Snežana PEJOVIC*
* The State Archives-Kotor Historical Archives Stari grad 318, 85 330 Kotor, MNE, Tel. +382 32 325-178, e-mail: notar@t-com.me The president of the Centre for the Preservation and Presentation of Kotor Documentary Heritage «NOTAR», Stari grad 477, 85 330 Kotor, MNE, Tel/Fax + 382 32 304 817; 304 816; + 382 69 056 342; e-mail: pejsib@t-com.me; http://www.cdknotar.org
Arhivi i Web tehnologija: nezaobilazni imperativ modernog doba
PEJOVIC, Snežana, Archives and Web Technology: an Unavoidable Imperative of the Modern Age. Atlanti, Vol. 20, Trieste 2010, pp. 305-321.
Original in Montenegrin, abstract in English, Italian and Slovenian, summary in English
The paper deals with the general acceptance of the Internet and web technology through the latest indicators on the penetration of information and communication technologies in Montenegro and in relation to Europe and the Region. The author discusses of the role and place of the State Archives of Montenegro and the archival profession in general, in the strategic documents for information society development. Through the history of the development of Internet and its services in Montenegro, the paper showes how the first websites of Montenegrin archives have been made, that followed current trends in the multimedia presentation of cultural heritage. In addition, the author talks about the various owners and creators of archival material and about the current situation regarding availability of Montenegrin archival holdings on the web. The conclusion is that the archives today have to be firmly positioned as an important and unavoidable factor in the actual processes of transformation an industrial society to information one.
PEJOVIC, Snežana, Archivi e tecnologia web: un imprescindibile imperativo dell'era moderna. Atlanti, Vol. 20, Trieste 2010, pp. 305-321.
L 'articolo tratta della generale accettazione di internet e della tecnologia web attraverso i piu recenti indicatori della penetrazione dell'informatica in Montenegro in relazione all'Europa edalla regione. L'autoreparla del ruolo e della posizione dell'Archivio di Stato del Montenegro e della professione archivisti-ca in generale nei documenti strategici per lo sviluppo dell'informatica. Attraverso la storia dello sviluppo di internet e dei suoi servizi in Montenegro, l'articolo mostra come i primi
Uvod
Ako bi u današnjim uslovima tehnološkog i uopšte društvenog i privrednog razvoja, obrazlagali potrebu za širokom primjenom in-formaciono-komunikacionih tehnologija u arhivistici, to bi bilo isto kao kada bismo pričali o neophodnosti da se obavljaju osnovni i več
ustaljeni arhivski poslovi, poput fizičkog sredivania arhivske grade i/
uju i prepliči
nost i informatika, ekspanzivnost tehnološkog razvoja, posebno na-
ili njene obrade. Kako se sve čvršče uvezuju i prepliču arhivska djelat-
kon devedesetih godina prošlog vijeka, uvodi nove zadatke i dinami-ku u sve segmente arhivskog poslovanja. Promjene su na prvom mjestu u sferi stvaranja dokumenata, kojih je sve više u novom, elektronskom formatu. To povlači za sobom prilagodavanje procesa obrade, pohrane, vrednovanja, zaštite i koriščenja novih oblika zapisa. Potom, promjene su nametnute i sve raširenijom upotrebom novih uredaja kako u arhivima, tako i u registraturama, ali i u svakod-nevnom životu pojedinaca. Imamo sve savršenije računare, štampače, skenere, digitalne aparate i kamere, uredaje fiksne i mobilne telefonije^. Njih podržavaju sve raznovrsniji kompjuterski programi (soft-veri). Iz dana u dan svjedoci smo povečane primjene komunikacio-nih, mrežnih tehnologija - Interneta, posebno njegovih najraširenijih servisa: eletronske pošte i World Wide Web-a (u daljem tekstu: web)^
Što u stvari sada imamo? Več dvije decenije postoje dokumenta u tradicionalnom i paralelno u novom, elektronskom formatu, tj. postoje klasični i elektronski nosioci informacija. Imamo i tradicionalna naučno-informativna sredstva uporedo sa kompjuterskim pro-gramima za obradu arhivske i registraturske grade. Postoje več uveli-co digitalni uredi, imamo eUpravu, eVladu, eSudstvo, eObrazovanje, eEkonomiju, eTrgovinu, ali i eArhiv^.
Web tehnologija nudi zamjenu za klasični arhivski depo, pa nam je sve prihvatljiviji virtualni depo, uz ostalo i zbog toga što pruža znatno veči kapacitet za pohranu informacija i što je lako pretraživ. Fizički pristup arhivskoj gradi se transformiše i sve češče je inte-lektualni^. Sasvim sigurno je da možemo ustvrditi da danas uporedo imamo stvarnu (tradicionalnu) i virtualnu arhivsku djelat-nost.
Novi profil korisnika arhivske grade, nazovimo ih „digitalnim korisnicima", kojih je iz dana u dan sve više, očekuju da arhivi kao
institucije koje treba da pruže informacija, funkcionišu i zadovolja-vaju njihove potrebe na način kako to omogucavaju nove tehnologije, posebno web. Oni očekuju u svakom trenutku i na svakom mjestu da dobiju informaciju koja je uspješna kombinacija komunikacije, audio, video, web i GPS tehnologija. Dovoljno je podsjetiti da, na primjer, kroz razvoj društvenih mreža (Facebook, MySpace, Linke-dIn_), lični, društveni i profesionalni životi svakog pojedinca su bitno izmjenjeni. Osim novih neograničenih mogucnosti komunikacije i zabave, web tehnologija kroz ove mreže nudi široke uslove za pristup raznim informacijama, za naučno istraživanje, za učenje i usavršavanje, za obavljanje raznovrsnih stručnih poslova, neprestano obogačujuči iskustva i saznanja korisnika.
Arhivska struka je zadnje dvije decenije na velikoj prekretnici, koja je možda po značaju i složenosti najsličnija onoj kakva je bila nakon Francuske revolucije. Pred arhivima i arhivistima su danas brojni i ozbiljni problemi razvoja arhivske struke u pravcu prilagodavanja zahtjevima savremenih tehnologija. Za sada se ti procesi u različitim zemljama odvijaju nejednakom dinamikom, zavisno od privrednog i društvenog stadijuma njihovog razvoja. Medutim suština je da arhivi više ne mogu da funkcinišu van informatičkog miljea. Uostalom, arhivi su več godinama dio razvojnih strategija no-vog, informacionog društva; one se kreiraju i usvajaju na svjetskom, evropskom, regionalnom i nacionalnom nivou.
Internet i WEB tehnologija u Crnoj Gori
O uticaju i značaju Interneta, njegovoj prihvačenosti u čitavom svijetu, najbolje govori činjenica da je početkom ove godine Internet imenovan za Nobelovu nagradu za mir1. U prilog tome su i ankete koje su sprovodene nedavno medu stanovništvom u 26 različitih ze-malja u svijetu, pokazavši da velika večina stanovništva smatra da pristup Internetu treba da postoji i da ga treba omogučiti na isti način kako se to radi kod dostupnosti i koriščenja osnovne infrastrukture (voda, struja, kanalizacija, ceste^.)2.
