiis milicum, afl: raro felici exicu. Aliqui vel ex curpibus, vel ex vilibus rebus percipiebanc cribuca, uc Vefpafianus ex locio. Unde illud : Odor lucri bonus ex rt qualibet. Focceac uccunque maceria : ex qua deduttum lu-erum; hoc olebic camen praftancilTime , avaris videlicec illis Principibus, qui curpem ucilicacem honeltaci praferunc. Ec alii eciam llomani Caefares, exhauftum ararium, opulencio-rum civium gaza , quos variorum eriminum infimulabanc, tanquam damnatorum bonis replebant. Quem in finem fub illis impiis Principibus Tiberio,Nerone,CaIigula,infinita dela-torum turba in omnes angulos, vicos, compita; plane infe-creciora adium immiccebacur,quod apud echnicos, &infider les, nec racio , nec honeftas , minus apud fideles chriftiana charicas admiccere počeli. ^ Narfinis, quod cumulo a Cafare perempeorum , bos pro libertate occubuifle, infcripferinc,magnam pecuniam in-dixic O&avianus, quam cum illi concribuere nequirenc, op-pido & agris abegic. 6. Olim fervi heris uxorem ducencibus, maeronis puer-peris,pueris nacalizancibus coačta voluncace contribuebanc, quod etiamnum agunc Vafalli erga Principes fuos. 7. Non erubuic Caligula unam manum in publico foro (Aaa) 2, erans- 572 ARCANORUM STATUS. transeuntibus porrigere, uc Štrenam annuam acciperec. Alii quoque Romani Imperacores hareditatum per teftamenta participatione,ararium augebant. Quod Turcarum Sulcani modo pradicant, & ex demorcuorum Baflarum, & Vefirio-rum opulencia relidis in orbicace, & egeftate haredibus, fis-cum largiter implenc. Solenc quoque prius indida die opu-lentiorum menfas frequencare, quos non tam cibariis fuffi-cit reficere, quam pecuniis. Cerco fiquidem faculorum numero, quorum quivis ^oo.Imperialescontinet.ultimum Obfonium condire debent. Denique omnium opujentiorum in Prin. hares neceflarius eft: ipfe Ottomannus Imperator. De Re-cip.ab- gibus Anglia fcribit Lentulus, quod cogendi pecuniam arbi-iolutff, tracum , non cogendi autem ad bellum fubditos omnino poteftatem habeant. Gallicum igitur bellum proclamant,& innumeram mulcitudinem,maxime Iocupletiorum 5 & bellum abhorrentium contrahunt. Poceftace deinde fada , fi quis pecunia fe expedicione redimere vellec: & ubi a maxima parte pecuniam acceperanc, pacem cum- Gallo efle jubent. 8. Ejusmodi modos excorquendi pecuniam plerumque adulacores, fufurrones, lenones, & diipenfatores, vel potius diflipatores Regia pecunia fuggerunt Imperancibus. Unde vel illi fuam prodigalitatem cooperire, & exhauftum rurfus ararium replere, vel ipfi Principes nova rurliis media prodi-gendi, & in res inanes infumendi corradere valeant. Aver-tant fuperi fpongiolbs hos homines a Republica , & a latere Principum ! Ufu quidem expertum eft magna pecunia vi opus efle ad Reipublica defenfionem, fuftentationem , con-fervationem; non tamen ideo a redo & honefto defleden-dum. Dantur fiquidem alia etiam media & adminicula » quibus penes bonam oeconomiam & adminiftrationem opum publicarum , magna audere poflunc Regnantes citralafionem juftitia,& aquicatis, qua unicum falutispublicaiundamen-tum eft. Hollandia a!iquando Ordines, cum publica opes \ impen- Jmpenfis in tot bella, & alias Reipublica expediciones non fufHcerent, publico tdido,ac etiam promifsa mercede invi-tarunt fubtiliora ingenia , ad excogitandam aliquam tributi five vedigalis,fine fubditorum gravi onere,rationem. Duo quafi attigerunt fcopum, & fuum quisque impo-ncndi tributi facillimum modum Ordinibus obtulit. Unum fuic Charta figillata inventum , aliud litium & procefsus Judiciarii vedigal. Illud comprehendebat omnia inftrumenta five publica iive privata j qua offeruntur Principi , auc inferioribus Magiftratibus,vel ad pecendum, vel ad exequendum,vel ad declarandum , & veniunc fupplicum li-bellorum nomine. Icem omnia inftrumenta Iitigiofa, judicia-ria, & forenfia : Rurfus contradus omnes privati, venditio-niSj emptionis, locati, condudi, dotalitii &c. Omnia tefta-menca, donaciones, chirographi obligacorii, denique omnia, qua aliquam obligacionem concinenc, Se in judicium aliquan-do deferri pofliiuc. Hac itaque publico figillo charta im-preflo, quali, authenticabantur a publica poteftate , cui ob impreftionem figilli pendebatur certum tributumleve,modi-cum, congruum,ut fcriptura fubftantia,vel valor major vel minor exigebat tributi majoris vel minoris rationem: Placuic Ordinibus invencum,nec multum difplicuic fubditis,cum ab hoc edido pauperes & plebeji in rebus neceflariis non folum eximebancur, verum etiam alii locupleciores non mulcum , nec fine causa perfolvebanc ; Interea camen ob quocidia-num charca ufum plurimum inferebatur arario publico. I o. Alterum autem five vedigal judiciarium, quod im-ponebacur cemere licigancibus,ideft,cadencibus causa , non folum ceflic in emolumentura Reipublica,fed etiam in emen-dationem eorum, qui jure quarunt,quod injuftum eft. Nemo etiam agre ferre potuit hoc vedigal, quod pendere nemo cogebacur, nift qui impudens , & iniqvus fuiffer. Nec cul-panda eorum Principum providentia , qui malis moribus muldas pecuniarias ad fifcum deporcandas ftacuunc Iuxuique (Aaa) 3 Veftmm, veflium, fupelledilis, auri, argenci,gemmarumque modumi ponunc, & rurfus licenciam concedunc iis,fi cribucum defu-per indidum perfolverinc. 11. Neque illicitum cenfemus in communi neceflitace foeneracores , ufurarios , publicanos. Icem quaftores, exadores, quorum divicia ex publico crevere ; ad plus con-tribuendum adigere, &ejusmodiipongias, civium fangvine & lacrymis plenas, exprimere , uc candem publica ucilicaci opiculencur, quam aliquando £proh nimium ) defraudarunr. Quos,fi fulpedi finc?juvabic in judicium vocare: ficonvidi' plane nec haredibus bonorum parcere. 12. Taxa fupra frumencum , & coecera comeftibilia, ficuc, & palTim in ufu eft:, ica in illa abufus magnus ; Si inde opprimancur pauperes,faciiis eric in gulofa,& epicurea,quibus pauperes non ucuncur, fed Iocupleciores abundanc, animad-vercere. Ejusmodi caxa Acciforum nomen imponicur, (icque a rebus venum expoficis cencefima, vicefima, decima exigicur. Cencefima fuic fub Augufto , quam Tiberius re-duxic in ducencelimam levaco civium onere. Decimam mulci Principes tencavere, quibus aliquando bene , fapius male fuccefllc. Hilpanis eft: in ufu decima pars de vendicis ftabilibus, quod Alcauala dicicur, & de anno in annum augec ararium quadraginca millibus aureorum. 13". Sune eciam in quibusdam Regnis cribuca macricu-laria, quaquisque ex indigenis pendic de iis,qua poftidec in Regno. Vedigalia ex omnibus mercibus cerra marique in Regnum invedis plurimum addunt arario, maxime fi qua-dam merces peregrina inhibencur, & inhibicio pecunia redi-mi debeac. De mercibus aucem alio deporcandis ex paeria didum eft fupra de commerciis. 14. Mecallifodina , licec mulcas exigant expenfas, cor camen , & anima func ararii, &c proprium Regale Principis, acque(fi cui forcuna faveac,) vena perpecuo fcacuriens opum publi- publicarum, line ullo onere fubditorum. Felices Principes, qui hoc fubterraneo thefauro pollent , dummodo pars major illius inter toc contingentiurn manus non difpareat. Gallia quidem argenti - Sc auri-fodinis deftituitur, fed illarum lo-co ex copia falis, quod indigena caroemere coguntur,maxi-mos extrahit proventus leviflimo labore , ut reipsa acfine fuco dici poflit, in fale aurifodinas efle Gallia.^ Accedunc proventus exvacantiis ecclefiafticis, qui in Gallia maximi & frequentes funt. Vendiciones officiorum: Elocationes Ga-bellarum, Sc infinitarum impofitionum , fub quibus quidem etiam: fed magis fub exaftorum, 5cpublicanorum (quiejusmodi a Rege pecunia praoccupant, aut conducunt) impor-tunitate, Sc iniquitate gemit, & fufpirac populus, ut jure in difceptationem veniat , an expediat ejusmodi exigi ab ipfo Principe per fuos miniftros.an vero aliis privatis(utiquecum horum lucro maximo) vendi Sc elocari, pro certa pecunia, quam illi plerumque in folutum,vel inpartem Principi anti-cipare, vel in menfes fingulos , auc alia anni tempora exfoI- vere cenentur. i Periculofum fane eft opes Reipublicae credere fidei privatorum, tam ob defe&um authoritatis, exigentium , &c morofitatem fubditorum; quam ob metum , ne illi nimium ftringant fubditos Sc lucri cupiditate opprimand; vel fi tandem impares conventa pecunia reperiantur,neforo cedant,Scdif-crimen fubeat refpublica. In manu Sc Poteftate Principis ma-neant ea,quaRempublicam conlervant,qua fubditos premuntj* quibus Prineeps compati poteft, alius non vuk. 16. Publica privatis non nifi adminiftratoris modocom-mitti debent. Secus intercedent iniqua lucri aucupia y frau-des, angaria , Sc mulcifaria populi opprefliones fub fpecie authoritatis publica,qua abutuntur ejusmodi publicani.Quis enim tamodiofa, fape etiam periculofa, femper autem labo-nofa in fe fufeipiet pada cum Principe , quibus vix ipfe par eft j nifi cum fpe ingentis fosnoris, Sc lucri, quod autem ex- erahi nequit, nifi cum expiIatione fubditorum. Interim tamen res in confvecudinem abiit, tam in Gallia, quam inBel-gio & confoederatis Provineiis: & plane etiam paucis abhinc annis, apud optimos & clementiftimos Principes Auftriacos; quorum fuggeftores forte non penetrant, quod hac fuccefii-va imminutione opum privatarum , qu« per ejusmodi foe-neratores certo certius caufatur, tandem nihil habebunt,quod darefubditi, vel arario inferre poflent. 17. Lucrum ex moneta , five aučta , five imminu-ta, five alterata , magnum arario advehit emolumen-tum,fi tamen emolumentum dici poteft, quodplerumque inRempublicam invehit confufionem, malamque fidem ex-adulterata pecunia. Nulla majora damna funt, quam farna, fidei,& ubi fubditorumopes infenfibiliter decrefcunt: quod fit ex adulterata moneta,qua fpecietenus ditare videtur fub-ditos, re ipsa nihil eft ob defečtum intrinfeci valoris. Boni Principes non fpeciem curant,fed rem;neque fe,neque fuos fubditos multa poflidere videre volunt,nifi re ipsa habeant: Potius abominantur ut peftem & ut extremam luem avertunc a Republica corruptam monetam. Enim vero fepenor* Principes , fed foeneratores, campfores, negotiatores, peregrini &c. in iis maxime Provineiis, ubiurgentcommercia,& continuus fluxus,& rcfluxus eft tam hominum ,quam pecuniarum.in-ferunt fenfim 8c fucceftive adulterinos nummos, Sc exportanc optimos, cum finali tabe totius Reipublica. Praoccupandum his folerter: vel jam aučto malo monetario, prohibendum in Republica edičlo publico: ea tamen ratione, neexfeftina-ta nimium mali prohibitione,malum majus, Sc deteriusgigna-Boxhor- tur. In Reipublica adminiftratione aliter eonfiderari de-bent, qui male agunt,aliter qui patiuntur. Illi mali, hi mi-poht,1,Kferi funt,qui agunt,ftatim puniri, qui patiuntur , fenfim ju-vari debent. Nedecepti falfitate Moneta , plane in inopiam redigantur. Monendi potius in tempore , ut permutatione mercium,vc! pecunia melioris,apud exteros Vicinos, aman- dent dent monetamprohibitam,seque ipfos,& Rempublicam in-demnem habeant. Omnium autem optimum remedium futurum.fi bonam defečtuofa pecunia fubftitueritPrinceps, praferdm fi hac externa fuerit, habica inprimis intrinfeci va-loris ratione. ig. Capitatio quoque inter arcana replendi ararii nu-meratur: a 7mo videlicec,.usque ad 7omum Annum, inter quod tempus cenfentur omnes , & in fingula capita hominum ftatuitur cenfus pecuniarius deferendus in ararium Principis. Capitatio alia arithmetica eft , alia geometrica : Illa fimpliciter fic fine refpečhr ad facultates, & eft cenfus qui-dam in recognitionem dominii tantum , uficatus maxime -apud Turcas, & alios Barbaros, & quondam fub Tiberio Cafare, cui fe ipfe fubjecit unigenicus acerni Patris Chri-ftllS fecundum carnem humanam.Geomecrica vero fecun-dum proporcionem faculcatum imponitur , & non eft una omnium capitatio, fedmultiplex & diverfa ut hominis con-ditio,Status &facultas eft. Minus habet iniquitatis pofterior a pauperioribus ad locupletiores onus devolvens. Alii quo-que modi funt corradendi pecuniarias opes augendique Principis ararium, fed Imperantes illi,qui gioriam quaftui pra-ponunt, apprime fatagunc, fi večera alleviare non valeanc onera, ne falcem nova comminifcantur, neve fuis propnis parcanc, ucparcere queanc univer-fis. (Bbb) CAPUT CAPUT VIII. De extremis remedm juvandi JEra- rium. "iN arena confllium periculolum,{«pe tamen utile. Extre- Jlmis malis dare remedia, ipfi Podalirii & Machaones, alia vix queunc, quam extrema. Et inrebus Politicislicebic cum 14. Ab- Tacito effari: habet aliquid exiniquo omne magnum exem-Kai' plum, quodcontra fingulos utilitate publica rependitur. Hac namque utilitas,hacfalus publica,hac confervatioReipubli-ca ad extrema impellic Principes. Ubi domeftica illi defti-tuuntur ope, ubi fua propria jam conculere ; ubi ararii ex-liauft« vires j ubi concidere arma & miles ; ubi coeperunc liaccefcere commercia; ubi tributa vix fufficiunt ad ornamen-ta Pacis; alio profečlo flečlenda mentis acies: ingrata, infb-lita, diffkilia fine licec. Principes inviti trahunturad extre-raa remedia in extremis periculis. Et hoc ex jure & plenitu-dine Majeftatis, qua omnium eft domina. Ur divini vads ore Ban;*. expreflum: Omnia, in quibus babitant filii bominum, petra, " agri >*volucresCoeli,&univerfa fub ditione Regis. Cujusnam j.siam. erit, dixit ad Saulem,ProphetaDomini Samuel: quod opti-mum babetur in lfrael ? an non tuum erit, tu£que familU ? annon tot Populi, & gentes velut publico homagio confef-fa dicebant ad Regem Nabuchodonofor ? Omnis Civitas noftra, omnisque pojfejfio, omnes montes, & colles&campi > & judfthi agenta boumy grege$que ouium, & caprarum, equorumque„ 3' &camelorum , & umverj* facultates noftra & familioz in confpetlu tuo fint: fint omnia noftra fub lege tua , nos etiam & filii noftri fervi tui fumus. Denfque tantum Principis eft, quantum omnium, 2. Exia- 2. Exind£ licebic Principi in neceflitace publica , cum opes public«,quales func ararium, cribuca, ve&igalia, colle- ft« &c. non facisfaciunc, Privatorum OpCS & bona, qualiacunque aggredi vendendo,demo-liendo, commutando, cedendo&c. ficquc faluti Publicae providere. Dixi: Saluti public*. Nam Principes Dominium fuum circa bona privaca fuorum fubdicorum non exercenc,nifi quando Reipublica falus agi-tur. Excremum hoc ad opes publicas conquirendas reme-dium eft, & neceflicaci innicicur maxima. Hac cunčla ex-fuperac. Huic cedunc jura omnia privacorum. Nulla po-cencia ejus effugic leges obfequii. Licec fuum cuique relin-quere, jubeac jufticia, & lex divina, nec Princeps collere va-leac jus quaficum: nec unius Dominium finefaftoillius,crans-ferre in alium : accamen ubi concrovercicur falus populi & univerforum, qua Regina legum omnium eft,necefle eft, uc huic uni condefcendanc omnia alia jura. 3. Quod fi camen mucacis rebus fine Reipublica jadura precium refticui, vel indemnis haberi is poceric , cui quid-piam Reipublica causa ablacum eft ; aquicaci confencaneum eric refarcire damna. Exemplo Tiberii,qui conquerencePio Aurelio Senacore, mole publica via, dučtuque aquarumla-befaftacas ades fuas, refiftencibus licec ararii Pracoribus, fub-venic, preciumque adium ipfi cribuic,quod in Annalibus com-memorac verbis plaufibilibus Tacicus. 