Prema podacima koje objavljuje InternetWorldStats3, broj korisnika Interneta u Crnoj Gori je na nivou od oko 41.30%. (obuhva-tio je kako pretplatnike, tako i same korisnike, znači i one koji nisu pretplatnici, a koriste Internet na poslu, u školi, na Internet kioscima i sl.)4.
siti weh degli archivi montenegrini siano stati realizzati seguendo gli standard multimediali dell'epoca relativi al patrimonio culturale. L 'autore parla inoltre dei vari proprietari e produttori di materiale archivistico e della si-tuazione corrente riguardo la disponihilita sul weh dei fondi archivistici montenegrini. La conclusione e che oggi gli archivi dehhono esse-re posti fermamente come importante ed im-prescindihile fattore nell'attuale processo di trasformazione della societa da industriale a informatica.
PEJOVIC, Snežana, Arhivi in tehnologija spletnih strani: Neizbežna obveznost modernega časa. Atlanti, Zv. 20, Trst 2010, str. 305-321.
V prispevku avtorica razpravlja o splošni dostopnosti interneta in tehnologije v Črni gori, še posebno v vlogi vzpona informativno komunikacijskih tehnologij in tudi vlogo tega v Evropi. Avtorica tudi prikazuje vlogo in pomen državnega arhiva v Črni gori in tudi ostale arhivske stroke, ki se kažejo v posebnih in strateških dokumentih informacijskega društva. Prikazani so prvi spletni prikazi dokumentov in kako so urejene spletne strani, ki so nasledstvo sodohnih usmeritev za prikaz kulturne dediščine. V prispevku je govor tudi o arhivskem gradivu različnih ustvarjalcev arhivskega gradiva in o sedanjem stanju dostopnosti do uporabe fondov, ki so v Črni gori dostopni tudi preko spletnih strani. V sklepu opozarja na dejstvo, da se morajo dandanes arhivi neomajno postaviti v vlogo pomemhne-ga in neobhodno potrebnega faktorja v procesih transformacije iz industrijske v informacijsko družbo.
SUMMARY
The expansivity of technological development after the nineties of the last century, has introduced new tasks and dynamics in all aspects of archival activities. Archival activity nowadays exists both as real, traditional, and virtual activity. The new, "digital", users expect to get information at any time and at any place, as a

IftOOW 000«
Uporedni prikaz Internet penetracije u ziemljama u reglonu ifv^ wMW.iiite'rtEtwert^UU.coin
I M m l

W Intniwt ficnetradjji IcAtobat)
1.	http://www.internetforpeace.org/manifesto. cfm;	http://www.compaterworld.com/s/ article/9169458/The_Internet_is_nominated_ for_Nobel_Peace_Prize; http://www.yoatabe. com/watch?v=OrwQGBsaIh4&featare=relate d
2.	To pokazuju anketa koju je sprovela kompa-nija GlobScan za BBC World Service. http:// news.bbc.co.ak/2/shared/bsp/hi/ pdfs/08_03_10_BBC_internet_poll.pdf; Hlje-ba i Interneta, Nezavisni dnevnik „Vijesti", Podgorica, nedjelja, 14. mart 2010, str. 8, 9.
3.	www.internetworldstats.com.
4.	Strategija razvoja Informacionog društva u Crnoj Gori od 2009. do 2013. godine, Vlada Crne Gore, Ministarstvo za informaciono društvo, Podgorica 2009. (http://www.gov.me/ fi les/1235731125.pdf), str. 6.
form of successful combination of communication, audio, video, web-based and GPS technology. This is evident through the latest data on the penetration of Internet (41.30%) or of mobile telephony (184.48%) in Montenegro. It is obvious that the archives may no longer function outside the information environment. However, in Montenegro there is no sufficient recognition of the importance of archives and archival activities in the development processes of modern society. The National Information Society Development Strategy until 2013, does not include archivalprofes-sion either in the supervision of e-administra-tion, or in protection of electronic records, the need for digitizing archival heritage, the right to free access to information. Kotor Histo
5.	Broj korisnika mobilne telefonije u Crnoj Gori je iznosio 1.144.072 što odgovara penetra-ciji od 184,48%. U odnosu na isti period 2008. godine, broj korisnika je veci za 5,67%. Vidi: Strategija razvoja informacionog društva^, str. 7.
6.	Krajem decembra 2008. godine, u Vladi Crne Gore je osnovano Ministarstvo za infor-maciono društvo: „Ministarstvo je preuzelo nadležnosti Sekretarijata za razvoj i to u dijelu: predlaganja i sprovoäenja utvrdene politike u oblasti razvoja informacionog društva, upravljanje projektima u oblasti razvoja informacio-nog društva, razvoj, implementaciju i funkcio-nisanje informacionog sistema organa državne uprave i sl. Formiranjem Ministarstva stvorili su se preduslovi za organizovanu i jasnu koordi-naciju informatičkih projekata u Crnoj Gori, kroz implementaciju velikih infrastrukturnih projekata, promociju informacionog društva i sl.", o.c.: Strategija razvoja Informacionog društva^, str. 15.
7.	Na primjer, Rezolucija usvojena na XXXVI Okruglom stolu Medunarodnog savjeta o arhi-vima (CITRA) u Marseju 2002. godine, u ko-joj se apostrofira značaj arhiva u informacio-nom društvu: „Registraturska i arhivska grada su srce informacionog društva". http://portal.unesco.org/ci/en/ev.php-URL_ ID = 6407&URL_DO=DO_TOPIC&URL_ SECTI0N=201.html; Takode, u dokumentu Svjetskog samita o Informacionom društvu (WSIS) Ženeva 2003. - Tunis 2005, Deklaraciji o načelima - Izgradnja informacionog društva, globalni izazov u novom milenijumu, u svim bitnim tačkama razvoja društva podvlači ulogu arhiva kroz slobodan i ravnopravan pristup do-kumentima i njihovo očuvanje. Arhivisti uz ostale treba da preuzmu aktivnu ulogu u pro-movisanju informacionog društva. http://www. itu.int/wsis/docs/geneva/official/dop.html.
8.	Kada je riječ o Inkluzivnom društvu: „....državne, školske i specijalističke biblioteke če biti opremljene bibliotečkim informacionim sistemom, kroz uvodenje i razvoj programa digitalizacije kulturnog i istorijskog naslijeda;", o.c. Strategija razvoja Informacionog društva, str. 12; „Stub informatičkog društva i servisa koji če biti pruženi gradanima i poslovnim su-bjektima treba da se obezbijedi uspostavljanjem baza podataka koje podrazumijevaju ažurirane i pouzadne informacije kao što su adresni registri, javne biblioteke, registri gradana i sl.", Isto, str. 22; „Javne biblioteke - razvoj univer-zalnog sistema koji omogučava pretraživanje sadržaja/kataloga i pristup ili uvid u sadržaj.", Isto, str. 24.
Ovaj najnoviji pokazatelj o penetraciji od preko 40% i uz po-datak da trenutno postoji 13 licenciranih ponudača usluge koriščenja Interneta, iako je ispod evropskog prosjeka (48,9 %) ipak ohrabruje, s obzirom na činjenicu da je Crna Gora, zajedno sa državom Srbi-jom, bila više godina u medunarodnoj izolaciji zbog sankcija. To je bio osnovni razlog zbog koga je, u odnosu na druge države iz jugoistočnog regiona, Crna Gora kasnila u primjeni savremenih in-formacionih tehnologija.
Ono što ne treba zaboraviti kada se govori o potencijalnoj korisničkoj populaciji u arhivima, je i podatak da Crnu Goru karakteriše visoka penetracija mobilne telefonije. Na kraju januara 2009. godine, ta penetracija je bila 184,48%5. Ovako visoki procenti ukazuju da treba razvijati i unapredivati mobilne servise, podjedna-ko koliko i internet servise, dakle kompletnu informaciono komuni-kacionu tehnologiju. A za arhivsku struku to znači još veči broj potencijalnih korisnika.
Donošenjem dokumenta „Strategija razvoja informacionog društva - put u društvo znanja 2003 - 2007" u maju 2004. godine, Vlada Crne Gore je prepoznala i utvrdila za naredni četvorogodišnji period, kao svoj ključni prioritet, razvoj informacionog društva i elektronskih servisa u javnom i privatnom sektoru. Ovim dokumentom su zacrtane i razne aktivnosti u oblasti popularizacije informa-cionog društva i podizanju nivoa svijesti o potrebi stvaranja društva zasnovanog na znanju.
Godine 2009. Ministarstvo za informaciono društvo Crne Gore, (osnovano u decembru 2008.)6 donosi novu strategiju razvoja crnogorskog društva i ulazak u svijet informaciono-komunikacionih tehnologija sa preciznim planovima aktivnosti do 2013. godine.
Gdje su arhivi i arhivska grade u Strategiji razvoja informacionog društva u Crnoj Gori?
Razna dokumenta, kako ona koja su usvojena zadnjih godina u Evropskoj uniji, tako i druga donesena na nivou svjetske arhivske struke ili koja se odnose na razvoj informacionog društva, kroz razne rezolucije, deklaracije, preporuke i sl. ističu značaj arhiva u procesu razvoja savremenog društava, posebno u konstelaciji novih procesa globalizacije i u primjeni informaciono-komunikacijskih tehnologija (u daljem tekstu: ICT). Posebno se podvlači uloga arhiva u zaštiti i slobodnom i ravnopravnom koriščenju arhivske grade, ali takode ističe se i važnost aktivnog učešča arhivista u izgradnji informacionog društva7.
Medutim, nacionalna strategija informacionog društva u Cr-noj Gori ne prepoznaje u svom razvojnom dokumentu značaj arhiva i arhivske djelatnosti. U zacrtanim smjernicama razvoja informacionog društva, koje se u mnogim segmentima tiču kancelarijskog poslovanja i rukovanja arhivskom gradom (digitalni dokumenti, elektronski potpis, elektronska administracija, e Vlada, i dr.), nigdje nije jasno prepoznata i definisana uloga arhiva. Isto tako ona nije ni predvidena ni u drugim važnim aktivnostima, kao što je omogučavanje slobodnog i ravnopravnog pristupa dokumentima, u potrebi uključenja arhivista u proces izgradnje informacionog društva, i sl. Bibliotekama je, pak, dat odredeni značaj, tako da su čak za razvoj programa digitalizacije kulturnog i istorijskog nasljeda u ovom dokumentu predvidene državne, školske i specijalne biblioteke8.
Pošto Državni arhiv u Crnoj Gori9 od 1992. godine pripada državnoj upravi, jedino je za očekivati da Strategija u sklopu planova za razvoj javne uprave posredno uključi arhivsku struku, kao nezao-bilaznog i važnog činioca u procesu elektronskog poslovanja.
U Crnoj Gori koja se približava ulasku u Evropsku uniju i vrši uskladivanja na svim nivoima privrednog i društvenog razvoja, več je zaživjela eVlada i eSudstvo. Zbog toga je j oš alarmantnije što u razvojnim planovima informacionog društva nisu prepoznati značaj i uloga Državnog arhiva u ostvarivanju poslova poput stalne zaštite elektronske arhivske grade, kontrole elektronskih zapisa u nastajanju, digitalizacije arhivskog kulturnog nasljeda i sl. Nedopustivo je i to što Arhiv nije bio uključen u proces usvajanja i vrednovanja pome-nute strategije.
Sa druge strane, činjenica da u ovom strateškom i razvojnom dokumentu informacionog društva nije prepoznat Državni arhiv, sigurno če uticati i več utiče nepovoljno na razvoj arhivske službe u Crnoj Gori i njenom približavanju savremenim trendovima razvoja i primjene informaciono-kumunikacionih tehnologija.
Ne raspolažemo podatkom u kojoj je mjeri ovaj problem pri-sutan u drugim zemljama u regionu ili onim koje su več u Evropskoj uniji, ali svakako bi bilo generalno korisno za arhivsku struku napraviti jednu uporednu analizu i kroz akta Unije pozicionirati arhive unutar država na mjestu koje im pripada.
Arhivska grada Državnog arhiva Crne Gore i arhiv na web-u
Počnimo sa konstatovanjem postoječeg stanja: Državni arhiv Crne Gore (sa sva svoja 24 odsjeka koja pokrivaju teritoriju čitave Crne Gore) nema nikakvu web prezentaciju!!!!! Podatke o ustanovi ili njenom fundusu danas možete dobiti ako lično posjetite direkciju Arhiva i neki od arhivskih odsjeka, ili telefonom, ili putem elektronske pošte, ako znate elektronske adrese pretpostavljenih u Centrali Arhiva na Cetinju, ili privatne, nekog od arhivista.
Do prije par godina su ipak postojale dvije web prezentacije koje su u meduvremenu ugašene10. Kako su tekle stvari sa primjenom Interneta i servisa web u Crnoj Gori?
Prvi crnogorski pružalac usluga u pristupu Internetu je počeo da radi u oktobru mjesecu 1997. godine 1. Bio je to provajder Internet Crne Gore i sve do 2003. godine bio je jedini operater u Crnoj Gori.
Poznato je da se Internet, posebno kroz stvaranje servisa World Wide Web 1989, odnosno 1993, proširio izvan prvobitno osmišljene naučne razmjene, na primjenu u obrazovne svrhe i dalje. Kroz masovno prihvatanje i munjevito širenje na sve društvene sfere, predstavljanje putem Internet stranica postaje sve atraktivnije za razne oblike djelatnosti. Razvojni trendovi on line prezentacije su zahvatili i područje kulturne baštine. Danas je opšte prihvačeno stanovište da razmjena informacija o kulturnom nasljedu doprinosi demokratiji, boljem razumjevanju i saradnji medu ljudima iz različitih, čak vrlo udaljenih dijelova svijeta. Na Samitu grupe G17 u Berlinu 1995. godine, postavljeni temelji svim budučim projektima za multimedi-jalni prikaz kulturne baštine12.