4. Ex eadem racione quancumvis Princeps ea , qua fub tocius Reipublica Pacrimonio comprehenduncur & vocari fo-lenc bona Coron*, ( uc apud Galli« Reges) nec vendere, nec commutare,nec abalienare valeac : Accamen ubi falus publica, & Reipublic« necefticas aliud exigic,nihil obftabic. Učili-tace namque communi parenc omnia privaca auc minus publica i nihil aucem cam publicum efte poceft, quam falus univerforum. Erexerac aliquando in Achenienfium falucem, (Bbb) 2 adver- adverfus Sparcanos,muracum propugnaculum Th-emiftocles, quod poftea Theramenes diruendum fvafic Achenienfibus; reclamance Cleomene : an non puderec muros dejicere, quos invicis Sparcanis Themiftocles erigi curaftec ? Refpondic iTIe:Ego vero Themiftocli nihil contrarium facio. Quos enim ille muros excicavic pro' faluce publica,eosdem ex eodem fine demo-liendos fvadeo* Mulca qua olim eranc ucilia , defierunc effe calia, fačta deinceps pocius pernitiofa. Prafens Reipubli-c« necefticas exigit ea fape amplečti, qu« olim abhorrui-mus. f. Alcerum remedium in neceflicace publica, & quidem muko midus ac uficacius eft: Contrahere aes alienum, five cum ufura , five fine ufura, vel apud fubditos, vel apud vicinos. idapudEu- ropaos Principes , non camen ica apud Barbaros, in longo ufu eft. Uc parcanc fubditis, feipfos obliganc; incerim ple-rumque onus folvendi rejicicur poftmodum in humeros fubditorum. Rem triftem exemplis non declaro. Henricici tamen fecundi Gallia Regis fubtile inventura fuit. Isexercitum fuum , aCafare cafum, refefturus, convocatis tribus Regni fui Ordinibus per CardinalemLotharingia propofuit, Sc fanxic, uc ex qualibec provincia (qua Regnorum inftarfunc)delige-renc mille Provinciales, quorum finguli mille coronacos abs-que ufura Regi in credicum darenc folvendos expleco bello. Obcinuit: ficque ingencem fummam arario jam plane vacuo comparavit; Unde exercitu reftauraco, magna aufpicacus, feliciter confecit omnia. JBs alienum auget quidem ararium, fed fidem imminuic Principis, fape eciam exiftimacionem, qua mulcum fulcicur diviciarum fama, quam as alienum cor-rumpic. Veber, 6. AZs alienum ingravelcens, aic quidam recencior, non mulcum difFerc a morfu alpidis. Sicuc enim quispiam ičtus ab afpide, quafi fvavi delečtacus fopore corripicur , Sc per fva- fvavitatem foporis moritur: ita qui pecuniam fub ufura ac-cipit , fentit ad tempus quafi beneficium, fed interim ufura per omnes, are alieno gravati, facultates decurrir, & totam homi-nis fubftantiam in debitum convertit, fpoliatque debitorem fuis omnibus. Germanorumdiverbium eft: Alutuum habere Novercam, qua vocatur Vende, hac genuitfiliam cogno-minatam levi pretio : hujus frater eft : Apage forhs. Iftud quidem ad privatos magis fpedat ; Sed hoc etiam plusquam liquet, quod obaratus Princeps nihil unquam magni aggre-di audeat, nec poftit. Illud Pufillanimitas ex continua necef-fitate inhibet : hoc defperatio ex memoria tantorum debito-rum reddit impoftibile, fed utrumque ipfius imperantis culpa obtingit. Cum enim in tempore non abftinuerit a con-tredatione aris alieni, seauein neceftitatibus non reftrinxe-rit incipiet tandem minime futurorum follicitus, fenfim af-fvefcere alienis opibus, easque,qua publica neceflitati de-bentur, in luxum extremum convertere , in libidines privajaš, inadulatores & privatos feu intimos aula , & in inania quaque. A.t providi rerum Principis eft , ita vita rationem cum Alexandro, Antonino, & Trajano Imperatoribus Ro-maniSj inftituere, ut ex fuis bonis privatis, fibi fuxsque fuffi-ciar, & arario ex publicis opibus confedo, nunquam utatur nifi ad neceftitates publicas, & ex accidenti obortas. Qvisquis Imperantium non ita egerit, necefte eft,ut deinceps ex are alieno fcaturigines fibi faciat arario replendo. 7. Odavius Fronto Pratura funčlus perfvafit Tiberioiii ardum efle contrahendam argenti, fadi, & infedi,vaforurci Corinthiacorum, & quidquid pretiofa fupelledilis , itemfa-mulitii & fervorum amplam pofleftlonem. Eodem modo Ouintus Haterius, Vir Confularis , trado in fententiam fuam Senatu, decretum tulit,nullatenus adverfante Tiberio : Ne' ^ vafa amplius aurofolida, miniftrandu cibis fietenl, ne tjejlis Jerica viros fcedaret. Avaritia nulla eft, moderate inter ter-minos honeftatis vivere , fed hos excedere, & rapinis5 ac cri- (B b b) j B&šiS- bucis fubdicos exfpo!iare, remque publicam are alienoobrue-re, hac quinca avaritia eflencia eft. Luxus, fcavaricia indivi-dui comites funt, ficuci parfimonia, & opes. 8. Ex eadem publica neceflitatis causa etiam ab Ecclefia-fticis extrordinaria collefta ( nam de ordinariis realibus Sc feudalibus nullum dubiumeft) exigi poflunt, quiaEcclefiafti-ci etiam pars funtReipublica, cujus neceflitas illos cangit.Ec-clefiaftica camen bona ad inftar facra anchorafehabenc: Re-ligiose itaque habenda,nequetemere violanda, nifi Reipublica falus Sc neceflitas ita velit. 9. Opem autem ferunt Ecclefiaftica Bona duobus modis: vel cum fupellex facra divenditur , vel reditus Sc proven-tus Ecclefiaftici in fumptus neceftitatis publica adhibentur, Primus modus nifi in extremis, fecundus fapius Authoricace Apoftolica permiflus. Ejusmodi Ecclefia auxilia Gallia, & Hifpania, illa adverfus domefticas harefes , hac adverfus Mauros Sc infideleslndiarum populos, fape experca.Ematiueli Lufitano Regi Papateo indulferac Bullam , qua permicceba-tur Regifaculcas magna in redicus Ecclefiaflicos} acfummo-pere querebancur defuper hi: nec Regi vifa fufficiens caufa, fed a fufurronibus inftin&a: Bullam igicur Rex Ecclcfiafticis reddidic, & exempcos fecit. Illi vero in chefleram gracicu-dinis cencum quinquaginta millia coronacorum Regi obcule-runc: an libero,an invico animo ? dubium eft. Rex enim exinde parum profecic, imo potius omnia inaufpicaco gefiir. Semper in damnum fuum inhianc Principes rebus juribusquc Ecclefiafticorum. 1 o. Nec facis eft quamcunque pracexere caufam , auc Poncificis obcendere licenciam, nifi de necelficace Reipublica manifefte conftet,adeo ut Pontificis licencia non fufficiac,nifi adfic Reipublica necefllcas, vel magna ucilitas. Ucplurimum vero concedunc Papa Principibus parcem redicuum Ecclefiafticorum ob bcllum Religionis vel adverfus hare- bareticos, vel infideles Saracenos, auc eliberanda locafacraex poteftate infideliura. Sic Alexander VIcus Maximiliano I. > & Veneta Reipub-lica, utrique pie decertanti adverfus Turcam. Sic Leo X, Francifco Primo, fic Carolo Quinto Paulus tertius, fic Leo-poldo noftro Innocentius XI. alixque Pondfices exfacris redi- cibus opitulati funt. 11. Modeftia Principum, Ecclefiafticos reddit promptio-res ad fubfidia: cum Imperantis preces ardius vinciant,quam mandata. Interim tamen Richelius Cardinalis in Minifterio Gallia afleverat: In poteftate Regum efle , Ecclefiafticos, ne-1 b.i, ceflicate urgente, ad partem redituum erogandam adigere, ut fubveniant Reipublica , cum bona ecclefiaftica ejusdem fint conditionis cum cceteris per eum curfum rerum, Neque enim per Filium DEI, aut Apoftolos atributo oommuniexi-mebantur, Ecclefia id temporis bonorumimmobilium vacua. A pietate igitur Imperatorum Regum hanc, obtinent gra-tiam, ea tamen lege, ut fummis Reipublica neceflitatibus ne defint, cum fuccefloribus fine fcrupulo liceac recepcare ne- ceffaria, .... 12. Olim nefas erat pane propofitionis vefci prater Sa-cerdotes & Levitas, fed cum David fame periclitarefur, non veritus eft a Sacerdotibus petere , neque Sacerdotes panem facrum abnuerunt. Cujus exemplo Chriftus ipfe defendic difcipulos fuos, vellentes fpicas, die Sabbathi, adverfus Phari-feos' objiciences, quod difcipuli Sabbatho per fata ii4ent,& fpicas vellerenc, manducarentque. Neceflitas quidem exlex eft ,facitque omnia communia, fi, neceftitate opprefla, elu&a-ri non poteft five natura, five Ratio Status. Excufant Hifto-rici Fridericum Ahenobarbum, quod in furnma inopia a fa-cris locis fubfidia acceperit, cuibus deinde , eum melius ha-5 buit, largiter benefecic. Utroque deindd jure ob neceflita- the,.l.z. tem urgentem Bona Ecclefiaftica alienari poffe certum eft3 i-S.iKi-eciamfi neceflitas fic tantum privata, quantd magis, fipubli- J*^ ca, dum de ca> un^us Regni vel Provincias ?LucuIencer de hoc difleruic S. rebuf Ambrofius: Docuimus muko commodius efle , uc animas K«'. DEO, quam aurum fervaremus. Aurum non habec Eccle-fia, uc fervec,fed erogec & fubveniac in necefluacibus, quid ®ffic.' opus eft cuftodire, quod nil adjuvac ? an ignoramus, quan-c.i8. cum auri & argenti de cemplo Domini Aflyrii abftulerunc? Nonne melius ea conflanc Sacerdotes propcer Eleemolynas pauperum , fi alia fubfidia definc, quam facrilegus concami-naca auferac hoftis ? Nonne dičturus eftDominus ? Cur paf-fus es toc inopes farne emori ? 6c cerce habebas aurum, uc miniftrares alimoniam ? Cur capcivi dedučti func in commer-cio, nec redempci ? Cur coc ab hofte occifi func ? melius erac vala vivencium fervare , quam mecallorum. His non poceft refponfum referri, quid enim diceres t cimui, ne cemplo DEI ornacus deeflec, refponderec: aurum Sacramenca non qua-runc, neque auro placenc, qua auro non emuncur. Ornacus Sacramencorum, redempcio captivorum eft. Ec vere illa vafa func preciofa , qu«e redimunc animas a morce. Hac S. Pacer. CA P U T IX. De Augmentatione Status. i« A Ugmenca Scacus varia func: vel incer Pomoeria fua, vel /Vexcra. Incer Pomoeria fua vel augecur in populo,vcl in artibus, vel in ipfo territorio & Provincia. In Populo fiunc augmenca primo per incrodu&ionem peregrinarum coloniarum,de quibus lupra. Secundo per af-fe&um populi; fac pocences func Principes illi, pro quibus ftac ftat populus univerfus. Tertio per reformationem morum, inftitutionem Magiftratuum adminiftrationem juftida : per leges fumptuarias, per publica ftudia, perproemia & fuppli-cia. Sat habent in his imperantes, qudd impendant conatus fuos. 2. Iti Artibus autem , fine quibus nulla floruic Refpubliea, augebit Princeps Statum fuum, fi vel introduxe-rit novas, vel auxerit antiquas, vel utrisque. tolerabilia & congrua impofuerit vedigalia. Vigor Artium plebis excu-tit otium : Nullus feditionum metus ab induflriosa & occupata plebe. Et profečto nulla etiam res , qu« Statum ditare, & augere magis poffit, quam artes, & irtduftria hominum, quarum aliqua nece/Taria funt, qua ad vičtum, ami-Čtum, & habitationem pertinent: alia commoda & utiles, qua ad defenfionem & confervationem vita civilis fpe&ant. Alia ferviunt pompa &c ornamento: alia palato: alia omnibus: aliaquibusdam: alia bello, alia paci: omnes vero pre-tium merced£mque laboris exigunt. Exinde promanat populi invicem continua communicatio, vendendo, emendo, fce-nerando,commutando, tranlportando, adeo ut tališ reipublica videatur elfe in perpetuo motu & pecuniarum indefinen-ti fluxu tk reftuxu. Selimus Turcarum Imperator multa millia artificum ex j£gypti & Tauri partibus Conftantinopolim deduxit. Et Polon;,cum Henricum Andegavenfem ad Coro-nam poftulaffent; inter coeteras hane etiam ponebant condi-tionem , ut centum familias excellentium artificum Polonia Regno inveheret. Princeps, qui connititur fuum Statum five Populo, five pecuniis augmentare; connitatur prius fove-re,acpromovere artes : neque crudam materiam exfuo/tatu exportari finat,fed elaboratam, ut laboris pretium in/tatu remaneat, nec cum cruda materia alio emigrent artifices; ficque & Populus & pecunia minuatur, 3 ♦ In 1 erritorio ipfo Status maxima quaque emo- (Ccc) lumen- lumenta Reipublicae obtingenc,incuka colendo, & cultame^ lius excolendo. Quanci Principes pofiiinc ex fuis propriis terris melius culcivandis eruere milliones a ur i, quosqu«runc apud miferos fubdicos perimmodica tributa, capicaciones,& quandoque ufurpaciones iniquas, ficque ad incicas redigune fubdicos, & fterilicaci mancipanc campos cum fubditorum decrimenco, &: nullo Scacus augmenco. Ne dicam de pre-tiofiffimis mecallis,auro, argenco,«re &c. qu« in vifceribus terr« mulcis jam feculis expedanc induftriam alicujus Prin-cipis, qui memineric, non cancum rapinis, & alienis ufurpa-tionibus, fed eciam ligone, &malleo, poife opes comparari. Leo Imperacor duas arces dixic, quae Rempublicam confti-tuunc, Agricukuram nimirum, in alimencacionem milici« ; & Miliciam in defenfionem Agriculcurze. Maxime augebic Sca-tum Princeps, fi omnem operam impendec, ucfterilicas cam-porum ubercace reficiacur fruduum; uc ariaa humečtencur aqu«dučtibus: uc paludes, & ftagna exficcencur declinacio-ne aquarum; uc dumeca & arbufta evellancur exvallibus; uc monces inculci plancencur vitibus, vel excoIancur in agros auc fakus, Se ad ejusmodi agricukur« ftudia, quorum non pu-duic alios magnos Imperacores & Reges. Imperacor Percinax plenum eorum dominium concedebac illis, qui incuka &de-ferca excoluiflenc in fpem ubercacis. Tiberius, Tatico cefte, magna plane operacus eft in excolendis circa Romam cam-pis, &c mulcocies arce emendavic nacuram, exficcando fluida, inaquando ficca, complanando clivofa: nec pepercicfumpci-bus, necdandisproemiis abftinuic,ubiex culcura emolumen-tum fperavic. Veneci mukumprafticerunc in fuis lacunis ad delicium & commodum pacri«. Nec minora Duces Floren-tini,Principes Eftenfes, Cives Mediolanenfes & reliqui Principes Itali ; uc Icaliam inde jure Europa paradifum dixerim, omnibus ncn minus deliciis , ac nacura commodis affluen-sem, Hac Scacus augmenca cuciffima func,qua fedulus Princeps liber vi. 38 7 ceps fine ftrepitu, fine fubditorum magno onere , fcnfim & fuccefliveintra pomoeria fui Imperii procurare valebit. 4. Extra Statfis pomoeria vero augmenta fiunt non modica, licet adverfe , vel propitia fortimagis fubjeda,tam t apud amicos, quam ftipra inimicos. Et hoc quidem primo armorum bellique fragore, ut Lacedamonii, ut llomani,uc Scy tha, ut Gothi, ut Hunni,ut Vandali, aliaque barbara gen-tes, quarum cum ferociam , & multitudinem angufti patria lares ferre nequibant; disjedis, velut torrens, repagulis, exun-darunt inaliena Regna, Imperia, &Provincias , ubi, devidis indigenis, ftabilierunt fuum dominatum. Licurgus omnes fuas leges ad belli artes, & vidoria fructus direxit, tenuitquc femper fubditos fuos in armorum exercirio contra alias gen-tes occupatos , nunquam quafko per pacis artes augmento fui Status. Martis ac Bellona filium fe probaffet Romulus, ( cui ifthac Numina propitia femper fuere in omnibus expe-ditionibus belli, & pacis, tam contra vicinas , quam longe diflitas gentes) nifi conftaret lupa ladatum uberibus, indč fuxifTe fangvinis humani indefinentem fitim. Raptus Sabi-narum primum attencacum fuic augendi per generaciones, cx Romanis & Sabinis, Status fui amplitudinem. Rapcum aucem hunc, & provedionem armorum in alias gences ficuti Belli gloria, ica Status necejjitate cohoneftavic. Unde omnes alii Romuli fucceffores, ad belli ciculum fufficere gloria au-cupium; & in ufurpacione alieni, juftitiam ex nece/Titateef-fe exiftimabant , fi vidoria fequatur. Hoc fuco deinde in ruina aliorum populorum , fuum fundarunt late patens Imperium ab Oriente in Occidentem usque. Enimvero leges Romanorum omnes eollimabant ad acquirendum , augen-dum , erefeendum, extra terricorii fui pomoeria. Nec absque causa : Nam Status eorum primitus erat exilis, modicus & fterilis; viri & indigena autem fortes, & magnanimi; confe-quenter tacitus omnium legum , intentionumque eorum fi-nis, fuit bellum, arma & alieni occupatio. Belli fiquidem fua (Ccc) 3 jura jura func, ficut & pacis. Hinc nemini mirum fic, fi deinceps Roma in fua vifcera faviit. Cum enim fubjugato quafi toto mundo aliud amplius non faaberec , nifi confervationem fua libertatis ; hanc tamen iplam non erubuit aggredi per fuos Cives; qui BelloalTveti, ampliora, majora , ulceriora femper quarcrent; neque tamen reliqvum cupiditati fua quidpiam fcirent; infe ipfos igitur arma moverunt, & ex longis colli-fionibus fuper fe ipfos dominatum obtinuere; redada in fervitutem Iibertate : ut plane e ratione Status videretur , fi fuper tot Reges, quot civis unus imperaret. Hac ratione Romani extra fua pomoeria auxerunt imperium domi de-perdita Iibertate. Adeo fortuna folitum eft quoscunque gloriofos aufus femper aliquo navo inquinare. Alexandri JV^agni extra pomoeria Gracia fua, totum Mundum invadentis, ad virtutem moralem proximius accef-fit finis, quam Romuli & Romanorum. Ille etenim Philo^ fophia quidem totius praceptis inftrudus;fed illo magis im-butus dogmate Zenonis, Philofophi Stoici, afleverantis: uni-verfos homines, cum eadem fint fpecie omnes, Iicet quidem divifi per populos 6c nationes j fub una eademque. tamen lege ac co,nformicate morum vivere debere veluti omnes unius Reipublica Cives, & unius Mundi patria compatriota. Et ficuti non nifi Mundus unicus eft, & unus Sol,ita non plures nec diverfos, fed unum oportere effe vivendi modum, unam omnium patriam , unum omnium patrem, Regem & Domi-nura. Ac proinde Magnus ille Gracia Princeps, non minus fapienria morali praditus, quam patientia , temperantia, & fortitudine imbutus fufcepit arduum hoc negotium refor-mandi Reges barbaros, gences & nationes virtutis ignaras, nec non populos lllos filveftres, expertes omnis humanitatis, ad Gracia fua moreš , &: civilitatem reducendi, Certum quippe eft, earerum tempeftate in fola Gracia viguifle lite-ras, leges, difciplinam morum, confilia, artes; & nusquam alibi partium Mundi, vel faltem non melius. Igitur Alexander ille. ille , quos authrice. fvada non potuic, duce bellona valuit in unum redigere, & ad vircuris obfequium adjicere, Magnus i/te & plusquam gloriofus in echnico Principe finis fuic, invi-dendus Chriftianis Principibus, fi non adnexam habuiffet do-minandi libidinem. Superavit Alexander in hocPhilofophos antiquos omnes,qui tantum calamo&verbo docuere fapien-tiam humanam: illeproprio fangvine, exantlads infinitis la-boribus, inftillatam voluit omnium hominum anirnis, & fen-fibus. Superi favcrunt tam gloriofo conatui. Nam vix e-gre/Tus exfua Grada pomceriis, triginta folum millibus hominum flipatus, nec provifus , nifi ad triginta dies commea-tu, Perfarum tamen Monarchiam domuit, nec hanc folum, fed cum trigefimum tertium ageret annum, totum jam Or-bem, ab Oriente in Occidentem percurrit fuoque dominio fubjecit. Bis Darium fudit cum uno millione , & ducentis hominum millibus: quindecim fubjugavit integras ndfioncc, quinque millia Urbium expugnavit, vel dedicionc accepit. Hac Status augmenta non alios manent, quam Alexandros. Fuerunt etiam po/terioribus temporibus magniin alienofolo vidtores: ut Carolus V. in omnibus ferme Europa partibus, nedicamin ignoto olim Orbe,& Indiarum atque Africa tra-dibus. Ut Guftavus Svecorum Rex in Germania: ut Anglus in Gallia, ut Balduinus in Syria, ut Ottomanni Principes in Europa, ut Tartari in China, ut Hifpani & Lufitani in America. At non aquali omnes forte, non eodem fine, nec iisdem ar-tibus: Ideo nec augmenta eadem. 6. Secundo : Jure fangvirtis : quod augmentum inno-centi/fimum, & raro iniqvum eft, ut Ferdinandu« per San-čtiam Caflella Regnum habuit: Conradus Montferrati Co-mes per IfabellamCyprum : Ludovicus Princeps Tarantinus per Joannam Reginam Neapolim: Philippus Normandusper Irenem Hetruriam: Per Theodolindam Agiulphus acquifivic Regnum Longobardorum. Et quid non domus Auftriaca ? cjuot ferme matrimoniis,toc referta, & locuples eft Regnis, (Ccc) 3 Vel vel Regno paribus provinciis. Darius, ut firmaret fe in Per-fico Imperio, Attoffa,Cyri filia,nupfit: Alexander, uc vide-recur foceri Imperium legitime occup&ffe , Roxan2m, Darii filiam,in thalamum aceepic. Mahomeces Abrahami defcen-dentem fe promulgavit, ut fecurius cerram promiftionis ufur-paret: &c etiamnum Ottomanni Cafaresa Gracis Imperato-ribus fe originem fuam traxifle afteverant, ut ipecie faltem alicujus tituli fe Orientem poftidere videantur. Adeo jura fangvinis, antiquis, nova addunt augmentaScatuum,velvete-re ftabiliendo, vel futura pratendendo , vel prafentia occu-pando. 7. Tertio per Navigationcs, ut jam fupra infinuavimus: Carthaginenfes olim ,yEgyptii& Tyrii populi, aliave gentes arbitrabantur Europam, Africam, Afiam, infulas mari Oceano circumdatas , & poft has primo globum terraqueum im-menfa magnkudinis,ommsque rei, praferdm auri, & alio-rum pretioforum locupletem: verum rei nautica parum gna-ri non fe committebant Oceani fyrtibus, & fcopulis. v Poft hos audaciores infurrexerunt Saraceni, & transmiifo marioc-cuparunt Siciliam, Rhodum, Hifpanias ; & aliquoc faculis graves fuerunc toti Europa. Tandem feliciori aufpicio Lu-fitani, Caftiliani five Hifpani, poft hoc noftrum mare , repe-rerunt alia maria, & cum his Americam , five novum Mun-dum j unde non folum refluxerunt infinita divitia in Europam, verum etiam induftria, opera , & felicicace Columbi, Carpefii,Pizarri, Garcia,aliorumque Argonautarum, ingen-tes terra craftus, Regna, & Imperia, prafertim Mexicanum, Peruanum, Brafilianum, cum Indiarum ferme omnibus populiš , primum Lufitanis Hiipanis adječta,deinceps autem etiam Hollandis, pars nonmodica ignotarum terrarum,exnavigatio-ne ( quarum non pridem unam Admiralius Drago gloiiose, & feliciter confecit) in augmentum ceftit. Vaticinabatur id peneča Tragicus: Venient Venient annis Š quam credidiflet populus ille dura aliunde cervicis legi Mo-laica. Seri bi debebac digico DEI in Petra, totque fubfequen-tibus comprobari miraculis,usquedum crederetur. Plato de-inde afleverat, quod omnis Reipublica, Civitas, aut Commu-nitas mallet efle potius fine Sole, qUam fine Religione. Hac, velut froeno,continentur Barbari: Hac dučtrice conveniunt in unum populi:hoc glutine junguntur gentes gentibus,nadones nationibus. Ideo Principes , qui vel ampliafe, vel contine-re, vel ftabilire Status fuos cup.ierunt, nihil magis vereban-tur, quam ne Religio una, quaconjunxit, divifa disjungerec animos civium. Tota nutabit Status fabrica , fi Religionis Petra moveatur. Deflorefcet Refpublica,fi in hac radice in- * arefeet. Cym nova fubintrat St.atum Religio,non ex eo peric fubito antiqua: fed unus*hanc, aliam alter lequitur; unde ne-ceflario dividuntur animi civium, qui divifi aliud nen gene-rant,quam diflidia civilia, & ex his feditiones & turbationes Reipublica. Et tantam vim Religionis in fe vidimus his ul-timisavis, ut ejusdem Pacria,lingua, familia hominesprius • invicem amiciflimos mutaverit in feras peflimas , & indomi-tas dgrides, nil aliud, quammutuumfangvinem fitientes.Bel-gium, Anglia,Germania, Gallia id experta in fuis fubditis,id Principes in fuis Statibus , tam ob civilia domi, quam foris externa bella,qua omnia palam funt. Nunquam imperan-tes,ftabiles, firmosque credant fuos Status, quos Religio di-vifit. Et hinc eruo •4. Tertium Stabilimentum Status nimirum* Unionem tam ipfius Status, quam Civium. Unitur autem Status, fi Princeps inde ablata, fi ufurpata, fi diftracla,f prolapfa rurfuseri-gat,conjungat,recuperet,conferat. Res non integra etiam in Jure exceptionem patitur. Homo,qui non omnibus conftat membris, ad multaineptus, & indignus eft. Status mu-tilati,imminuti,prater deformitatem politicam, multis fub-jiciuntur periculis, & viciflitudinibus, imo contemptui- funt, ut modo Romanum Imperium , quod aliqua Regna ex- aquant, scquanc, fi plane fuperiora non func. Devi&is Jempfalo & Atherbalo divifam in illos Numidiam conjunxit Jugurtha, fibique adjecit. Auguftus pra omnibus aliis triumviratum, a Principatu Romano divifum fibi addhdc, ac cum illo fir-mavic Imperium, quod nunquam ftabile habuiflec, fi tri-umviralis poteftas, cui fas erat, ipfis Confulibus, & di&ato-rio muneri contjadicere, & infultare , apud alium manfilTec, Regnum Francia divifum poft obitum Clodovai redučlum fuit ad fuam nacuralem unitatem a Clothario. Status in uni-tate fua fubfiftunt, divifi fe collidunt invicem, facile obruun-cur ab externis potentiis, tandem pereunt.ut Alexandri Mo-narchia poft ejus exceflum ab uno diftra&a in tot Principes t vel Orientale Imperium fub Auguftulo. Unio autem Civium eft ipfa concordia five concors civium animus, hacficut omnes adiones morales & Politi-cas egregie promovet.ita pracipue Rempublicam prafervac ab omni interna, & externa Corruptione. Internamimpedic animorum Concordia, externam unita fortitudo civium.Con-cordia res parva crefcunt, maxima dilabuntur difcordia. Sci-lurus filios fuperftites habuit odoginta, quibus teftamento unice commendavit fraternam concordiam,qua reddi poffenc invincibiles adverfus hoftes fuos : Rei veritatem fymbolice reprafentans in fafciculo plurium fagittarum firmiter colliga-to, & alio diffoluto. Illa coliigata nec frangi, nec rumpi quibantubi disjunčta fuifient; quavis feorfim frangebatur fine remora. Ita Julius Cafar, cum contra tot fuos amulos nihil auderet; disjunxit illorum animos, & vires, uni majora pollicendo, alterum in armorum focietatem fibi jungendo, tertium perfequendo ; ficque disjunflos unum poft alterum devicit feliciter,occupato inViftoria firudum Imperio , quo nunquam podundi fpes illi erat, nifi dilTociallet animos, & cum his arma amulorum. In unione civium confiftit Reipublica fortitudo, & civilis perfedio: in hac felicitas; Sc in felicitate communis ftabilitas, Sc firmitudo Status. (Eec) 6, Quar- Quartum ftabiliendi Status fulcrum eft recipro-cus inter Principem & cives amor. Illcx amoris araor eft. Amabunt Principem cives , fi hos ille amaverit. Amet, uc ametur. Amantes pro amato dabunt omnia, contribuenc lar-giter, exponent pedora,vitam & omnem fubftantiam. Amor eft Virtus unitiva, cum cives inter fe, & cum Principe unum fuerint, una omnium eric caufa, idem omnium periculum, idem hoftis,eadem forcuna. Nihil negabunc Principi,quia fibi negarent, cum illi cum Principe unum funt. Stabuntpro Principe, ut pro fe. Tuebuntur Statum ipfius , ut unam omnium Patriam. Invincibiles ejusmodi Principes, dixitLaer-cius.Domi fiquidem nihil metuunt,quia amantur. Nemo feditionem fufcitabic adverfus eum,quem amac. Male concen-li aguncur in ejusmodi furias, qui vero amanc, omni force eoncencancur. Princeps, qui fe domi forcem feceric , nec fo-ris formidabic quempiam ; quia omnis forcicudo forcium unicis viribus pugnabic pro eo;forcis uc mors diledio.Amantes mercenarii non func; caufam fuam , cum Principis agunc. Defperacepugnanc, auc vincendum illis, auc moriendum. Ad-rerius autem defperate deccrtances, vel nulla, vel rara, eaque difficilis vidoria. Appofite conclufic Seneca t Unum Regnum inexpugnabile munimentum amor civium. 7. Quinta ftabiliendi Status ratio eft reda vita civilis in Statu inftitutio, Hac etenim incerna corrupcioni apprime refiftic. ; Dupliciterautem contingit : Primo, corrigendo vitra, qua vita civili contraria funt. Secundo : uc membra Status five cives tantam virtutem habeant , quanta illis eft necef-faria. Vitia autem, qua vita civili contrariantur, criplicia funt, ficut & triplex vita civilis infticucio: Monarchica , Ariftocra-rica,Demosratica. Prima, opponitur Tyrannis : fecunda, Oligarchia: tertia Ochlocratia, de quibus fupra abundanter «iximus, • ~> J $■ Tyran- 8. Tyranms ftabiliec ftacum, vel arcibus Tyrannorum, vel artibus Regiis. Artes Tyrannorum ex dočhina Ariftote-lis func, eonfidentiam tollere inter cives per exploracores:Im-minuere vires eorum per cribuca& expilationes: dividere in faftiones,& unius fe caput confticuere : externorum armis fe tueri adverfus odium civium. Verum quia artes ha; incer-ta, nefarice, fcandalofe, & chriftiano Principe indignas; a;qvius eft,ardbusRegiis ftabilire ftacum, quae muko tutiores func, nec adverfancur confciencia;, nec fuperno cunčla regenti Nu-mini. Ex autem funt, fe populo reddere amabilem. Si,tališ fueric,non egebic exploracoribus, fecurus de reciproco fub-dicorum amore, aliud non volencium, quam Principis exalca-tionem, & confervationem, Non opus imminuere Opes, 8c Pocenciam civium, qu« ad ipfiusobfequium func; nec difu-nire animos, auc in faftiones dividere, quia uniči fortius tue-buntur ftatum, Se pacem dulcius colent, nec externa invocar re auxilia ; quia bonus Princeps, nec mecuicur , nec me-tuit. 9. Quod fi vero hoc vircucis diadema Princeps, aftVecus cyrannidi & viciis, non eam facile induere valeac, induacfal-tem ad fpeciem, non quidem, utfingat fe (quod nefarium eft) fed ut confervet, ut ftabiliacPrincipacum, quod necefle eft p Republica; & eft humanum: quia occulere vicia minus fcele-ftumeft,quam publice patrare; Sccpedam, fi ex bono fine fiac,ad vircucemeft difpoficio. Scudiumconcinuum apparen-tis vircucis, poceft eranfire in habicum vircucis; fi apparencia illa non addecipiendum, fed ad confervandum fe, & ftacum collimec. Tiberius Princeps viciofus, uc celarec vitia, & Imperium ceneret; contulic feCapras, neviderecur , qualis eflec? Pififtracus fe confervavic Achenis incyrannide, cum clemen-tia,Sc fubdicorum amore criginca quacuor , Sc Dionyfius Sy-racufanus fexaginta cres annos. Pofterius exemplum eft, Eli-fabecha Regina Angliae. Subdici incerna non fpeculancur, fed duttum feqvuncur excernum, fi bonus, fi reaus.fi fecundum - * (Eee) 2 leges leges eft. Exiftimacio illa virtutis, quam de fuo Regnancc fubditi ccncipiunt filtrum quoddam amacorium eft , quod excoecat animos eorum, ne videanc vitia fuorum Principum. Interim tamen fifta raro diuturna,rard ftabilia. Aufer ergo, o mi Princeps, rubiginem de argento , & egredietur puriftl-mum. Aufer impietatem de vultu tuo , & iirmabitur jufti-tia thronus tuus. i o. Fačtiones, vita civili, oppofitum vitium eft. Si enim illa, ut Ariftoteles dixit, Ordo eft Imperantium , &obfequen-tium: profefto ubi faftiones intercedunt non aquale erit Omnium obfequium, non Ordo, nec Imperantis efle poterit idem tenor imperandi. Quoplus pratendent aliqui, minus indulgere audebit Princeps. Utramque fovere partem, erit partes invicem magis concitare. Neutri fe addicere,mericu-lofitatem: unam pra altera fequi, aur vilitatem , aut injufti-tiam Principis indicabit, quid ergo ? Utrumque Au&oricace fuprema aut opprimere, aut componere, ad Regium munus fpečlabit. At fape hoc magis optare, quam aflequi licetvel ex ipsa gentis natura , aut more inveterato. Igitur fapius Princeps ad quadam advertet: omnes fadiones (nam de fe^ ditionibus non agimus hic) vel inter optimos vel inter po> tentes emergunt. Qua inter optimos cives funt, virtutem pro centro habent, & aliud non intendunt, quam vel Statui, vel Principi majora merita, & fervitia exhibere , uc Athenis inter Themiftoclem, & Ariftidem, & Roma inter Scipioncm & Fabium amulatio virtutis magis, qua«i qua faftidio Statui eftet, exortam legimus. Ejusmodi nullatenus fupprimen-da, fed acuenda honoribus ,&promiftis in maxime meritos. At miferum hoc avum eft, ubi nulla amplius virtutis amula-tio,fedlivor & Invidia; ubi indigni,cum meritisnonprava-lent Occultis molitionibus tentant fubvercere amulos , ac Principes ipfos aftu & callidieace circumveniunc. Unde inter pocences pracipue fufcicancur , & a Pocencibus fovencur fachones, 6c ex causa quidcm dominationis plemmque,vel " • invi- invidia,vel ambicionis, vel ufurpationis, qua infirmant Scacum magis, quam ftabiliunt. Ejusmodi, qua omnino ex Zlatu collenda, medebitur Prineeps aqualicace in Rempublicam indučla. Faftiones, aic Ariftoceles, illum maxime torquenc Scacum, ubi nulla aqualicas eft incer cives. 