Archives was the first institution to apply the capabilities of web technology in the presentation of cultural heritage in Montenegro. This happened immediately after the first Montenegrin Internet service provider had started with its operations (at the end of1997). First, a multimedia CD-ROM was prepared and at the same time a part of this digitized material could be searched on the then newly created web site of Kotor Archives. Some time later, the State Archives of Montenegro got its web presentation (2001), in the framework of building the Information System for Archives. Now, neither web site is available, which greatly hinders the work of archivists, whilst users are denied the right to prompt information. Some information on Montenegrin archives are partially available on the web pages of related institutions or of the NGO "Notar from Kotor, as well as on few international websites, as a part of common projects. Without their own well-designed web presentation, it is difficult nowadays for archives and archivists in every country to be positioned as an indispensable factor in the development of modern information society. Full meanings and complexity of archival material, the limitation of the existing software in relation to the diversity and amount of data contained in an archival document, should encourage archivists to be far more active in the creation of the third Internet software generation - Semantic Web.
9.	Od 1992. je centralizovana organizacija sa-stavljena od 24 odsjeka koje čine istorijski arhivi, opštinski arhivi i još neke organizacione jedi-nice, kao naučno istraživački centar, laboratorija za konzervaciju, služba administracije.
10.	Prva prezentacija je bila Odsjeka Istorijski arhiv Kotor, koja je sada pohranjena na serveru Matematičkog instituta u Beogradu (adresa je http://poincare.matf.bg.ac.rs/iak/iak.htm.). Medutim, prezentacija Državnog arhiva Crne Gore iz 2001, iako se nije ažurirala, mogla se konsultovati na adresi: www.dacg.cg.yu, dok nije Internet Crne Gore promijenio domen.
11.	Crna Gora je sve do maja 2006. godina bila u sklopu dvočlane federacije države Jugoslavije, kasnije Srbije i Crne Gore. U toj zajedničkoj državi u februaru 1996. godine je bila uspostavlje-na Akademska mreža Jugoslavije, koja je preko provajdera BeotelNet spojena na Internet. Kori-snicima u Jugoslaviji postali su dostupni svi Internet servisi, ali je korisnička populacija bila uglavnom ograničena na akademski krug (sa-radnici fakulteta i naučnih instituta). Vidi: Slobodan Mandic, Kompjuterizacija i istoriografija 1995-2005, Beograd 2008, str.19.
12.	Zoran Ognjanoyic, Nacionalni centar za digitalizaciju, "Review of the National Center for Digitization", 1(2002). (http://elib.mi.sanu. ac.rs/files/journals/ncd/1/d002download.pdf).
13.	Matematički institut Srpske akademije nauka i umjetnosti (SANU), Matematički fakultet u Beogradu, Arheološki institut SANU, Muzikološki instituta SANU, Istorijski arhiva Kotor i Muzej grada Beograda. Vidi: Žarko Mijajlovic, o nekimpoduhvatima u oblasti digitalizacije uposljednjoj deceniji, „Pregled Naci-onalnog centra za digitalizaciju", 1(2002), str. 12-27; Žarko Mijajlovic, Zoran Ognjano-vic, a Survey of Certain Digization Projects in Serbia, „Pregled NCD", 4(2004), str. 52-61; Slobodan Mandic, Kompjuterizacija...., str. 41-48.
14.	Ovo je bilo omoguceno kroz poklon jednog engleskog bankara, Nigel Hilla. On je u tim teškim godinama medunarodne izolacije Crne Gore slučajno posjetio Kotorski arhiv i odušev-ljen vrijednošcu arhivske grade koja se ovdje čuva i entuzijazmom arhivista koji su imali na raspolaganju samo stare pisace mašine, odlučio je da njegova banka donira ovaj arhiv kroz kompjutersku opremu. Vidi: Pedeset godina Istorijskog arhiva Kotor, 1949 - 1999 / Jelena Antovic, Aleksandra Milic, Snežana Pejo-vic, Kotor 1999, str. 51.
15.	CD-ROM: The Statute of Kotor and the First Public Notary Book (1326-1335), with the Other Important Documents of the Historical Archives Kotor and with a General Overview of Historical and Cultural Monuments of Kotor, Montenegro, Yugoslavia, Kotor 1998; Sadržaj prvog izdanja CD-ROM-a: Uvodni tekst, Statut grada Koto-ra (Statuta et Leges civitas Cathari), Sudsko notarska knjiga I (1326-1335), Izbor od 177 najinteresantnijih dokumenata Istorijskog arhiva Kotor, Popis fondova i zbirki Istorijskog arhiva Kotor, Pregled ostalih važnih arhiva i biblioteka na teritoriji Opštine Kotor, Pregled kulturno istorijskih spomenika na teritoriji Opštine Kotor. Vidi: Jelena Antovic, Joško Katelan, Stevan Kordic, Snežana Pejovic, Prezen-tacija srednjovjekovnih rukopisnih i štampanih knjiga Istorijskog arhiva Kotor na CD-ROM-u, „Sodobni arhivi '99", 1999, str. 198-208; O.c.: Pedeset godina Istorijskog arhiva...., str. 51-54.
Paralelno sa ovim tehnološkim inovacijama u svijetu, u tadašnjoj zajedničkoj državi Srbije i Crne Gore 1995. godine pokrecu se prvi projekti digitalizacije kulturne baštine. Pažnja je usmjerena bila i na arhivsko i bibliotečko kulturno nasljede i na inicijativu nekoliko naučnih i kulturnih institucija iz Beograda (Srbija), čemu se priključio iz Crne Gore grad Kotor13, uz veliki entuzijazam pokretača i malu finansijsku potporu, napravljeni su prvi projekti iz oblasti digitalizacije ove grade.
Tako je tokom 1997. godine u Istorijskom arhivu u Kotoru, odsjeku Državnog arhiva Crne Gore, započet pionirski poduhvat: izrada multimedijalnog kompakt-diska, tj. CD-ROM-a, sa upored-nim prikazom nepokretnog spomeničnog blaga UNESCO-ovog grada Kotora i najznačajnijih dokumenata pohranjenih u Kotorskom arhivu. Naravno, čitavom poslu je prethodilo stvaranje neophodnih tehničkih uslova - nabavka kompjutera sa štampačem i skenerom14. Drugi neophodan preduslov je bio zadovoljen uspostavljanjem sa-radnje sa Prirodno-matematičkim fakultetom Univerziteta u Beogradu, čiji su stručnjaci-informatičari vec radili neke projekte digitalizacije arhivskog i bibliotečkog materijala.
Ovaj projekat multimedijalnog prikaza pokretnog, arhivskog, i nepokretnog spomeničnog blaga Kotora bio je podržan od lokalnih i republičkih institucija da predstavi Crnu Goru i tadašnju državu Saveznu Jugoslaviju na svjetskoj medunarodnoj izložbi EXPO '98 u Lisabonu. Tako je inicijativa Istorijskog arhiva u Kotoru, Matematičkog instituta Srpske akademije nauka i umjetnosti, Laboratorije za multimedije Matematičkog fakulteta u Beogradu, rezulti-rala prvom edicijom jednog kompakt-diska sa skeniranim najvrijed-nim spisima srednjovjekovnog Kotora i preko 800 digitalnih fotografija kulturno-istorijskih spomenika grada i okruženja: CD-ROM Istorijskog arhiva Kotor15. Ova verzija je uradena u HTML-u i JavaScript-u, tekstovi su bili samo na engleskom jeziku, a zauzimala je ukupno 415 MB.