11. Hanc aucem aqualicacem duplicem ajo: Arichme-ticam, & Geomecricam. Illam invehac Prineeps in eribu-nalia , & fubfellia Jufticia commucaciva, fuumque cuilibec eribui jubeac, cam in forenfibus judiciis , quam in privaris concračtibus. Geomecrica cujusque gradum, merica, & offi-_ cia'expendac,& ex eorum proporcione ica aqualicacem fta-tuac, uc non folum unus alceri non fic impedimenco in ob-eundis muniis, verum eciam , ut hominibus inera eandem lphaeram,modum ponac cam infaftu, ciculis, aliisque praro-gacivis, uc fingulorum eadem racio haberi videacur: Quemad-modurti fingularicas in omni Scacu livorem,& amulacionem paric, ica aqualicas illum, & hanc in herba occidic. Mufica ex diflbnis vocibus Harmoniam conflat. Sapiens Prineeps eciam diftimiles genere, moribus, gradu , officio harmonice conjungic. Vircus civium debec efle aqualis,cum modo camen inaquali; Ideo civibus vircuofis diftribuancur officia & . munia cum modo inaquali: Omnia camen aqualia capacica-ti, merico,& vircuci cujusque. Sic milici dacur militare offi-cium ,ficPolicico policicum ; Sic mcechanico moechanieum, fic oeconomo oeconomicum, omnia aqualia Vircuci cujusque inaquali camen modo : unum enim majus eft , alcerum minus, praftancius hoc, alio: &c. cuilibec camen proporciona-tum. Hac illa aqualicas eft,qua Rempublicam reddic quie-tam, ordinatam, felicem, & ftabilem. 12. Accedic eciam mediocritasad firmamencum Scacus. Mediocres Scacus, nec deficiunc viribus, nec abundanc, Illis fe fuftencare valent adverfus excernas pocentias. Cum enim illa non magna fine, cimencur minus, &quia non cimencur, *ix infeftancur: ideoque nec violencia fubjiciuncur , neque (Eee) 5 invi- invidia. Cives ipfi in mediocritate fortun« non abripiuntur facile vehementia paflionum : Ambicioni non tanta occafio, neque Iuxui tantum fomentum , quam ubi omnia affluunc. Ubi cura angunc animum , ubi profpiciendum fucuro , ubi invigilandum fuis , nequaquam fuccedit otium , nec libido ftimulat animum,nec faftus neceflitati čopjungi poteft. For-tuna, & affluentia non confervantur Status, fed virtute &la-bore. Qui virtute non creverunt, & ampliati funt, fortu-n« plerumque, impotentia corruerunt. Roma in ftatu me-diocri rard turbata domi,quia foris agebac ftrenue. Cum metueret avieinis,eum peteretur ab hoftibus,libertatemcon-fervavit. Pofteaquam vero magnicudo Imperii ambitioni indulferit aditum, ac civium potentia plus aquo major fa-diones concivit: Ubi jam nulli hoftes, nulla bella, nec Ma-rius cimbras habuit, nec Sylla Armenos, nec Cafar Gallos: Cum omnia quieta, omnia in odo,omnia in affluxu, & abun-dantia; tunc RomaOrbis Domina; fafta fuit fuorum civium mancipium. Adeo media tutiora func extremis. Veneta Reipublica mediocritate fua fe confervat diutius, quam Roma olim amplitudine fua immensa. Omnia orta occidunt, &: au&a fenefcunt. 13. Pra omnibus ftabiliendi Status ratio eft fortiftima, fi ab uno regatur. Unus omnibus imperet, omnes oble-quantur uni. Quod non folum in Monarchicis,fed etiam ia Poliarchicis, multorum vel paucorum ftaribus obfervandum. Nam & hic five multi, five pauci, unum tamen fieri debent, quo ad jus Imperii. Qualescunque Status, quo magis ad uni-ratem redučh, minus mutationi obnoxii. Tyranni ipfi ne-quaquam diu fubftiterunt in Imperio, nifi unicace pocefta-tis,Sc exftirpatione eorum , quibus jus a!iquod ad Regnum cflp poruit, fe confervalfent. Toc Saculis Occomanni Principes hac arre Orienci imperanc. Romulus , & Remus aqua-les concepcu, aquales parcu, aquales fangvine, aquales nu-trimenco,aqualeč a ta te j Se,d ratio Status aquaies non vo- luit Regno. Regna ferrent duos Re&ores, fi Rex focium fer-re poflec. Duorum Regimen non difplicec fubditis, quia inter hos muki mali. Nullus enim fic delinqueret fine fpe afyli, & tuto ofFenderet, quia femper defenforem haberec. Unius grada deperdita , pateret nova gratia adicus apud alium. Omnia tunc licerent, excepto, quod licet. Regnum efl; unius, Refpublica plurium. Hujus cum fe ad unitacem reducit,pe-rit natura \ illud pluralitate excinguitur. 14. Regnum duorum non efl, vel fakem non diutur-num.ficut enim naturalicer omnis imperare defiderat, ita magis ille,qui imperio proximus eft. Hoc defiderium vehemens eft ; quod ex ipsa fecuritate, & certitudine Succeftionis im-pellit hominem ad tollendum vel excirpandum focium , ut folus imperet. Dardanus,ut folus regnaret in Samo, occidit Jafium fra-trem germanum. Ex pačto duo poflunt regere, fed raro fe-lici exitu. Convulfa fuit Germania fub Duumviratu Ludo-vici Bavari, & Friderici Auftriaci. Solebant quidem Romani Imperatores defignare Cafares, & Collegas Imperii: qui potius Miniftri erant, & Coadjutores; refpečtumque debe-bant,ut cread fuo creatori, quoties autem exorbitabant; totieš ad arma itum.nec facile fine exitio alterutrius quies Reipublica reftituta, dato in pofteros documento: Regnum non ca-pere duos. Secretiores Principum arbitri fape viderunc in fuo Principe animum alienum a filio,qui vel natura vel ele-dione dellinabatur Succeflbr. Alii amicis fuis ultro confeflr, ejusmodi abalienationis infolita, & inhumana caulam, fe nul-lam habuiffe, nifi quod natura abhorreret videre folij fui fuc-^ cefTorem. Major muko averfio erit in Collegam folij, in fo-~ cium Imperii. i?. Sunt & aliarationes ftabiliendi, & firmandi Status, de qui'ous hoc opere hinc inde diximus abundanter, imo ad hoc centrum omnia eollimant. Cunfta repetere fupervaca-neum; hoc tamen addo, quod de Ptolomao, ^Egypti Rege, r.; fapteii- fapienciffimo, refertur. Is aliquando, cum Tepcem Icgacos ex diverfis Rebuspublicis ad fe miflos audirec: uc res exige-rec,refponderec omnibus :CorolIarii loco hoc aLegacispeciic, uc quisque tria dicerec, quibus fua Refpublica firmarecur, &c perfifterec. CoepicRomanus Oracor,acdixic: Romani diurna divine colunc. Redoribus fuis fumme opcemperanc: reos gravicer muldanc.Ubi hac cria func,perfedam reddunc Rempublicam. Primum facic eam felicem,quia colencibusDEOS profpera omnia eveniunc. Alcerum, nimirum obcemperancia, bonam Polkicam inducic;omnes enim, aic Ariflocelcs, naci func, vel ad obediendum , vel ad imperandum ; Ucriusque communis finis efl bonum publicum. Tercium , id efl» parna fontium , d Republicd auertit irarn Deorum. Sup-plenc quippeDii flagello publico privacam impunicacem, uc Neronis cempore,ubi fceleracum effe confpicuum erac, Coe-lum fape effulfic in vindidam, 8c enormibus cempeflacibus, & exundacionibus abluic foeculencos Romani Populi moreš, uc Tacicus ceftacur. Impunicas fcelerum , DEorum vindidam provocac. Carchaginenfis fubjunxic : In Republica noflra bellare nunquam definunc Nobiles: nunquam laborare plebeji: nun-quam docere Philofophi. Ec rede, nam occupaca forisNo-bilicas incerne nihil accencac,-& excernis formidandam fe red-dic. Plebs laboriofa opulencam facic Rempublicam; Dodri-na Philofophorum inducic difciplinam morum. Sic armis,fic opibus,fic probicace firmaeltRefpublica. Legacus aucem Siculus dixic: Apud nos incegricas efl Ju-» flicia in cribunalibus, vericas in foro & negociis , «qualicas incer cives. Magnum hoc efl : Nam zequalicas in civibus nunquam dividic Scacum, fed unic. Vericas rara alias avis in foro. Jufticise non aptior fedes, quam in cribunali. Sacra: licene indigicanc, periilfe Regna propcer injullicias, & diver-fos dolos. Poft: hunc Achenienfis Legacus difleruic: Refpublica noflra flra non admittit, ut divites fint partiales, pauperes otiofi, & Rečtores Status imperiti. Primas dua prarogadva impe-diunt corruptionem Status internam ; Ubi enim partialitaS non eft inter Potentes, neque otium incer pauperes ; ibi nec fačtiones Nobilium, nec Infolentia plebis ex quibus velut fon-tibus fcaturiunt omnes feditiones , Sc ex feditionibus facile mutatur.Refpublica. Tertia prarogadva autem , videlicec pericia gubernandi , confervac in fe, & prafervac abexcernis mocibus Scacum. Hunc excepic Rhodianus Legatus, Sc dixic: in fua Republica fenes efle honeftos, verecundos juvenes , foeminas folica-rias, & nequaquamgarrulas. Ejusmodi reddunc Rempublicam modeftam, quiecam, Sc vircuofam. AdjunxitLacedamoniorum Legacus: In Sparta non re-gnare invidiam ,,quia omnes func aquales: neque avaritiam, quia omnia funt comm,unia: neque otium, quia omnes inde-fefse felaboriimpendunc. His cribus prarogacivis collima-banc Sj&rcani, uc in Rempublicam perfe&aminducerencUnio-nem incer Čives,qua Scacus omnis,uc jam alibi diximus,fe-licicas Sc firmicudo.eft. ./Equalicas enim Unionem continec, bonorum communio hanc fomencac, Sc labor afliduus fu-ftencac. Sicionius candem conclufk Legacus , fuam Rempublicam non permictere , uc cives abeanc peregre : nec colerare Medicos, qui occidunC fanos : nec Oracores , qui afTumunc caufas Sc proceflus. Primum impediebac profe&iones maxime Nobilium ad excernas gences,ne pacrios cum peregrinis moribus corrumpe-renc,quod eciamnum faciunc Veneti, qui Nobilitatem fuam familiarem nolunt habere, cum aliis nationibus; Sc fua negotia potius per inftitores agunt,quam ut exirent ex Patria:Per lecundum : Diacam Sc parcitatem vičlus exclufis medicis in-vehebanc: ac percercium j licigancium numerum imminue-banc. (Fff) 16. Hac 16. Hac& alia Status fulcra confideratione digna funt; interim, fi fummatim dicendum, certum eft, totam firmita-tem Status duobus contineri; uno nimirum imperante,eoque capace j & fubditorum Unione inter fe & cum Principe. Abil-lo derivabunt redu m Confilium, jufta adminiftratio, divino-rum cura, Patrii moriš obfervatio, Status defenfio, & tutela, pramia, pcena, audoritas domi, forfsque. Ab unione civium refultabit induftria & labor, opes , & arma , & fuper omnia promptum ac fidcle obfequium. Hac fola fufficiunt quodvis ftabilire lmperium. CAPUT XI. Quid ob. Exconfimili ratione taxari valebunc querela & ačlio-nes Injuriarum,Violentia, concumacia, fračta pacis &c. Sc quidem uc Ador in Principio ftacim caxam illam fifco pen-dac: Reus enim vičlus absque hoc cenecur fn expenfas. *Si aucem ipfe ačlor deperdac licem , reus eric uc calumniator animadverfionis, vel poena Talionis; utroque modo manebic caxa fifco- 10. Non minus in civilibus ačtionibus, quarum non pauca ad vexam potius, quam juris ergo inftituuntur, pen-fionem aliquam ance licis conteftationem imponere Iicebic j cum aliunde jure promiflum fic, de poena cemere litigan-rium. Unde criplex commodum redundabic in Rempubli-, cam. Primum , uc olim Catonis votum fuit , nemp? foro pellentur murices. Caufidicos intellexit ille, quorum perfidia tam venalis eft in foro,quam merces publica in mer- catu, catii, ut aliquando dixit Tacitus. Alterum litium abitfa, quiA„na? charitatem chriftianam , 8c quietem vita; civilis valde ladic, ' fenfim minuetur. Tertium : ex litium penfione quafi quo-tidiana, crefcet ararii emolumentum. De Carolo IV. Bodinus teftatur ( ut jam fupra comme-moratum eft,) quod Regis refcripto in Gallia caucum fuericj ne lites in dicafteriis audirentur , nifi quavis ad fifcum prius deponeret duos coronatos, ab adverfario , fi is deper-dat, trahendos: Secus inpoenam temeritatis ex proprio luen-dos. Romani vero olim decimam partem a temere litigan-tibus in ararium publieum exigebant, ut refert Sextus Pom- . pejus. Caligula vero ab utraque parte, perdente, Sc vincen-te, quadragefimam partem fibi adjudicabat. Adeo hoc nihil novi eft, cumantiquitus inufu erat, licet nobis novum efle videatur,quod noftrates Principes hifce difficillimis tem-poribus a nobis exigunt. Verumcamen ab antiquis,ad hae-ce magnum diferimen eft : Quia moderni Regnorum ac Provinciarum Vafalli, vulgo Provinciales dičti, prafertim in ditionibus Auftriacis aliunde plurima annuatim pendere, Sc concribuere folent, qua veteres illi non folebant, sfcque illis jure videntur hac exorica, quia nimia Sc non ufitata. Coe-terum plurima Germania Provincia non armis fubječta,fed multa a primis antecefloribus, quibus feilla , vel ulcronea Voluntate dedideranc,vel ex pačto; Sc cum certis praftacioni-bus, bona fide commiferant j vel falvis Sc juratis antiquis pri-vilegiis fe fubjecerant, velim peratores ipfibenemericis ingra-tuitum donum aut feudum tradiderant, jure vel fucceflionis, Tel hareditatis , vel nuptiarum devoluta funt in prafentes pofleflbres;ade6que prafaca Provincia pratendunt mitius regi ,Sc non exoticis illis perniciosfsque angariis , maxime in eives tenuiores, plebemque miferam ; pratericis aut exemptis-didoribus, Aulicis, alifsque, qui ex publico fe faginant quofi-die; a fuis Principibus affiigi. Hoc fufpirant illa mifera , qui-bus refpirare quafi non datur, ii. Accedunc provencus ex bonis vacancibus. Bona enim vacantia jam anciquo jure debebancur fifco, & eciam-numdebencur. Ex quibus divendicis ararium augeri, vel as alienum exfolvi poceft. Ac nimia aliquorum Principum li-beralicas, ejusmodi bona,vel in Miniftros, vel in Aulicos, vel in Monachos,& Ecclefiafticos, fape eciam in moriones con-ferc; nequaquam adhuc redincegraco arario , vel ex foluco are alieno, quod neque ex reda oeconomia ufu, nec ex Ju-fticia Legibus racihaberi poceft. Immodic« largiciones pef-fundanc ararium, uc neceflariis non fufficiac. Quod ex Jufti-cia debecur dari vel foivi.nullam dandi, & folvendi moram admiccic ex quocunque liberalicacis , clemencia , auc piecacis pracexcu. Gemunc credicores, & coelos incerpellanc fingul-tibus adverfus mifericordiam, qua deftruic Jufticiam. Bona vacancia,vel adfifcum relapfa func fuprema providenciaqua-dam fubfidia, qua Princeps adeaapplicare debecprimicus, ad qua ille ex Julticia cenecur ; uc func folvenda debica. Nam reliqua fuppedicanc Ordinarii provencus. Similicer fide com-milfa, donaciones morcis causa, ceftamenca (maxime fi Ex-traneos infticuunc) caxari poflunc. Icem machanica colle-gia,& cribus, ubi in arcam opifices concribuunc : cur Principi aliquid dare inde renuerenc ? Nullus prppcerea magis gravabicur & manebunc camen Collegia, licec quidpiam pri-vaca arca demacur in Bonum publica. Eodem modo Mon-ces piecacis, vel Collegia , quale eft Genua S. Georgii, ubi privaci deponunc fuas peeunias in cenfum cum levi vel cole-rabili ufura; Econcra ex monce illo vel Collegio erogancur pecunia aliis mercacoribus, & Campforibus cum graviflima ufura j unde quocannis ingens lucrum eruicur: adeo, uc folum Collegium S. Georgii in neceflicatibus , Reipublica in momenco valeac uno millione auri fuccurrere. Ex prafaco Collegio Genuenfes Infulam Corficam redemerunc. 12, Tandem facillimus Principis conrračla debica folvendi modus eft, fi ipfius Provincia, 6c Scatus proporciona- bili bili «qualicace hoc onus arisalieni in fe fufcipianc,& omnia Principis debica, fenfim folvenda inter fe dividanc. Ad facili-tandumhoc, indulgebit Statibus unam alceramve, aut plures ex prafacis impofitionibus , quibus libere uti in eum finem, nimirum folvendi xs alienum, valebunc. Ubi rurfus caveat Princeps, ne indultum hoc tranfeat in merum praetextum, gaudeancque Status conceflo fubfidio,nec tamen folvant debita : Quod in fraudem non folum Principis, fed totius Populi cederec,forecque hoc , abuti publicis mediis cum boni publici injuria. Id nec Princeps toierare, nec Status ipfi ci-tra Synderefin pra&icare queunt. Ita fub Ferdinando lecun. do &c tertio Haereditari« Auftriaci Dominii Provinci« fol-vendis Aul« debitis fefubmiferunt. Ica Anno i^4.DuxBa-vari« cum fuis Statibus tranfegit.ut iftitenerentur Ducis debita , qu« fe extendebant ad quadragies feptem centena mil-lia, intervallo duodecim annorum plane, & ad«quate exfoI-vere, pr«cer ordinaria tributa dari folita. 13. Ad ejusmodi ultroneam Statuum fubmiilionem procurabit reciproce Princeps primo : ut ex folutis debitis, hoc fine indultas taxae, & Gabell«,five telonia, quamprimum tollantur, neque ejusmodi graviflima extraordinaria & gra-tuita media in confequentiam vel prafcriptionem abeanc. Hoc quippe cederec non folum concra jus, & «qvum,fed contra datam fidem Principis. Secundo,uttollat ille deinceps fumptus inanes, reftrin-gat voluptuarios, & oeconomica lance moderetur neceflarios tam domi, quam foris. Ne rurfus fe obftringere cogaturari alieno; & pofleriora reddantur pejora. Valde enim defipic, qui proprio malo non fapic. Tertio,ucomni pofiibili modo gracificecur fuis Provinciis, & Scacibus, qui cantum exantlaci func Onus. Non infidiecur illorum libercaci: manuceneac privilegia: promoveac ad publica Pacriocas; fidac fe fuis, non excernis: confulco agac res Belli, & Pacis, pecuniaspublicas non in pr«dam dedac Aulicis:Pa- (Ggg) trimo- 4,8 ARCANORUAt STATUS Erimonium fuum commiccac fidei virorum proborum , non ufurpationi adulatorum. Ejusmodi graco Principi nunquam deerunt fubditi in quacunque neceflitate : nec fe tališ facile gravabit are alieno. Si tamen iniquitas fortis adverfum quid tulerit, ultro fubditi fupponent humeros onerl Felix Princeps, qui fuos pro feefle feiat. 14. Poftremum denique alienum as refundendi me-dium eft, ut Princeps tunc de remedio cogitet, cumplagam fufcipit aris alieni. Nifi provideantur, nifi determinentur, ac certb habeantur media folvendi , antequam fe obflringac Princeps debitis,certo certius črede, ea non refufum iri, nifi cum ingenri difficultate, Sc incommodoReipublica. CAPUT XII. Exemplo HifpanU , Galli aut decimaparce Bonorum, civitatibus,Burgis, Sc Oppidis, non viritim, fedgene-ratim impofita; in Oppidis quidem dena,inpagis autem, Sc ruri quindena folvenda, i 4. Soleč Solet quoque interdum Rex fine Parlamenti aučlo-ritate a locupletioribus fubfidium petere ; quod benevolen-tiam, five auxiiium gratuitum vocant , prafertim autem ab Ecclefiafticis Prafulibus Anglia, quorum numero 2<>.Primarii funt, ac fupra modum magnis reditibus in annos fin^ulo« gaudent. 17. Superfunt & multi alii pravidenda pecunia modi, qui,ut relatio habet, Veneti Legati,profedo plurimi eflent, ac Regi perutiles, fi modo vellet, aut auderet, partem ali-quam illorum gravaminum, qua in aliis noftratibus Regnis pradicantur , & ( quod miferandum ) in morem/me ulla fpe remifiionis, tranfierunt introducere. Verum in hac parre vel nolit, vel non audeat, revera mirabilis eft , & perrara Regni illius libertas, unde nullum Europa Regnum minus oneratum & plus opulentum eft. ig.^ Etfi quandoque,ut diximus, Parlamenti interventu in neceftitatibus publicis fubfidia extraordinaria fanciantur, ea tamen fvavi quodammodo , neque minus legitimo exi-guntur, Primum enim eft, ut fciatur caufa neceftltatis fuf-ficiens & publica , qua valde alleviat onus contribuentium. Secundo, ut fiat fine refpedu & indifferenter ab omnibus fubditis peregrinis &indigenis,& ex aqua proporcione. Ter-tio: ut Bona non rigide aftimentur, fed obiter, Quarto, ut fubfidium non pendatur immediate, nec totum fimul, fed per partes, & intervalla, Ouinto: ne ejusmodi fubfidium in confequentiam vel continuationem veniatj fed ad tempus prafentis neceftltatis expendatur. Qya omnia eo collimant,negraventur fubditi, & tanto libentius fuccurrant, quanto minus inviti funt. Difficile ab invitis obfequium expeda coada fubfidia tardius praftantur. Ars quadam efto demulcendi mul&atos: fubdenc colla , & bona rogati. Vix in Europa aliud ararium fupra Anglia eft, licet hoc ex oppreflione fubdicorum non erigatur. At ficut Regnis, ita nec arariis, idem natura beneficium efle poteft. ^Britannia in feipsa fecura eft a natura fupra omnia munimenta melius cin&a non indiget copiis, non claflibus, non aliis Regnorum difpendiis, nifi plura quarac, & majora ambiat. CAPUT XIII. Continuatio Materin in Gallorum Regno. ' /fEdium tenuere Beati. Ita Galli vel ex hoc felices, lVJLquod licet illi ex natura vehemencia non medio-cres,excrema magis ament, quam media : in medio tamen Europa fortuna collocati fint, anin vicinorum perniciem,an in falutem? hareo: hoc vero certum ; in Regni fui commo-da quamplurima. Omnes, prater paucos , quafi chriftiani Orbis Principes Gallia finitimi funt, in quos fere arbitrari poteft,five ex illis fibi faciendo amicos,five disjungendo,qui lui inimici func. Peti poteft ab omnibus, fed fejunčli non fufficiunt. Par tamen eft omnibus , nifi oftendat omnes. Regnum eX duodecim quafi Regnis in fe unum; nec in par-tes disjun&um, nec in plures divifum. A natura undequa-que vel Alpibus, vel Pyrenais, vel mari,vel maximis flumi-nibus munitum. Ex foli fertilitate nullius rei aut externa opis indigum: imo ferax omnium, ac in alios liberale. Un-dique mari alluitur, &maximos, eosque navigabiles fiuvios, vel in meditullio , vel in cxtremitatibus exorcos, in mare pracipicac. Unde cotius Europa commerciorum commu-ne exiftit emporium. Mofella , Arari, Rhodano cingitur: Somma,Sequana, Ligeri , Garumna fecatur: feque utrique (Hhh) per per illos mari mediterraneo , & fepcentrionali communi-cac. ' n 2. His omnibus perfpe&is, an quispiam de aerarii Gallia opulenria ambiget? Ubi enim tot natura ,fituationis, ac eommoditatis adminicula funt, longe abeft omnis inopia. Ubi undequaque fcaturiunt fontes dividarum, ibi nulla ege-ftads metuitur ficcitas. Abundantia omnium , excludit in-digendam, Qui aliis conferre poteft, fibi fatis habere debet. Attamen ut rempropius videamus,examinemus inlpeciere-ditus illius. ' 1. Horum primarii ex Patrimonio Regni (quoJ vulgo leDomdine dicitur,) arario inferuntur.Rex enim vero Pipinus primus fui generis , & Caroli Magni genitor cum primum Francia fafces adeptus; omnes fuas ditiones q.uas in Auftrafia & alibi pofledit, Corona incorporavit, & inde coepic patri-monium Regni Le Domaine fuperius diftum : quod deinde per Succeflores Reges, pracipue vero Capetingos & Borbo-, nios in immenfum ampliatum eft. Dixi Patrimonium Regni non Regis: quia Bodinus teftatur,Reges Gallos ultro confiteri ; Dominium rerum in Gallia publicarum non effe Principis , fed Status. Et exemPiificac inCarolo VII. quia pradiorum Corona oppignorationem vetuit, nifi Parlamentum id P/ocuratore Fifcirogantc decre-viftet. Et Francifcus II. ex ha© juris causa, plura abalienaca a pradeceflbribus, publico decreto Corona revindicavic. Pof-funt attamen per alTignationem (falvo jure Majeftatis , quod in Gallia incommunicabile eft) Principibus Sangvinis in Ap-pannigium dari, 4. Proventus vero ifti ex Patrimonio Corona quafi im-menfi funtf. Namfubhis,pracerannuumcenfum de omnium Bonis,qua pri vati, five uc propria,five jure Feudi, & Em-phitheufeos poflident , comprehenduntur omnia antiqua teftigalia ?.porcQria , impofitiones, Bona caduca, vacantia , *' pere- peregrinorum fcem & fpuriorum, decima omnium mine-ralium in omnibus Regni pardbus: Icem jura, qu«Rex pof-fidec in Arehiepifcopatibus,&EpifcopadbusRegni,perfruen-di Bonis & prabendis Ancifticum, doneč, qui in demorcui lo-cum fufFe&us eft, praeunce Cancellario , jurejurando fidem Regi obftrinxeric. life-ra in hoc Gallia condido , quod in alimento maxime necef-fano, neceftitatem gravem experiri debeat! Eo quippe ven-tum eft,ut de fua atate teftatur Bodinus, quod in falinis Pi-donum modius falis , qui prius duobus aureis emi folebac Parifiorum menfura, nune viginti aureis Q quis credat, nifi Gallus ScrijDtor referret)ematur; Vedigal tamen fubditisduplo gravius,quam falis pretium imperetur. Quo fit, ait Bodinus,uc qui longius a falinis abfunt in Gallia finibus , falis modium centum amplius aureis, emere cogantur. Non funt certiora Vedigalia, quam impofita rebus abfoluce neceffariis. Sed periculofiora nulla funt media, quam quapracipiuntur ex alimentis egena plebis- Gravior nort eft fedicio , quam ubi Populus ex ineludabili neceflitate delperat. Ejusmodi tragoe-dias multoties exhibent Gallia monumenta. (H h h) 3 10. Acce- 10. Accedic eciam vedigal vini audum a Carolo IX» perpecuum fadum : licec olim non imponebacur, nifi in fubfidium redimendi Pacrimonii, fi quid inde per fummam necefficacem oppignoracum fuic. Idem accidic,cum vediga-li mercium, qua ex Regno exporcancur,primum enim vedigal a Rege Carolo V. ad cempus indidum , fed poftmodum continuacum; imo a Carolo VII. & VIII Regibus, uc eciam a Francifco, audum. Adeo facile, non ex Juris , fed Regni le-lib.j. ge odiofa ampliancur. Thuanus fcnbic: Lege Regni Sacer-docum collegia res Soli, &immobiIes, ignobiles autem pra-dia nobilia & Pacrimonialia poftidere prohiberi: Igitur qua-dragefimo quoque anno, ne ultro prafcripcio excurrac,redi-mi debenca Rege, unde hoc nomine magna pecunia arario regio pendicur. Idem Thuanus de unaProvincia fola ceftacur, folvifte hoc nomine cencum millia francorum ; unde argu-m en tu m eftad alias. 11. Refiduum eft Trituitum miiicare , quod indigena conferre debenc pracer alia omnia onera ad Regis ararium lib »i pr° folvendis quinquaginca millium militum Stipendiis. De 1 hoc ita difteric Thuanus : Pracer Regium pacrimonium & alia Regni vedigalia Carolus VIL bellis civilibus diu jadacus, cum praviderec magnam pocentiam haud diu fine motibus ftare pofle, fumma Providencia tributum peculiare ad alen-dum milicem excogitavit: & ica diu incer graviffima bella rritlicaris difciplina viguic, Regibus honorifica , nec populo gravis: doneč per bella civilia, & eorum, qui in gracia apud Reges prater mericum floruerunc, avariciam; exhaufto ara-rio, antiqua illa vedigalia, cum coeceris confufa func j quo fadum, uc difciplina fenfim labefadari, moreš corrumpi,mi-lices egere; plebs novisfubinde imperatis vedigalibus grava-ri, & difcurrente ad rapjnas ftipendii inopia milite , vexari coeperir, utpaulo ance didum eft. 12. Non minus venalia officia ingentem pecunia vim Regio arario accumulanc. Non Iblum, cum illa emuntur, verum Verum eciam, quod annuacim pro urlaquaque libra pretii> pro ipfo officio perfoluti quatuordenariipendidebeant.Quod Galli Paulettam vocanc. Ferunc Regem inde quocannis per-cipere unum millionem, & ferme medium, fupra prccium, quod ance ex venundato officio perceperac. Paulecca aucem inde dicitur,quod ab uno nominePau-lec invenca & Regi Henrico IV. perfvafa. Ipfi etiam Qu«fto-res mulcum inferunc Regio /Erario. SubFrancifeo I. erac uni-cus: fub ejus filio Henrico Secundo eranc duo, Ludovicus XIII. addiaic cercium : Hujus Regina macer voluic adhuc quarcum , verum alii cres dacis a quovis eorum in donum Regi jo-millibus coronacorum, ab omnibus vero tribusfimul fexcencis millibus Francorum, eXcuflerunt quartum. Horum quodvis officium vendicur pro uno millione Francorum. Sa-larium cujuslibec funt duodecim millia florenorum : & a quolibec floreno, quem in caflam r'ecipiunc, cres denarii per1-tinent ad illos, quod per annum ingentem fummam eonficit Et hasc officia fub Henrico IV. Haredicaria fada fuere, cum multo majori foenore, quam divendebatur prius, fed quid Boterus, quid Thuanus de mercacu hoc fentiaiK videa- 15,Boterusmeminit hujusopimi reditus.utjam didum.Au-torem fuifleFrancifcum primum,&,fupra quam par eft,Aučlo-rem Henricum tertiunh, qui,Thuano afleVerante, irt ipfoRegiii ingreflu dignitatibus, & officiis , qUae apud Gallos innume- -■ra funt, immodicum pretium čonftkuic, quo ea a dignis, & emericis, mercarecur,acqueinindignos transferret. Kecepcum aucem erac,uc nifi ejurances Aiagiftracus Praiechiras acof-3o-e°. ficiaa die Procuracorii r quadragefimum diem fuperftices,eX- deajb'' eefliflenc, eorum faco caduca fierenc. ValeCUdinarii, fenes-que mecuences fuis exuviis, ne in fifčurn eaderenc j- macure ordinibus fe fubducebanc per lacum Edičtum, quo Rex per-foluco fibi annuacim, ut dixi, cerco nummo officia eorum aon fifco accrefcerent, fed fas eflec haredibus ex illis prenum conCrahere, non alicer, quam ex pradiis, vel alia quacunquc re harredicaria fieri folec, edixic, Quod Thuanus aic , non , folum dičtu foedum, fed evencu fumme decrimencofum Re-*um"' gi & Regno fuic; acque adeo familiis fingulis, auclo in im-1604. menfum,& fupra fpem, fidemque precio , uc illud plerum-que coca Patrimonia vincerec. Cum lien incumefcic,coetera membra cabefcunc, necefleeft,uc omnes egeanc, ubi ararium fuperabundac. Ec hoc eft illud, de quo querebacur Tacicus: per fcelera implere ararium. Cum enim viderec Rhoanii Marchio, Regem immodicis donacionibus evacuare ararium, uc olim fecic Caligula; neve continuo as fuppeditando, are candem deficerec ; id confilii fuggeflk Regi, uc annua hac Penficacio fubvenirec arario. Varie hoc a fuccedencibus Regibus attum,accepcumve, fape aučtum,aliquando immi-nucum, quandoque abrogarum,fed mox prorogacumj adeo uc hac officiorum venundacio eciamnum maneac, ac ingen-ces, & majores femper in Annum provencusRegio fifco ad-ferac. Ex ungve denique Leonem : &c ex hoc unico , quod fub Henrico 4C0 in folum bellum domefticum , & civile, & quidem ex folis večligalibus nonaginca milliones aureorum infumpci fine, Gallia immenfos proventus opesque publicas conjicere licebic. 14. Porro licec Gallia canca opes publica fine , cocve (quaipfum-ferme excedunc cogicacum humanum ) admini-cula habeac replendi ararium : Nihilominus camen canca, non folum ancecedencibus,ac primis,fedeciam fuccedencibus, & his ipfis cemporibus ararii Gallia anguftia reperiuncur, uc rurlus pracer prafacos au£tosque redicus, nova exa&ionum invenciones-, & forma in annos fingulos prodeanc , & alias femper, easque acerbiores denuo medicencuc. Quid hoc rei effe debeac S & qua ? quove referenda caufa ? Ipfi Gallici prima noca Scripcores luculencer enarranc. i j. Enimvero nemo refragari poceft , quin Gallia ararium, pofterioribus avis poft excellum Caroli quinci Regis, fub fub omnibus ferme Regibus fape fapius magna inopia labo-raverir. Ipfe Rex Henricus in Comiciis Regni palam expo-fuic Patrimonium omne regium oppignoratum. Eo aucem mo- ' rience fifeus regius are alieno graviflime oppreftus jacebac,& fupra quadraginca Millioues debuifle, ceftacur Bodinus. 