Sl.1. Naslovna stranica CD-ROM-a Istorijskog arhiva Kotor
Koncepcija CD-ROM-a, (izbor najznačajnijih dokumenta Istorijskog arhiva Kotor predstavljenih digitalnom slikom i kratkim opisom sadržaja uporedo sa digitalnim fotografijama nepokretnog
motivisana željom arhivista da se na-
kulturnog blaga glasi značaj
ar
allj al
spomeničnog blaga i rekonstrukciji njegovog istorijata, i na neophodnost koriščenja arhivskih izvora. Zahvaljujuči ovom mul-
grada), bila je
• livskog dokumenta u valorizaciji nep
a se ukaže
ujuči (
timedijalnom projektu, informacija o arhivskoj gradi jednog crno-gorskog arhiva je po prvi put bila dostupna širokom krugu zainteresiranih korisnika i to u novom, elektronskom obliku, vizualno vrlo dobro dizajniranom i opremljeno obiljem značajnih informacija.
Izvod iz sadržaja CD-ROM-a je odmah objavljen na tek izradenoj Internet stranici Istorijskog arhiva Kotor, koja je bila medu prvim Internet prezentacijama u Crnoj Gori, a svakako prva što se tiče institucija iz oblasti kulture i kulturne baštine.
Sl.2. Početna stranica Internet prezentacije Istorijskog arhiva Kotor
Stranica je, kao i CD-ROM, bila uradena samo u verziji na engleskom jeziku. Uz vrlo atraktivan dizajn prikaza, čemu se poklonila posebna pažnja s obzirom na starost i značaj grada Kotora i njegove arhivske grade, postavljene su sljedeče rubrike u meniju: Početna stranica (sa osnovnim podacima o Istorijskom arhivu Kotor i sadrža-ju stranice); Novosti o Istorijskom arhivu; Aktivnosti istorijskog arhiva Kotor, CD-ROM; Iz^ložbe Istorijskog arhiva Koton Osoblje Istorijskog arhiva Kotor, Zakon o arhivskoj djelatnosti u Crnoj Gori; Linkovi.
Sva polja iz menija su postavljena bez mogučnosti dubljeg pre-traživanja unutar tekstova putem aktivnih linkova. Izuzetak je prikaz CD-ROM-a.
Klikom na sliku naslovnice CD-ROM-a ulazi se u njegov sadr-žaj i tu je omogučeno pretraživanje odredene količine arhivske grade dobijanjem uveličanog originala u vidu digitalne fotografije, ali i sa kratkim sadržajima i ostalim bitnim podacima o predstavljenom dokumentu.
Sl.3. Sadržaj CD-ROM-a na Internet stranici Kotorskog arhiva
U Uvodnom tekstu dati su podaci o Istorijskom arhivu Kotor, potom o istoriji grada i istorijatu arhivske službe. U produžetku je detaljnije opisan Statut grada Kotora i najstariji sačuvani svežanj sud-sko-notarskih spisa iz 14. vijeka, kao dva najznačajnija dokumenta koja su predstavljena na web stranici.
Statut grada Kotora je takode postavljen tako da se u ograničenom obimu može pretraživati. On je pretraživ prema naslo-vima poglavlja i prema odredenom broju stranica (u meniju za stranice moguce je izabrati da se pogleda 12 digitalnih slika stranica Statuta klikom na njihov broj i potvrdom u kvadraticu „Go to page").
Sl.4. Statut grada Kotora sa linkovima za pretraživanje poglavlja i stranica
Na sličan način je predstavljena i prva Sudsko-notarska knjiga i tu je moguce pretraživanje otvaranjem 10 digitalnih slika dokume-nata uz tekstove sa kratkim sadržajima-opisima. Prikazana je Tabula chronologica sa podacima o dokumentima u svežnju, godinama, mje-secom i stranicom, kao i imenima notara.
U rubrici Drugi važni dokumenti iz Istorijskog arhiva K^otor, kroz aktivne naslove tematski grupisanih dokumenata u petnaestak kategorija, odabrane su dvije cjeline sa ukupno 19 digitalnih slika originala i njihovim kratkim sadržajem. Klikom na sliku ili signaturu moguce je pogledati uvecan dokumenat:
Sl.5. Digitalne slike izabranih dokumenata, kratki sadržaj i link za uvecanje
Takode u web prezentaciji postavljena je aktivna mapa Boke kotorske za pretraživanje kulturno-istorijskih spomenika koji su propraceni tekstovima - opisom i kratkim istorijatom nastanka. Odabirom odredenog grada otvara se njegov snimak iz ptičije perspektive, sa imenima kulturno-istorijskih spomenika koja su aktivna. Svaki spomenik posjeduje slike eksterijera i interijera i tekstovima sa najvažnijim podaci o njemu.
Sl.6. Aktivna mapa Boke kotorske
Sl.7. Grad Kotor sa linkovima za kulturno-istorijske spomenike unutar gradskih
zidina
Kako je tada objašnjeno na stranici, prezentacija je optimizirana za pregledavanje na ekranu dimenzija 800x600 u full screen načinu, uz koriščenje Microsoft Internet Explorer-a (verzija 4.0 ili više) ili Netscape Navigator-a (verzija 4.0 ili više).
Svi dokumenti su skenirani na skeneru marke Hewlett Packard Scanjet 4p, koji je i tada spadao u nižu srednju klasu skenera. Oni su bili obradeni profesionalnim programom za obradu slike Adobe Photoshop 4.0, a skeniranje je obavljeno programom HPDeskscan II, verzija 2.3. Statut grada Kotora je skeniran u rezoluciji 300 dpi, te sni-mljen u formatu JPEG. Spisi iz sudsko-notarskog svežnja su skenirani u manjoj rezoluciji, 200 dpi i takode u formatu JPEG. Pro-
blem se pojavio kod skeniranja radi dimenzije dokumenata koja je prelazila veličinu skenera A4, tako da su na digitalnoj slici prikazane stranice bez tekstova na margini. Ostala dokumenta su uradena u rezoluciji 300 dpi. Na kvalitet digitalnih slika originala svakako je uticalo i to što se radilo o uvezanim spisima i nepodobnosti raspolo-živog skenera da snima format knjige. Za izradu slika kulturno-isto-rijskih spomenika koristila se kamera Kodak DC 40.
Uprkos nekim nedostacima gledano sa današnjeg stepena teh-nološkog razvitka, ova web prezentacija Istorijskog arhiva u Kotoru je bila dosta posjecena i veoma mnogo ljudi iz raznih dijelova Evrope i svijeta se javljalo sa pohvalama i raznim pitanjima, izmedu ostalog i onim kako i gdje mogu da nabave CD-ROM Istorijskog arhiva Ko-tor.
Na žalost, kako je Istorijski arhiv Kotor samo odsjek unutar centralizovanog Državnog arhiva, bez mogucnosti samostalnog fi-nansiranja, nije uradeno drugo dopunjeno izdanje CD-ROM-a, kako je bilo planirano. Ažuriranje stranice je takode postalo neizvod-ljivo upravo zbog nemogucnosti placanja njenog održavanja. Ova stranica je iziskivala informatičko obrazovanje za ažuriranje, što je prevazilazilo mogucnosti kadra u Istorijskom, ali i u čitavom Držav-nom arhivu. Stranica je sačuvana na serveru Matematičkog instituta u Beogradu.