16. Quam ipfam ararii penuriam poftea Cardinalis Lo-tharingus Ordinibus propofuir, inquiens: Onera Regni vicies quinque cencenis millibus librarum Regios provencus exce-dere. Excac Marchionis Hofpicalii oracio apud Thuanum ad Senacum Parifienfem: Scire omnes ica grande as alienum a Francifco I. & Henrico II. Regibus concračtum , uc illud vix per decennium regia pecunia, fi eo cun&a referancur, ex-folvere queanc. Quod de cemporibus Francilci Primi haud credidejrim , nam, Auchore Bodino, ( non minus Gallicarum rerum Scripcore, quam Thuano) emoriens Francilcus decies fepcies cencena aureorum millia in arario publico recondica permific, pracer rrimeltria cribuca, quorum dies jam venerac, nec camen accepca. Afi: Calamicofiflima Henrici II. domina-tione breviexhauftoPacris,id eft,Francifci,arario,ufuras cence-fimas, &liores,ipfepačlus eft. Cum vero pecunia foenori non fufficercc, ufurarum ufuras Credicoribus promific. Sub Carolo IX. Cancellarius, nomine Regis, ad Comicia reculic, adeo efleexhauftum ararium, uc ninil ei a pacre , & fracre , pracer plorare, reličlum videacur. Sub Henrico cercio, con-fečlanea ex Pradecelfore diffipance omnia, emergebac ararii anguftia, uc Epifcopus Parifienfis ad Poncificem , qui excre-mam Chriftianiftimi Regni inopiam univerfali Regum Pacri quererecur, ablegari debueric, obfecrans quinquaginca aureorum millia annui redicus ex Sacro Pacrimonio alienandi fa-culcacem. Ipfe aucem Rex in Comiciis Blefenfibus expofuic, decrevifte, fe cencum aureorum annuorum millia ex Regio eciam Pacrimonio in perpecuum alienare , id, uc accedence Ordinum au£loricace, fiac, expecere. Cui vEmarus Burdi-galenfis. Prafes Ordinum nomine* negavic, &c nullo cafu (Iii) alie- 454 ARCANORUM STATUS alienari a Rege Pacrimonium Corona poffe mulds yerbis difleruic. , ,,»/.« 17. Marchio d' Effiat, Rationem reddens de fua qua-ftura,ait,fe,cum quaftura admoveretur, fub LudovicoXIII. nihil in arario invenifle, fed reliqua hujus anni trimeftria, at-que adeo prima per anni fequencis andcipationem jam ex-haufta cognoviffe, čum incerim fmmanesfumma quam pluri-mis folvenda incumberent,quas ille paraca pecunia,qua foeno-re accepca fuic,exfolvic,cujusque ufura afcendunc ad myriadem librarum annuacim, pracer debica priora. Ex quibus plane conftac, ficut immanes effe provencus Gallia, ita fapemajo-rem penuriam , plerumque vel ex mala adminiftratione. Quaftorum, vel ex Regis prodigalicace.vel ex cantorum bel-lorum continuacione. i s. Unde Cleri , ac Parifienfium civium nomine ali« quando ad Regem Henricum Tercium fupplex perlacus,qui miferabilis non folum urbis, fed univerfi Regni Scacus oculis fubjiciebacur : nam incer quindecim annos fola Urbs extraordi-narie,& pracer confveca , circicer quacuor milliones librarum pendere debueric,&duplo fere majorem fummam ordo Ecclefiafticus. Nec rei pccuniaria adminiftracio, & difpenfa-tio fuo vicio carebac, quippe cum conftec (referebac fupplex) plerosque in ea avare verfari, & inucilibus fumpcibus, ac lar-gicionibus incegros milliones abfummi, eoque modo,non mediocricer ararium gravari; quod exhauftum miferaplebis fpoliis, acque adeo fanguine farciacur, necelfe eft. Quod ca-men fibi minime animoduxic Henricus,fed omni pocius eu* ra folucus, & cancum volupcacibus incencus, nullum infanis fumptibus modum faciebac,quibus cum ararium, quamvis mulciplicacis cocies Regni veftigalibus,non fufficerec: adex-ocicas arces, &perniciofa maleferiacorum , & hujusmodiho« minumin plebe excarnificanda ingenioforum commencacon-verfus, quocidie novos Magiftracus, nova officia,nova cribu-ia excogicabac, condicis ea de re Edičtis, qua ipfe inSenacu liber vl m fremeute Populo ,&prudentiftimis incer fe tacite indignanti-bus, promulgabat,Sccumrigoreexequi curabac.Ac fi exuno famelico multum pecunia publica decedere poteft ; quid opinari licebic ; ubi tantus, qualis in Gallia fub Henrico III. ScLudovico XIII. erat, numerus quaftorum , coačtorum, fifcalium, ac publicanorum habetur ? Acerbe queritur defu-per Bodinus; inquiens : cum antea Imperio Gallorum longe, lateque patente unaLegiftarum curia fufficeret, nune feptem Curias habemus, & cum antea Philippi IV. Edi&o quinque-viriin rationali Curia Parifienfium cenlerentur,nunc ducen-tos confcriptos videmus: adeo, ut dimidia pars Tributorum, ac večligalium ftipendiis ac falariis accepto feratur, ut ia privatis Septimania Comitiis, quibus iple Bodinus adfuic, compertum fit. Quamobrem rogationem ad Principem ferre placuit de quaftoribus abrogandis; qua quidem ratione Principem in Septimania Provincia tributorum , acvečtigalium trientem lucraturum argumentis neceftariis demonftratum. Triens autem fere bis centum očtodecim millia librarum Turonenfium fuperabat. Hoc in una Provincia, quid in tot, tantxsque? Miferi fubditi, miferrima plebs; qui fudore, & fangvine fuo tantos faginanc ! Supina hac Principum negli-gentia eft,ubi fibi,& publico detrahunt,ac univerfos expri-munt,ut aliquorum ingluviem pafcant. 19. Vigefimo poft anno cum Blafis Gallia conventus haberentur, Alaximus Luberius, Parifienfium mercatorum prafečlus,&rationum publicarum Prafes,palam inComitiif dixic: Vix, ac ne vix quidem pecunia publica ex afte in ara-rium Principis inferri quadrantem. Sane quis hoc credatrat-tamenplus quam verum eft ; quia expertus id , Sc rationum Mi«-.' publicarum peritiflimus contendebat. Ga!il; His quidem exceftibus prudentia Regis mederi, & arario fubvenire poteft: non inde tamen fublevabit inopiam fubditorum. Manebunc angaria,tributa, večligalia, doneč Gallia Reges ambitioni Monarchiaj univerfalis modura non pofue- (Iii) a rine. rine. Tot inutilia , totque injufta ac diuturna bella , tanci exercitus, tanta militum colledationes , tanta externorum miniftrorum, per Gallicum aurum corruptiones, dolofepen-fiones, tot claves aurea,non minus animorum,quammuni-mentorum evaeuant haud femel, fed pluries ararium, Scad-ftringunt fubditos ad immania onera. 20. Idem malum accidit moderna Francia fub Ludo-vico XIV. Is fane delicium erat populi fui primis annis, doneč fe inter fepta amoeniflimi fui Regni contineret. Poftea-quam vero fe in tanta non neceffaria externa ," nec femper Regno proficua bella a Monarchia univerfalis tam fpe, quam ambitione trahi fivilfet j fenfim avitis deliciis fuccelfe-runt extrema Regni miferia,inopia,defolacio,Sc egenorum infinitus numerus. Quis enim non videat Regem , cujusolim omnes ambiebant procedionem , quive tot numerabat foe-deratos, quot Principes Sc Reges in Europa, (prater unicam domum Auftriacam)nunc vero deftitutumab omnibus; imo omnium declaratum hoftem. Fera hac tempeftas eft, quae tanta fucceflit ferenitati. Anima rerum agendarum pecunia eft, Sc primum mobiie optati eventus. Hoc jam fe fifte-re ccepit per tot infelices fucceffus in Imperio, Belgio, Sabau-dia, Italia, Hifpania. Illam quoque jam agit Francia, Sc ferme expirat per tot neceffitates belli. Collapfa func commercia , exhaufta Urbes Sc Emporia, mendicus civis, populus ad incitas redadus, Clerus defolatus,Nobilitas mercenaria,ege-ftas palam publica Sc privata. Ipfum pelagus fenfim exhau-riri poteft, fi cceterarum aquarum affluxus fiftatur. Adum eft de omni arario,ubi eget civis Sc populus, a quibus,cum profluere deberent opes in illud, fifluntur per interrupta commercia, per deperdicam mercatorum fidem, per enerva-tosSubditos. Didi Veritacem non ita pridem comprobavic ipfa Principifla Sabaudia a Ludovico in Hifpanias mifla. Cum enim ad Marfilia Emporium appuliflet, ibfque ad Pa-s&fknfium mercatorum litceras, itineris fubfidia exegiffet, nec obolum obolum' plane obcinuic; uc Aula Franci« cogerctur de aliis providere mediis, quibus Principifla iter Barcellonam usque profequerecun ^ ^ ^ opuS ad fuftencanda ducenta quinqua°"inca hominum millia,qu« nune prater pratidiarium, L lublidfarium milicem, rem tormentariam, & claflesmanti-mas; exiguncurin campo. Salomonis&Darii hic opibus,Per-farumque &Peruanis thefauris hic opus eft. Non fufficiunc ad cancam molem ferendam neo-acquifica Galli« in America, nec inter Afros parta, nec Carhagena, nec nova Francia: Omnium fupplere vices , omnium ferrecogitur onera ferme fola Francia. Ideo Nobilitas hujus exhaufta, aliud non eft quam magni nominis umbra : quave pro pane quotidiano exponere debec Regi vicam omni momento. Populus plane omnis emaciatus,& civis proftratus jacetrtot namqueindies fingulos oneratur impofidonibus , quas per annum totum contribuere vix potiš eflec. Jam priore bello aurum omne argencumve privatorum rapcum fubineudem: Periftromata, resque pretiof« multo «re gravat« : glacies ipfa taxata : & a lingulis canibus (nedicam armenus) exa&um lytrum. Ar-bores omnes five-fteriles,five frudum ferentes, librasFranci-cas duas pendebant, & quinta pars fručtuum are redimi de-bebat. Et hoc in viridi, id eft , priore bello inter viftorias & triumphos: quid in arido, id eft , hoc ultimo bello inter elades, cades, & ftrages ? Hi nimirum funt fructus belli inju- fti; Paupertas publica. , 22. Neque extra dubium efle poteft j quin Gallia un-quam quiefcet,fed continuo bellorumflučtu movebitur,doneč inter rationes Status hanc primam habuerit , ubique fc Auftriacis bellis immifcendi hoftiliter,hujusque gloriofiflima gentis conatibus undequaque, five jufte, five injufte oppo-nendi, & rebellibus plane fubditis, contra omne Jus Gentium opem non tam propitiam , quam nefariam ferendi; DEum immorcalem!quid Gallo Juris olim inImpeno,Belgio< (Ji i) 3, Bd^ Bohemia & nune in Hungaria ? quid in Auftriacos fubdi-cos & vafallos ? Quod Coelum,aucquis Jupicer Gallum con-fticuic Proce&orem aliorum dominiorum ? an Gallia afyla-ris ara fačla perdraellium, fceleracorum, ficariorum ? ex quo Juris Genrium, auc natura capice Cardinalis Richelius pro lege fundamencali, & plus quam Salica , Regni ftatuit Galliam faedere compledi omnes, qui Aufiriacorum potentiam formidant. Hoc arcanum Scacus, vera cinea efl: ararii, fpon-gia opum publicarum , & hirudo fangvinis defolaca Gallia. Nec Europa pacem expe&ec, nec Gallia quiecem , nec ararium abundanciam, nec miferrima plebs refpirium. doneč Gallia Rex-fe obftaculum debere efle pucac Auftriaca pocentia. Cur hac cura non cangic alios Europa Reges , Principes Refpublicas ? an omnes defides , uno oceinence vigilias Gal-lo ? Bellum inexhauftus pecunia Gurges eft ; cui explendo non aurei Perfarum monces, non ucraque India fufficiunc. Quam ab hujus nervi penuria res Gallia loborenc, non ignoranc alii. Palam fuerunc debica Francifci Primi Cafimiro Sepcemviro ; Helveciis, Germanis proceftancibus, ad qua -dringencies cencena millia aureorum : uc gemma Regia op-pignorari, & fidejuflores quari debuerinc. Aded cui nimium, tandem parum credicum. Incerea hac debica unde ? nifi quod armis, &c pecunia foveric Rex refračlarios Imperacori Principes quales eranc Proceftances Imperii, & plane ex Imperio Bannicos, & manifeftos invafores alieni. An-ciqua hac func; fed graviora modo. CAPUT. BMtfrGMfiOSM CAPUT XIV. Continuatio matem in Hifpa- niL j, T Tlfpania ex amplitudine fua magis Monarchia quam ' jTlRcgni nomen meretur: i D quatuor enim Orbis parceS per fpariofas didones diftra<3a,in Europa prater andqua fibi-que Connexa Caftilia, Arragonia , Corduba, Legionis &c. Regna, in Italiam usque fe excendic, ubi Regnum Neapolitanum, utramque Siciliam , Statum Mediolanenfem poffidec, ficut, Sc in Septentrione nobililTimas Belgii , five inferioriš Germania Provincias: In novo mundo non tam quadam lo~ ca, & Regna, fed integra planč imperia & gentes,traftusquc immenfos obtinet , cum aliis innumeris Infulis , qua veiut repagula funt adverfus Europaos Sc Ottomannos Principes, bo vi orbis dividis &deliciis indefinenter inhiantes. In Afri-ca Sc ./Ethiopia nomine Portugallia magnas priori avoditio-nes complečtebatur, fed nune dilapfa, cum Portugallia. In Afia Indiarum partes, auro, argento, gemmis, margaritarum pifcatu, cinamomo, pipere, zinzibere fupra alias abundantifli-mas poffidet. Nullus terra frutfus, nulla fera, nulla avis, tlulla animalium , aut pifcium fpecies , nullum aroma, Vel condimentum,nulla herba aut radix,nullum arbuftum, auč frutex, nullum lrgnum auc petra, nullum os aut Cryftallus, nullum metallum, nulla gemma, nulla manufaftura aut ars; nullus liquor aut gummi fpecies, nulla denique merx fub Co> lo eft, qua Hifpania dominatuS careat,imo, qua non fupera^ bundec, &in pracipuis rarisque magis , quam alia mundi Regiones. Natura Hifpania Orbem locupletavic, dexcericas & ' ©CGtf- / ,occupavic, Ars excoluit, Imperii difciplina continuic. Exhis conflantur reddicus,cumulanturprivacorum opes, Sc ex utris-que impletur,ararium pubhcum. 2. Hujus autem emolumcnta ferme ex fequentibus con-ftant: , Primum inter ea Patrimonium eft Regis, five Bona Ca-mera ordinaria , Sc antiqua; nova etiam Sc aequifita , in fingulis fua Regnis, 8c ditionibus. Hac quantum arario infer-re poflencjfacile divinare liceret; dummodo Rex in quovis fuo Regno, Sc Provincia unum alterumve duntaxat domi-nium (ne dicam univerfa) obtineret. Forraflis vile putatur Majellati Hifpana privato oeconomia lludio occupari:FeIici-- ter id, Sc fručtuose alii Principes agunt ; Sc egerunt olim Aullriaci. Verum hoc, Sc fuperiori avo omnibus ferme Camera Bonis divenditis, Sc quod omnium peflimum eft, exiguo pretio in privatos, campus late patere coepic extra-ordinariis exačtionibus, qua replere debent antiquos ararii loculos. 5. Secundo Tributum annuum ,quod Regna, Sc Ditio-nes Hilpania Regi praftant , id autem non concernit Nobi-les,Sc feudatarios.fed plebi folum impofitum eft geometrica proportione facultatum, quas poftidet, diciturque los Ser-njitios ordinarios. Quod fapius etiam extra-ordinarie indi-citur,Scin duplum augetur. Sic fub Philippo fecundo inter paucos annos plebs contribuit tria Servitia, five tributa ex-traordinaria, qua arario Regio intulerant quadraginta millio-aes Sc unum. 4. Tertio vigefima rerum venalium fub nomine a Mau-ris mutuato Alcauala, qua deinceps in decimam tranfiit;ld eft, quoties quavis res mobilis, vel immobilis venditur,toties fifco regio pars decima accumulatur. Hac decima fe exten-dit univerfaliter ad omnia venalia, etiam ex opificiis , Sc ma-nufačluris. Urbes autem potiflimum cum Rege contrahunt, & fine ejus impenfis pretium pro Alcaualis folvunt,reliqui re- giis £xaftoribus pendunt. Coepic hac vigefima primis belli Maurici ad Tariffam temporibus, &: in decimam commutata . Anno 15 66. ubi omnes ordines in Joannis Principis verba Sa- JJ™- cramento adadi. x . 16. j; Item decima omnium mercium , qu« e Belgio,GaI-lia, Anglia, Italia, Lufitania aliisque exteris Regnis, & Domi-niis in Hifpaniam inferuntur. Quod vedigal eodem modo maurice cognominatum Almoxariff. 6. Rurfus exomnibus mercibus,qu$Hifpali,autexaliis Andaluzia portubus folvunt inlndiam Occidentalem; Vige-fimam Regi pendunt; itemque ubi inlndias delata fuerint;in eundem modum denuo vigefimam folvunt, ita tamen, ut Decimam quoque .in totum perfolvant: & hac Decima Al* moxariff India Hifpanica vocatur. Vedigalia Decimarum ficcorum portuum, funt Decima omnium mercium, qua terreftri itinere e Regnis Valen-tia, Arragonia, Navarra in coetera Hifpania Regna devehun-tur , aut viciflim ex his in illa. Idem de Lufitania intelli-gendum. 8. Vedigal Lana, qua e Regno evehitur, multum m-fert: nam ab uno facco ponderis viginti quinque librarum, duo,fi ab indigenisemantur, fin vero abexternis, quatuor aurei penduntur. Vedigal vero panni/ qui foris in Hifpaniam invehitur , afingulis 6. aurei folvuntur. 9. Quarto ex metallifodinis in Eftremadura , & monta-nis Morena, item exargento vivo,quod pluribus locis erui-tur, ex falinis Regni, ex quibus fal educitur , exherbis, & pafcuis publicis, qua a Rege eIocantur:Expifcatione pifcium, quos vocant Atun. Ex elocatione chartarum luforiarum, & fimilium, qua magna non videntur , attamen ab his ararium Regis quorannis magnaemolumentapercipit. i o. Quinto, tres fpecies cujusdam tributi particulans, didi, EI exercitio, della monetfa forera :des millions, valde mulcumque importanc Regno. Prima fpecies El txercitio, clt (ICkk) cribu- tributum illud , quod omnes Hifpania terra reddunc man-eipiorum, & triremium gratia. Secunda fpecies moneta fo-rera folvere cogitur feptem Marevedifios,abuno quoquefo-co quolibet anno , & a cujuslibet conditionis hominibus. Tertia De s Afillions extra ordinem pendit Regi duos milliones aureorum five ducatorum. Tributum autem hoc in con-ventu Ordinum Regni in 4. aut 6. annos Regi conceditur, quibus elapfis rurfus illud prorogare folent Ordines. 