Rad na CD-ROM-u i prvoj Internet stranici Kotorskog arhiva je bilo značajno iskustvo za arhiviste u Kotorskom arhivu. U ovaj posao se ušlo sa malo informatičkog predznanja i skromne kompju-terske vještine, ali sa velikim entuzijazmom i željom da se crnogorska arhivska struka uveže sa novim tehnološkim dostignucima kako bi se koristile sve pogodnosti koja ona pružaju, prvenstveno u dostupnosti arhivskih fondova širokoj domacoj i medunarodnoj javnosti. Razna pitanja, pa i ona zakonska, na primjer oko copyright-a, o digitalnoj slici kao arhivskoj gradi, o eventualnoj zloupotrebi nekih podataka, i slično, tada u Crnoj Gori nisu bila ni u premisli, a ne da su bili ponudeni odgovori.
Sa tim nedovoljnim znanjem o raznim stvarima koje prate razvoj novih tehnologija i njihovoj primjeni na arhive, i kada su u pitanju bili crnogorski arhivisti, ali i IT stručnjaci, uskoro se krenulo u izradu druge web prezentacije, ovog puta Državnog arhiva Crne Gore. Ona je uradena u sklopu informacionog sistema koji je za potrebe Arhiva 1999. godine počeo da radi Prirodno-matematički fakultet Univerziteta u Podgorici i koji je završen 2001.16
16. Prezentacija je uradena 2001. godine i postavljena je bila na adresi: www.dacg.cg.yu. Na Festivalu Informatičkih dostignuca u Budvi projekat "ARHIS - Informacioni sistem Državnog arhiva Crne Gore" Prirodno-matematičkog fakulteta iz Podgorice je dobio nagradu od Stručnog odbora za kvalitet. Pre-zentaciju je uradila nevladina orhanizacija Cen-tar za njegovanje i prezentaciju dokumentarnog nasljeda Kotora "Notar" i mr Steva Koridic, je-dan od autora CD-ROM-a i web prezentacije Istorijskog arhiva Kotor. Vidi: Festival informatičkih dostignuca. INFOFEST, Budva 2010, http://www.infofest.com/dom/retro-spektiva/infofsst2001/infofest2001-nagradjeni. htm.

: CTiNi-titmn
s-r.viH . ARC:HI\T.S cii- ^ ■
Sl.8. Početna stranica web prezentacij Državnog arhiva Crne Gore
Web prezentacija Državnog arhiva Crne Gore uradena je u verziji na crnogorskom i na engleskom jeziku. U horizontalnom meniju odredene su kategorije u okviru kojih je prikazano sljedeče: Novosti, O arhivima, Organizaciona šema Državnog arhiva, Karta (sa crnogorskim opštinama koja je aktivna. Klikom na grad otvaraju se nazivi arhivskih odsjeka sa potrebnim kontaktima), potom su prika-
zane Aktivnosti (projekti, publikacije, izložbe), Izložba dokumenata i Autori prezentacije.
U polju O arhivima, predstavljena su tri arhivska odsjeka Državnog arhiva (Cetinje, Kotor, Herceg-Novi) i to fotografijom zgrade arhiva, istorijatom institucije i osnovnim podacima o arhiv-skoj gradi koju odsjek posjeduje.
U polju Izložba dokumenata prikazana su neka najvrijednija dokumenta iz navedena tri odsjeka i to digitalnom slikom i pratečim tekstom kratkog opisa sadržine dokumenta i njegovom signaturom.
Sl.9. Prikaz dokumenata iz jednog od odsjeka Državnog arhiva Crne Gore.
Na žalost i ova prezentacija je zahtjevala stručnjaka-informatičara za njeno ažuriranje u Državnom arhivu. Informacioni sistem arhiva ARHIS nikada nije implementiran, iako su potrošena velika sredstva, pa nije realizovana ni predvidena dinamika nabavke kompjuterske opreme, obuke i osposobljavanja kadra unutar Državnog arhiva. Prema nekim pokazatelj ima i tvrdnjama IT stručnjaka koji su učestvovali u izradi informacionog sistema, naručilac izrade, Državni arhiv, nije dovoljno precizno predočio informatičarima svoje stručne potrebe, što je osnovi preduslov za izradu funkcionalnog informacionog sistema.
Web prezentaciju je trebalo nadograditi u dogledno vrijeme, makar popisima fondova i zbirki koje su u posjedu Državnog arhiva i redovno je ažurirati kroz novosti. Stranica je koristila hosting na provajderu Internet Crne Gore. Nakon obnavljanja nezavisnosti Crne Gore došlo je i do promijene domena, tako da ova stranica više nije dostupna. Državni arhiv se nije interesovao da li je provajder sačuvao web stranicu u svojoj arhivi!!!
Trenutno imamo situaciju da Državni arhiv Crne Gore nema svoju web stranicu, što iz dana u dan sve više otežava rad arhivista sa korisnicima. Na drugoj strani korisnici su uskračeni da dobiju osnovne informacije o fundusu, bez ličnog dolaska i boravka u arhivu, makar pregled arhivske grade koju nacionalni arhiv posjeduje i/ili da znaju lokaciju smještaja traženih fondova unutar organizacionih jedi-nica Državnog arhiva. Ovo je važno s obzirom na to da postoje arhivski odsjeci u svim opštinama na teritoriji Crne Gore.
Informacije o arhivskoj gradi Crne Gore na drugim web stranicama
Tim arhivista, bibliotekara i informatičara koji su bili okuplje-ni oko projekta CD-ROM-a, Internet prezentacije Kotorskog arhiva i izrade web stranice Državnog arhiva Crne Gore, 1999. godine osni-
vaju nevladinu organizaciju pod nazivom: Centar za njegovanje i prezentaciju dokumentarnog nasljeda Kotora „Notar'17. Njeni osnovni programski ciljevi su bili usmjereni da se najstariji rukopisni i ranoštampani arhivski i bibliotečki materijal iz kotorskih državnih, crkvenih i privatnih riznica digitalizuje i učini dostupnim širokoj javnosti putem Interneta.
Tako je odmah po osnivanju uradena web stranica organizacije na kojoj su informacije o programu, članstvu, aktivnostima, projektima bile predstavljeni na četiri jezika: crnogorskom, engle-skom, italijanskom, francuskom. Prezentacija je bila optimizovana za pregledanje u Internet Explorer-u, ekranskoj rezoluciji 800x600 u „full screen mode". Uz rubrike Novosti, O CDK„Notar" i Program, predstavljeni su projekti Organizacije (CD-ROM preuzet od Istorij-skog arhiva Kotor uz izmjenu i dopunu sadržaja, potom Škola paleo-grafije i Centralni katalog pomorstva Crne Gore). Stranica je imala ugradeni brojač i preglednik posjetilaca site-a.
Sl.10. Početna stranica web prezentacije organizacije „Notar", Kotor
17.	www.cdknotar.org. Prva prezentacija je bila na adresi www.cdknotar.cg.yu koja je nakon samostalnosti Crne Gore i promjenom domena provajdera Internet Crne Gore, nedostupna. Njen sadržaj je „prepakovan" i uraden u programu Joomla i nalazi se na novoj adresi.