11. Sextd, Ordines militares S. Jacobi Calatrava, & Al-eantara fubfidium quoque Regi quotannis pcndunt : Et at-tingit circiter centum Quentos annuos, id eft, fupra ducen-ta fexaginta feptem aureorum millia. 12. Septimo: Reditus exEcclefia,qui • revera magni, & vix in aliis Regnis tales. Nam Rex per conceftionem Pontifi-cis percipit ex omnibus bonis & terris Ecclefia decimas. Item tertium nummum omnium Ecclefia redituum , rerumque Ecclefiafticarum in fubfidium belloru,& defenfionem Ecclefia Catholica. Rurfus tres alios milliones ducatorum aureorum fingulis annis pendunt Ecclefiaftici ex fuis reditibus in ara-rium regium. Hoc autem trium millionum Ecclefiafticum tributum coepit fub Gregorio XIV. &c deinceps de fex infex annos prorogatum.. Nullus enim , ait Cardinalis Ofiatus in epiftola 76. Clerus in toto Orbe Chriftiano , qui majoribus oneribus prematur quam Clerus Hifpania, quique hoeno-mine Principi fuo fit infenfior. Ubicunque aliqua neceflitas urget,adPapam recurrit Rex,& iilius conceffione novisoneribus grava tur Clerus. Sic Catholici Regis zelus rependitur Ecclefia Catholica fubfidiis. 13. Odavd: Reditus quoque fuos habet Rex ex Hilpa-nica moneta,nempe exquacunque marca fex ducatorum ar-genti, qua in Regnis fuis cuditur, Realem unum. Quod lu-erum voeatur El Setmeoreaxodella moneda. 14. Prafati autem perm%ni proventusextrahuntur tan-tummodo ex Hilpania, efque antiquitus connexis Regnis: alii autem autem redicus planč immunes & immenfi exnovoorbe , ex Indiis, ex innumeris ferme utriusque maris Infulis,ex Florida, Tukatana, nova Hifpania, exBrafilia, ex Imperio denique,& Resno Mexicano,& Peruano, &exaliis etiam Europanoftra tam in italia quam in Septentrione Regnis, & Provinci«. i c Nihilominus tantarum Provinciarum, Regnorum, & plane Imberiorum moles facit Hifpaniam mole fua labora-re Enimverd tot hinc inde diftratta ditiones diftrahunt ararium, ut licet hoc ingens fit, in tot tamen divifum partes, minus fufficic omnibus. Enimvero ut tot invicem Monar-chia Hifpania uniat maria , fuaque tueatur Regna : adverfus Francia potentiam in Europa,adverfusAnglos,Hollandos,ahos- que Europaos infidiantes in Oceano Indiasque & novum Orbefln anhelantes, non una claflis , non unus exercxtus fatis eft: nec uno arario, tanta difpendia refici poftunt. Aurea illa Statua Nabuchodonoforis mole fua corruit,quia figuli pede innixa tantum metallorum pondus ferre nequnt. 16 Ex uno colligere liceat Monarchia Hifpania tam Compendia,quam difpendia. Ab excefTu enim Philippi fecun-direpertus eft Codicillus, ubi ipfe Rex, fe quinque millia qmn-gentas nonaginta quatuor auri Myriades, id eft, fesqm rnillio-nem confumpfifle afleveravit, quid autem necellario > Quid uciliter? numeratumnon eft. Hac profe Statiilicum erefeenti poten- per tot.pag. 384-feqq, . tix. fe opponere. l.f.c.3,num.f. p. AagmentatioStnus variat.Iib.6.c.9n.i. 209.210. P-384-in populo. ibid. pag-38f. in ani- ardbus. n2.p.38r exemp!o Selimi Polonorum. ibid.pag.38 M" torio. num. 3. pag. 38f-386-/lugmenta cxtra Status pomeria. lib.6. c.9.n 4-P 387« »ta Romani auxere fuum Imperium, raptu nimirum & ufurpatione.ibid. p. 387. Alexandri Magni augmenta inaiieno folo,ejus finis, fuccefTus.l.6.n.y.p. 388-Im'ta-tores etiam habuit pofteriori avo. ib. p.388.389- . Augmenta Jure langvinis ut domusAu-ftričta & alii Reges.cap<9.num.6.p. 389- . . Auamenta per navigationes.' num. 7. 'paS,3S0, ut Hifpani & Lufitani.ib. Augmenta per adoptionem.c.9. n-9-p. 391. Augmenta per feuda.c.9.n.l0.p-3C>f* Augmenta per prote&ionem.num. U. pag.39i.cuca augmenta Status ad tria advertendum. num. 14. p,393" 393. Aurea Bulla S.R.J.lib.4. c.6. n. 11. p. 104.10 f. quis ejus Autor, & quare fit lata ibid.p.lOf. Auflriau domus pratenf10nes.L4.c7. n.24. p. 16f.i66. in Regnum Nea-politanum & utramque Siciliam: Caufs inhiftorica fide fundats. ib. Auftriac& domus fundamenta ad Suc-eeflionem hifpanicam poft obicum Caroli 21.1. 4. c.7. num.26. perto-tum.p.l^9.i7°- Attthoritas Poniincuffi.l. 4. c.6.n. 9. p. 93- Auxilium mutuum five foedus necefTi-rium.lib.j-. c. 4. num.Z. pag, Anxilia non promittenda, nifi fibirtief cjveamus.lib. .c.20.11.3. pag.306. b. DEllum untcum, modo implicat te« ^ tum ferme mundum.lib.f. cap.j-. num.16.ad finem, pag.231. Belli pericula cum Vicinis func com-munia.l. f. c.8.n.9.p.2?i. Benevolentiam fibi complet inprimis Legatus ibi, quo miffuseft.lib.4. c. 4. n.i,&2,p.70.7i. Bona Corona , licet in fe abalienabilil funt »licebit tamen abalienare inne-ceffitate extretna. 1.6. c. 8. num.4. P-379- Bona Ecclejiaftica fubjacent Principi in neceffitate publica. 1.6. c.§.n.7.pag. 382, idque duohus modis. n.9. pag. 382. parce tamen hac poteftate utendum. ibid. pag. 3 82. ubi non fnfficit licentia Pontificis quomodo-cunque expra$icata , nifi fit caufa manifefta neceffitatis publicae, vel utilitatis magns. n.io.p.383.Cardinalis Richelii Sententia in hac mate-ria. n. 11. p. 3 8 item D. Ambrofli Sententia. n. 12. ad finem.pag.383« Bana privatorum in fleceiiitate Reipublica funt Principis.!. 6. c. n„ 2.pag-379. refarciri tamen oporte-bit damnum damnificatis ex publ?-co, fipofiibile eft. capite eod. n.3. p. 379- , . Brandsburgici Electoris eminentia. 1.4, c-.6n.44 pag. 126. Britannia Magnse fitus & opportuni-tas ad cumularsdum scratium & opes opes publicas. 1.6. c.12. n.2. p,419, licet ejus populi non multum a Rege graventur. l.g. c.12. num.i7.6C 18.pag.424.feqq. Burggravii quatuor Imperii, & qui? I.4. c.6.n.,{6.p. 129.130. Burgundia Regnum. I.4.C, 7. n. 20. p. 161. cur Regni nomen amifit?pag. 162. quomodo Burgundia uniu Imperio, p. 162. c. C^Aligula (Irenam annuam accipie-bat publice in foro, porrigendo unčam manum, quam prattereun-tes cives auro vel are replerent. lib.6. cap.7.num.7. pag.?7r. 372. Calixtus tertius a Legato Arragonia male habitus. lib,^.. cap.2. num, 10, pag.44. Capitatio repletasrarium.l.6.c.7. n.ig. P' 377- Caroli ^Tabdicatio Romae.i.4.c.7.n.2f. pag.i67.hincDominia divifain Au-ftriacos Germanos & Auftriacos Hifpanos: Quomodo?ibid.pag. 1 Caroli abdicatio Romaš agitata. lib. 4. c. 7. n-8. p. 146. Carolus V. odium incurrit apud Principes Germanos propter Legatos eorum in Italiji dctentos.l.4. c.j-.n, 3. p. 80. Carolus IV. Imperator prodegit propter unum prandium Regnum Are-latenle. Iib.6. c.3.num.i6.ad finem. Pag-344* Caufa iecundae omnia debent caufae prims. lib. 4. cap. 3. num. 29. pag. 69. Caufa moveates ad foedera funt quin-que, lib. j- .c.3.num.2.pag.2o8. item c,S.num.4.p.2ii.2i2. Caufam zgani fuam Principes Europar, cum Auftriacam agant contra Gallos. lib.f.c. j.n.S-pag 212. Caufa motivsad partialitatem. l.f.c. 16. per cotum.pag.2g7.verbi gra-tia: Spes reciproci auxilii. num. 1. c. 16. p.287.defe£his virium.num.2. p.287.288-a?quilibrium politicum. num.3.pag.28g.amicitia. num.4. p. 28S».commoda oblata. num.f. pag. 290. Refpe&us fuprems Majeftatis num.6.p.290.aliaj adhuc caufa: fub num,7.pag.39i. Caufa excufantes a partialitate lib, j-, c. 19. n. p. 303. Cautela Anhiepifcopi Salisburgenfis I.4.C. i.n. 9. p. 16. CauteU circa foedera cum Infidelibus 1. f. c, 7. per totum. p. 2 3 f. prima, ne fiant temere. n. l.p.236. fecun-da, ne cum periculo Religionis n.f. p.237.tcrtia,cumfpe potius conver-fionis eorum. n. 6.7. & 8« P- 238-239. quarta, ne inde majorem potentiam vel aditum in Europam ac-quirant.n.9.l0.p.239240.D.Ant0-ninus tres adhuc non multum dilfi-tas tradit cautelas. 1. j-, c. 7. n. 11. p. 240. Celfus Matcinus adhuc etiam addit, quas explicatio»e indiget. J. f. c.7. n. u. p. 240. Cervical Regis Perfarum quale ?lib. 6. c. 3. n. p. 338. 339. Charotter prima; ClalTis Legatorum quid? I.4.c.i.n.2.p.6. Ctrc/i- Circuli Imperii 1.4. c. 6. n. 34. p. 114. q.uot erant illorum antiquitus, quoc nune. ibid. p. 114. Gvitatum imperii fcamna duo. lib. 4. c. 6.11.47.9.130. habenc duo fuf-fragia.ibid. ClaJJes Statuum Imperii 1.4. c. 6. n.34. p. 114. Claufula Legatorum Inftruflioni infer-ta(coetera tuae Prudentia! commit-timus) quom®do intelligenda? I.4. c. 3-n. z 1. p.64. Clientela non meretur fcederis nomen. 1. J". c.ar.n. 3. p. 314. ColonU augent aerarium 1. 6. c. 4. pet toturn. p. 34f- Romanorum exem-plo. Item Graecorum. Ibid. 34^. Celoti s, a Garzia, Velafco, alii'sque in-trodučte in Indias. 1. t>. c. 4. n. f. pag. 347. Item a Batavis, Gallis, Anglis&c.n. G. p. 34.7. Colonienfis Ele&oris fedes l'n curia Imperii. I.4. c. 6. n. 13. p. I0f.feq. Cominai fententia de tributis. 1.6 c.6. n. 3. p. 3 f j-. Item Theologorum. ibid. p. 3J-6. Commercia 1.6-c. f.pertotum.p.|48. tibi hac non funt rara, videtur pe-cunia. lib. 6. cap. f. numer. %. ibid. P-348- Commercia quorum proventus tantus eft, ut excedat fortem privatam: vel qux magnos fumptus & armorum vim exigunt, ad principes fpeflant 1.6. c. f. n. f. p. 349. Ex Com-merciis maritinis fibi magnam com-parant potentiam Principes, bis me-tuendi terra man'que 1.6,c. f. n. 7. &$. p. 3 jo. Comitum Imperii 4. Scamna , & ha-bent 4. vota Curiata. 1.4. c. 6.^.47. p. 130. feqq. Competentia inter officia Imperii hsere-ditaria & Aulica quotidiana. lib. 4. c. 6. n. 27. p- 108- Competentia inter Moguntinum & Colonienfem.' lib. 4. c. 6. n. 37. p, 117. utriusque fundamenta.ibid.& num. 38. pag« 117. Competentia interTrevirenfem &C0I0-nieofem 1.4 c.6.n.29. p. 1 Ig* Competentia inter Colonienfem & Ab-batem Fuldenfem lib. 4. c. 6 n. 40. p. 119. ejus defcriptio&exitus. ib. p. 120. Competentia Pontificis pro vicariatulm-perii lib. 4. cap. 6. num. 44. pag. I2f. 126. Competentia Saxonise Ducis & Palatini, de Vicariatu Spirenfi. 1.4. c.6.11.44. p. 126. Competentia Electoris Brandeburgici cum Duce Juliacenfil. 4. c 6.^44. p. 126. 127- Competentia Principum Imperii. lib. 4.' c. 6. n. 47. p. 130.131.132. Competentia inter f. domos Ducales Imperii,qu£e nune alternant. lib. 4. c. 6. n. 47. p. 130 131.131. Concilirtm utiliter inter foederatos con-ftituitur. lib. f. cap. io. numer. 6. p.zfp. Confenfm Pontificis, an neceflarius ad Convocationem Elečlorum ad no-vam Elečtionem Csefaris 1. 4. c. 6. n.Ij-. p. $7. 98. Conftantia in foederibus exig'tur lib. f. c. 20 n. 11. p. 311. reciproca.n.12. p. 311.3 «• (Lil) G*. Ctntentitnes Legatorum.lib.4. p. 34. feqq. Item. C. f. n.9. p. 83. & feqq. Ciwrc>w^iinterEftenfes Principes & Papaml.4. c. 3. n. jf. p. 5-9. Corinthius Tyrannus fub fpecie Religionis omnium bona occupavitl.6, c. 7. n. 2. p. 3 69. Coronatio an de neceffitat« fit Elečli lmperatoris lib. 4. cap. 6". n. 16* pag 9$. Coronatio Caroli Magni. 1.4. c. 7. n. 8-p. 147. 148. feqq. ejus veridica te-ftimonia, ibid. an ante Coronatio-n.em occupaverit armis, vel donatio-ne a Grajcis Imperatoribus accepe-rit Imperium ibid. CorrupteU aliorum miniftrorum vitu-perandae lib.4. c,3' n.ai.adfinem pag. 64. Corruptio optimi pelfima lib. f. c. i. n. X. p. 333- 334- C«ro!im tanta auri argentique copia, nune vero tanta ejusinopia. I.6.C.3. n-7-P« 339. D. T\Ardanus Fratricida lib. 6. cap. 10. ^ n, 14. p. 407. Daritu Perfarum Monarcha ex fuo thefauro primus in Bellum contri-buere folitus 1. 6. c. 6. num. ig. pag. 364. David in neceflitate comedit de pane Propofitionis lib. 6. cap. S. n. 12. pag. 383-DavidisRegis thefaurus 1.6. c. 3. n. 6. Pag* 3 39» Decima de venditts ftabilibus. 1. 6, 0.7. n. 12.pag. 374. Deftnjio fui fuorumque fcederatorum eft juftiflima ratio. 1. f. c. 3. n. 5. pag. 212. Defenjto eft Juris naturael. f. c. 4. n. 2- pag.216.217. Difcordia Fcederatorum diflolvit foedera lib. f. c. 9. n. 6. pag. 263. Difirimen five dadem unius fcederati fentiunt omnes in foedere compre-henfi. lib. f. c. 8« num. 1. p. 243. Exemplum in Elečlore Brandebur-gico fub Brifacco. Ibid. Difpares ubi inter fe funt potentia, potentiori adhsrendum. 1. f. c.20. n.4. p. 306. Diverjitas foederum 1. c. 2. per to- tum. p. 201. Divifi femper vincuntur, fcederati & uniti vix. 1. f. cap. 1. num. 3. pag. 197.198. Divijto aemulorum evidens vidloriae indicium. 1.6. c. 10. n.f. p. 401. Id comprobat exemplum JuliiCae-faris & Sciluri Regis Symbolum fi-liis reliclum. ibid. p. 401. Divi' Vivitit Regni Peruani & Chitiani. 1. 6.c.4.n.3.p. 346. Dominorum cum fubditis foedus mife-rabile. I. c. f. n. 2. p. 222. e. £Neutris tuto ftare poflunt magnas Respubiica, quales funt Helve-tiorum, Venetorum, Batavorum. ]. f.c.ao.n.S-P-3o8- Eccleftafiicorum PrincipumlmperiiSef- fiones. lib. 4. c. 6. n. 47. pag. 130. feqq. Ecclefiajlici pars funt Reipublicae 1.6. C.8- n-8- P-382« tenentur contribue-re in hujus neceflitate. ib.pag.382. Edittum Batavorum de Legatis lib. 4. c.2.n. 10. p. 41. Elettorale conclufum noviflimum ad tollendas competentias lib. 4. c. 6. n. 29. p. 111. x 12. Elettorum prima inftitutio. 1. 4. c. 7. n. 8• P-146. Elettorum Ordo in pracedentia juxca Auream Bullam lib 4. c. 6. n. 23. pag. iof.feqq. Elettorum Ordo in equitando cum In-fignibus. I.4.C.6. num.30. p. n r. 112. fine Infignibus. num. 31. pag. 112.113. Elettores Regibus pares I.4. c.9. n. 3 f. p. 114. an extraa£lus Curia ? ibid. &num.36.p. iif. 116. Elettores ad menfam confident in ce-lebratione curia, non autem eorutn Legati, lib. 4. cap. 6. numer. 26. pag. iog. . Elettorum vices in publicis funciioni- bus gerunt Vicarii eorum, non an-tea Legati. lib.4. cap. 6. num. 26. pag. 108. qui funt eorutn Vicarii. ibid. „ A Elettores nihil penduntpro inveftitura I.4. c. 6. n. 27- P-108-109, Elettoris Bohemia praeminentia. 1.4 c. 6' n. 41 • p. 120. vocandus ad ele-člionem. ibid. cur aliquando non vocatui? ibid. An fit Status Imperii. ibid. pag. 121. 122-Emporia funt libera, provifa, commo- da.lib.6.c.f.n. 12. pag. 35-2. Epifcopus Parifienfis miflus adPapam, ad remonltrandamRegni extremam inopiam. lib. 6. c. 13. num. 16. pag. 433. Etiam nune patula eft Francia inopia magis quam unquam.lib. 6. capite eod. num. 20. p-43 Cau-fa hujus. n. 21. 22. p. 437* Epifiola Adriani Papa ad Fridericum I. eorumque contentiones. 1. 4* c> ^• n. 11.12. P-94-9f-Evropa toti intereft impedire omnes Gallia conatus in Dominatu Hifpa-niarum.l. f.c. 3. n. p.211.212. Exattorum temeritas. 1. 6. c. 6. n. 20. p. 3 6f. tolerata a Principibus ibid. ExcluJio immediata Nobilitatis Imperii a Comitiis videtur aliquibus arcanum eife Status. 1.4. c.6. num.4g, p. 132. feqq. Includi poflent fine pc-riculo. ibid. Exempla violatorum Legatorum. I.4. c. 2. n. 9. p. 39.40. ExempU Pontificis cenfura in Reges & Regna. 1. 4. c. 7. num, 3. p. 143. 144. Exterorum Miniftri non affumencli a (L.ll)2 Sta- tu* Statibus Imperii iti Legatos. lib. 4. c. f. n. g.p.83. Fxtollant Legati , Iaudentque omnia apud illos, quo inifli func. 1.4. c.4. n. 1. p. 70. Extrema remedia .čErarii 1.6. c. 8. per cot. p. 378. £xtrema extremis remediil curanda. 1.6. c. 8-n. i. p. 378« F. TfAttiones non ftabiliunt Statam 1.6. c. 10. num. 10. pag. 404. tollen-ds. ibid. fattiom bon s & mahe I. 6. ibid. pag. 404. Fides anima eft Legationum 1.4. c. 3. n. 11, pag. 57. jfii'dem Legati qua impugnant. lib. 4. c. 3.0.14.p. f8.f9-Fides a Legato obfcrvanda Principi circa I i c i t a : non quse contra Deum funt. 1. 