18.	Snežana Pejoyic, Sanja Bauk, Digitization of Archival Cultural Heritage and Preparation Jir Export to the Internet, "Review of the National Center for Digitization", 12(2008), str. 103-113; Snežana Pejoyic, Sanja Bauk, Priprema arhivske grade iz kotorskih cr-kvenih arhiva za eksportovanje na Internet, „Ar-hivska praksa", 8(2005), str. 226-237.
19.	Autor članka je Jelena Antovič. Vidi: http:// www.cdknotar.org/download/prez_crkv_arh/
CAL-CAB.pdf
Za razliku od prethodnih prezentacija arhivskih institucija, gdje je moguče pretraživanje arhivskih dokumenata i nepokretno
spomeničnog blaga, ovo je bio sasvim drugi model predstavljanja, a i ipak tijesno vezan za arhive i arhivsku gradu. Kako je jedan od proje-kata organizacije „Notar" bio i digitalizacija fragmenata manuskripa-ta Franjevačke biblioteke u Kotoru, planiralo se da se na ovoj stranici postave u vidu izložbe digitalizovan arhivski i bibliotečki materijala iz ove biblioteke, što za sada nije realizovano ni na novoj preradenoj stranici Organizacije18. Ipak u publikaciji „Crkveni arhivi
i biblioteke" koja se može pretraživati on-line na „Notarevoj" stranici (u PDF-u), u članku: „Fondovi i zbirke crkvenih arhiva i biblioteka u Crnoj Gori" dat je inventarski popis arhivske grade u posjedu crka-va sve tri konfesije, u verziji na crnogorskom i engleskom jeziku19.
„Notar" je krajem prošle godine postavio na posebnoj web stranici (www.ckpcg.ac.me) svoj projekat - elektronski katalog sa online pretraživom arhivskom, bibliotečkom i muzejskom gradom iz oblasti pomorstva Crne Gore. Katalogom je omogučeno pretraživanje pomenute grade raznih imalaca i stvaralaca20.
Sl.11. Elektronski katalog o pomorstvu Crne Gore, početna stranica
Preko podataka podijeljenih u tri baze: bibliotečkoj, arhivskoj i muzejskoj, vrši se pretraživanje i ono se odvija pojedinačno unutar svake pojedinačne baze. U okviru odabrane baze, korisnik se opredje-ljuje koju vrstu materijala če koristiti.
Kada je arhivska grada u pitanju, baza je podijeljena na arhiv-sku gradu u arhivima i na onu koja se nalazi u registraturama21. Ko-ik pretragom dobija podatak o odredenom fondu ili pojedinač-
risni
nom dokumentu, podatke o količini materijala, graničnim godinama nastanka grade, jeziku na kojem je pisana, signaturi, odnosno lokaciji gdje je pohranjena. Pretragom ključnih riječi omogučava se ulaže-nje u sadržaj arhivskog fonda, odnosno dokumenta. Softverska podloga Kataloga je: MS Access i ASP (Active Server Pages), uz prijedlog autora, IT stručnjaka, da se koristi MySQL i PHP. U daljoj fazi projekta planira se i postavljanje digitalne slike dokumenata. Uz to, uo-čeno je da treba povečati broj novih slogova u sve tri baze, potom da korisnički interfejs treba vizuelno učiniti prijemčivijim, odnosno pretraživanje napraviti više user-friendly orjentisanim, i trebalo bi omogučiti postavljanje upita nad upitima, tj. omogučiti postavljanje upita nad svima trima (pod)bazama kataloga simultano. Da bi se ova web stranica održala i razvijala potrebno je omogučiti on-line ažurira-nje elektronskog kataloga na različitim nivoima hijerarhije admini-striranja baze. Uz to, radi obezbjedenja finansiranja, što nije moguče povoljno riješiti u Crnoj Gori, u planu je da se pokuša Katalog inte-grisati u veče (regionalne i/ili internacionalne) projekte ove vrste.
20.	Snežana PEjOVic, Sanja Bauk, Ruža Danilovic, Arhivska i bibliotečka grada u zajedničkoj bazi podataka na primjeru projekta "Centralni katalog pomorstva Crne Gore", „Tehnični in vsebinski problemi klasičnega in elektronskega arhiviranja",
4(2005), str. 512-526; S. BAuk, R. Danilovic, N. Kovač, S. Pejovič, The Central ronic Maritime Catalogue — a Segment ontenegrin Cultural Inheritance Digita-'ization, „Pregled NCD", 14(2009), str. 38-42.
21.	Maske za unos arhivske grade koja se nalazi u registraturama još nisu uradene. Vidi: Sanja Bauk, Nataša Kovač, Centralni katalog pomorstva Crne Gore, Javna prezentacija, Kotor 30. april 2010. godine.
22. Na primjer, Muzej grada Perasta, http:// www.muzejperast.me; Centralna narodna biblioteka „Durde Crnojevic" Cetinje, http:// www.cnb.me/index.php?option=com_content &view=article&id=69&Itemid=76&lang=sr; Narodni muzej Crne Gore, http://www.mnmu-seum.org/MKN2.htm; Pomorski muzej Crne Gore u Kotoru, http://museummaritimum. com/mne/mne.htm, i dr.
Osim što u Crnoj Gori vecina kulturnih institucija koje su srodn arhivima, imaju svoje web stranice gdje navode i podatke o arhivskoj gradi, ukoliko je posjeduju22, sve više se javlja interes da se kroz razne zajedničke medunarodne projekte predstave tematski srodni arhivski izvori. Tako su se podaci o arhivskim fondovima iz Državnog arhiva-Istorijskog arhiva Kotor nedavno našli na web stranici projekta FIDA-SIDA (www.fida-sida.it), zajedno sa arhivima drugih država sa obale Jadrana. Slične tendencije tematskog objedin-javanja i publikovanja arhivske grade na webu razvija i organizacija ICARUS iz Beča (www.icar-us.eu), čemu ce se uskoro pridružiti Državni arhiv Crne Gore i organizacija „Notar".
Kako Državni arhiv Crne Gore trenutno nema svoju internet prezentaciju, niti prema sadašnjim informacijama planira da je u do-gledno vrijeme uradi, ponude da se kroz zajedničke projekte digitalizacije arhivske grade dio dokumenata učini dostupnim on-line, čine se vrlo prihvatljivim. Tako su u zadnje vrijeme i pokrenute neke ini-cijative na medjunarodnom planu da se Arhiv Crne Gore uključuje u projekte parcijalne digitalizacije i predstavljanja svog arhivskog ma-terijala kroz finansijsku potporu evropskih fondova, makar onih koji su u ovoj fazi približavanja ulasku u Evropsku uniju dostupni Crnoj Gori.