4. c. 3. n. 16. p. 5"C).6o. in ejusmodi quid agendum Legato. ibid. pag. 60. Fidem corrumpit utilitatis publica & privata refpečlus. lib. f. c. i. n. 6. p. 200. maxime his ultimistempo-ribus ibid. Fingere Princeps quando fe podit ? 1.6. c. 10. n. 9. p. 4O3. Flore »t i a Dux, Prafečlus Ferrarienfis. 1. 4.C. f. n. 10. p. 22g. Foedus quid. 1. j-, c. X. n. 1. p. 196. Foedtt*eft ex lege naturali, gentium & civiU. ll;.c. 1. n. i. 2. 3.4. p. 196. 197- J98. Fecdemm olim Religio maxima. t. f, ) £ X. c.i.n.4.& p. 198.199. quanta & qualis apud gentiles. ibid. Foedera fundantur in fide humana, confirmantur autem jurejurando. lib. f. c. 1. num. 4. & pag. 1 199. 200. Foedus plenum quid ? lib. c. 2. n. 3. pag. 202. Fadus Regum Gallia &HeIvetiorum. l.f.c.2. n.iS.p.ioj.nuncreftričluni & quareibidem. Foedus non plenum ?quid.'l.f.c.2,n.7. Pag- 204. Foedus perpetuum & temporarium quid ? lib. f. cap. a. n. 8-V- P« 2O4. 20f. Foedera inaqualia quid ? lib. f. cap. 3. H- II. p. 20f. Foedus clientelare quid ? lib. f. cap. 2. num. 13. p. 20 f. Perieulofum ibid. Cautela: circa illud. n. 14. p. 206. Focderum variifines. 1. f.c. 3. n. 1. & per totum. p. 207. feqq. Foedera cujus eft inire. 1. f.c. 4. n. 1. per totum. p. 216. ieqq. Foedera fubditorum funt mera feditio- nes.lib.f.cap.4. num.3. p.217. Foedera privatorum reipsa contra Prin« cipes funt. l.j-. c.4.n.io. ad finem. , Pag-2I9-Foedera cum quibus ineunda.I. j\cap.f. per totum.pag.22 r. Foedus cum infidelitus & Apoftatis. 1. f.cap.. num.9. pag.93.feq. Fridericus iEnobarbus excufatus ab ufu rerum Ecclefiafticorum in ne-ce(Tnate.l. lib, f. c. 14- per totum.p.277.& feqq. Princeps neutralis inter duos bellige-rantes utrumque fibi devinciat, o-ftenfis caufis legitimis fua: neutra-litatis, 1. f. c. 14. num. 2. p. n. 278. neutri plns faveat. 1. f. c. 14 n.4.p. 279. Neutraliiatis Leges ad un-(Nnn) gvem gvem obfcrvat. lib. f. c. 14. n. 3. p. P-2 78. Princeps in Belli focietatem requifltus cliu deiiberet, & refponfa fufpendat. 1. f. c. 19. n. r. 2. p.299. 300. Ju-ftitiam Belli expendat. num. 3. pag. 3 Oo. perfpiciat an vicini fui in partes iverint. num.4, p.301.302. Me-diatorem fe prius ofFerat. num. f. P.301.30Z.303. Vires fuas ponde-ret. n. 6. p. 302.. 303. alia plura. ib. P-304-30f. Principi cui adhsrendum? l.f. c.20.n. i.&23.p.30f.306. Principibus & Statibus Imperii licent Confcederationes ex Aurea Bulla. lib. f. cap. 4. num. 4. pag. 217. fed qua reftričlione ? ibid. & num.j\6. 217-218- Principum Proteftantium foedus legi-timum non facit fecundum Auream Bullam. lib. f. cap. 4. num.7. g. p. 218219. Principi diu deliberandum eft ante-quam foedus aliquod ineat.l. f. c. f. n. i.p.22l.item n.16.p,23i prop-ter perieulumjquod fcederibus fub-latet.ibid. Princeps ferme ad fex admittere debet, cum foedus init. l.f. c. f. rt.3 p.2z3. ad patentiam fcederati.ibid. & num. 4.f.6. p.223-224.adingenium.n. 7.8« P- 22 f ■ 226. ad viciniam. n. 9. p. 226. ad foederatorum Regimen. n. 1 o.n. 11. p. 227. ad conditiones fcederurn. num.12. p.228- 229. ad Religionem.nura. 13,14. pag. 229, 230. Princeps dignofcitur ex monetis. \th.6. c.x.n.4.p.33i. Princeps egenus gravis eft fubditi«. lib. j. cap. 3. num. 3. p.3 3 7. Principes dum aliena aacupantur, de-perdunt propria. lib. 6. cap. 9,n.2I. p.396.exempla.ib.397. Principi ad quid advertendum circa commercia. lib.6. cap. f.num.u. p.3f2. Princeps ne finat crudamr roateriamejc Regno exportari, fed elaboratam. 1. 6. c. 9. n.2. p.3 8 y. Principes caveant, ne fub fpecie tributi prasdas & rapinas exerceant. 1.6. c. 6. n.8.p.3f7-3f8. Princeps obseratus.lib. 6- c. 11. n. 1. & feq. p.410. cum principe peridita-tur femper Refpublica.1.6. c. ij.n. 4.P.411. Princeps obaratus nihil magni agere aude» nec poteft. lib.6.c.8-n.6. P-3&o. Princeps antequam fe obftringat seri alieno, cogitet jam tunc, determi-netque hoc illove modo folvendi. 1.6» c. 11. n. 14. p.418. Princeps ille felix tft, qui non indiget fcederibus. 1, f. c. f. n. if. p. 230. 23i.plus unus poteft mediocris po-tenti»,quam muki imbeciiles firnuk lib. f. c. f.n. i6.p.23l. Principi qus cum vicinis foedera 11.f. c. 8. per totum.p.24^.feqq. Principes etiam potentiflimi foedera tamen contrahunt. lib./. c 8- n.3«4-p. 244,24;. Priucipes vicinorum & praefertim fce- dera- deratorum pacem procurent & fo-veant.Iib. f.c.8. num 9. & Ii.pag. 24«.249. Principibus nunquam pratextusdefunt rumpendi foedera, vel frangendi fidem.!. f. c. 9. num. 1. p. 249.2$"o. cujus caufa iiintipfi vel holtes,contra quos initum efi: foedus. l.f.c.9. num.2. & 7.vel ipforum foederato-rum amulatio, diffidentia, fufpicio. pag.2fO. & 2f4- Privata omnia feponi debent a fcede-ratis. lib. f. cap. 10. num.2. pag. 2f6. Problema,an magis expediat per Mini-ftrosexigere večligalia &Colle6tas: an vendere & elocare foeneratori-bus. lib. 6. cap. 7. num. 14. pag. Prodigalitai Principum exhaurit aratia. 1.6.c.3.n.7.pag-339. item bellandi libido.ibid. Prodigi Principes in Sympofiis & bel-luationibus recenfentur.lib.6. 0.3.0. 16. pag. 343. item in largitionibus nirr.ti. lib.6. cap. 3- num. 17. pag. Promijfa Legati qualia effe debent lib. 4.cap.3.n. 19. pag.62.63. Propojitioncs fex veriffima circa con-fcederationes cum externis Principibus. lib.f. cap. 4. num. 12. pag. 220.22«. Protettio politica.lib.f.cap.22. perto-tum pag. 318. feqq. Proxima eftMa-jeftati.num.i p.3i8'Ejusduo emo-lumenta. n. 1 2. pag. 319-eft arcanum ulurpationts nunc& olim. n. 3. ibid. Protecl/onis tria vitia. lib. f. c.22. 319. imbecillitas protečloris. num. 4-P-3I9- 32°- violJta a protečlore fides.n7.pag.320.32l. Ufurpatio clientelsc.n.g pag-321. Prottff/oRomana.Ottomannica.Galli-ca. 1.6.c.9,num.l8.p.396. Protettor reddere debet pignus vel de-pofitum a Cliente acceptum finito bello vel foedere. libt.f. cap. 22. n. 7. p.320. 321. Proteftatio Regis Hifpania contra Legatos Hollandia apud Anglia Regem,I4.C. 1 .num.2.p.f. Providendum omnibus ex aquo fociis, five in confieienda pace, five in con-trahendis fcederibus. l.f.cap.io. n. Provinciarum cooptationes & Confoe-derationes funt periculofs Principibus. lib. f. c.2. num.4. p 202.203. Exemplo olim Silefia. ibid. impe-dienda magis,quam promovendaii lib.f. n.f. p.203. Prudentia confiftit in medio.I.4.c.4.n. pag.73. hac Legato necelTaria. lib.4. cap. 3.n.f .p.5*4.f5". fine temeritate; n.6.&7« pag.f f.f 6. ejus vitia. n.8. Prudentia Munus in Legato. I1D.4.C.3. num.9.io.p.f6.f7. Prudentia absque fide nihil eft I.4. C. 8-n.i2 p.J"7.feqq. R. REgef , qui Ecclefia Vafalli non funt, nulla obligatione, fed folius ( N n n ) 2 decen- d»centiae &reverentia causa tenen. tur Legationem officlofam mittere ad Neo EIeflumPontificem.lib.4. . cap.i.n.ai.pag.zo.ai. quid Gallia 1-egatis in tali cafu dixerit?ibid. Regum Francia Praetenliones in Reg-num Caftilia.Portugalli«, Arrago-niae. I.4.C.7. num.io p-if4.item.in Regnum Neapolitanum ex triplici causa,lib.4.cap.'7.n.io.p.i f4,indu-catum Mediolanenfem n.r f.p,ij-4. If f . Contentio eorum proMonar-cbia contra Hifpanos.n. 13. p.if f. quare & quomodo> n. 14. p. iftf. Effe6luhis ultionis temporibus val-de magno.n.if.p.if7, Eorum pra-tenfio poft mortem Caroli. ibid. ex quibus rationibus. 11.16. 17.18. p. i f8*i f5>. Rex Romanorum an habeat Majeftatem. l-4.c.6.num. 19 p. 101.102.An pracedat Regem Gallia.ibid.&feq. relolvitur affirmative. n. 20. p. 102. quare ? n. 21.p. 103.104. Rex Bohemia! quo loco fedeatin curia Imperiali, lib.4.cap.6.num.23. pag. IOf. Regum & Rerumpublicarum res inter i'e,fuapte natura pugnant.l.f. c. f.n. lO-p.227.a28. Regalia Officiorum Hareditariorum in Imperio lib.4.c.6.n.2.pag. 87. 88-Romanorum faftus.ib Zelus cloria. ibid. Regnum duorum non eft. 1.6. c.io.n. "14. p 407. Regna fua mole intereunt.1.6. cap.y. n. 2i'Pag'397» etiam alia caufa funt particulares. 1 6.cap.:o. n.i.recen-fentur initi.pag. 398. Regnum Bavaria arbitratur facile in omnes fuos vicinos,quibus par eft, nili offendat omnes.lib.6.c.i3.n.i. p.427. Religio potenter conjungit foederatos. l.f.c.3.num.i i.pag.214 2if.maxi-me contra infideles.ibid. Religio firmat & confervat Statum.lib. 6-c.io. num.j.pag, 399. Renovatio focderum utilis eftadeorun-dem firmicatem.l. f. c.io. num. 7, pag.260. Romanorum infolentia in Reges exter-nos.l. f. cap. 21.n-2.pag.3i3.cap. 22 num. 1 o-pag. 22 j- Rudolphus J. intermifit coronam Romanam & Lombardicam. lib.4.cap. 6.num.i7.pag 99, S. CAbaudo quid a Gallia. 1.4. cap.7.11. 12. p.ljf. Sabaudi, ut Vicarii Imperii pratenfio-nes in Geneviam.lib^.cap. 7. a. 34. p. 177. in Ducatum Montferraten-fem, in Regnum Cypri &c.ib. Salica Lex, ejus a Gallis nimia exten-fio. lib 4. c.7.n. I8.pag.if9.quid ilia, 8f quo extendenda.ibid. Salomon navigavit in Indias trium anno-rum fpatio. Id conficiunt mortalei per Trimeftre. lib.fi.c.a.f.n.n. p. 3f2. Ejusmodi viarum compendia augent valde commercia. ibid. Sanfovini obfervatio circa Neutralita- tem tem & partialitatem. lib. f. cap. 19. num.7.p.3°3« Sapicntia divina confundit humanam. lib.4.c.3.11. !0,P Saxonia Ducis & Elefloris prarogati- va. lib.4. c.6. num. 44, pag. I a;. Scabellum Regis Perfarum. lib. 6. C. 3. n.f.p.338- Scipio Afticanusdeceptus.lib.4*c.2.n.3. P-36. Scditioms remedium opportunum. I. f. c.if.num.f.6. pag. 28J-.286' Seditio Aquitania propter nimium ve$igal.lib.6.n.io. p-3f9-Securitati commerciorum profpicien- dum. 1.6.c.j-.n.ii.p.3f2. Sixti & Henrici quarti Gallia Regis ingentes thefauriaSucceflbribusex- haufti. lib.6. cap. 3. num. 9. pag. 340. Spartanorum & Athenienfium error. lib. 6. cap. 9. num. if. pag. 394. Specialia quadam advertenda in pacif-cendis foederibus lib. f. cap. 10. num.)-. pag. 2J"8. videlicet ad ne-ceflitatem rationem particularem fui Status: adCaufa Juftitiam : ad loci opportunitatem: ad vires: ad cautiones. ibid. Stabilire Statum 1.6. c. 10. per totum. P- 394-399* c . Stabiliendi Status modi & rattonesre-cenfentur. lib.6. cap.eod. num.2. 3. 4. f. 6.7. pag. 399 400.401. 402. Statiftarum conatus difTolvendi foede-ra ut squilibrium moneat politicum. lib. s- c. 9. num. 7. pag.^H' prsefertim inter domum Auftriacam & Gallicam, ne alterutra ptapol-leat potentia. ibid. Id olim etiam fatagebant Romani, ibidem. Status faculares Imperii 1.4. c. 6. n. 6. pag. 90. Status tota firmitas duobus contine-tur. lib.6. cap. 10. num. ij.pag. 407.4°8- Status Proportionari debentRegnan-tiumviribus tam externis quam in-ternis. lib. 6. £.9. num- 13- Pag-392. Subditi non fe poifunt aliena prote-dioni fubjicere lib. f. cap. 21.n.7. p. 316. excepta necefTitateextrema. lib. f. cap. 21. num. $. pag. 316. cujus conditiones. Rum. 9. p. 3 ubi tamen duo fcopuli vitandi. ibid. Subtilia Ingenia lib. 4. cap. 3. num. 8. pag. Sujpiciones omnes quocunque venerit, avellat a fuo Principe, lib. 4. c. 4. n.2. & 3- P.71* T. CTAciturnitas Legati. 1.4. c. 4. n. 30. ■*- p. 76. in quibus conftet.ibid. TarqMiniornm Legatio ad Romanos. 1.4.c.2.n. 14' P-48-49- Temperamentum circa libertatem &Ju-risdičlionem maris, pracipue Oceani. lib. 4. cap. 7. num. 6 3. pag.i 94. Tempu* Legato obfervandum I.4.C 1» n. 34. p. 27. Thefanri cumulati fapiiis ceflerunt lio-(Nnn) i fti- fti 1.6. c. 3. n, i. p. 327. exemplis oftenditur idipfum. ibid. Ttbcrii thelaurus. lib. 6. c. 3. n. 6. pag. 339. Ttridatis Oratio plusquatn adulato-ria ad Ncroneml. f. c. 21. num. 2. p. 13- 14- 1'ransgrejjores mandatorum puniendi I.4. c. 3. n. 28. p.68* Trevirenjis Eledlor ubi fedet 1. 4. C. 6. n. 23. pag. io$\io6. Tributa. lib. 6. cap. 6. pet totum. pag. 3f3. 35-4. feqq. horum necef-litas de jure divino & gentium. num. 1. pag. 3 j- j. caufas etiam alias exponit textus Juris ibid. tria re-quiruntur ad exigenda Tributa n.2. P- 3 f 4' 3 f f • Tribtitorum exactio ad Principes ab-folutos pertinet. ibid. 3 54. 3 f f. Caufa illorum eft falus publica. ibid. ne fint fupra vires fubditorum. ibid. Appofita oratio Ibreae ad Mar-cum Antoniutn de moderando Tri* buto.ibid.p. 3 fj". Tributum duplicis generis. 1.6, c.6.n«3. p. 3;f.3f6. Trbuta extraordinaria non nifi ex ma-gna causa imperari poflunt. ibid. caufa enumerantur. num.4.p.3f6. conftare debet de causa quod jufta fit. ibid. & in eum finem , non in privatum applicanda tributa 1.6. cap. 6. num. pag. 3^6. 3^7. tollenda fublata causa. ibid. & n.22. pag. 36f. 366. neganda in turpi causa. uum. 6. pag. 3 f7. praftan-da ob futurum etiam periculum, Cjuod pravidetur. num. 7. p. 377. Caufa extraordinarii Tributi fubditis aperienda. num. 8- pag. 3 $7. 3f8. alios turbant facile ftatu. ibid. in fine. propteroa periit Caligula n. 9■ P- 3 f9- alia Exempla Aquitani« Lufiiania.Belgarum.n. 10. p.3f9. Item Friliorum & populi Ifraelitici. n n. p. 360. Tnbuta matricularia. 1. 6. c. 7, n. 13. PaS-374- Tributa ne fine rerum talium, quarum fubditis copia non eft. lib. 6. cap. 6. num. 12. pag. 360. aut diffi-culter exigi poflunt. num. 13. pag. 360. 36l.deinde exigantur line re-fpečlu perfonarum&aqualiter.l.6. cap. 6. num. 14. pag. 361. exem-ploCofmi Medices.ibid. inTribu-tis extraordinariis exemplo praeanc Magnates & ipfi Principes. 1.6. c. 6. num. 16. 17. 18. pag, 362. 363. 364. Tributa fub alio nomine interdum pe- tenda I. 6. c. 6. n. i9. p. 364. Tributa remittenda iis, qui infortunia magna paffa funt. lib. 6. cap. 6. num. 24. pag. 366. 367. exemplo multorum Imperatorum. I. 6. c. 6. n.2f.pag. 367. Turcarum Imperatoris modus haben-da a fuis prafertim Magnatibus pecunia lib. 6. cap. 7. num. 7. p. 5 ;r. 37-2. Turcarum mos in bello fufeipiendo. 1.6. c.3. n. 3. p. 337. V. yF.£ligalia tanto periculoficra funt, ' quanto certiora alimentis & ne- cefla- IN D ceflariis rebus iropofita. lib. 6. c.6« VettigaR mercibus omnibus inve-hendisl.6.c.7.n.i3-P-374* VtttkaliHm infolitumaugmentum dt- vertit commercia 1.6. c. f. num. 9. p.3;o. 3f i. >nhoc emendavitpru-denter ceconomiam fuam Philippus 11.1.6.c. j-.n. io.p.3fi-rtfiialchartee figiUatsc apudHollan-dos inventum lib. 6. cap. 7. n- 9-paa. 373. Item Judiciarum. lib. 6. num. 10. p- 373.374. Item Luxus publici ibid. Veneta Respublica antiq»ior eft Romana. I.4. c. 6. n. f 3»P« 139' Veneta Respublica in fe libera , inter Orientis & Occidentis Imperium infidet mari. 1. 4' "P- 7-Jnumr 4?-pag. 182. fibi defponfat m fineulos annos. n.42.p. 18 J- °btl-„uk illud Jure Belli. n. 43- pag. 182- fe*!*!* Vetuftas Regni pracedentiam arguit. I.4. c. 6.n. f3-P- !39* Vicinisprseftanda auxilia. 1. f- c.8.n.8« pag. 248-249- . Vicini non invicem concitancli i. S- c. s. n. 10. p. 248-249- _ , .... rtZtoru Caroli lil. Regis Catholici.l.; c. 20. n. 10. p. 3 io- e x UnBio & coronatio Pontificia aH ri-quiratgr deeflcntiaadlmperatorem faciendum. lib. 4. cap. 6. nnm. 1 i. pag. 94. Unio & Conjunčlio Statuum firmat Regnum lib. 6. cap. IO. num. 4. pag. 400. . Urno fimiliter & concordia civium.1.6, c.io.n. f.p.401. Unitate, non pluralitate Imperantium ftabilitur Status, lib. 6. c. 10. n. 13* p. 406. Urbes Ofterlingae quid 21. f. c. 23. n.f. p. 326. Ufurarii & foeneratores 'n neceflitati-bus publicis onerandi & taxandi. 1.6. c. 7. n. 11. p-374-Uforpatio alicui non eft juftus finis SC caufa feederum L f. c. 3. num. 10. p.213.214. UtilitAs Legationum a S. fede ad principes Ssculares lib. 4. cap. 2. n. 7. pag. 12. Vulnerator Legati Veneti, lib. 4 c. 2. n. 10. p. 42. w: JiyjlbMrgici Comites componuntur . circa officium Dapiferatus 1,4* c. f. n. 11. p. gf-86« finis.