Zaključek
Nakon svega naprijed izloženog, jasno je da arhivi moraju da se pozicioniraju na mjesto važnog i nezaobilaznog faktora u svakoj državi, u aktuelnim procesima transformacije društva iz industrij-skog u društvo zasnovano na znanju, tj. u informaciono društvo. Ovo pozicioniranje bi trebalo da se odvija u pravcu interaktivnog djelovanja kako arhivista na jednoj strani, tako i državnih struktura koje donose odluke i nosilaca implementacije informaciono-komu-nikacionih tehnologija. Svijest da se mora vršiti stalni nadzor nad elektronskim kancelarijskim poslovanjem i elektronskim zapisima, kao i njihova trajna zaštita i da se mora omoguciti slobodan i ravno-pravan pristup informacijama koje su tu sadržane, je preduslov za pomenutu transformacij u društva. Odgovarajucom finansijskom i ogističkom podrškom treba kompjuterski opismenjavati arhiviste, povecavati njihovo povjerenje u e ektronske puteve komunikacije i obavještavanja. Treba ih što prije osposobiti da se uključuju u sve razvojne strategije kao njihovi ravnopravni kreatori. Potom, arhiviste treba uključiti u edukaciju stvaralaca elektronske grade, a takode i korisnika informacija iz arhivske grade. Edukacija treba da se vrši u kontinuitetu i da bude doživotna. Usvajanjem i prilagodavanjem arhivskog i drugog zakonodavnog miljea treba povecavati sigurnost u koriščenju informacija putem Interneta, odnosno web-a. U tom pravcu treba da se nametne arhiv kao garant dokazne vrijednosti documenta, ali i ustanova koja treba da uspostavi zaštitu svih oblika elektronske arhivske grade, pa i web stranica. Bez sopstvene dobro osmišljene web prezentacije teško da arhiv i arhivisti u nekoj državi mogu danas da se pozicioniraju kao nezaobilazan činilac razvoja sa-vremenog informacionog društva. Štoviše, višeznačnost i slojevitost arhivske grade, ograničenost postoječih softvera u odnosu na razno-vrsnost i broj informacija sadržanih u arhivskom dokumentu, treba da podstakne arhiviste da budu daleko aktivniji u izgradnji softvera treče generacije Interneta - Semantičkog weba.
Uostalom, koliko je web tehnologija postala neophodna kako u svakodnevnom životu, tako u stručnom i/ili naučnom istraživanju i stvaranju, pokazuju korišteni i citirani bibliografski izvori koji su omogučili da nastane ovaj članak.
LITERATURA
Internet World Stats is an International: Usage, Population Statistics, www.inter-networldstats.com, (last visit on 13'h July 2010).
Notar, www.cdknotar.org, (last visit on 13'h July 2010).
Pedeset godina Istorijskog arhiva Kotor, 1949 — 1999 / priredile Jelena Antovič, Aleksandra Milič, Snežana Pejovič, Kotor 1999.
Archivists Stress Importance of Archives for Information Society, 26-11-2002, in R^eso-lutions of the Delegates Meeting, Marseille, 15 November 2002, http://portal.anes-co.org/ci/en/ev.php-URL_ID = 6407&URL_DO = DO_TOPIC&URL_ SECTION=201.html, (last visit on 13"^ July 2010).
Declaration of Principles, Building the Information Society: a global challenge in the new Millennium, Document World Summit on the Information Society (WSIS)-03/GENEVA/DOC/4-E,12 December 2003, http://www.ita.int/wsis/docs/gene-va/official/dop.html, (last visit on 13*^ July 2010).
Festival informatičkih dostignuca. INFOFEST, Budva, 2010, http://www.infofest. com/dom/retrospektiva/infofest2001/infofest2001-nagradjeni.htm, (last visit on 14'h July 2010).
Four in Five Regard Internet Access as a Fundamental Right: Global Poll, http:// news.bbc.co.ak/2/shared/bsp/hi/pdfs/08_03_10_BBC_internet_poll.pdf, (last visit on 13'h July 2010).
Gaudin Sharon, ^e Internet is nominated for Nobel Peace Prize, "Computerworld", March 11, 2010 02:01 PM ET, http://www .computerworld.com/s/ article/9169458/^e_Internet_is_nominated_for_Nobel_Peace_Prize, (last visit on 13'h July 2010).
Historical Archives Kotor, http://poincare.matf.bg.ac.rs/iak/iak.htm, (last visit on 13'h July 2010).
Hljeba i Interneta, Nezavisni dnevnik „Vijesti", Podgorica, nedjelja, 14. mart 2010, str. 8, 9.
Internet for peace, http://www.internetforpeace.org/manifesto.cfm, (last visit on 13'h July 2010).
Jelena Antovič, Fondovi i zbirke crkvenih arhiva i biblioteka u Crnoj Gori, http:// www.cdknotar.org/download/prez_crkv_arh/CAL-CAB.pdf, (last visit on 13'h July 2010).
Jelena Antovič, Joško Katelan, Stevan Kordic, Snežana Pejovič, Prezentacija srednjovjekovnih rukopisnih i štampanih knjiga Istorijskog arhiva Kotor na CD-R^OM-u, „Sodobni arhivi '99", Maribor 1999.
Sanja Bauk, Nataša Kovač, Centralni katalog pomorstva Crne Gore, Javna prezentacija, Kotor 30. april 2010. godine.
S. Bauk, R. Danilovič, N. Kovač, S. Pejovič, ^e Central Electronic Maritime Catalogue- a Segment of Montenegrin Cultural Inheritance Digitalization, "Review of the National Center for Digitization", 14(2009), str. 38-42. Slobodan Mandič, K^ompjuterizacija i istoriografija 1995-2005, Beograd 2008. Snežana Pejovič, Sanja Bauk, Digitization of Archival Cultural Heritage and Preparation for Export to the Internet, "Review of the National Center for Digitization", 12(2008), str. 103-113.
Snežana Pejovič, Sanja Bauk, Priprema arhivske grade iz kotorskih crkvenih arhiva za eksportovanje na Internet, „Arhivska praksa", 8(2005), str. 226-237.
Snežana Pejovič, Sanja Bauk, Ruža Danilovič, Arhivska i bibliotečka grada u zajedničkoj bazi podataka na primjeru projekta "Centralni katalog pomorstva Crne Gore", „Tehnični in vsebinski problemi klasičnega in elektronskega arhiviranja", 4(2005), str. 512-526.
Strategija razvoja Informacionog društva u Crnoj Gori od 2009. do 2013. godine, Vlada Crne Gore, Ministarstvo za informaciono društvo, Podgorica 2009, http:// www.gov.me/files/1235731125.pdf, (last visit on 13'h July 2010).
^e Internet for Peace Manifesto, http://www.youtube.com/watch?v=OrwQGBsuI h4&feature=related, (last visit on 13'h July 2010).
^e Statute of K^otor and the First Publ^ic Notary Book (1326-1335), with the Other Important Documents of the Historical Archives Kotor and with a General Overview of Historical and Cultural Monuments of Kotor, Montenegro, Yugoslavia, Kotor 1998.
Zoran Ognjanovic, Nacionalni centar za digitalizaciju, "Review of the National Center for Digitization", 1(2002). http://elib.mi.sanu.ac.rs/files/journals/ncd/1/ d002download.pdf, (last visit on 13'h July 2010).
Žarko Mijajlovic, O nekim poduhvatima u oblasti digitalizacije u posljednjoj dece-niji, "Review of the National Center for Digitization", 1(2002).
Žarko Mijajlovic, Zoran Ognjanovic, A Survey of Certain Digization Projects in Serbia, "Review of the National Center for Digitization", 4(2004).